https://thuviensach.vn

Tên sách : LUẬN ĐỀ VỀ CUNG OÁN NGÂM KHÚC

Tác giả : SAO MAI

Nhà xuất bản : THĂNG LONG

Năm xuất bản : 1953

------------------------

Nguồn sách : scmn-vietnam.blogspot.com

Đánh máy : ngdatthang

Kiểm tra chính tả : Trương Đình Tý,

Trần Thị Kim Duyên, Thư Võ

Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 06/09/2018

https://thuviensach.vn

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000

QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE-4U.ORG

Cảm ơn tác giả SAO MAI và nhà xuất bản THĂNG LONG đã chia sẻ

với bạn đọc những kiến thức quý giá.

https://thuviensach.vn

MỤC LỤC

PHẦN NHẤT : NHÌN CHUNG

I. NGUYỄN GIA THIỀU

1) THÂN THẾ – THỜI ĐẠI

2) SẮC THÁI THỜI ĐẠI

a) SỰ SUY NHƯỢC CỦA HOÀNG TỘC HẬU LÊ

b) LUẬT LỆ ĐẶC BIỆT CỦA THẾ HỆ

c) TINH THẦN QUAN LẠI

d) NẠN KIÊU BINH

đ) HỌ NHÀ CHÚA (TRỊNH PHỦ)

e) TINH THẦN NHO SĨ LUNG LAY, GIAO ĐỘNG

II. NGUYÊN NHÂN SÁNG TẠO TÁC PHẨM : CÁ TÍNH TÁC

GIẢ

III. GIỚI THIỆU TOÀN BỘ KHÚC NGÂM

1) KỸ THUẬT – PHÂN LOẠI

2) BỐ CỤC

3) NỘI DUNG

PHẦN HAI : NHÌN RIÊNG CÁC LUẬN ĐỀ

ĐỀ I : MỐI LIÊN QUAN GIỮA TÁC PHẨM VÀ TÁC GIẢ

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

ĐỀ II : ƯU VÀ NHƯỢC ĐIỂM TRONG ĐẶC TÍNH NGHỆ

THUẬT

A. DÀN BÀI

https://thuviensach.vn

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

ĐỀ III : ẢNH HƯỞNG PHẬT HỌC

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

ĐỀ IV : KHUYNH HƯỚNG NGHỆ THUẬT VÀ BÚT PHÁP VĂN

CHƯƠNG

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

https://thuviensach.vn

SAO MAI

LUẬN ĐỀ VỀ

CUNG OÁN NGÂM KHÚC

NGHIÊN CỨU THỜI ĐẠI

PHÊ BÌNH TÁC PHẨM

THĂNG LONG

1953

https://thuviensach.vn

PHẦN NHẤT : NHÌN CHUNG

I. NGUYỄN GIA THIỀU

1) THÂN THẾ – THỜI ĐẠI

Ông là trưởng nam của Đạt Vũ Hầu Nguyễn Gia Cư. Mẹ là bà quận chúa Ngọc Trân, tức Quỳnh Liên công chúa, con gái của chúa Trịnh Cương (Trịnh Hy Tô). Ông họ Nguyễn, tên Gia Thiều, làm quan võ được phong tước Hầu : thường gọi là Ôn Như Hầu.

Ông sinh năm 1741, tức là năm thứ ba, triều vua Lê Hiển Tôn, niên hiệu Cảnh Hưng (thế kỷ XVIII). Sinh quán ông : làng Liễu Ngạn, tổng Liễu Lâm, huyện Siêu Loại (Phủ Thuận Thành bây giờ) tại trấn Kinh Bắc (Bắc Ninh hiện nay).

Vì là cháu ngoại Trịnh Cương, đối với Nhà Chúa còn có họ gần nên từ

lúc lên 5 ông đã được vào cung của chúa Trịnh Doanh ăn học.

Năm 12 tuổi (Cảnh Hưng thứ 13 – 1753) ông được chúa Trịnh-Doanh cấp điền 10 mẫu thuộc đất xã Quang Biểu huyện Việt Yên. Đến 3 năm sau ông lại được thêm 10 mẫu nữa tại xã Lâm Cương cùng huyện đó.

Lớn lên, có thời kỳ ông làm nội thị khá lâu. Chức của ông từ Hiệu Úy chuyển sang Quản Thị Vệ. Sau đó, chúa Trịnh Doanh xin sắc của Lê Hiển Tôn phong cho ông làm Chỉ Huy Thiêm Sự vào khoảng tháng 1 hiệu Cảnh Hưng thứ 24. Năm 1782, chúa Trịnh Sâm cho ông sung chức Lưu Thủ xứ

Hưng Hóa. Khi ông giữ chức Tổng Binh Đồng Tri, có chiến công được phong là Ôn Như Hầu.

Nhưng ông không ham thích việc võ nên thường bỏ bê, hay giao du với các nhà học giả, thi nhân, tranh luận về văn-thi triết-học. Trên bước đường tiến thân, có lúc ông được thăng chức, lúc thì mất tín nhiệm với Phủ Liêu ; và ông thường bị nhiều người ghen tài năng, dèm pha.

https://thuviensach.vn

Ông vừa tinh thông nghề cung kiếm ; ông vừa sành sỏi Thanh Nghệ

luật (nghề làm thơ), rất say mê việc văn chương. Cầm, kỳ, thi, họa, ông đều am tường. Ông lại chuyên nghiên cứu Lão Học, Phật Học, khảo về Thiên văn, Địa lý. Ông có công dìu dắt một số nhà thơ đời Hậu Lê.

Khi ông an dưỡng ở Tây Hồ, lấy hiệu là Tâm Thi Viện Tử và Sưu Nhân. Ông còn tự xưng là Hy Tôn Tử, và Như Ý Thuyền. Bình sinh ông ưa ẩn dật ở một nơi thắng cảnh. Cho nên lúc nhà Tây Sơn ra Bắc, triệu đòi ông tới giúp nước, ông cáo bệnh già, ngày ngày lấy cỏ cây sông núi làm bạn.

Ông thọ 58 tuổi, mất năm 1798 (ngày 9 tháng 5 năm Mậu Ngọ) trong cảnh thanh đạm vào thời vua Lê Chiêu Thống và chúa Án Đô Vương : Trịnh-Bồng.

Sáng tác phẩm :

- Về thi ca chữ nho, ông có : Ôn Như Thị Tập gồm hơn 1000 bài, chia ra tập tiền 500 bài, tập hậu 500 bài. Nhưng thất lạc hết, chỉ còn khẩu truyền được ít bài.

- Văn nôm ông có : Tây hồ thi tập, Tứ trai thi tập, Cung oán Ngâm Khúc.

- Ngoài ra, còn bộ Sơn Trung Am, Sở Từ Điệu để phổ vào âm nhạc. Thơ

đề vịnh và xướng họa ông làm rất nhiều. Ông sở trường về lối văn ta thán và thơ ca quốc âm.

2) SẮC THÁI THỜI ĐẠI

Nguyễn Gia Thiều từ lúc thiếu thời cho đến khi về già trải qua thời kỳ

nước ta vừa có vua, vừa có chúa. Ông được mục kích sự thay đổi ngai vàng của các vua : Lê Hiển Tôn, Lê chiêu Thống, Bắc Bình Vương Quang Trung ; và các chúa : Trịnh Doanh, Trịnh Sâm, Trịnh Cán, Trịnh Khải (Bồng).

Nhưng ông chỉ trực tiếp chịu ơn huệ các chúa vừa kể trên mà thôi.

Thời đó diễn ra cảnh Nam Bắc phân tranh. Suốt trong đời ông ở ngoài Bắc, đại quyền về tay họ nhà Trịnh. Mọi việc đều do Phủ Liêu (phủ chúa) https://thuviensach.vn

quyết định. Các vua Lê chỉ ngồi làm vì lương bổng nhà vua đều do nhà Chúa chi cấp.

Bộ máy cai trị diễn ra cảnh tượng vô cùng rối nát về đủ các mặt.

Thực trạng trong nước lúc đó, có những nét chính như dưới đây : a) SỰ SUY NHƯỢC CỦA HOÀNG TỘC HẬU LÊ

- Lùi bước : Họ Trịnh ỷ vào công lao đánh dẹp nhà Mạc giúp vua Lê nên đòi kỳ bằng được sắc phong vương để dễ áp bức vua con nhà Lê (Trường hợp Chúa Trịnh Sâm sai bắt thái tử Vỹ trước mặt vua Lê Hiển Tôn).

- Cầu danh cầu lợi : Thái tử Cẩn lẻn đến xin chúa Trịnh Tông ban cho ngôi báu, tranh giành với thái tử Kỳ.

- Dư luận khinh nhờn : Thấy vậy, kiêu binh chê cười, sỉ vả thái tử Cẩn, đập phá kiệu của Cẩn ở trong phủ chúa. 1

b) LUẬT LỆ ĐẶC BIỆT CỦA THẾ HỆ

Chúa Trịnh vì xa phí nhiều, công quỹ hao hụt lớn nên phải đặt ra lệ : «

quan lại, ai nộp 600 quan thì được thăng một bực. Người chân trắng nộp 2800 quan được bổ tri phủ, nộp 1800 quan được bổ tri huyện. Còn có lệ thu tiền thông kinh 3 quan, ai có tiền sẽ không phải khảo hạch. Cho nên người thì dùng sách để chép, kẻ thuê người làm bài hộ ». 2

c) TINH THẦN QUAN LẠI

Văn võ quan hầu hết mắc phải những lỗi này : trốn tránh nhiệm vụ

(Nguyễn Khản), phỉnh nịnh người trên 3, tàn bạo, hà hiếp dân lành (Đặng Mậu Lân) và luồn lọt các cửa quyền quí. 4

d) NẠN KIÊU BINH

Thời loạn lạc, nhà Chúa vì cần bảo vệ quyền lợi mình nên đã biệt đãi quân sĩ (lính Tam Phủ). Những ưu binh Thanh-Nghệ ấy thỏa sức hoành hành

: giết Huy quận công, truất ngôi Trịnh Cán, diếc móc Trịnh Khải và Dương Phi, ngày đêm vây phủ chúa, bắt buộc chúa phải giết quốc sư, quốc cữu, đập https://thuviensach.vn

phá võng kiệu các quan ở ngoài đường và cướp bóc ức hiếp dân chúng. Đến nỗi, các quan dù to nhỏ đi chầu có gặp phải lính Tam phủ ở ngoài đường thì đều phải lảng tránh sang nẻo khác. 5

đ) HỌ NHÀ CHÚA (TRỊNH PHỦ)

Vì thiếu chính nghĩa, họ Trịnh luôn luôn nghi ngờ các giới thần phục chung quanh mình. Đề phòng mọi phong trào phản đối, chúa Trịnh (quân phiệt) định dùng lực lượng ưu binh để đàn áp. Nhưng ưu binh vốn vô kỷ

luật, được thể vậy càng ỷ thế công lao gìn giữ đất nước, mỗi ngày một lộng quyền thêm, đòi hỏi quyền lợi một cách quá đáng, vô lý. Đến ngôi chúa, họ

cũng coi như ở trong tay họ.

Khi tình trạng ấy xẩy ra, chúa Trịnh không còn dám tin cậy vào hậu thuẫn kia nữa, thấy rõ thế đứng của mình chông chênh, chỉ nhất thời, nên quay vào chuyện hưởng thụ khoái lạc, tranh thủ thời gian. Điều kiện, phương tiện sẵn có, người ta thỏa sức tận hưởng. Mỗi phủ có tới 300, 400

cung nữ. Lòng ích kỷ tham sướng gây ra nhiều thảm cảnh trong cung (Khải mưu lật ngôi cha là Trịnh Sâm ; Đặng Tuyên phi bắt giam Trịnh Khải ; Sâm nhiều lần toan giết Khải…)

Đối với quý tộc thân thích, nếu không trực tiếp giúp ích cho cơ mưu, kế

hoạch của mình, chúa chỉ cấp dưỡng một cách tắc trách ; miễn sao giữ được nhân tâm khỏi bất mãn (Sâm hàng năm không giáp mặt văn võ quan). 6

e) TINH THẦN NHO SĨ LUNG LAY, GIAO ĐỘNG

Đứng trước các việc đồi bại ấy, nho gia chính truyền rất chán nản. Khi thấy chủ trương « dụng thế » khó thích hợp, nhà nho nuôi mộng ẩn dật, lấy thiên nhiên làm cứu cánh, hoặc dùng thuyết « thiên mệnh » để tự an ủi hoặc coi khẩu hiệu co giãn « tùy thời » mà liệu gió phất cờ. Tinh thần sĩ phiệt vốn thụ động, phương pháp tề gia trị quốc chỉ nhiều « tính chất lý tưởng » nên ai muốn cải cách chế độ cũng gặp nhiều trở ngại.

Bị bế tắc, tư tưởng họ mang khuynh hướng « tin quỷ » tương tự như

thuyết « thượng quỷ » của phái Mặc học. Thản hoặc có nhà nho nào tiến bộ

hơn muốn theo chủ trương « quí nghĩa » dùng chính sách « thượng hiền »

https://thuviensach.vn

(Mặc Tử) mà làm điều nhân và tìm người hiền cho Phủ Chúa – Triều Đình thì bị người đương thời chê bai, bác bỏ ý kiến.

Tóm lại, một số đông nho gia phân vân trước tín lý Khổng Mạnh, có người ngả sang Lão giáo và Mặc giáo (là hai học thuyết có nhiều điểm mâu thuẫn với Khổng giáo) ngõ hầu mong tìm thêm phương cách làm dịu không khí ngột ngạt kia đi, bảo vệ lấy nền luân lý của giới mình. Có thể nói rằng : tinh thần sĩ phiệt hồi ấy suy vong nhất trong các thời đại.

II. NGUYÊN NHÂN SÁNG TẠO TÁC PHẨM : CÁ TÍNH TÁC GIẢ

Muốn tìm ra chân tướng cái tâm lý, tư tưởng của Nguyễn Gia Thiều ta phải truy nguyên ở đời sống ông, ở các sự biến chuyển trong thời đại ông, và trong tác phẩm của ông.

Sau khi đã làm công việc đó một cách thấu đáo, ta có thể phân hóa đẳng cấp ông, rút ra được những nét điển hình về « cá tính » Nguyễn Gia Thiều :

a) Tính chất quý tộc có ý thức về « đạo » làm người : Những cảnh suy đồi giả dối trong cung đã day rứt tâm hồn ông. Ông chịu đựng nỗi khổ tâm về sự ỷ lại, sống nhờ, cảm thông hoàn cảnh của cung nữ và những người thích thuộc nhà Chúa bị ruồng bỏ.

b) Sự đau đớn vì phải đặt nhầm chỗ, trái nghề : Tài hoa mà phải làm nội thị lâu ngày. Ham mê nghiệp văn, say sưa triết học mà lại ở chức quan võ nhỏ (tước hầu chỉ do đặc ân mà ra chứ không hoàn toàn do chiến công).

c) Trung thành với chính sách « dụng thế » của Khổng giáo : Nhưng không đạt được ý nguyện, không thích hợp với cái thời đại « ăn sổi ở thì ».

d) Thoái nản những sự hãnh tiến của kiêu binh : Thời thượng lúc ấy là sủng võ, quân phiệt lấn át sĩ phiệt.

đ) Đòi hỏi quyền sống con người một cách yếu ớt : Chống đối nhẹ

nhàng lại sự đè nén của chế độ quân chủ chuyên chế. Phơi bầy sự bất công : nam tôn, nữ ti.

https://thuviensach.vn

Những yếu tố trên đây khi ông không đạt được thì tâm trạng ông trở

thành yếm thế. Tư tưởng mang nhiều màu sắc hỗn hợp, mâu thuẫn nhau : Khổng giáo (màu đậm đà nhất), Phật giáo, Lão giáo.

Đó là sản phẩm đặc biệt của thời đại, do hoàn cảnh xã hội riêng biệt của ông thai nghén ra.

III. GIỚI THIỆU TOÀN BỘ KHÚC NGÂM

Nguyễn Gia Thiều tạo tác ra « Cung Oán Ngâm Khúc » không phải do một hình thái quan niệm. Khi làm thi phẩm ấy, ông không dụng công để

phụng sự cho một hệ thống chính trị nào.

Tác giả muốn thỏa mãn tình cảm mình, muốn tìm một con đường thông thoát cho tư tưởng cá nhân thì dựng nên khúc ngâm đó. « Cung Oán Ngâm Khúc » nếu có phản ánh thực tại xã hội thời bấy giờ, đó chỉ là một hình thái tự nhiên.

