https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Chñ tÞch Héi ®ång

pgs.TS. NguyÔn ThÕ kû

Dưới chế độ thi cử thời phong kiến, để có được danh hiệu Trạng nguyên mỗi môn sinh dự thi Phã Chñ tÞch Héi ®ång

phải vượt qua ba kỳ thi: thi Hương, thi Hội, thi TS. HOµNG PHONG Hµ

Đình. Trạng nguyên là danh hiệu thuộc học vị

Tiến sĩ của người đỗ cao nhất trong các khoa Thµnh viªn

Đình. Khoa thi đầu tiên được tổ chức năm 1075

dưới thời nhà Lý, nhưng phải đến năm 1246 dưới trÇn quèc d©n

đời vua Trần Thái Tông mới đặt ra định chế Tam TS. NguyÔn §øC TµI

khôi (ba vị trí đỗ đầu có tên gọi thứ tự là: Trạng TS. NGUYÔN AN TI£M

nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa) thì mới có danh NguyÔn Vò Thanh H¶o

hiệu Trạng nguyên. Cuốn sách Kể chuyện Trạng

nguyên Việt Nam do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật phối hợp với Nhà xuất bản Văn học xuất bản, kể về các Trạng nguyên được chính thức công nhận danh hiệu Trạng nguyên (bắt đầu từ kỳ

thi năm 1246).

Cuốn sách nhằm góp phần cung cấp thông tin về

thân thế, sự nghiệp cùng một số giai thoại về các Trạng nguyên. Đồng thời, qua cuốn sách bạn đọc có V23

M· sè:

thể hiểu rõ thêm về truyền thống hiếu học của nhân CTQG - 2015

dân ta từ bao đời nay.

Đây là tài liệu tham khảo, góp phần giúp cho cán bộ ở cơ sở xã, phường, thị trấn trong việc tuyên 2

5

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Chñ tÞch Héi ®ång

pgs.TS. NguyÔn ThÕ kû

Dưới chế độ thi cử thời phong kiến, để có được danh hiệu Trạng nguyên mỗi môn sinh dự thi Phã Chñ tÞch Héi ®ång

phải vượt qua ba kỳ thi: thi Hương, thi Hội, thi TS. HOµNG PHONG Hµ

Đình. Trạng nguyên là danh hiệu thuộc học vị

Tiến sĩ của người đỗ cao nhất trong các khoa Thµnh viªn

Đình. Khoa thi đầu tiên được tổ chức năm 1075

dưới thời nhà Lý, nhưng phải đến năm 1246 dưới trÇn quèc d©n

đời vua Trần Thái Tông mới đặt ra định chế Tam TS. NguyÔn §øC TµI

khôi (ba vị trí đỗ đầu có tên gọi thứ tự là: Trạng TS. NGUYÔN AN TI£M

nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa) thì mới có danh NguyÔn Vò Thanh H¶o

hiệu Trạng nguyên. Cuốn sách Kể chuyện Trạng

nguyên Việt Nam do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật phối hợp với Nhà xuất bản Văn học xuất bản, kể về các Trạng nguyên được chính thức công nhận danh hiệu Trạng nguyên (bắt đầu từ kỳ

thi năm 1246).

Cuốn sách nhằm góp phần cung cấp thông tin về

thân thế, sự nghiệp cùng một số giai thoại về các Trạng nguyên. Đồng thời, qua cuốn sách bạn đọc có V23

M· sè:

thể hiểu rõ thêm về truyền thống hiếu học của nhân CTQG - 2015

dân ta từ bao đời nay.

Đây là tài liệu tham khảo, góp phần giúp cho cán bộ ở cơ sở xã, phường, thị trấn trong việc tuyên 2

5

https://thuviensach.vn

truyền, giáo dục truyền thống, triển khai các hoạt động khuyến học của mỗi địa phương một cách thiết thực.

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với bạn đọc.

Tháng 12 năm 2015

LỜI NÓI ĐẦU

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

Trong lịch sử mấy ngàn năm dựng nước, Việt Nam là một quốc gia văn hiến, có truyền thống hiếu học. Tiến sĩ Thân Nhân Trung ( 1418 -1499) trong bài ký đề lên bia Tiến sĩ ở Quốc Tử Giám đã viết: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn. Vì thế, các bậc đế vương thánh minh không đời nào không coi việc giáo dục nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí quốc gia làm công việc cần thiết”. Hiểu rõ được tầm quan trọng ấy, từ ngày xưa, những vị minh quân đã rất quan tâm đến việc bồi dưỡng nhân tài. Bắt đầu từ

đời Lý, việc giáo dục được chú trọng. Năm 1075, vua Lý Nhân Tông mở khoa thi Nho học đầu tiên ở

nước ta và người đỗ đầu khoa này là Lê Văn Thịnh.