Mặc dầu thế, tác phẩm vẫn chính là một tấm gương để cho ta soi thấy một phần nào khuôn dạng thời Lê Mạt.

Đọc « Cung Oán Ngâm Khúc » người ta sẽ nhận ra tư tưởng phái nho sĩ

muốn tiến tới mà thất bại.

1) KỸ THUẬT – PHÂN LOẠI

Tác phẩm dài 356 câu thơ song thất lục bát, thuộc vào thể ca ngâm.

Trọn cuốn, chỉ có một nhân vật không tên : nàng cung phi tài sắc trước được yêu dùng sau bị vua chúa lãng quên.

Vì suốt tác phẩm chỉ có lời một nhân vật đau đớn trách quân vương (giữ đúng tinh thần đề tài là : ngâm khúc) nên những nguyên tố như động tác, sự việc, các mẩu đối thoại… tác giả không dùng tới.

Tác phẩm chỉ diễn tả nội tâm của cung phi, vẽ ra những cảnh sống vương giả nên xa cách cuộc đời của quần chúng bình dân.

https://thuviensach.vn

Thể văn thì bình lặng, điệu văn cao kỳ, có nhiều tính chất riêng biệt độc đáo của quý tộc. Lối hành văn rất uyển chuyển, đài các, bóng bẩy toàn dùng điển cố (lời nói, ý nghĩ, và sự tích chuyện) thẩy đều của tao nhân mặc khách, của vua chúa Trung Hoa cả.

Lời văn đẹp, trang nhã, lâm ly và hàm súc ; Ý sâu xa, chua sót.

2) BỐ CỤC

Về vật liệu xây dựng, Nguyễn Gia Thiều gạt bỏ đi nhiều, chỉ lấy nhân vật độc nhất, không gian và thời gian để làm nền móng cho tác phẩm.

Trong 4 yếu tố : tả tình, tả người, tả cảnh, tả việc, Nguyễn Gia Thiều dùng 3 yếu tố trên là : tả tình (rất nhiều), tả cảnh (ít), tả người (ít).

Cách bố cục giản dị thuần chất, mà lại nhất trí, chia ra làm 3 phần : a) Lúc người con gái còn ở nhà.

b) Khi làm cung phi được yêu chuộng.

c) Lúc đã bị ruồng bỏ, trông mong quân vương nghĩ lại.

Về phương diện kỹ thuật nói chung thì « Cung Oán Ngâm Khúc » thực đã là một tác phẩm khá phong phú và sắc bén.

Tác phẩm tạo nên một « nhân vật điển hình » có cả « cá tính » chứ

không phải « nhân vật công thức » cho lớp người cung nữ đau khổ. Nói rộng ra, cho thế hệ đàn bà lúc bấy giờ.

Nhân vật ấy khá linh động, không gò bó giả tạo, mang nhiều tính chất của « con người có đủ thất tình ».

3) NỘI DUNG

« Cung Oán Ngâm Khúc » tả sự khổ tâm của một cung phi trước được vua chúa yêu, sau bị hắt hủi, khiến người đàn bà phải thốt lên những lời trách oán não ruột.

https://thuviensach.vn

Tác phẩm này là tượng hình cho những người đàn bà bị ràng buộc trong giáo lý « tam cương » (thực hành một cách cơ giới) quằn quại trong chế độ quân chủ cực đoan, trong nạn đa thê, và nạn nhân của luân lý : « nam tôn, nữ ti ».

« Cung Oán Ngâm Khúc » chính là « nỗi lòng » của Nguyễn Gia Thiều.

Ông muốn nêu lên một tiểu thuyết luận đề nhưng không giải quyết trọn vẹn.

Tác phẩm mang một hoài bão đòi hỏi nhân quyền. 7

Nhân văn trong đó tuy chưa tiến bộ bằng trào lưu văn nghệ hiện nay (nhìn rộng), nhưng đã là đi trước thời đại. Nó đã dám ghi lại những nét thực của một giai đoạn.

Tất cả những nỗi oán trách trong « Cung Oán », tác giả muốn gửi gắm cho Chúa Trịnh, nhưng vì e ngại uy quyền nhà Chúa, tác giả phải dùng những chữ : cửu trùng, quân vương, ngự v.v… để che mắt và để tác phẩm khỏi bị bóp chết, được sinh tồn.

« Cung Oán » mang một quan niệm nhân sinh yếm thế, nhuốm màu Phật học (nhiều) và Lão học (ít) ; nhưng chỉ ở từng trường hợp, ở từng trạng thái mà thôi.

Tác phẩm đó chính là cái bóng của khuôn tư tưởng và tâm sự tác giả : có những xung đột giữa các chính giáo (đã phân tích ở mục cá tính tác giả).

*

Hưởng thụ « Cung Oán Ngâm Khúc », chúng ta có rung động. Nội dung và kỹ thuật của Nguyễn Gia Thiều đã gợi cảm và truyền cảm với người đọc khá mạnh.

« Cung Oán » xứng đáng nhận cái ghế ngồi danh dự mà người ta đã dành cho nó, đã coi nó là một tập văn nôm làm được nhiệm vụ khai đường mở lối cho nền văn chương quốc âm của ta trong lúc còn phôi thai vậy.

https://thuviensach.vn

PHẦN HAI : NHÌN RIÊNG CÁC LUẬN ĐỀ 8

ĐỀ I : MỐI LIÊN QUAN GIỮA TÁC PHẨM VÀ TÁC GIẢ

Có thuyết cho rằng : « Cung oán ngâm khúc » có lẽ không liên lạc gì với thân thế của tác giả và các việc xẩy ra ở trong nước lúc bấy giờ ». Ý

kiến anh thế nào giữa tác giả với cuốn đó ? Hãy dẫn chứng.

A. DÀN BÀI

1) Mở bài : Hiện có nhiều người đang băn khoăn tìm xem động cơ nào đã thúc đẩy Nguyễn Gia Thiều sáng tạo nên thi phẩm ấy. Muốn khơi sáng vấn đề, ta cần phối hợp : tác phẩm, tiểu sử và thời đại tác giả vào với nhau để nghiên cứu thì mới thấy rõ chân tướng nội dung tư tưởng tập ấy được.

Sắc thái thời đại đã giữ một địa vị quan trọng trong sự tìm hiểu này.

2) Thân bài : « Cung oán ngâm khúc » là một tâm sự đau thương của tác giả (ông và người cung phi có tâm trạng, hoàn cảnh giống nhau). Thi phẩm có 2 điểm :

a) Đoạn nào có tính cách chung, hợp cả với ông và cung phi thì « hơi văn » kém rung động chân thành.

b) Đoạn nào chỉ hợp riêng với ông thôi, khi đó nghệ thuật thành đạt hơn, mang nhiều sức sống.

Dẫn chứng dần những sự trạng đã kích thích tâm hồn ông :

- Lúc được trọng dụng : Tuy được trọng dụng nhưng không có thực quyền. Vì vậy ông không tận tụy với nghề, ham văn chương hơn.

- Xung đột giữa lòng tự trọng và sự chịu ơn không hợp lý : Tâm trạng muốn tránh sự ỷ lại. Ngậm ngùi khi phải phụng sự cho quyền lợi cá nhân.

Tính chất, tự tôn, tự đại không để tác giả uốn mình luồn lọt. Ông so sánh tính chất cao quý của mình với nếp sống của người chung quanh. Thực trạng https://thuviensach.vn

trong nước khiến ông lãnh đạm xa lánh công danh phú quý, mơ tưởng một cảnh trong lành hơn.

- Trái nghề : Coi « công vụ nghiệp binh » là nỗi bất đắt chí. Tình cảm trỗi dậy tìm một lối thoát, kéo ông quay về với bản chất chính. Không đạt được ý nguyện, triết lý duy hận nổi lên, bất bình với « mệnh trời ».

- Thời cuộc rối ren làm thương tổn đến luân lý ngũ thường của Nguyễn Gia Thiều : Muốn vượt lên trên tâm lý tư kỷ thấp hèn của người đời. Cố trì trị giữ nhân cách. Những sự trạng : quan lại bợ đỡ, khoa cử rối nát, các điều phi đạo của kiêu binh, hành động tàn nhẫn của các đảng phái nơi cung điện gây cho ông tư tưởng bi quan. Thiên chức hiển nho thôi thúc ông cần cứu vãn lấy tình thế.

- Hoài bão đắc dụng : Tin vào sở năng, hy vọng có được quyền hành để hàn gắn thời bệnh. Sự ngăn cách giữa chúa Trịnh và ông làm niềm tin tưởng giảm sút dần. Rồi sự bất bình hiện lên. Nhưng quan năng sáng suốt giúp ông nhớ tới hoàn cảnh mình, trong không gian thời gian ấy, tư tưởng đầu hàng xâm chiếm tâm hồn tác giả. Ông đành khoanh tay trong sự tàn vong của giới nho sĩ lạc thời. Và cuối cùng giáo lý « trung quân » kêu gọi tác giả quay đầu trở về…

3) Kết-luận : Giữa tác phẩm và tác giả cùng những việc xảy ra trong thời đại ấy có mối liên quan chặt chẽ. Tâm sự ông chứa đựng nhiều trạng thái mâu thuẫn : a) Tâm lý tự tôn của quý tộc xung đột với sự tiếp nhận ân huệ người trên cấp dưỡng. b) Sở cầu muốn đắc dụng tranh chấp với nhân sinh quan « tránh đời ». Ảnh hưởng Phật giáo bắt đầu tác động.

B. BÀI LÀM

1) Mở bài : Về thi phẩm « Cung Oán Ngâm Khúc » xưa nay có nhiều người vẫn băn khoăn, không rõ động cơ nào thúc đẩy Nguyễn Gia Thiều làm ra áng thơ đó. Người thì đánh một dấu hỏi, rồi bỏ suôi. Người thì lập thuyết rằng : « tác giả có lòng nhân đạo, chia sẻ nỗi đau thương với cung nữ hẩm phận ». Thực ra, cái then chốt của vấn đề đã lẩn chìm vào, không nổi ngay https://thuviensach.vn

lên trước mặt để người nghiên cứu dễ tìm ra. Qua hai chữ có lẽ, chúng ta thấy ý kiến đó vẫn chưa dám quyết đoán. Bây giờ muốn cho nghi vấn được sáng tỏ, chúng ta cần làm công việc phối hợp – ghép thi phẩm vào với tiểu sử ông – cùng với những việc đặc biệt đã xẩy ra trong thời đại ông sống, rồi mang nghiên cứu chặt chẽ. Sắc thái thời đại ông sẽ giữ một địa vị quan trọng trong sự tìm biết này. Chúng ta sẽ lần lượt vào sâu các ngõ ngách của vấn đề.

2) Thân bài : Nguyễn Gia Thiều có một tâm sự đau thương. Tâm trạng và hoàn cảnh ông có nhiều điểm giống tâm trạng và hoàn cảnh của người cung phi nên ông đã mượn lời người ấy để giải tỏ nỗi lòng. Trong thi phẩm, chúng ta nhận ra có hai điều chứng tỏ cái dụng tâm này : a) Những đoạn có tính cách chung vừa thích hợp với cá nhân ông lại vừa thích hợp với người cung phi thì « hơi văn » kém phần sôi nổi, kém sự

rung động chân thành.

b) Nhưng nếu đoạn nào có thể chỉ hợp riêng với cá nhân ông thôi, thì khi đó chúng ta thấy lời thơ tràn trề sức sống.

Để có một ý niệm cụ thể, chúng ta hãy dẫn tạm ra đây vài luận chứng : Chim đáy nước, cá lờ đờ lặn,

Lửng da trời, nhạn ngẩn ngơ sa.

Hương trời, đắm nguyệt say hoa.

Tây Thi mất vía, Hằng Nga giật mình.

Muốn nói đến sự « thực đẹp » của một người đàn bà, tác giả vì ít gói ghém được ở đấy « hồn » mình nên ông không thể có chân cảm được, đành vẽ ra những hình ảnh có tính cách « thậm xưng » chỉ có giá trị trong sự dùng phép « bình đối » và « tiểu đối » mà thôi. Đến khi cần ca tụng thêm về tài của nàng Cung phi ấy, Nguyễn Gia Thiều cũng vẫn chưa khơi gợi tiềm lực xúc động của chúng ta :

Câu cẩm tú đàn anh họ Lý, 9

Nét đan thanh bậc chị chàng Vương. 10

Cờ tiên, rượu thánh ai đang ?

https://thuviensach.vn

Lưu Linh, Đế Thích là làng tri âm. 11

Ở những câu trên, ngoài cái giá trị về điển cố, ý đẹp lời trau chuốt, hoặc có giá trị về cách « luận cảnh », chúng ta chỉ có thể công nhận rằng học vấn tác giả uẩn súc, lối hành văn hàm súc nói ít mà người đọc hiểu được nhiều, chứ thực ra những giòng thơ ấy chưa một lúc nào đi thẳng vào tâm hồn chúng ta cả ! Sở dĩ có nhược điểm ấy, chính tại trong những « mẩu gương »

kia, không in hẳn hình ảnh tác giả. Nếu có chăng nữa thì cũng chưa phải phần sâu xa của tâm trạng ông. Lòng người viết mà chưa rào rạt mê say thì khi nào người đọc chia vui chia sầu với tác giả được ! Nhưng sát ngay đấy, chúng ta nghe những lời mà 10 phần để bầy tỏ nỗi lòng của ông ra trọn cả 10

phần thì ta thấy tứ thơ khác hẳn :

Vì đâu nên nỗi dở dang ?

Nghĩ mình, mình lại thêm thương nỗi mình.

Ba tiếng « mình » trầm trầm này đã láy đi láy lại, âm thanh réo lên, lâu mới dứt đoạn, gieo vào lòng chúng ta một nỗi buồn thấm thía và như làm hiện lên trước mắt ta một hình người ngồi âm thầm khóc với bóng mình trước ngọn nến lung linh trong gió. Nghĩ về kiếp người ông đã hạ câu : Trăm năm còn có gì đâu ?

Chẳng qua một đám cỏ khâu xanh rì.

Hoặc ông ngán cho cái thế thái nhân tình :

Đa mang chi nữa đèo bồng,

Vui gì thế sự mà mong nhân tình !

Những tiếng nghẹn ngào ấy nếu không phải có một tâm sự đau thương không bao giờ người ta lại có thể bi quan đến như thế được. Những sự trạng nào đã kích thích tâm hồn ông, đã biến màu hồng thành màu xám chết lạnh ?

Chúng ta lần lần tìm ra :

a) Lúc được trọng dụng : Ông là người có họ với chúa Trịnh, nhà Chúa cấp dưỡng cho ông từ tấm bé, lớn lên, ông làm nội thị, rồi sau nữa sang ngành võ quan. Mặc dầu mang tước Hầu, nhưng tước của ông vẫn chỉ

có tính cách hàm thụ nhiều hơn là có thực quyền 12. Bởi lẽ đó ông không tận https://thuviensach.vn

tụy với nghề ; chí hướng ông nặng tình bút mực. Ông biết rằng ơn lộc chúa cấp cho ông chỉ có tính cách chiếu lệ mà thôi. Mặc dầu thế, nhưng đã có thời kỳ chúa trọng dụng ông ; sự ấy ông cũng đã công nhận : Vẻ vưu vật trăm chiều chải chuốt,

Lòng quân vương chỉ chút trên tay ;

Và rồi trong sự ra luồn vào cúi ấy, ông vẫn cảm thấy rằng : Thân này uốn éo vì duyên,

Cũng cam một tiếng thuyền quyên với người. 13

Hoặc khi tủi phận ông đã ngậm ngùi tự nhủ rằng : Vốn đã biết cái thân câu trõ,

Cá no mồi cũng khó nhử lên.

b) Xung đột giữa lòng tự trọng và sự chịu ơn không hợp lý : Giữa khi mà chế độ phong kiến còn làm mưa làm gió, nói ra câu trên, ông không ngại phạm phải tội « mạn thượng » chính vì sự tủi cực đã dầy vò ông đến một cường độ rồi. Cứ ỷ lại trông nhờ ơn « mưa móc » của nhà Chúa mãi trong khi lòng mình không thiết tha đến cái « công vụ bất đắc chí » ấy, ông thấy rằng thân ông – cũng như thân nàng Cung phi – chỉ là : Cái thân Tây tử lên chừng điện Tô. 14

dùng để giải trí, cống hiến cho quyền lợi cá nhân các vua chúa thôi. Con người phủ phục dưới « bệ rồng – sập ngự » nào khác gì : Đóa lê ngon mắt cửu trùng ?

Nhất khi tính chất tự tôn, tự đại của quý tộc vốn là mạch máu chính trong tư tưởng ông, luôn luôn nhắc nhở ông nhớ đến cái giá trị Nguyễn Gia Thiều, nên ông đã chép miệng tiếc cho « đóa hoa vương giả nở nhầm chỗ » : Lan mấy đóa lạc loài sơn dã,

Uổng mùi hương vương giả lắm thay !

Nở nhằm đất ở nơi đó – trong một phút bất bình nhất thời – theo ý ông, đất ấy chỉ là cái « bẫy » để cho :

https://thuviensach.vn

Mùi phú quý nhử làng xa mã, 15

Bả vinh hoa lừa gã công khanh. 16

Hoặc nếu khá hơn thế chăng nữa thì cũng chẳng hơn gì cảnh một « sân khấu đời » gặp lúc tàn cuộc như :

Đền Vũ tạ nhện chăng cửa mốc. 17

Ông coi những sự trạng ấy như trong một cơn mê sảng, đèn hoa tưng bừng bao nhiêu thì càng khiến ông ngao ngán giận thân mình lầm lạc bấy nhiêu. Chúng ta hãy nhìn ông ngắm đôi bàn tay trắng của mình : Giấc Nam kha 18 khéo bất bình, Bừng con mắt dậy thấy mình tay không !

Ở đây cảm giác thực tinh vi, nói được hết sự buồn nản, thảng thốt của con người. Khi thực trạng đã tơi bời dội xuống đầu ông, những cảnh bẩn thỉu, giả trá, lừa lọc, tàn bạo, bất-công v.v… ở trong cung, trong phủ cũng như ở kinh thành, mỗi lúc một nổi lên rõ rệt, chỉ vì miếng đỉnh chung phú quý khiến ông thấy ghê tởm đã phải hạ những lời khinh bỉ : Miếng cao lương phong lưu nhưng lợm,

Mùi hoắc lê thanh đạm mà ngon. 19

Rồi ông mơ tưởng đến một cảnh trong lành hơn :

Cùng nhau một giấc hành môn, 20

Lau nhau ríu rít cò con cũng tình. 21

c) Trái nghề : Vì mê say văn chương, sao nhãng nghề binh, nên đã có thời kỳ ông mất tín nhiệm với chúa. Mùi giấy hoa tiên và ngọn bút lông thỏ

đã quyến rũ ông. Lý trí giữ ông ở lại với nghề nghiệp. Nhưng tình cảm bị

câu thúc, bật lên những phản động lực mạnh mẽ ; dằn vặt con người nghệ sĩ

trong ông. Cái « thế giới » nghệ sĩ ấy mầu sắc chói chang quá, vừa giàu đủ

vừa bát ngát, thích hợp với bản chất chính của ông. Vậy mà sợi dây số phận kia vẫn trói buộc ông. Nguyễn Gia Thiều đi tìm một lối thoát cho tâm hồn : nhìn lên không trung mà vừa nói diễu « trời » vừa thống trách mỉa mai : Trẻ tạo hóa đành hanh quá ngán,

https://thuviensach.vn

Chết đuối người trên cạn mà chơi !

« Mệnh trời » không phải chỉ một câu nói ấy mà có thể đổi thay ngay được cái bánh xe trong « cái máy huyền vi » ; nhưng Nguyễn Gia Thiều vẫn kiên nhẫn :

Tay tạo hóa cớ sao ác độc,

Buộc người vào kim ốc mà chơi ! 22

Và đến lúc này ông không nén được bình tĩnh nữa : Chống tay ngồi ngẫm sự đời,

Muốn kêu một tiếng cho dài kẻo cam !

Thời ông sống, có giặc giã bốn phương, người ta phải đặt vấn đề quân sự lên hàng đầu, hàng văn quan dù ngay bậc Tể tướng ở triều đại đó cũng phải lui bước trước bọn lính Tam Phủ – là những kẻ chịu đem xương máu ra giữ nước một cách trực tiếp thiết thực :

Thôi thôi ngảnh mặt làm thinh,

Thử xem con tạo gieo mình nơi nao ?

d) Thời cuộc rối ren làm thương tổn đến luân lý ngũ thường của

Nguyễn-gia-Thiều : Không những phải đi trái nghề, Nguyễn Gia Thiều còn bị một số người thù ghét ; ông tự ví mình như một người đàn bà đẹp, sắc tài rực tươi « đào kiểm » nên mới có nhiều người ghen tức. Lòng ganh ghét ấy lớn quá, đã biến thành sự phiền não :

Áng đào kiểm đâm bông não chúng. 23

Mà những người đó nào có đạo đức gì ? Họ chỉ là « phàm nhân » xéo lên trên lễ giáo và chà đạp đạo đức bằng đủ mọi lối. Trước những tham vọng, những lôi kéo tầm thường của nếp đời duy dục, ông thấy càng phải tránh xa vũng lầy nọ ra, muốn tỏ ý vượt lên trên cái tâm lý tư kỷ của họ bằng những lời ngạo nghễ, tự tin và rất nghiêm nghị : Gan chẳng đá, khôn đường khá chuyển,

Mặt phàm kia, dễ đến thiên thai ?

Hương trôi xá động trần ai,

https://thuviensach.vn

Dẫu vàng nghìn lạng dễ cười một khi.

Ông cố « trì trí » thế nhưng chỉ giữ vững được cốt cách mình, lòng ông

« vững như bàn thạch, khôn đường khá chuyển », song, nhịp đời vẫn thi nhau :

Gót danh lợi bùn pha sắc xám

Có lẽ do tại cái triết lý ông theo chưa « nhập thế » nổi, ông không đạt được mục đích nên chung quanh ông, ông vẫn thấy rằng : Lò cừ nung nấu sự đời,

Bức tranh vân cẩu vẽ người tang thương.

Nào sự suy nhược của vua con nhà Lê, nào mưu mô sảo quyệt của đảng phái Tuyên phi họ Đặng, nào tinh thần bợ đỡ của quan lại văn võ, nào lệ

thông kinh 3 quan phá bỏ nền nếp khoa cử, và nhất là sự phi đạo của lũ kiêu binh quân phiệt, tất cả những điều phản bội chính giáo ấy đã khiến ông nhìn vào đâu cũng thấy thê thảm rầu rĩ :

Hình mộc thạch 24 vàng kim ố cổ ; Sắc cầm ngư ủ vũ ê phong ; 25

Hoặc : Tiêu điều nhân sự đã xong,

Sơn hà cũng huyễn côn trùng cũng hư. 26

Và rồi niềm thời bệnh ấy càng mênh mang bao trùm khắp cả sông núi, cỏ cây :

Phong trần đến cả sơn khê,

Tang thương đến cả hoa kia cỏ này.

Là môn đệ trung kiên của Trình Chu, ông muốn đem tin lý vạn năng trong « ba pho đại toàn » (Tứ thư, Ngũ kinh, Tinh lý) ra để cứu vãn tình thế, nhưng cũng không có đất mà phát triển vì nhà Chúa nào phải chỉ để riêng cho ông, nghe riêng ông bàn cách bình thiên hạ ? Cho nên ông phải than rằng :

Ngán thay cái én ba nghìn, 27

Một cây cù mộc biết chen cành nào ? 28

https://thuviensach.vn

đ) Hoài bão đắc dụng : Tuy thấy ý chí mình gặp phải nhiều trở ngại, nhưng muốn làm trọn cái thiên chức tiên nho đã giao cho, nhà quý tộc của chúng ta vẫn tin vào sở năng mình ; ông phấn khởi một đôi chút : Song đã cậy má đào chon chót,

Hẳn duyên tươi phận tốt hơn người ;

Phận tốt đây, nghĩa là có được quyền hành. Quyền hành ấy sẽ thành cái chổi dài cán để dễ bề quét sạch rác rưởi. Nhưng tia nắng đó lại vụt tắt rồi : Nào hay con tạo trêu ngươi,

Hang sâu chút hé mặt trời lại râm !

Nguyễn Gia Thiều biết thế, song ông vẫn « tồn tâm » cố nuôi cái hy vọng mong manh :

Trên chín bệ, mặt trời gang tấc,

Chữ xuân riêng sớm chực trưa chầu ;

Nhưng : Ai ngờ bỗng một năm một nhạt, Nguồn cơn kia chẳng tát mà vơi !

Ông băn khoăn về sự ngăn cách ấy 29. Ở ngay gần cung phủ mà vẫn ít được gặp chúa, ông không khỏi ngạc nhiên :

Trong gang tấc mặt trời xa mấy ?

Phận hẩm hiu nhường ấy vì đâu ?

Nghĩ mình cũng một đấng công thần như nhiều người khác mà chúa nỡ

đối đãi bất công như thế, Nguyễn Gia Thiều chua xót nói : Khéo vô duyên với cửu trùng

Và dù sau này cái nghĩa quân thần có hồi sinh thì ông cũng lo rằng tư

tưởng « phò nhị quân » (một lỗi lớn) hình như đã bắt đầu nẩy mầm trong óc ông ; không chừng rồi đây :

Thắm nào nhuộm lại tơ hồng cho tươi ?

Trong những ngày đau đớn, « ngọn tâm hỏa » đốt rầu tâm can ông, tấm chân tình ấy nhà Chúa không hiểu tới, cái công lao ông dưỡng khí tu thân để

https://thuviensach.vn

đem ra giúp chúa trị quốc bây giờ nhất đán tan bay đi hết ! Sự bất mãn hiện hình, và lòng tự ái giúp vào đấy một tay đắc lực ; con người đa sầu đa cảm biến đi, giáo thuyết Trung dung cũng nhường chỗ cho ngọn lửa bất bình nhóm khởi. Lời nói ông bắt đầu dằn mạnh, chứ không oán trách yếu đuối nữa :

Bây giờ đã ra lòng rẻ rúng,

Để thân này cỏ úng tơ mành ; 30

Hoặc : Bây giờ đã ra lòng ruồng rẫy,

Để thân này nước chẩy hoa trôi ;

Thì bản năng dữ dội của con người chồm lên :

Đang tay muốn dứt tơ hồng.

Bực mình muốn đạp tiêu phòng mà ra.

Nhưng chỉ một phút thôi, quan năng lại giúp ông nhận thức rõ vị trí ông đang ngồi, ở không gian và thời gian ấy, không gì bằng bớt phá phách là một kế vẹn toàn. Cho nên nhiệt độ trong người ông xuống dần để rồi chỉ còn «

nhăn nhó », thân mình « cáu bực » với kiếp mình mà thôi : Tay nguyệt lão chẳng xe thì chớ,

Xe thế này có dở dang không ?

Cho đến lúc dây thần kinh giãn ra, thì ông trở về « nguyên hình », ôn hòa và ngậm ngùi :

Mình có biết phận mình ra thế,

Giải kết 31 điều ỏe ọe làm chi ; Từ đấy tâm sự ông cứ nức nở, đằm đìa nước mắt mãi, trong sự tàn vong của giới nho sĩ lạc thời :

Khóc vì nỗi thiết tha sự thế,

Ai bầy trò bãi bể nương dâu ?

Trong chuỗi ngày dằng dặc u ám, tuy đôi lúc ông cũng khơi mạch sống cho sóng sánh lên chút ít ; muốn khỏi lỗi đạo quân vương, ông cố tô lấy «

chữ trung » cho vàng son tươi thắm lên :

https://thuviensach.vn

Phòng khi động đến cửu trùng, Giữ sao cho được má hồng như xưa.

Nhưng thực ra nhựa sống ông như đã gần cạn rồi !

3) Kết luận : Sau khi đã nhận định tỉ mỉ về Nguyễn Gia Thiều như

trên, chúng ta biết rằng : « Giữa Cung Oán Ngâm Khúc với tác giả cùng những việc xẩy ra trong nước lúc bấy giờ, có một sự liên quan chặt chẽ ».

Tác phẩm là một bức họa linh động phác lại những nét thời đại đặc biệt ông đã trải qua. Tuy nhiên, nghệ thuật « Cung Oán » khá gói ghém : ý tưởng không hẳn phơi bầy trực tiếp ; nó đã nói nhiều với ta nhưng là những lời nói

« thầm thì » rung giọng. Tâm sự Nguyễn Gia Thiều lâm ly và khúc mắc.

Ông có nhiều lớp sóng tranh đấu trong nội tâm. Nó chứa đựng nhiều trạng thái tâm lý mâu thuẫn nhau : a) Tâm lý tự tôn của quý tộc xung đột với sự

tiếp nhận ân huệ người trên cấp dưỡng. b) Sở cầu muốn đắc dụng tranh chấp với nhân sinh quan « tránh đời ». Vì sắc thái thời đại, khi không giải quyết được các vụ đòi hỏi tinh thần như thế, thì triết lý duy hận nổi dậy. Và cũng vì vậy ảnh hưởng Phật giáo mới xâm chiếm ít nhiều được tâm hồn ông.

Bóng đen yếm thế tuy mỏng nhẹ nhưng nhiều lần đã dâng lên xóa nhòa được hình hài ông, hòa ông vào với cái « không không, có có » mỗi khi nghị lực và kiên nhẫn Nguyễn Gia Thiều tan vỡ !

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

1) Tìm trong « Cung Oán Ngâm Khúc » để minh chứng triết lý « hiếu nhàn » của Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều.

2) Hãy so sánh « Cung Oán Ngâm Khúc » với « Bần Nữ Thán ». Hoàn cảnh xã hội và trạng thái tâm lý của hai người đàn bà ấy khác nhau như thế

nào ?

3) Giải thích, chứng minh, và bình luận về nhận xét này : « Cung Oán Ngâm khúc » có mang tinh thần chống đối lại cái chủ trương vụ khoái vị kỷ, chính sách tôn thờ vật dục không ? »

https://thuviensach.vn

ĐỀ II : ƯU VÀ NHƯỢC ĐIỂM TRONG ĐẶC TÍNH NGHỆ THUẬT

Phân tích ưu điểm và nhược điểm trong những đặc tính nghệ thuật của

« Cung Oán Ngâm Khúc ».

A. DÀN BÀI

1) Mở bài : Toàn thể sáng tác thuần điệu và theo đúng tinh thần nhan đề. Muốn tìm đặc tính nghệ thuật cần kiên nhẫn. Đề này chia làm 2 phần : a) Nêu đặc tính nghệ thuật. b) Phân tích ưu điểm và nhược điểm trong những đặc tính ấy. Sẽ hòa trộn ưu, nhược đi ngang với nhau cùng trong một phần.

Phần thứ hai là phần chính.

2) Thân bài :

PHẦN I. – CÁC ĐẶC TÍNH NGHỆ THUẬT : a) Tính chất đa sầu trong nghệ thuật tả tình. b) Mầu sắc vương giả và sự mượn ý dùng điển. c) Nặng phần lý tính, thiên về giáo huấn.

PHẦN II. – PHÂN TÍCH ƯU ĐIỂM VÀ NHƯỢC ĐIỂM :

a) Tính chất đa sầu trong nghệ thuật tả tình có những ưu điểm và nhược điểm gì ?

- Ưu điểm trong từng đoạn : Tác giả biết áp dụng phương pháp khách quan. Tình cảm không ồn ào bộc lộ, thấm sâu vào hồn người đọc. Cách ngắt thơ kỳ diệu. Lời điêu luyện nhưng vẫn thoải mái. Tứ thơ khơi gợi. Hình ảnh, tình tiết đọng chứa kết tinh, có giá trị truyền cảm ở ngay giá trị tự tại. Cách đặt câu lắt léo, tương phản nhau, dễ gây tác dụng. Mượn thiên nhiên, sự vật để trợ lực cho mục đích. Khung cảnh sinh động. Đã thực hiện được phép «

nhân cách hóa » sự vật và tạo vật. Phương pháp cắt chọn lấy nét điển hình trong đám tài liệu bề bộn. Kịch tính trong việc hành văn, bố cục. « Cụ thể

hóa » những hình ảnh mông lung, phiếu diểu. Dùng chữ mạnh dạn, mới lạ, trúng chỗ.

- Nhược điểm trong từng đoạn : Tham ép quá nên đã nhìn sự vật « một chiều ». Đã quá tận dụng nhiều phương tiện để « phụng sự » cho nội tâm https://thuviensach.vn

nhân vật. Đã phủ nhận nguyên tắc : « ngoại vật có dự phần chi phối tâm tưởng con người ». Có những đoạn mang ý cũ và rỗng. Những đoạn quá dễ

dãi, cấu tạo vội vã. Những chữ đã mòn vẹt vì đã có nhiều người dùng : sáo ngữ, tiểu xảo.

b) Mầu sắc vương giả và sự mượn ý dùng điển :

- Ưu điểm trong từng đoạn : Sự trang nhã, ý bóng bẩy đã « thi vị hóa »

được những sự việc vốn sẵn có tính chất sống sượng. Tình tứ, tế nhị mà vẫn kín đáo, thanh thú. Chữ và câu đặt chỉnh đốn, trang trọng thích hợp với nhân vật.