Sau đó, các triều đại sau đều đặn mở các khoa thi tuyển chọn các nhân tài, mà chế độ thi cử ngày xưa hết sức nghiêm ngặt, khắt khe, phải vượt qua bốn trường thi Hương mới được dự thi Hội, đỗ rồi mới được vào thi Đình để đạt được các danh hiệu cao quý như: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa…

Chính vì thế, việc sưu tầm, biên soạn những tư liệu về các Trạng nguyên Việt Nam nhằm khắc họa, 6

7

https://thuviensach.vn

truyền, giáo dục truyền thống, triển khai các hoạt động khuyến học của mỗi địa phương một cách thiết thực.

Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với bạn đọc.

Tháng 12 năm 2015

LỜI NÓI ĐẦU

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

Trong lịch sử mấy ngàn năm dựng nước, Việt Nam là một quốc gia văn hiến, có truyền thống hiếu học. Tiến sĩ Thân Nhân Trung ( 1418 -1499) trong bài ký đề lên bia Tiến sĩ ở Quốc Tử Giám đã viết: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn. Vì thế, các bậc đế vương thánh minh không đời nào không coi việc giáo dục nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí quốc gia làm công việc cần thiết”. Hiểu rõ được tầm quan trọng ấy, từ ngày xưa, những vị minh quân đã rất quan tâm đến việc bồi dưỡng nhân tài. Bắt đầu từ

đời Lý, việc giáo dục được chú trọng. Năm 1075, vua Lý Nhân Tông mở khoa thi Nho học đầu tiên ở

nước ta và người đỗ đầu khoa này là Lê Văn Thịnh.

Sau đó, các triều đại sau đều đặn mở các khoa thi tuyển chọn các nhân tài, mà chế độ thi cử ngày xưa hết sức nghiêm ngặt, khắt khe, phải vượt qua bốn trường thi Hương mới được dự thi Hội, đỗ rồi mới được vào thi Đình để đạt được các danh hiệu cao quý như: Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa…

Chính vì thế, việc sưu tầm, biên soạn những tư liệu về các Trạng nguyên Việt Nam nhằm khắc họa, 6

7

https://thuviensach.vn

phản ánh lại một cách chân thực, sinh động cuộc đời giới thiệu những vị Trạng nguyên đã được phong cũng như thân thế của họ là việc làm thiết thực để

thứ bậc trong Tam giác từ năm 1246, còn những vị

thể hiện lòng biết ơn, sự tự hào cũng như giáo dục được dân gian yêu mến, kính trọng mà phong Trạng truyền thống hiếu học cho thế hệ hôm nay. Cuốn (Trạng dân gian) xin được giới thiệu trong cuốn sách “Kể chuyện Trạng nguyên Việt Nam” được thực khác. Trong cuốn sách “Các vị Trạng nguyên, Bảng hiện không nằm ngoài mục đích trên.

nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam Cuốn “Kể chuyện Trạng nguyên Việt Nam” được có viết: “Kể từ khoa thi tuyển Minh Kinh bác học biên soạn dựa trên các nguồn tư liệu chính sử và các đầu tiên của nước ta vào năm 1075, đời vua Lý giai thoại lưu truyền trong dân gian. Tuy nhiên, đây Nhân Tông đến khoa thi cuối cùng vào năm 1919

là một đề tài khó, vì nguồn sử liệu hiếm hoi, đa đời vua Khải Định, tổng cộng có 185 khoa thi với phần lại là chữ Hán và chữ Nôm, nên có những 2.898 vị đỗ đại khoa, trong đó có 5 thủ khoa (vì thời Trạng nguyên vẫn chưa xác định được chính xác Lý và đầu triều Trần chưa đặt định chế Tam khôi năm sinh, năm mất, quê quán, đồng thời những nên chưa gọi các vị thủ khoa là Trạng nguyên) có 46

chuyện kể lại về cuộc đời, sự nghiệp cũng hết sức vị Trạng nguyên, 48 Bảng nhãn, 76 Thám hoa, 2.462

hiếm hoi. Vì thế, cuốn sách được viết một cách tóm Tiến sĩ và 266 Phó bảng...””1.

lược, cô đọng nhất về cuộc đời các vị Trạng nguyên Thứ hai, để khắc họa chân dung các vị Trạng dựa trên các tiêu chí sau:

nguyên một cách sinh động với nhiều chi tiết gần gũi, Thứ nhất, chỉ giới thiệu các vị Trạng nguyên đã đời thường, bên cạnh nguồn tư liệu chính sử mà cụ

được phong danh hiệu Trạng nguyên. Như trên thể là tên tuổi, năm sinh, năm mất, quê quán, phần chúng tôi đã giới thiệu, ở vương triều Lý, việc học lớn chúng tôi tham khảo trong các cuốn: Các nhà khoa bắt đầu được quan tâm, năm 1075, vua Lý Nhân bảng Việt Nam 1075-1919 do GS. Ngô Đức Thọ chủ