- Nhược điểm trong từng đoạn : Đã dùng ý người xưa một cách thụ

động, không có sức sáng tạo. Dụng tâm dùng quá nhiều điển cố nên tác phẩm kém phổ cập, tối nghĩa.

c) Lý tính thiên về giáo huấn :

- Ưu điểm (không có).

- Nhược điểm trong từng đoạn : Bỏ nhiệm vụ nghệ sĩ, giữ nhầm nhiệm vụ nhà luân lý học. Lý trí điều khiển quá ngăn nắp, tỉnh táo, nên đã giết chết tình cảm, câu thơ khô xác đi có tính chất « sư phạm ». Suy tôn lý tính : ép thiên nhiên nô lệ óc lập luận suy xét.

3) Kết luận : « Cung Oán Ngâm Khúc » có 3 đặc tính và những ưu nhược điểm như đã kể trên. Cả 3 yếu tố ấy mầu sắc đều đậm đà như nhau, nhưng tính chất đa sầu tác động mạnh hơn, có được tác dụng khả quan hơn.

Phần hay, phần dở đi sát nhau. Phần hay đã thắng hẳn phần dở. Tác phẩm có được bản sắc rực rỡ, độc đáo. Người hưởng thụ chẳng những chỉ cảm phục mà còn trìu mến tác phẩm nữa.

B. BÀI LÀM

1) Mở bài : Cung oán ngâm khúc là một thi phẩm đi sát với nhan đề

của tác giả đặt ra nên toàn thể sáng tác giữ một tính chất thuần điệu. Trong những tác phẩm hoặc bài sáng tác khác vì có động tác, sự việc, hoặc đề tài, https://thuviensach.vn

rải rác phức tạp nên đặc tính dễ nhoi lên ở các cạnh góc ấy. Trong đây vì chỉ

có một nhân vật vô danh, tác phẩm lại « nhất khí », hơi thơ « dìu nhau », quẩn với nhau khăng khít nên chúng ta cần phải thận trọng ; có chịu theo tác phẩm hàng đoạn dài nhẩy cách để tìm đặc tính thì chúng ta mới đạt được ý muốn. Để có một nhận định xác thực, ta phân luận đề bao gồm này ra làm hai phần : a) Nêu đặc tính nghệ thuật. b) Phân tích ưu điểm và nhược điểm trong những đặc tính ấy. Về mục thứ hai này, ta sẽ xếp đặt hòa trộn ưu và nhược đi ngang với nhau trong một phần. Đó là phần chính của bài, vì nó gói ghém được cả hai then máy của vấn đề. Và muốn làm sáng tỏ vấn đề, chúng ta không thể bỏ quên sự dẫn chứng bằng những mẩu thơ.

2) Thân bài :

PHẦN I. – CÁC ĐẶC TÍNH : « Cung Oán Ngâm Khúc » diễn ra trước mắt chúng ta những đặc tính nghệ thuật này : a) Tính chất đa sầu trong nghệ thuật tả tình. b) Mầu sắc vương giả, và sự mượn ý dùng điển. c) Nặng phần lý tính, thiên về giáo huấn.

PHẦN II. – PHÂN TÍCH ƯU ĐIỂM VÀ NHƯỢC ĐIỂM :

a) Tính chất đa sầu trong nghệ thuật tả tình của tác giả, có những

ưu điểm và nhược điểm gì ?

- Ưu điểm : Nguyễn Gia Thiều muốn nói đến ước mong của người cung phi, ông đã áp dụng một phương pháp nghệ thuật khách quan. Chúng ta hãy nghe đoạn này :

Khi trận gió lung lay cành bích.

Nghe rì rầm tiếng mách ngoài xa.

Mơ hồ nghĩ tiếng xe ra ; 32

Đốt phong hương hả, mà hơ áo tàn.

Ở đây nghệ thuật đã tới độ cao : tình cảm không ồn ào bộc lộ như nhiều đoạn khác. Nỗi buồn đó nhè nhẹ như gió, len lén đến thấm vào lòng người đọc. Những chữ mơ hồ, phong hương hả, hơ áo tàn có những âm thanh thầm thì thoảng nhẹ, vương vất trong không gian như một nỗi buồn dài dằng dặc, một tiếng thở dài xa vắng… Những câu ấy gợi cho ta hình dung thấy một https://thuviensach.vn

cảnh chua xót của người đàn bà mảnh dẻ, mặt hoen ngấn nước, thảng thốt như trong một giấc mơ, đang thờ thẫn nhìn bụi trắng tả tơi bay trước phong hương và mảnh áo bạc mầu. Nhưng rồi niềm hy vọng ấy đã phai đi như ánh mặt trời chìm lặn sau mỗi buổi chiều :

Hoàng hôn | thôi lại hôn hoàng,

Nguyệt hoa | thôi lại thêm buồn nguyệt hoa,

Hoặc nghẹn ngào như :

Càng đàn | càng địch | càng mê,

Càng gay gắt điệu | càng tê tái lòng.

Những chữ láy đi láy lại và cách ngắt thơ của ông thực đã kỳ diệu. Lời thơ gọt giũa, chọn lọc như thế nhưng vẫn giữ được vẻ tự nhiên, thi hứng thoát ra một cách thoải mái. Chúng ta có cảm giác rằng : lòng mình cũng đang nấc lên theo nhạc thơ, hoặc se sắt lại không thốt nên lời được nữa, như

cũng gặp phải cảnh huống đau đớn của người trong cuộc. Đôi khi Nguyễn Gia Thiều còn thổi vào tâm hồn chúng ta những hơi thu đắm lạnh cô đơn của một tấm lòng trống trải ; cái rét từ trong rét ra : Lầu Tần chiều nhạt vẻ thu. 33

Gối loan tuyết đóng chăn cù 34 giá đông.

Những đoạn như thế sở dĩ khiến chúng ta xúc động được chính nhờ bởi tác giả đã biết khơi gợi, dùng một « nghệ thuật khách quan » đưa những hình ảnh, tình tiết nào sâu sắc nhất, đọng chứa nhất đem ra trình bầy với chúng ta. « Làm như vô tư » để nội thân hình ảnh, tình tiết ấy truyền cảm cho chúng ta. Nhưng có những lúc sự đau khổ dằn vặt ông nhiều quá, đã gạt ngoại giới sang một phía, mà tự lên nhời dùng những động từ tương phản nhau để diễn một ý éo le chua chát :

Cười nên tiếng khóc, hát nên giọng sầu.

Hoặc : Tiếng Thúy điện 35 cười già ra gắt Thế, coi như vẫn chưa đủ, ông còn mượn thiên nhiên và sự vật để trợ

lực cho mục đích mình :

https://thuviensach.vn

Cầu Thệ Thủy ngồi trơ cổ độ, 36

Quán thu phong đứng rũ tà huy.

Ngoài cái giá trị ghép chặt chẽ từng chữ một về phép tiểu đối và bình đối trong câu thơ, chúng ta còn thấy ông tạo ra được một khung cảnh mang nhiều sức sống. Một tĩnh vật như chiếc cầu thì tuy ngồi trơ đấy song không phải là không có sinh khí. Giòng nước triền miên xuôi chảy đã giúp nó có một diện mạo sinh động. Tĩnh vật thứ hai là cái quán thì cũng chẳng phải là một cảnh chết im lìm, gió mùa thu đã lồng lộng lùa qua đó, giúp nó rũ nắng chiều phai đi từng lớp nhẹ. Sự trác luyện ở chỗ đó, và cầu kỳ ở chỗ câu thơ

vẫn ngao ngán đượm buồn, giúp ích cho cái nghệ thuật tả tình sầu khổ. Lối nhân cách hóa sự vật, và tạo vật như thế ông còn tận dụng trong trường hợp dưới đây :

Chiều tịch mịch, đã gầy bóng thỏ,

Vẻ tiêu tao lại võ hoa đèn. 37

Những chữ rũ, trơ, gầy, võ, vừa mới lạ vừa mạnh dạn, đắc địa lại còn dắt câu thơ đến những nét nhạc hòa âm, dìu dặt trong một cung bậc trầm buồn của một giai điệu. Ngoài ra hai đoạn vừa kể trên còn phác họa, được những hình ảnh súc tích, nói ít mà chứa đựng được nhiều. Tuy nhiên, đến những hình ảnh dưới đây thì chúng ta phải nhận rằng đó là những mầu sánh đặc, vô cùng kết tinh :

Ngấn phượng liễn chòm rêu lỗ chỗ, 38

Dấu dương xa, đám cỏ quanh co ; 39

Chỉ hai câu này cũng đủ để ta thấy sự quạnh hiu lạnh ngắt của nơi cung cấm. Nguyễn Gia Thiều đã biết cắt lọc trong đám tài liệu bề bộn, trong mớ

hình ảnh nát nhỏ để góp lại thành mấy nét điển hình nói về sự hờ hững kia.

Một viên mực nhỏ, có thể pha ra được nhiều lít nước mà mầu vẫn chưa loãng. Đọc câu thơ, chúng ta có cảm giác rằng hiện tại này cũng như đang lùi về dĩ vàng. Quanh quất bên ta, một mùi hương ẩm mốc đang bao phủ

không gian. Thời gian đã vô tình về hùa với Chúa mà xóa nhòa cuộc đời người cung phi kia đi. Một cuộc đời đằm lạnh, thoi thóp như : https://thuviensach.vn

Bên tường thấp thoáng bóng huỳnh, 40

Vách sương nghi ngút, đèn xanh lờ mờ.

Những hình dung tự trong đây : thấp thoáng, nghi ngút, lờ mờ đều nhè nhẹ huyền ảo trong một khung cảnh trắng xóa mầu sương khói lạnh lẽo, có những nét chấm phá : mầu đom đóm biếc, mầu đèn xanh leo lét dung hòa trên một nền hội họa bàng bạc như trong một bức thủy mạc của Tầu. Ông đã dựng nên một trời sương thu Trung-Hoa dăng dăng trong đêm. Đoạn vừa đây cũng vẫn đạt tới cái đích hình ảnh kết tinh như đoạn dưới này : Vườn Thượng Uyển hoa cười với nắng. 41

Lối đi về ai chẳng chiều ong ?

Doành Nhâm một giải nông nông,

Bóng dương bên ấy, đứng trông bên nầy.

Khung cảnh vừa đẹp, vừa dịu hiền, vừa ai oán. Con người khắc khoải ấy không dám bước qua giải nước nông lòng chia cách đôi bờ, để rồi khi đêm xuống đành trằn trọc trong bầu không khí vương loang mùi hương thương nhớ :

Lạnh lùng thay giấc cô miên !

Mùi hương tịch mịch bóng đèn thâm u.

Chỉ có ánh đèn và khói trầm quyến luyến ve vuốt tâm hồn đơn lạnh kia thôi ! Hình như Nguyễn Gia Thiều cho rằng chỉ dựng thế cũng chưa đủ ; muốn nghệ thuật tả tình được thấu đáo, ông cần kích thích người đọc hơn nữa, nên đã « lừa » chúng ta sang một đường khác để rồi kéo ta về thực trạng một cách đột ngột :

Khi bóng thỏ chênh vênh trước nóc,

Nghe vang lừng tiếng dục bên tai ;

Đè chừng nghĩ tiếng triệu đòi,

Nghiêng bình phấn mốc mà giồi má nheo.

Ai ngờ tiếng quyên kêu ra rả,

Điệu thương xuân khóc ả sương khuê. 42

https://thuviensach.vn

Trong cuộc đời đêm tối ấy nếu vẫn để mịt mùng bình lặng thì chúng ta chưa cảm thấy nó dài và nặng nề đến chừng nào, nhưng nếu châm vào đấy một chấm hy vọng cho lòe sáng lên để rồi lại dụi tắt ngấm đi ngay thì người ta sẽ có sự đối chiếu rõ rệt. Nhân vật bị gieo xuống bất ngờ ; nỗi ai oán sẽ

biến được thành niềm tuyệt vọng : một dụng ý của tác giả. Ngoài ra, ta còn thấy trong đoạn đó cách dùng chữ rất tài tình, bạo dạn mà thực hợp chỗ. Với hai chữ chênh vênh ông đã « cụ thể hóa » được một hình ảnh mông lung.

Đến câu thơ thứ tư, những chữ bình, mốc, giồi, nheo, đi liền với nhau khiến câu thơ càng chặt chẽ : không một chữ thừa, gợi được cái ý chán chường, ngao ngán đến cùng độ.

- Nhược điểm : Về mục « tình sầu » này, những điểm xuất sắc chúng ta đã tạm dẫn ra như trên ; nhưng đôi lúc tác giả vì tham ép quá, nên đã nhìn sự

vật « một chiều ». Tất cả đều phải phụng sự cho « nội tâm » của nhân vật !

Đành rằng khi người ta buồn thì trông phong cảnh nào cũng không thể vui được, song nếu trong tác phẩm, toàn thể cảnh vật đều pha một mầu chết chóc cả thì sẽ mắc phải khuyết điểm « nhân tạo ». Rất có thể trong khi tâm trạng con người tơi bời ảo não nhưng thiên nhiên vẫn bừng sáng tươi đẹp được ? Ông đã phủ nhận một sự thực này : « ngoại vật có dự phần chi phối tâm tưởng con người ». Có những đoạn tác giả đã « ép uổng » tạo nên những câu thơ thiếu hồn, mặc dầu dụng tâm của tác giả là muốn diễn đạt một ý thực bi thương. Đại khái, ta tạm kể một thí dụ mang một ý cũ và rỗng : Ai ngờ tiếng dế ran ri rỉ,

Giọng bi thu, gọi kẻ cô phòng.

Hoặc quá dễ dãi, cấu tạo vội vàng như :

Dẫu mà ai có nghìn vàng,

Đố ai mua được một tràng mộng xuân.

Hoặc tình cảm lộ liễu một cách vụng về nên đã trôi tuột đi, không in một ấn tượng nào vào óc người đọc cả. Như những đoạn sau đây : Cảnh tiêu điều ngao ngán nhường bao,

Buồn này mới gọi buồn sao ;

https://thuviensach.vn

Một đêm nhớ cảnh biết bao nhiêu tình !

Hoặc có những từ ngữ và ý tưởng đã mòn vẹt đi vì đã có quá nhiều người dùng :

Trong cung quế âm thầm chiếc bóng,

Đêm năm canh trông ngóng lần lần ;

b) Mầu sắc vương giả và sự mượn ý, dùng điển :

- Ưu điểm : Với một việc rất khó tả, dễ vấp vào lối sống sượng mà Nguyễn Gia Thiều đã thi vị hóa được như sau :

Cái đêm hôm ấy, đêm gì ?

Bóng dương lồng bóng đồ my trập trùng. 43

Ý tứ diễn ra bóng bẩy, trang nhã mà không phản lại tác giả. Chúng ta thấy ngay giá trị của những chữ bóng dương, bóng đồ mi, lồng bóng, trập trùng xếp đặt trong câu thơ.

Hoặc tế nhị như :

Liều thược dược mơ mòng thụy vũ, 44

Đóa hải đường thức ngủ xuân tiêu. 45

Cành xuân hoa chúm chím chào,

Gió đông thôi đã cợt đào ghẹo mai !

Xiêm nghê nọ tả tơi trước gió,

Áo vũ kia lấp ló trong trăng ; 46

Hoặc tình tứ mà vẫn kín đáo thanh tú :

Đệm hồng thúy thơm tho mùi xạ, 47

Bóng bội hoàn lấp ló trăng thanh. 48

Mây mưa mấy giọt chung tình.

Đình trầm hương khóa một cành mẫu đơn.

Hoặc đài các, cao sang « tuyết sạch giá trong » như : Hoa xuân nọ, còn phong nộn nhị, 49

Nguyệt thu kia, chưa hé hàn quang. 50

https://thuviensach.vn

Hồng lâu còn khóa then sương, Thâm khuê còn rấm mùi hương khuynh thành. 51

Với những đoạn như thế, tác giả tỏ ra là một bậc túc nho ; dùng chữ đặt câu rất trang trọng chỉnh đốn, thích hợp với nhân vật ông dựng nên. Nét nào trong bức tranh cũng ghi tả được trọn cái phần tác giả muốn phô diễn một cách phân minh.

- Nhược điểm : Vay mượn của người đi trước không phải là điều đáng trách. Nhưng có nhiều đoạn ông đã dùng tròn cả ý người xưa vào trong một câu của mình một cách thụ động, thiếu sức sáng tạo. Chẳng hạn như : Gan chẳng đá, khôn đường khá chuyển

Câu này nguyên ủy ở trong Kinh Thi : « Ngã tâm phi thạch, bất khả

chuyển giã ».

Hoặc : Dẫu vàng nghìn lạng dễ cười một khi.

Do câu : « Mỹ nhân nhất tiếu hoán thiên kim » thơ Lý Bạch.

Hoặc : Tuy mày điểm nhạt nhưng lòng cũng siêu.

Ở câu : « …đạm tảo nga my triều trí tôn » thơ của Trương Hựu mà ra.

Hoặc : Vẻ chi ăn uống sự thường,

Cũng còn tiền định khá thương lọ là !

Thoát thai ở sách Mạnh tử : « Nhất ẩm nhất trác sự giai tiền định vạn sự phận di định, phù sinh không tự mang ». Đối với văn pháp cũ, sự dùng điển là một điều bổ ích, diễn được ý ngắn mà ý vẫn thâm thúy, uyên bác. Có cái lợi gây được phần chất mà tránh được phần văn rườm rà. Hơn nữa, điển cố nhiều khi giúp cho tác giả thoát khỏi cái hố thất luật, hoặc gieo được những « vần thông » một cách « phóng vận » tự nhiên, thênh thang. Nhưng nhiều quá thì khiến tác phẩm kém phổ cập, bưng bít và tối nghĩa !

c) Lý tính thiên về giáo huấn :

- Ưu điểm (không có)

https://thuviensach.vn

- Nhược điểm : Nguyễn Gia Thiều vì thấm nhuần triết lý đạo Phật nên trong tác phẩm này có những đoạn ông đã bỏ nhiệm vụ nghệ sĩ mà làm nhiệm vụ một nhà luân lý học. Ông tự răn mình và mách bảo giúp người để

tránh những tục luỵ. Chúng ta thử nghe ý kiến ông khuyên răn về sự mưu toan đường công danh một cách quá tỉnh táo :

Cánh buồm bể hoạn mênh mang, 52

Cái phong ba khéo cột phường lợi danh !

Hoặc ông khái niệm về thiên mệnh :

Cái quay búng sẵn trên trời,

Mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm.

Và : Kìa thế cục như in giấc mộng !

Máy huyền vi mở đóng khôn lường, 53

Vẻ chi ăn uống sự thường,

Cũng còn tiền định khá thương lọ là.

Lý trí đã lấn át, đã giết chết tình cảm khiến câu thơ mất hết sinh lực, khô xác đi như một vật bị đem phơi nắng lâu ngày. Nói ngay đến tác dụng giáo huấn cũng không thể có được, vì cái « mô phạm » « đạo đức » ấy chỉ

bềnh bồng ngoài bề mặt của câu thơ chứ không chịu lẩn sâu, hòa hợp vào lòng câu thơ ; không có sức công phá tiềm tàng. Có những lúc lời lẽ ông trở

thành khúc triết, ngăn nắp như lời một nhà giáo lúc giảng bài : Tranh tị dực nhìn ưa chim nọ, 54

Đồ liên chi lần trỏ hoa kia ; 55

Chữ đồng lấy đấy làm ghi,

Mượn điều thất tịch mà thề bách niên. 56

Hoặc ông thêm cả vào đấy tính chất khảo sát của một nhà vạn vật học : Kìa điểu thú là loài vạn vật,

Dẫu vô tri cũng bắt đèo bòng.

Có âm dương, có vợ chồng,

Dẫu từ thiên địa cũng vòng phu thê.

https://thuviensach.vn

Và sự suy xét lập luận của ông còn tràn sang phong cảnh để rồi « ký âm

» một cách gò gẫm :

Sóng cồn cửa bể nhấp nhô,

Chiếc thuyền bào ảnh lô xô gập ghềnh. 57

Ở những đoạn ấy, vì trọng lý tính, chuyên chú vào ý tưởng khô khan nên chẳng những rung cảm không có mà ngay đến cảm giác – một điều kiện đứng hàng phụ – cũng thiếu thốn nốt !

3) Kết luận : Sau khi đã tìm hiểu những đặc tính nghệ thuật và phân tích ưu điểm, nhược điểm của « Cung Oán Ngâm Khúc » chúng ta thấy rằng

: « Cung Oán Ngâm Khúc » có ba đặc tính như đã kể trên. Ba đặc tính ấy, đều nổi rõ nét lên cả, mầu sắc đậm đà gần như nhau, nhưng « tính chất đa sầu » vì đến với chúng ta bằng con đường tình cảm – một điều kiện căn bản

– nên dễ gây tác dụng hơn hai tính chất kia. Trong 3 yếu tố nọ đều có phần hay và phần dở đi sát với nhau. Nói chung, thì phần hay dồi dào hơn, đã thắng hẳn phần dở : gây được cho tác phẩm có một bản sắc rực rỡ, độc đáo, đứng cạnh các sáng tác khác không hề bị lu mờ và còn tách riêng ra, chẳng lẫn với cuốn nào được. Như thế, nó đã có cá tính, đủ lực tồn tại trong mọi sự

thử thách, rèn giũa của luật đào thải. Chúng ta chẳng những chỉ cảm phục «

Cung Oán Ngâm Khúc » mà chúng ta còn trìu mến hưởng thụ tác phẩm ấy nữa.

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

1) Nghệ thuật tả cảnh trong « Cung Oán Ngâm Khúc » ra sao ?

2) « Cung Oán Ngâm Khúc » là một áng văn nôm đặc sắc, trình độ

sáng tạo khá cao, nhưng vì lẽ gì mà vẫn không được nhiều người biết đến như truyện Kiều ? Hãy so sánh và giải thích.

3) « Cung Oán Ngâm Khúc » có mang một nhân văn tiến bộ : đòi quyền sống cho con người không ? Nếu có, hãy thuyết minh.

https://thuviensach.vn

4) Có người bảo : « Cung Oán Ngâm Khúc là một khúc oán thê thiết nhưng vẫn không tỏ ra căm giận, phá phách ». Có đúng không ? Xét xem tác phẩm ấy có chứa đựng tính chất xây dựng không ?

ĐỀ III : ẢNH HƯỞNG PHẬT HỌC

Ảnh hưởng Phật học tác động như thế nào trong « Cung Oán Ngâm Khúc » ?

A. DÀN BÀI

1) Mở Bài : « Cung Oán Ngâm Khúc » không hẳn là một bài tuyên thuyết chuyên giảng về đạo Phật. Muốn nhận định tác phẩm cho chính xác, ta cần tìm hiểu sơ lược đại cương chủ nghĩa : « Chửng cứu phổ độ » của Phật tổ.

II) Thân Bài :

a) Nguyên lý căn bản của đạo Phật :

- Sự nhận thức về cuộc đời : Đời là khổ hải (sinh, lão, bệnh, tử…) triền miên trong « ngũ trọc ». Sự khổ sinh hóa kiếp này sang kiếp khác. Con người bị « trầm luân » trong chốn hôn mê đó. Vòng « luân hồi » đã vật vã con người. Thuyết « nhân quả », « nghiệp báo » gây oan trái. Để giải thoát : tìm đến cõi nát bàn.

- Phương pháp giải thoát : Có 2 phép : a) Tự giác, tự lợi. b) Tự giác, giác tha.

- Phương tiện : a) Dùng cách Tập đế (truy nguyên cỗi rễ sự khổ). b) Dùng cách Diệt đế (lo tính để diệt dục). c) Noi theo đường Bát chính (để đạt được nguyện vọng diệt dục).

- Cứu cánh : Sau khi đã « giác hành viên mãn » sẽ tới được thiên đường : thành Phật, đồng thời hủy diệt sự sống mà tiêu nhập vào khoảng hư

vô huyền bí.

https://thuviensach.vn

b) Sự va chạm tư tưởng giữa Phật giáo và Nho giáo :

- Nho giáo chủ trương : môn đệ tới được bậc hiển nho, giúp ích cho xã hội phong kiến, công nhận thực tại.

- Phật giáo chủ trì : phủ nhận kiếp người. Diệt thân để tới miền cực lạc.

Hai nguyên tắc ấy đối chọi nhau. Nguyễn Gia Thiều có cả hai « nguồn sống » đó. Nhưng đạo lý Nho học bắt rễ trong tâm hồn ông trước nên bền chặt hơn.

c) Ảnh hưởng Phật học tác động như thế nào trong « Cung oán ngâm khúc » ?

- Quan niệm tự giác tự lợi của Nguyễn Gia Thiều : Những phút yếm thế, ông coi đời là bể khổ. Ông như biết được cái « tiên triệu » đau buồn : trẻ

ra đời đã cất ngay tiếng khóc. Gợi ra viễn ảnh thảm thương của cuộc đời.

Tin ở thuyết « luân hồi ». Thời gian phá phách thân tài người ta. Nhận định về sự thăng trầm trong cõi đời ô trọc. Mệnh người mong manh, đối với chốn mịt mù, rối loạn, thì không có lối thoát. Ông có ý định thực hành khẩu hiệu

« giác ngộ phương tiện ». Ông khuyến khích dứt bỏ sợi dây « nhân duyên ».

- Lưỡng lự trước việc sắp quyết định : Tư tưởng ngả thêm sang Lão học, « Trần căn » lôi kéo Nguyễn Gia Thiều, tư tưởng « lừng chừng » bắt đầu nẩy mầm. Hy vọng giải thoát bằng cách níu lấy thiên nhiên. Trong 1 giai đoạn, giáo lý Phật và Lão cùng nương dìu tâm hồn ông.

- Mầu đen của kiếp người lấn át mầu nhạt của Lão tử : Sự cực khổ

chồng chất thêm nhiều, Nguyễn Gia Thiều lại trở về với sự bi quan. Hiện tượng tự nhiên cũng vô tình đối tàn nhẫn với con người. Khổ nhục lớn nhất : sự gieo neo trên đường tiến thân. Nỗi đầy đọa do túc trái, tiền nhân, hậu quả

xưa kia. Nghiệp chướng phải trả nợ trần. Lần thứ hai, ông muốn gia nhập giới thiền gia. Giai đoạn này tâm lý ông bị giằng co mạnh.

d) Sự tranh đấu của ngọn lửa nhân duyên với giọt nước cành dương : Tác giả thú nhận chưa rứt được duyên đời, thiết tha đến chủ trương « đắc https://thuviensach.vn

dụng ». Khi không đạt được hoài vọng ấy, ông « bình thường hóa » cuộc sống, nuôi hy vọng yếu đuối : « chờ thời ».

3) Kết luận : Ảnh hưởng Phật học chỉ tác động trong những phút yếu đuối của tác giả. Nhận định cuộc đời là khổ hải, tác giả theo chính sách : tự

giác, tự lợi. Rút cuộc, hoài vọng mong được trọng dụng vẫn thoi thóp trong tâm tưởng ông.

B. BÀI LÀM

1) Mở Bài : Như chúng ta đã biết, « Cung Oán Ngâm Khúc » không phải là một bài tuyên thuyết nhất mực chuyên giảng về cái Đạo : « Vô thượng chính đẳng chính giác » của Phật Tổ. Nó chỉ hướng về Phật học một phần nào mà thôi. Nhưng nếu đã muốn xem ảnh hưởng Phật học tác động như thế nào trong Cung Oán Ngâm Khúc, trước hết chúng ta cần phải tìm hiểu lược qua những điều đại cương về chủ nghĩa « Chửng cứu Phổ độ » cho chúng sinh 58 của vị giáo chủ ấy. Sau đó ta mới có thể bằng vào đấy mà nhận định tác phẩm một cách xác đáng, đúng với tinh thần chứa đựng trong tác phẩm được.

2) Thân bài :

a) Nguyên lý căn bản của Đạo Phật :

- Sự nhận thức về cuộc đời : Cuộc đời là một biển khổ (sinh, lão, bệnh, tử). Tóm lại : triền miên trong cõi đời Ngũ Trọc 59. Cái khổ đó là do ở lòng tham dục mà ra : tham sống, tham sướng, tham mạnh. Sự khổ kéo dài miên man, sinh hóa kiếp này sang kiếp khác. Truy nguyên thì do gốc ở « Thập Nhị Nhân Duyên » mà nảy nở ra. Con người ta cứ bị đắm chìm trong chốn hôn mê đó ; như thế là « trầm luân ». Bị xoay trong vòng « luân hồi », nếu người ta gây ra « quả » gì xấu ở kiếp trước thì kiếp này phải mang « nghiệp chướng » ấy. Và nếu kiếp này người ta có làm được « điều lành » thì đến kiếp sau con người sẽ được hưởng sự tốt đẹp do cái « nhân » kia dựng cho.

Thế gọi là « nhân quả » và « nghiệp báo ». Vì ưu bi khổ não thế, con người https://thuviensach.vn

cần phải tìm cách thoát được vòng luân hồi, tránh được sự sinh tử mà tới nơi cực lạc là cõi nát bàn thanh tĩnh.

- Phương pháp giải thoát : Người ta học đạo thường là để : a) Tự giác, tự lợi (Phái Tiểu thặng hoặc Tiểu thừa). b) Tự giác, giác tha (Phái Đại thặng hoặc Đại thừa). Muốn tự giác được, phải noi theo những điều này : a) Đã nhận ra cuộc sống chỉ là khổ hải, ngũ trọc hoặc ngũ uẩn thì phải xét xem cỗi rễ ở đâu mà ra (dùng phép Tập Đế). b) Đã biết gốc cái khổ rồi tất phải diệt dục (dùng phép Diệt Đế). c) Muốn diệt được dục, phải dốc lòng theo con đường Bát Chính 60 (phép Đạo đế). Bốn phép này là : Tứ Thánh Đế hoặc Tứ

Diệu Đế. Theo được vậy sẽ dứt được « thập nhị nhân duyên » và sau khi đã

« giác hành viên mãn » thì tới được cái đạo lý « vô thượng chính đẳng chính giác » tức là thành Phật mà vào cõi thiên đường Nát Bàn. Đồng thời cũng nghĩa là tự diệt được thân tài mình, xa sự sống mà tiêu nhập vào với hư vô huyền bí.

b) Sự va chạm tư tưởng giữa Phật giáo và Nho giáo : Đối với cuộc đời, Nho giáo xây đắp cho môn đệ cái mộng làm được hiển nho. Nho gia sẽ

không thể trốn tránh thiên sứ mình, cầm đem cái đạo ra giúp ích cho cuộc đời để duy trì nền móng trật tự xã hội phong kiến sẵn có. Như thế, Nho giáo công nhận thực tại, muốn hòa mình vào đấy để gánh vác việc chính trị cũng như văn hóa… Phật giáo, trái lại, phủ nhận kiếp người, xa lánh cái « uế thổ

» này để tìm đến một « tĩnh thổ » khác… Con đường duy nhất là « diệt thân

» 61 để tiến tới cái cứu cánh « xác thịt tịch diệt » rồi linh hồn được đời đời thanh thản ở miền cực lạc, cao đẹp tuyệt độ. Hai nguyên tắc ấy đối chọi nhau. Sự xung đột tăng lên hoặc giảm xuống, và giáo lý nào thắng là tùy theo hoàn cảnh tâm trí của từng con người nhận thức trong từng trường hợp một. Nguyễn Gia Thiều có cả hai « nguồn sống » : Nho học, Phật học ở

trong người. Nhưng trong tâm tưởng ông, đạo lý Nho bắt rễ trước, và bền chặt hơn học thuyết kia.

c) Ảnh hưởng Phật học tác động như thế nào trong « Cung oán ngâm khúc » ?

https://thuviensach.vn

- Quan niệm tự giác, tự lợi coi cuộc đời là khổ hải : Nguyễn Gia Thiều nhìn kiếp sống bằng đôi mắt ảo não. Ông như có được « thiên nhĩ » và «

thiên nhãn » của nhà Phật, cho rằng sự khổ ải không phải là mãi đến già con người mới gặp, nó như đã là « tiên triệu » báo trước cho ta thấy rõ đoạn đường mình sẽ phải qua. Một con đường đằm đìa nước mắt : Đòi những kẻ thiên ma bách triết,

Hình thì còn bụng chết đòi nau.

Thảo nào khi mới chôn rau,

Đã mang tiếng khóc ban đầu mà ra.

Một hiện tượng như tiếng khóc lúc sơ sinh, ở một nhà thơ khác đang phút yêu đời thì đó rất có thể là sự chào mừng của một linh hồn góp vui với cuộc sống. Nhưng ở nơi ông, sự bi quan đã lấn át hết thẩy. Có thể vì thất bại mà ông đành phải bám víu lấy điều khái luận về kiếp nhân sinh của đạo Phật ngõ hầu an ủi lòng mình đôi chút. Nỗi ngán ngẩm về cái kiếp tục sớm nở tối tàn của con người đã khiến ông tạo cho câu thơ có một kỹ thuật diễn đạt «

trớ trêu ». Để nói một sự ra góp mặt với đời ông đã dùng một sự việc « chôn rau » ; như thế, tiếng khóc như đã có căn cứ khởi điểm bật lên, với mục đích gây cho người đọc thấy một viễn ảnh tàn tạ và cùng hưởng chung với ông một cảm giác tê tái. Sau đó, đến những quãng đường tới của nhân sinh ông lại tự hỏi mình và hỏi chúng ta rằng :

Trắng răng đến thuở bạc đầu,

Tử, sinh, kinh, cụ làm nau mấy lần ? 62

Hai chữ « trắng răng » ghi lại cho ta thấy cái phong tục Việt Nam, trẻ

để răng trắng, lớn lên nhuộm đen ; và đồng thời gợi cho ta thấy mầu trắng ở

đấy (răng trắng đầu bạc) có một hình ảnh yếu đuối run rẩy trước những hoang mang bất ngờ, tai ác của số mệnh con người. Lối dùng câu, ngắt chữ

như thế tạo nên một âm thanh sắc gợn ; tất cả những mối lo âu ấy dồn dập luân phiên nhau trút xuống kiếp sống phù du bèo bọt, không ngớt. Hơn thế

nữa, cái khổ không những chỉ đe dọa chúng ta mà còn mỗi lúc một « luân hồi », hành hạ ngay đến xác thịt con người ta như Ma Vương dùng pháp lực phá cái chính tâm của người tu hành tọa thiền :

https://thuviensach.vn

Cuộc thành bại hầu cằn mái tóc, Lớp cùng thông như đục buồng gan. 63

Bệnh trần đòi đoạn tâm can,

Lửa cơ đốt ruột, dao hàn cắt da.

Hoặc : Mùi tục lụy, lưỡi tê tân khổ, 64

Đường thế đồ, gót rỗ khi khu. 65

Ông đã hình ảnh hóa sự bon chen, tranh giành bằng một con đường khúc khuỷu, lên cao, xuống thấp không chừng ; nỗi thăng trầm, đột ngột khó ngờ tới được… Ông bầy ra trước mắt ta cảnh một chặng đường xa tắp, hơi nóng ngùn ngụt. Con người tục lụy đang lưỡi khô miệng đắng, mòn chân rong ruổi mà vẫn không lên tới được đỉnh cái đèo danh lợi. Vì rằng sự tốn công ấy chỉ đem lại :

Gót danh lợi bùn pha sắc xám,

Mặt phong trần nắng rám mùi dâu ;

Và rồi sau khi đã mệt mỏi, chiếc bong bóng hy vọng đã tan vỡ thì có lẽ

những nạn nhân ấy rồi cũng sẽ như ông phải ngậm ngùi mà thương cho thân thế mình :

Nghĩ thân phù thế mà đau,

Bọt trong bể khổ, bèo đầu bến mê.

Cái mệnh con người mong manh, lênh đênh thế, ông cho rằng dù có thuận giòng xuôi gió chăng nữa thì rồi cũng không ra thoát được quãng đường độc nhất dẫn tới chỗ mịt mù, rối loạn, không có lối thoát. Tuy không phải là một vị bồ tát muốn đem lòng mình làm « cầu thuyền » dắt díu cho chúng sinh, và quan niệm ông chỉ là « tự giác, tự lợi » chứ chưa hẳn là « tự

giác, giác tha », nhưng ông cũng muốn chúng ta hãy cùng ông « chính định » : 66

Vắt tay nằm nghĩ cơ trần,

Nước dương muốn rẩy nguội dần lửa duyên.

https://thuviensach.vn

Sau khi đã dự định thế, ông muốn thực hiện khẩu hiệu : « giác ngộ

phương tiện » 67 mà :

Lấy gió mát trăng thanh kết nghĩa,

Mượn hoa đàm đuốc tệ làm duyên. 68

Hoặc thử « diệt dục », dứt bỏ hết mọi đường « nhân duyên » đi : Thà mượn thú tiêu dao cửa Phật,

Mối thất tình quyết rứt cho xong.

Tuy thế, nhưng ông chỉ mới định tâm « thà » và sẽ « quyết » cắt dây với « ngũ trọc » « ngũ dục » thôi, chứ không hẳn là đã đoạn tuyệt được với những hệ lụy ấy ; vì ngay trong các câu đó ông còn thấy : nếu dựa vào thiên nhiên thì thiên nhiên vẫn có thể giúp ông xoa dịu được mọi nỗi đau thương chứ chưa cần gửi hẳn hồn mình vào với tiếng chuông lời kệ. Ông như nhận ra rằng : tạo vật gần gụi với ông hơn là cái thế giới người mà ông đang phải quằn quại trong đó. Ông đã như một con chim sợ cây cong, tung cao cánh để

lẩn trốn vào cái vô cùng, vào cái « không gian bát ngát » của Lão Tử. Chỗ

này tư tưởng Đạo giáo và Phật giáo đã cùng nương dìu tâm hồn ông : Thoát trần một gót thiên nhiên,

Cái thân ngoại vật là tiên trên đời ;

Nhưng rồi trần thế có nhiều mầu đen tối quá, Nguyễn Gia Thiều không thể thản nhiên, lãnh nhãn ngồi nhìn giòng đời sôi nổi mà cười thầm như Lão Tử được, một phen nữa, ông lại nhắm mắt lắc đầu mà trách trời bằng một tư

tưởng chua chát :

Trẻ tạo hóa đành hanh quá ngán,

Chết đuối người trên cạn mà chơi ;

Trên cõi đất liền ấy chưa phải là đã yên vui gì, hình hài chúng ta – theo ông – đang lênh láng một mầu vàng bệnh tật :

Đất bằng bỗng rấp chông gai,

Ai đem nhân ảnh nhuốm mùi tà dương ?

https://thuviensach.vn

Đến thực trạng ở mặt nước thì lại càng hư ảo vật vờ, lạc hướng hơn nữa :

Sóng cồn cửa bể nhấp nhô,

Chiếc thuyền bào ảnh lô xô gập ghềnh.

Qua mắt ông, biển cả không hùng vĩ, không đẹp mà cũng chỉ tàn nhẫn lạnh lùng. Thiên nhiên như phối hợp với nhân tình mà tung lên vùi xuống kiếp người. Ở câu này, nghệ thuật tả cảnh đã nhường bước cho mục đích chán đời của ông. Trái lại, trong mấy câu dưới đây ông lại dùng hiện tượng tự nhiên để nói đến sự chật vật của con đường tiến thân : Cánh buồm bể hoạn mênh mang,

Cái phong ba khéo cợt phường lợi danh. 69

Hoặc tàn cuộc như :

Sân đào lý râm lồng man mác, 70

Nền đỉnh chung nguyệt gác mơ màng.

Riêng hai câu này, ông đã in vào óc ta một hình ảnh vừa đẹp vừa đúng, đối với nhau chặt chẽ mà còn gọn gàng súc tích. Nguyễn Gia Thiều nhận thấy mọi sự phiền toái đều nằm trong cái lẽ « Khổ đế ». Vì vậy ông dựa vào lẽ « Tập đế » để thấy rõ được nơi xuất xứ của sợi dây trói buộc kia, sau đó, ông đặt vấn đề rằng :

Hẳn túc trái làm sao đây tá ? 71

Hay tiền nhân hậu quả xưa kia ? 72

Tuy hỏi thế nhưng ông đã tin vào thuyết « nhân quả », tin vào điều «

túc trái tiền oan » ; và ông cho rằng đó chỉ là cái « nghiệp báo » không thoát nổi :

Hay Thiên cung có điều gì ?

Xuống trần mà trả nợ đi cho rồi !

Khi đã biết vậy, Nguyễn Gia Thiều ngại cho đời mình, lần thứ hai, ông vội tự răn mình nên nhập vào giới thiền gia :

Cái gương nhân sự chiền chiền ! 73

https://thuviensach.vn

Liệu thân này với cơ thiền phải nao ?

Như ta đã từng biết, lần nào ông cũng chỉ mới « rắp toan » đầu cửa Phật thôi, chứ thế phát hẳn thì ông chưa làm được, vì ông còn « nặng căn »

trần tục lắm. Chúng ta hãy xem tâm lý ông giằng co nhau như thế nào ?

d) Sự tranh đấu của ngọn lửa nhân duyên với giọt nước cành dương

: Mặc dầu giáo lý Phật học mở cho ông thấy rõ con đường chính giữa của đạo, ông đã áp dụng được phép « tha tâm trí » 74, ông đã gần có được « bồ đề

tâm » 75 nhưng ông chưa hề tu được « bồ tát hạnh » 76 ; vì lẽ Nguyễn Gia Thiều còn nhiều trần căn và nhất là còn tha thiết với chủ trương đắc dụng của Nho học lắm. Xem một vài đoạn dưới đây chúng ta tất rõ sau nhiều lần ông định tu rồi lại bỏ, đến phần cuối tập Cung Oán Ngâm Khúc ông phải thú thực rằng mình chưa gỡ nổi duyên đời :

Vì sớm biết lòng trời đeo đẳng,

Dẫu thuê tiền cũng chẳng buồn tênh.

Rồi ông lấy câu an phận mà ru long mình dịu xuống : Nghĩ mình lại ngán cho mình.

Cái hoa đã trót gieo cành biết sao ?

Hoặc ông « bình thường hóa » cuộc đời, xây đắp một cái mộng tuy nhỏ

bé nhưng ấm cúng và nhất là vẫn tránh được nhiều hệ lụy : Cùng nhau một giấc hành môn, 77

Lau nhau ríu rít cỏ con cũng tình.

Ở đây, ta được nghe những lời nôm na đượm nhiều chân tình. Và cuộc đời nhân thế ấy cũng vẫn có đủ trăng nội, hoa đồng, có ân ái yêu đương : Thà rằng cục mịch nhà quê,

Dầu lòng nũng nịu nguyệt kia, hoa này.

Ông càng không thể « xuất gia tu hành », hay đến ngay « tại gia tu hành

» cũng khó làm nổi, khi mà nhà thi hào chúng ta còn gói tác phẩm lại bằng hai câu kết này :

Phòng khi động đến cửu trùng,

https://thuviensach.vn

Giữ sao cho được má hồng như xưa ?

Chưa chỗ nào ý tưởng mong được ra giúp đời, được vua chúa tin dùng lại phô diễn rõ rệt và chung thủy (dù là chung thủy nhất thời) như trong mấy lời chấm hết ấy !

3) Kết luận : Sau khi đã nhận định như trên, chúng ta có thể tóm tắt rằng : Nguyễn Gia Thiều tuy cũng chịu ảnh hưởng Phật học khá sâu, tư

tưởng của Thích Ca Mầu Ni tuy đã làm Nguyễn Gia Thiều say mê, nhưng chỉ tác động trong tác phẩm ông ở góc cạnh « giáo huấn » và khi ông cần an tĩnh tâm hồn mà thôi. Nó chưa phải là vấn đề quyết định. Ông cho cuộc đời là biển sầu khổ. Ông tìm đường tự giác để mưu lợi cho thân mình. Khi tự

răn mình thì ông muốn răn cả người chung quanh (vẫn khác nghĩa câu tự

giác, giác tha). Nhưng, giọt nước cành dương ông định nưng niu đã bị ngọn lửa nhân duyên dập tắt, hay chưa tắt thì cũng lâu mới gây lại được năng lực.

Như thế, giáo lý nhà Phật đã phải lùi trước sự ham sống của ông. Những lúc Nguyễn Gia Thiều yếm thế, bi quan, thì ông níu lấy chữ từ bi kia mà tránh nắng ; khi bóng rợp tới, nhà thơ lại bắt đầu lên đường. Mặc dầu phải lê những bước nặng nề, mệt mỏi, song không phải vì thế mà ông chịu mất hết hoài bão vậy !

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

1) Trong « Cung Oán Ngâm Khúc » có đoạn :

« Tình rầu rĩ khôn khuây nhĩ mục,

Chốn phòng không như dục mây mưa.

Giấc chiêm bao những đêm xưa,

Giọt mưa cửu hạn còn mơ đến rầy.

Trên chín bệ có hay chăng nhẽ ?

Khách quần thoa mà để lạnh lùng ! »

Hãy thích nghĩa đoạn này và xét xem Nguyễn Gia Thiều có dụng ý gì khi tạo tác ra 6 câu thơ đó ?

https://thuviensach.vn

2) Có người cho rằng : « Cung Oán Ngâm Khúc » đọc không hấp dẫn, có đúng thế không ? Vì sao ?

3) Nhìn vào các việc xẩy ra trong thời vua Lê chúa Trịnh về thế kỷ thứ

18 thì thấy rằng chúa Trịnh đã nắm lấy hết đại quyền. Vậy những chữ « chín bệ », « thúy điện », « quân vương », « cung phi » kể trong tác phẩm là để chỉ

vào Phủ Liêu của Chúa Trịnh hay để chỉ vào Triều đình của vua Lê ? Hãy giải thích tình trạng tác giả, lập ra một giả thuyết. Dùng ngâm khúc mà thuyết minh.

ĐỀ IV : KHUYNH HƯỚNG NGHỆ THUẬT VÀ BÚT PHÁP VĂN

CHƯƠNG

Trong khúc « Cung Oán » có đoạn :

« Tay nguyệt lão khờ sao có một,

Bỗng tơ tình vướng gót cung phi.

Cái đêm hôm ấy đêm gì ?

Bóng dương lồng bóng đồ my trập trùng.

Liều thược dược mơ mòng thụy vũ,

Đóa hải đường thức ngủ xuân tiêu.

Cành xuân hoa chúm chím chào,

Gió đông thôi đã cợt đào ghẹo mai !

Xiêm nghê nọ, tả tơi trước gió,

Áo vũ kia, lấp ló trong trăng,

Sênh ca mấy khúc vang lừng,

Cái thân Tây tử lên chừng điện Tô.

Đệm hồng thúy thơm tho mùi xạ,

Bóng bội hoàn lấp ló trăng thanh.

Mây mưa mấy giọt chung tình,

Đình trầm hương khóa một cành mẫu đơn ».

Hãy bình giảng về tư tưởng đoạn này xem mang khuynh hướng gì ? Có mâu thuẫn không ? Và nói qua về nghệ thuật, bút pháp văn chương ra sao ?

https://thuviensach.vn

Thích nghĩa những từ ngữ.

A. DÀN BÀI

Hướng dẫn tinh thần đề : Đây là một đề có 2 phần không cân đối. Phần xét nhận về phương diện nghệ thuật văn chương nhẹ hơn. Từ ngữ có thể

thích nghĩa riêng ra một đoạn ở giữa bài. Trong các câu hỏi còn đặt ra mấy điểm nghi vấn hỏi về từng loại nên bài đề phải nhắc lại các tiểu mục một cách rành rọt.

1) Mở bài – Trình bầy xuất xứ : Đoạn văn ở vào cuối phần thứ nhất trong tác phẩm, diễn tả lúc người cung phi nhan sắc còn tươi đẹp, được chúa mến yêu ; nhưng đồng thời lòng vẫn ngậm ngùi, buồn rầu. Báo trước các mục trong bài : về phương diện tư tưởng có : a) Tư tưởng tác giả mang khuynh hướng nhục dục. b) Tâm lý bất mãn của người đàn bà khi nhận ra mình chỉ là một thứ bán vui cho vua chúa. Về phương diện nghệ thuật thì tạm gói tròn trong nhận định này : Đoạn văn mang mầu sắc trường « Tả

chân Trưởng giả ». Khi vào thân bài, ta sẽ làm theo thứ tự : Bình giảng tư

tưởng, Thích nghĩa từ ngữ, Bình giảng nghệ thuật.

2) Thân bài :

- Bình giảng tư tưởng :

a) Khuynh hướng nhục dục : Nề nếp sinh hoạt sung túc, huyết thống quý tộc hào hoa phong nhã, tâm hồn lãng mạn, ảnh hưởng hành lạc của xã hội, hoạt cảnh khoái lạc trong cung, dinh thự v.v… đã khiến Nguyễn Gia Thiều có khuynh hướng ấy. Ngoài điểm này, còn thêm một điểm : b) Tâm lý bất mãn của người đàn bà khi nhận ra mình chỉ là một thứ

bán vui cho vua chúa : Nàng cung phi vô hình chung mang tư cách đại diện cho nữ giới, có phản lực yếu ớt chống lại những bất công xã hội lúc bấy giờ

(đã coi thường quyền sống của đàn bà). Nhưng tâm lý đó chỉ là tâm lý cá nhân, lẻ tẻ. Tuy hưởng thụ khoái cảm nhưng người đàn bà vẫn thấy tủi hờn : trạng thái tâm hồn đặc biệt của giới cung phi, cung nữ.

https://thuviensach.vn

Nguyễn Gia Thiều diễn tả điểm này ra bằng cách kín đáo : gói trong một vài lời, chữ lấp lửng. Vì éo le thế, đoạn văn có được tính chất nhân bản.

- Thích nghĩa từ ngữ : Để sự phân tích nghệ thuật được thấu đáo, trước tiên cần hiểu nghĩa những hán tự : « Tay nguyệt lão ; bóng dương ; bóng đồ my ; thụy vũ, xuân tiêu ; xiêm nghê ; áo vũ ; sênh ca ; thân Tây tử ; điện Tô ; đình Trầm hương ; đệm hồng thúy ; bóng bội hoàn ».

- Bình giảng nghệ thuật bút pháp văn chương : (Phần này nhẹ hơn, ít dẫn luận chứng) Nhìn toàn thể đoạn văn, ta thấy thuộc về : Trường Tả

chân Trưởng giả. Chi tiết nghệ thuật : Vì đề cập tới một sự việc có thể coi là trắng trợn, Nguyễn Gia Thiều phải dùng lối « ám tỉ » (ngụ ý ngầm, lấy nghĩa bóng) trong các câu thứ 4, 5, 6, 7, 8 và 16 : ông mượn cây cỏ, hoa lá, gió trăng thay cho nàng cung phi và vị quân vương. Như thế, kết quả tốt đẹp.

Ông còn áp dụng mấy cách : a) Đặt câu theo phép « thuận », toàn đoạn (khởi nên nhạc điệu thanh thoát). b) Gieo vần một cách tự nhiên (câu 4) và sau dùng nhiều vần thông hơn. c) Lối chọn chữ vừa có khuyết điểm (trùng chữ : câu 10 và câu 14) vừa có ưu điểm (xác thực, đắt thế : câu 16). d) Phép

« hình ảnh hóa » sự việc (có nhiều cảnh nổi bật lên và những chữ tượng hình, tượng thanh sinh động). Rút lại, đoạn thơ điêu luyện, điều hòa nổi cảm giác và cảm xúc, diễn ra hai đặc điểm : a) Nghệ thuật trữ tình lãng mạn. b) Nghệ thuật thi vị hóa cảnh vật.

3) Kết luận : Đoạn văn chứa chất đủ cả 2 phần : tư tưởng và nghệ thuật phức tạp : có bản sắc riêng biệt đáng làm tiêu biểu cho « điệu văn » và tư

tưởng của Nguyễn Gia Thiều.

B. BÀI LÀM

1) Mở bài : Khúc « Cung Oán » chia ra làm 3 phần. Đoạn này ở vào cuối phần thứ nhất : diễn tả lúc người con gái bắt đầu « bị » tuyển vào trong cung. Nói là « bị » chính vì ngay trên đầu đoạn văn tác giả đã mở ra bằng những lời than vãn :

Tay Nguyệt lão khờ sao có một,

https://thuviensach.vn

Bỗng tơ tình vướng gót cung phi !

Tác phẩm bố cục theo lối « đảo tả » nghĩa là đảo phần dưới lên trên trong lúc diễn đạt, nên mãi đến đây vào khoảng câu thứ 133, 135 trở đi tác giả mới kể đến sự việc chính của nhân vật. Ở đây, người đàn bà đang lúc nhan sắc còn rực rỡ, được chúa mến yêu. Song, hình như trong những ngày hạnh phúc ấy, người cung phi lòng vẫn ngậm ngùi, không được thật vui sướng. Mười sáu câu này, đứng về phương diện tư tưởng, có hai điểm chính : a) Tư tưởng tác giả có khuynh hướng nhục dục. b) Tâm lý bất mãn của người đàn bà khi nhận ra mình chỉ là một thứ bán vui cho vua chúa.

Còn nhìn sang mặt nghệ thuật, ta tạm gói tròn lại trong nhận định sau này : Đoạn văn mang mầu sắc « trường Tả chân Trưởng giả » (Những chi tiết sẽ

bàn tới sau). Chúng ta sẽ phân tích đoạn văn theo thứ tự trên, nhưng trước khi sang phần nghệ thuật ta hãy thích nghĩa những chữ hán (điển cố).

2) Thân bài :

- Bình giảng tư tưởng :

a) Khuynh hướng nhục dục : Nguyễn Gia Thiều sống trong cảnh phong lưu – quá nửa đời ông, nếp sinh hoạt rất sung túc – như thế, nhu cầu vật chất nếu không muốn coi là quá độ thì cũng hết mực đầy đủ. Ông lại mang trong người huyết thống quý tộc : có tư cách hào hoa phong nhã. Tâm hồn lãng mạn ấy là một thứ « nòi tình » 78, nguyệt hoa như Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Du v.v…

Đối với thế hệ ta hiện nay, điều đó không phải là trọng tội (nhất khi họ

là văn nhân tài tử) nhưng ngày trước giáo lý đạo Nho đã không công nhận tính chất ấy 79 luôn luôn dùng lễ nghi để kiềm chế nó.

Nhiều nhà văn thơ nho sĩ lãng mạn không thể ép buộc lòng mình được, thường đã – vô tình hoặc dụng ý – giải tỏ sự ham thích ấy ra trên những trang thơ, bài văn.

Nguyễn Gia Thiều chỉ là con người bằng xương bằng thịt, làm sao mà chống nổi những lôi kéo của sự sống vốn có muôn mặt : hay lẫn với dở.

https://thuviensach.vn

Ông đã ngoan ngoãn nằm trong ảnh hưởng ưa chuộng hành lạc của xã hội quyền quí thời bấy giờ. Trông rộng ra thì như thế, nếu thu hẹp vào thì chính những hoạt cảnh khoái lạc ở trong cung, trong các dinh thự… đã kích thích tâm hồn ông nhiều hơn cả.

Mỗi sự kiện một chút, và khi các mặt dồn lại, tình cảm Nguyễn Gia Thiều trong sức ép ấy, đôi phen (chứ chưa hẳn là hầu hết) đã nghiêng về mặt nhục dục.

Đoạn văn này là một chứng cớ rõ rệt. Theo như tinh thần đề mục thì ông chỉ cần nêu lên những đoạn cay chua, tình tiết éo le tương phản nhau v.v… hoặc bầy ra cái cảnh quân vương thờ ơ lãnh đạm với nàng cung phi như nhiều chỗ trong bài là đã đủ đạt được mục đích rồi chứ không nhất mực cần phải xây dựng những câu trai lơ, khêu gợi như dưới đây : Cái đêm hôm ấy đêm gì ?

Bóng dương lồng bóng đồ my trập trùng.

Con người, đối với ông lúc này đã hoàn toàn bị bản năng sai khiến, và nhục tính đã thắng thế. Nhựa sống chẩy mạnh trong mạch máu ông nên bông hoa tượng trưng kia như đã bị khô héo lâu ngày, đang thiết tha mong được nâng niu, trìu mến :

Liều thược dược mơ mòng thụy vũ,

Đóa hải đường thức ngủ xuân tiêu ;

Cành xuân hoa chúm chím chào,

Gió đông thôi đã cợt đào ghẹo mai !

Ở đây, sức ham sống trào lên khá mạnh, ông muốn người cung phi của ông trở thành dễ dãi và sẵn sàng chờ đợi. Thi sĩ muốn giành ảnh hưởng, hấp dẫn cảm giác người đọc nên đã phóng những đường bút khi đậm khi nhạt : Xiêm nghê nọ tả tơi trước gió,

Áo vũ kia lấp ló trong trăng,

Hoặc : Đêm hồng thủy thơm tho mùi xạ, Bóng bội hoàn lấp ló trăng thanh.

https://thuviensach.vn

Và sau rốt thì ông quá táo bạo đã hạ câu : Mây mưa mấy giọt chung tình,

Xem thế, tưởng chúng ta cũng đã đủ thấy đoạn này có tính chất dục khuynh nhiều rồi. Âu cũng là kết quả tất nhiên của thực trạng xã hội buổi bấy giờ. Ngoài điểm vừa kể đây, về phương diện tư tưởng, ta còn thấy có điểm « b » nữa (đã trình bầy ở trên).

b) Tâm lý bất mãn của người đàn bà khi nhận ra mình chỉ là một thứ

bán vui cho vua chúa : Nàng cung phi, vô hình chung như đã muốn giữ một thể cách đại diện cho phái nữ giới để hòng chống đối trả lại những bất công của chế độ trút dội xuống đầu họ. Tuy nhiên, đó chỉ là một thứ tâm lý rời rạc cá nhân, thiếu kinh nghiệm tranh đấu và nhất là hoàn cảnh xã hội khi ấy chưa giúp nó ý thức nổi nhiệm vụ của mình cho nên đã diễn ra một sự « trả

miếng » yếu đuối, tiêu cực. Tư tưởng bất bình với hiện tại này thỉnh thoảng mới phát tiết được ra ở trong từng giòng lấp lửng thầm vụng. Thí dụ như : Tay Nguyệt lão khờ sao có một,

Bỗng tơ tình vướng gót cung phi.

Nguyễn Gia Thiều đã trút hết trách nhiệm vào « ông Tơ bà Nguyệt ».

Người cung phi rầu rĩ đành mòn mỏi kéo cuộc đời lạnh ngắt trong « thành trì định mệnh ». Sợi dây đỏ oan nghiệt kia tuy rất mỏng nhỏ chỉ vướng nhẹ vào gót người đàn bà thôi mà hầu như vô cùng dai bền, có hiệu lực thần bí mãnh liệt. Trong cuộc đời ấy không phải là không có những phút hân hoan ; được ăn uống cao lương mỹ vị, được mặc gấm vóc xa hoa, những lúc được săn sóc như thế, người cung phi vẫn tận hưởng lạc thú cả, nhưng đồng thời cũng vẫn cảm thấy xót xa, bẽ bàng tủi giận. Trong tiếng nhạc hoan ca, đã có lẫn âm thanh trầm buồn, chua chát :

Sênh ca mấy khúc vang lừng,

Cái thân Tây tử lên chừng điện Tô.

Nhưng kín đáo lắm ! Ông chỉ cần dùng mấy chữ mạo tự « cái » cũng đủ thổi được hồn mình vào câu văn xa xôi vốn dựa vào điển tích để tỏ bầy https://thuviensach.vn

tình ý. Về góc cạnh này, câu cuối cùng trong đoạn thơ lại càng lộ ra rõ rệt hơn :

Đình trầm hương khóa một cành mẫu đơn.

Động từ « khóa » ở đây thực chẳng phải là sự vô tình, đã làm chúng ta liên tưởng tới sự bàng hoàng, bất lực của một tù nhân oan uổng đang vùng vẫy một cách vô hy vọng trong nhà ngục. Nữ nạn nhân quằn quại trong tâm trạng : « hình thì còn mà bụng đã chết đòi nau » ! Tuy bản năng bằng lòng nhận hiện tại nhưng tình cảm vẫn nghẹn ngào, bị tê liệt đi dần dần… Chỗ éo le của đoạn văn là vậy. Và cũng do ở trạng thái ấy mà ta tìm ra được tính chất « nhân bản », tính chất « người » trăm phần trăm trong khuynh hướng nhục dục của Nguyễn Gia Thiều.

- Thích nghĩa từ ngữ : Muốn xem nghệ thuật sáng tạo của ông ra sao, trước hết ta hãy thích nghĩa những từ ngữ để cho đoạn thơ thêm sáng rõ ra.

Tay Nguyệt lão : trăng già, ý nói kẻ đứng se nên duyên vợ chồng. Bóng dương : bóng cây dương, ví như bóng người chồng (vua chúa). Bóng đồ my : tên một đóa hoa rất đẹp bên Tầu, ám chỉ vào nàng cung phi. Thụy vũ : giọt nước mưa đáng quý. Xuân tiêu : giấc ngủ đêm mùa xuân. Xiêm nghê : áo mầu rực rỡ, các tiên nữ mặc trong khi múa hát trên cung trăng. Áo vũ : áo bằng lông chim. Sênh ca : tiếng sênh phách giữ nhịp hát. Thân Tây Tử : thân nàng Tây thi, một thiếu nữ rất đẹp bị đem cống hiến cho vua Ngô Phù sai.

Điện tô : điện Cô Tô do Ngô Phù Sai dựng cho Tây thi ở. Đình trầm hương : đình nàng Dương Quý Phi ở do vua Huyền Tôn xây cất nên. Đệm hồng thúy

: đệm lót bằng lông chim sẻ, mầu xanh mầu đỏ. Bóng bội hoan : bóng dây ngọc có nhiều hạt quý, người cung phi đeo sát bên mình. Những danh từ này đều lấy trong điển cố Trung Hoa ra mà dùng.

- Bình giảng nghệ thuật bút pháp văn chương : Bây giờ chúng ta quay sang phía nghệ thuật. Nhìn toàn thể đoạn văn, và khi phân định «

trường » thì ta thấy đoạn văn này thuộc về : Trường Tả chân Trưởng giả.

Trong lúc Nguyễn Gia Thiều đề cập tới một sự việc có thể coi là trắng trợn, ông đã khéo léo, hầu hết, dùng lối « ám tỉ » nên tránh được sự sỗ sàng, https://thuviensach.vn

giữ được bút pháp uyển chuyển, bóng bẩy, đầy vẻ tình tứ mà vẫn không để

chúng ta mất thiện cảm. Cách ám tỉ ấy ông áp dụng trong những câu thứ 4, 5, 6, 7, 8 và câu 16 ở trong đoạn văn. Các tiếng : bóng dương, bóng đồ my, liều thược dược, đóa hải đường, cành xuân, gió đông, cành mẫu đơn… ông đã dùng làm nghĩa bóng để thay cho cung phi và quân vương khiến đoạn văn thêm phần ý nhị, bớt lộ liễu. Không giống như các đoạn khác, ở đây ông đặt câu theo phép « thuận », nên lời thơ chẩy đi dễ dãi, đọc lên nghe êm dịu, và dư âm dai bền hơn. Cũng vì vậy, tứ thơ được « nhất khí » (một hơi, không vấp váp) tránh được điều gò ép. Trừ 2 câu đầu, còn 12 câu kia, câu nào cũng có giá trị gợi cảm cả. Trong cái hiệu năng thoải mái của nhạc thơ

như thế, chúng ta tạm đơn cử ra đây câu lục bát này : Cái đêm hôm ấy đêm gì ?

Bóng dương lồng bóng đồ my trập trùng.

Ông gieo vần « my » vừa đúng chỗ, tròn được nghĩa mình muốn nói, mà còn khởi được nhạc ; tuy nằm trong lệ luật « vần chính » nhưng vần vẫn thanh thoát tự nhiên như khi dùng « vần thông » vậy. Còn những câu dưới phần nhiều ông đều gieo vần thông cả. Sự chọn chữ mắc phải mấy khuyết điểm là ông đã dùng hai chỗ trùng ngữ : « lấp ló » (trong câu 10 và cả trong câu 14) ; thêm nữa, tĩnh từ « thơm tho » ( câu 13) ông đặt hơi gò vận đã biến thành non yếu. Nhưng để kéo lại, tác giả xếp tiếng « khóa » ( câu 16) vào một cách rất kỳ thú. Một điều đáng kể là trong cả đoạn, nghệ thuật diễn đạt đều có lối « hình ảnh hóa ». Như thế, ý thơ nổi ngay lên được, tác giả đỡ tốn công khi muốn phô diễn những điều mình muốn nói. Ông cũng đã khéo lựa nhiều tiếng tượng hình và tượng thanh vào hợp vị trí như : trập trùng, chúm chím, tả tơi, lấp ló, vang lừng. Do vậy, các hình ảnh trong những câu thơ

không im lìm mà rất sinh động, xôn xao trước mắt ta như trong một phim mầu chiếu nổi.

Tóm lại, ở đoạn văn này, phép bút Nguyễn Gia Thiều chắc chắn, già giặn vô cùng. Ông biết điều hòa tình cảm và lý trí. Cảm giác và cảm xúc đi song song nhau, mẩu thơ khơi nên hai điểm nghệ thuật lớn là : a) Nghệ thuật trữ tình lãng mạn. b) Nghệ thuật « thi vị hóa » cảnh vật. Và, như trên ta đã https://thuviensach.vn

rõ, mọi chi tiết đó vẫn nằm trong khung khổ : « trường Tả chân Trưởng giả ».

3) Kết luận : 16 câu ấy chứa đủ cả phần tư tưởng và phần nghệ thuật khá phức tạp. Về phương diện tư tưởng, có những điều mâu thuẫn nhau để

tăng thêm giá trị « tâm lý giằng co » cho đoạn văn. Về phương diện nghệ

thuật, thì không như trên, đã nhất trí, nhưng cũng có một mầu sắc riêng, khác những đoạn văn vẫn thấy ở trong khúc ngâm. Có thể nói rằng : đây là một nét bút lớn đáng tiêu biểu cho « điệu văn » (style) và tư tưởng Nguyễn Gia Thiều vậy.

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

1) « Cung Oán Ngâm Khúc » rất ít tính chất Việt Nam, nhưng không phải là hoàn toàn không có. Hãy tìm hiểu : đưa ra những chứng minh và giải thích những điểm dân tộc tính ấy.

2) Hãy bàn về phần tình cảm và lý trí nói chung trong nghệ thuật «

Cung Oán Ngâm Khúc ».

3) Tâm lý của người cung phi tài sắc trong « Cung Oán Ngâm Khúc »

có duy nhất không ? Dẫn chứng.

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Notes

[←1]

Xem Hoàng Lê Nhất Thống Chí – Ngô Tất Tố dịch.

https://thuviensach.vn

[←2]

Việt Nam Sử Lược – Trần Trọng Kim.

https://thuviensach.vn

[←3]

Xem Hoàng Lê Nhất Thống Chí về đoạn các quan hết mực tán tụng con Trịnh Sâm khi mới sinh ra.

https://thuviensach.vn

[←4]

Theo Hoàng Lê Nhất Thống Chí : các quan nếu không ở tay vị Tham Tụng ra thì cũng do nơi quận công mà tới ghế hành chính.

https://thuviensach.vn

[←5]

Xem Hoàng Lê Nhất Thống Chí, đoạn kiêu binh phá dinh thự các quan.

https://thuviensach.vn

[←6]

Hoàng Lê Nhất Thống chí – Ngô Tất tố dịch.

https://thuviensach.vn

[←7]

Tuy nhiên vẫn chỉ là hình thái tự nhiên, chứ không phục vụ một hệ thống chính trị nào.

https://thuviensach.vn

[←8]

Vì là đề mẫu, có tính cách bao gồm, nên cả 3 đề đều làm dài.

https://thuviensach.vn

[←9]

Cẩm tú : Cẩm là gấm, tú là thêu.

Họ Lý : thi hào Lý Bạch.

https://thuviensach.vn

[←10]

Đan thanh : đỏ xanh, nét vẽ đặc sắc.

Chàng Vương : thi sĩ kiêm họa sĩ Vương Duy đời Đường.

https://thuviensach.vn

[←11]

Lưu Linh : người đời Tấn, uống rượu giỏi.

Đế Thích : người Trung-hoa chơi cờ rất cao tay.

https://thuviensach.vn

[←12]

Tất cả những nhân vật ở tước Hầu trong thời kỳ toàn thịnh cũng như lúc nhà Chúa suy vong, phần nhiều có mặt trên võ đài ; riêng N.G.T. thì không.

https://thuviensach.vn

[←13]

Mượn chữ thuyền quyên để dễ giấu tâm trạng mình.

https://thuviensach.vn

[←14]

Tây tử : nàng Tây thi, một cống phẩm cho Ngô Phù Sai.

Điện Tô : Cung điện của Ngô Phù Sai.

https://thuviensach.vn

[←15]

Làng xa mã : những người quyền quý lên xe xuống ngựa.

https://thuviensach.vn

[←16]

Công Khanh : Hai chức vụ cao cấp Tam Công và Cửu Khanh ở Trung Hoa.

https://thuviensach.vn

[←17]

Đền Vũ tạ : nơi ca múa.

https://thuviensach.vn

[←18]

Giấc Nam kha : một giấc mộng hão huyền. Do tích Lý Công Tá nằm mê thấy mình lấy công chúa.

https://thuviensach.vn

[←19]

Hoắc lê : hai thứ rau hoắc và lê, người nghèo hay dùng.

https://thuviensach.vn

[←20]

Giấc hành môn : cuộc đời đi ẩn dật.

https://thuviensach.vn

[←21]

Cò con : chim âu lộ quen sống tự do khắp vùng trời.

https://thuviensach.vn

[←22]

Kim ốc : nhà vàng.

https://thuviensach.vn

[←23]

Đào kiểm : má đào.

Não chúng : làm người ta phải sầu khổ phiền não.

https://thuviensach.vn

[←24]

Mộc thạch : gỗ và đá.

https://thuviensach.vn

[←25]

Cầm ngư : hai loài chim cá.

Ủ vũ ê phong : Mưa rơi khiếp sợ, gió bão hãi hùng.

https://thuviensach.vn

[←26]

Sơn hà cũng huyễn : sông núi cũng có thể tiêu tan hư ảo.

https://thuviensach.vn

[←27]

Cái én ba nghìn : vì cung nữ nhiều tới 3 nghìn người như 3 nghìn chim én.

https://thuviensach.vn

[←28]

Cù mộc : Cây rất lớn, cây leo nhỏ dễ bám víu nương tựa. Ý nói : Chúa.

https://thuviensach.vn

[←29]

Trong mục Họ nhà Chúa đã nói rõ lối làm việc của Trịnh Sâm.

https://thuviensach.vn

[←30]

Tơ mành : tơ mỏng manh.

https://thuviensach.vn

[←31]

Giải kết : tháo bỏ những dây ràng buộc. Chữ nhà Phật.

https://thuviensach.vn

[←32]

Xe : xe dê hoặc xe phượng liễn của nhà vua.

https://thuviensach.vn

[←33]

Lầu Tần : lầu gác nhà Tần ở Trung-Hoa. Chỉ nơi hẹn hò của trai gái.

https://thuviensach.vn

[←34]

Gối loan : vợ chồng dùng gối thêu hình chim loan.

Chăn cù : chăn gấm có thêu hoa hình triện.

https://thuviensach.vn

[←35]

Thúy điện : cung điện ở sâu trong cung trung, chỗ vua ở.

https://thuviensach.vn

[←36]

Thệ thủy : nước xuôi chẩy.

Cổ độ : bến cũ.

https://thuviensach.vn

[←37]

Võ hoa đèn : hoa đèn lụi bấc.

https://thuviensach.vn

[←38]

Phượng liễn : xe phượng của vua chúa.

https://thuviensach.vn

[←39]

Dương xa : xe dê.

https://thuviensach.vn

[←40]

Bóng huỳnh : bóng đom đóm xanh.

https://thuviensach.vn

[←41]

Thượng uyển : vườn quý của vua.

https://thuviensach.vn

[←42]

Thương xuân : nhớ thương ngày niên hoa tươi đẹp.

Sương khuê : buồng của người đàn bà góa.

https://thuviensach.vn

[←43]

Bóng dương : bóng cây dương ; ý nói bóng chúa.

Đồ my (hoặc trà my) : Hoa đời Đường, cành lá nhiều gai, rất đẹp.

https://thuviensach.vn

[←44]

Thụy vũ : ý nói ơn mưa móc của Chúa.

https://thuviensach.vn

[←45]

Xuân tiêu : đêm xuân.

https://thuviensach.vn

[←46]

Áo vũ : áo lông chim vũ nhiều mầu.

https://thuviensach.vn

[←47]

Đệm hồng thúy : đệm bằng lông chim đẹp màu xanh đỏ.

https://thuviensach.vn

[←48]

Bồi hoàn : dây ngọc đeo bên người.

https://thuviensach.vn

[←49]

Nộn nhị : nộn là non, nhị là nhị. Ý nói người trinh nữ.

https://thuviensach.vn

[←50]

Hàn quang : ánh sáng lạnh trên cung trăng.

https://thuviensach.vn

[←51]

Khuynh thành : đổ thành trì.

https://thuviensach.vn

[←52]

Bể hoạn : con đường công danh ra làm quan mênh mang như biển. Ý nói : chật vật.

https://thuviensach.vn

[←53]

Máy huyền vi : tạo hóa.

https://thuviensach.vn

[←54]

Tị dực : chắp liền cánh.

https://thuviensach.vn

[←55]

Liên chi : liền cành.

https://thuviensach.vn

[←56]

Thất tịch : mùng 7 tháng 7, Ngưu Lang – Chức Nữ gặp nhau.

https://thuviensach.vn

[←57]

Bào ảnh : bọt và bóng sáng.

https://thuviensach.vn

[←58]

Các loài trong Tứ Sinh : Sinh ở trứng ra, ở thai ra, hóa mà ra, và Tam giới : sắc giới, dục giới và vô sắc giới.

https://thuviensach.vn

[←59]

Ngũ Trọc : Kiếp trọc, kiến trọc, phiền não trọc, chúng sinh trọc, mệnh trọc.

https://thuviensach.vn

[←60]

Bát chính : chính kiến, chính tư duy, chính ngã, chính mệnh, chính nghiệp, chính tinh tiến, chính niệm, chính định.

https://thuviensach.vn

[←61]

Khổ nhục nằm ngay ở thân tài con người. Muốn diệt khổ tất phải diệt thân, lấy khổ hạnh mà triệt dần sự sống.

https://thuviensach.vn

[←62]

Chết, Sống, Sợ, Khiếp.

https://thuviensach.vn

[←63]

Cùng thông : bĩ thái : lúc rủi lúc may.

https://thuviensach.vn

[←64]

Tục lụy : những sự phiền phức ở đời.

Tân khổ : cay đắng.

https://thuviensach.vn

[←65]

Thế đồ : đường đời.

Khi khu : gập ghềnh.

https://thuviensach.vn

[←66]

Thành thực mà ngẫm nghĩ.

https://thuviensach.vn

[←67]

Hiểu biết lẽ sống chân chính một cách tin tưởng.

https://thuviensach.vn

[←68]

Hoa đàm : Hoa thiêng của nhà Phật, 3000 năm mới nở một kỳ.

https://thuviensach.vn

[←69]

Phong ba : sóng gió.

https://thuviensach.vn

[←70]

Đào lý : cây đào cây lý, ví như bậc quân tử.

https://thuviensach.vn

[←71]

Túc trái : nợ từ tiền kiếp.

https://thuviensach.vn

[←72]

Tiền nhân : cái nguyên nhân của kiếp trước.

https://thuviensach.vn

[←73]

Chiền chiền : tỏ rõ ra đấy.

https://thuviensach.vn

[←74]

Tha tâm trí : biết tâm trí người.

https://thuviensach.vn

[←75]

Bồ đề tâm : hảo tâm, lòng nhân đức.

https://thuviensach.vn

[←76]

Bồ tát hạnh : đức tính của nhà tu hành.

https://thuviensach.vn

[←77]

Giấc hành môn : ý nói : một đời ở ẩn.

https://thuviensach.vn

[←78]

Có thuyết nêu lên rằng : « Nguyễn Gia Thiều có người vợ lẽ là nàng Bằng Cơ ».

https://thuviensach.vn

[←79]

Tinh thần đề không cần chúng ta phải phẩm bình gì về tính chất này ; ta chỉ nhận định một cách khách quan mà thôi.

https://thuviensach.vn

Table of Contents

PHẦN NHẤT : NHÌN CHUNG

I. NGUYỄN GIA THIỀU

1) THÂN THẾ – THỜI ĐẠI

2) SẮC THÁI THỜI ĐẠI

a) SỰ SUY NHƯỢC

CỦA HOÀNG TỘC HẬU

LÊ

b) LUẬT LỆ ĐẶC BIỆT

CỦA THẾ HỆ

c) TINH THẦN QUAN

LẠI

d) NẠN KIÊU BINH

đ) HỌ NHÀ CHÚA

(TRỊNH PHỦ)

e) TINH THẦN NHO SĨ

LUNG

LAY,

GIAO

ĐỘNG

II. NGUYÊN NHÂN SÁNG TẠO TÁC PHẨM : CÁ TÍNH TÁC

GIẢ

III. GIỚI THIỆU TOÀN BỘ KHÚC NGÂM

1) KỸ THUẬT – PHÂN LOẠI

2) BỐ CỤC

3) NỘI DUNG

PHẦN HAI : NHÌN RIÊNG CÁC LUẬN ĐỀ

ĐỀ I : MỐI LIÊN QUAN GIỮA TÁC PHẨM VÀ TÁC GIẢ

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

https://thuviensach.vn

ĐỀ II : ƯU VÀ NHƯỢC ĐIỂM TRONG ĐẶC TÍNH NGHỆ

THUẬT

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

ĐỀ III : ẢNH HƯỞNG PHẬT HỌC

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

ĐỀ IV : KHUYNH HƯỚNG NGHỆ THUẬT VÀ BÚT PHÁP

VĂN CHƯƠNG

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

https://thuviensach.vn

Document Outline

- PHẦN NHẤT : NHÌN CHUNG

- I. NGUYỄN GIA THIỀU

- 1) THÂN THẾ – THỜI ĐẠI

- 2) SẮC THÁI THỜI ĐẠI

- a) SỰ SUY NHƯỢC CỦA HOÀNG TỘC HẬU LÊ

- b) LUẬT LỆ ĐẶC BIỆT CỦA THẾ HỆ

- c) TINH THẦN QUAN LẠI

- d) NẠN KIÊU BINH

- đ) HỌ NHÀ CHÚA (TRỊNH PHỦ)

- e) TINH THẦN NHO SĨ LUNG LAY, GIAO ĐỘNG

- II. NGUYÊN NHÂN SÁNG TẠO TÁC PHẨM : CÁ TÍNH TÁC GIẢ

- III. GIỚI THIỆU TOÀN BỘ KHÚC NGÂM

- 1) KỸ THUẬT – PHÂN LOẠI

- 2) BỐ CỤC

- 3) NỘI DUNG

- PHẦN HAI : NHÌN RIÊNG CÁC LUẬN ĐỀ

- ĐỀ I : MỐI LIÊN QUAN GIỮA TÁC PHẨM VÀ TÁC GIẢ

- A. DÀN BÀI

- B. BÀI LÀM

- C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

- ĐỀ II : ƯU VÀ NHƯỢC ĐIỂM TRONG ĐẶC TÍNH NGHỆ THUẬT

- A. DÀN BÀI

- B. BÀI LÀM

- C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

- ĐỀ III : ẢNH HƯỞNG PHẬT HỌC

- A. DÀN BÀI

- B. BÀI LÀM

- C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

- ĐỀ IV : KHUYNH HƯỚNG NGHỆ THUẬT VÀ BÚT PHÁP VĂN CHƯƠNG

- A. DÀN BÀI

- B. BÀI LÀM

- C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

Table of Contents

PHẦN NHẤT : NHÌN CHUNG

I. NGUYỄN GIA THIỀU

1) THÂN THẾ – THỜI ĐẠI

2) SẮC THÁI THỜI ĐẠI

a) SỰ SUY NHƯỢC CỦA HOÀNG TỘC HẬU LÊ

b) LUẬT LỆ ĐẶC BIỆT CỦA THẾ HỆ

c) TINH THẦN QUAN LẠI

d) NẠN KIÊU BINH

đ) HỌ NHÀ CHÚA (TRỊNH PHỦ)

e) TINH THẦN NHO SĨ LUNG LAY, GIAO ĐỘNG

II. NGUYÊN NHÂN SÁNG TẠO TÁC PHẨM : CÁ TÍNH TÁC GIẢ

III. GIỚI THIỆU TOÀN BỘ KHÚC NGÂM

1) KỸ THUẬT – PHÂN LOẠI

2) BỐ CỤC

3) NỘI DUNG

PHẦN HAI : NHÌN RIÊNG CÁC LUẬN ĐỀ

ĐỀ I : MỐI LIÊN QUAN GIỮA TÁC PHẨM VÀ TÁC GIẢ

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

ĐỀ II : ƯU VÀ NHƯỢC ĐIỂM TRONG ĐẶC TÍNH NGHỆ THUẬT

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

ĐỀ III : ẢNH HƯỞNG PHẬT HỌC

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ

ĐỀ IV : KHUYNH HƯỚNG NGHỆ THUẬT VÀ BÚT PHÁP VĂN CHƯƠNG

A. DÀN BÀI

B. BÀI LÀM

C. ĐỀ TÀI ĐỀ NGHỊ