Tông mở khoa thi Nho học đầu tiên, người đỗ đầu biên, Nhà xuất bản Văn học xuất bản năm 1993; Các khoa thi này là Lê Văn Thịnh, trở thành bậc khai vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại khoa cho các nhà khoa bảng nước ta. Cho đến năm phong kiến Việt Nam do Trần Hồng Đức biên soạn, 1246, vua Trần Thái Tông cho mở khoa thi Thái học Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin xuất bản năm 2006;

sinh, lấy đậu theo Tam giáp (Nhất giáp, Nhị giáp, Từ điển Văn học Việt Nam: Từ nguồn gốc đến hết thế kỷ

Tam giáp). Năm 1247, nhà vua cho đặt lại thứ bậc XIX do Lại Nguyên Ân biên soạn, Nhà xuất bản Giáo trong Tam giáp. Bậc Nhất giáp có Tam khôi gồm: dục xuất bản năm 1999; Kho tàng về các ông Trạng Việt Nam Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa. Bậc Nhị giáp _______________

gọi là Hoàng giáp, Bậc Tam giáp gọi là Thái học 1. Trần Hồng Đức biên soạn, Nxb. Văn hóa Thông tin, sinh. Vì khuôn khổ sách có hạn, chúng tôi chỉ xin 2006.

8

9

https://thuviensach.vn

phản ánh lại một cách chân thực, sinh động cuộc đời giới thiệu những vị Trạng nguyên đã được phong cũng như thân thế của họ là việc làm thiết thực để

thứ bậc trong Tam giác từ năm 1246, còn những vị

thể hiện lòng biết ơn, sự tự hào cũng như giáo dục được dân gian yêu mến, kính trọng mà phong Trạng truyền thống hiếu học cho thế hệ hôm nay. Cuốn (Trạng dân gian) xin được giới thiệu trong cuốn sách “Kể chuyện Trạng nguyên Việt Nam” được thực khác. Trong cuốn sách “Các vị Trạng nguyên, Bảng hiện không nằm ngoài mục đích trên.

nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam Cuốn “Kể chuyện Trạng nguyên Việt Nam” được có viết: “Kể từ khoa thi tuyển Minh Kinh bác học biên soạn dựa trên các nguồn tư liệu chính sử và các đầu tiên của nước ta vào năm 1075, đời vua Lý giai thoại lưu truyền trong dân gian. Tuy nhiên, đây Nhân Tông đến khoa thi cuối cùng vào năm 1919

là một đề tài khó, vì nguồn sử liệu hiếm hoi, đa đời vua Khải Định, tổng cộng có 185 khoa thi với phần lại là chữ Hán và chữ Nôm, nên có những 2.898 vị đỗ đại khoa, trong đó có 5 thủ khoa (vì thời Trạng nguyên vẫn chưa xác định được chính xác Lý và đầu triều Trần chưa đặt định chế Tam khôi năm sinh, năm mất, quê quán, đồng thời những nên chưa gọi các vị thủ khoa là Trạng nguyên) có 46

chuyện kể lại về cuộc đời, sự nghiệp cũng hết sức vị Trạng nguyên, 48 Bảng nhãn, 76 Thám hoa, 2.462

hiếm hoi. Vì thế, cuốn sách được viết một cách tóm Tiến sĩ và 266 Phó bảng...””1.

lược, cô đọng nhất về cuộc đời các vị Trạng nguyên Thứ hai, để khắc họa chân dung các vị Trạng dựa trên các tiêu chí sau:

nguyên một cách sinh động với nhiều chi tiết gần gũi, Thứ nhất, chỉ giới thiệu các vị Trạng nguyên đã đời thường, bên cạnh nguồn tư liệu chính sử mà cụ

được phong danh hiệu Trạng nguyên. Như trên thể là tên tuổi, năm sinh, năm mất, quê quán, phần chúng tôi đã giới thiệu, ở vương triều Lý, việc học lớn chúng tôi tham khảo trong các cuốn: Các nhà khoa bắt đầu được quan tâm, năm 1075, vua Lý Nhân bảng Việt Nam 1075-1919 do GS. Ngô Đức Thọ chủ

Tông mở khoa thi Nho học đầu tiên, người đỗ đầu biên, Nhà xuất bản Văn học xuất bản năm 1993; Các khoa thi này là Lê Văn Thịnh, trở thành bậc khai vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại khoa cho các nhà khoa bảng nước ta. Cho đến năm phong kiến Việt Nam do Trần Hồng Đức biên soạn, 1246, vua Trần Thái Tông cho mở khoa thi Thái học Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin xuất bản năm 2006;

sinh, lấy đậu theo Tam giáp (Nhất giáp, Nhị giáp, Từ điển Văn học Việt Nam: Từ nguồn gốc đến hết thế kỷ

Tam giáp). Năm 1247, nhà vua cho đặt lại thứ bậc XIX do Lại Nguyên Ân biên soạn, Nhà xuất bản Giáo trong Tam giáp. Bậc Nhất giáp có Tam khôi gồm: dục xuất bản năm 1999; Kho tàng về các ông Trạng Việt Nam Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa. Bậc Nhị giáp _______________

gọi là Hoàng giáp, Bậc Tam giáp gọi là Thái học 1. Trần Hồng Đức biên soạn, Nxb. Văn hóa Thông tin, sinh. Vì khuôn khổ sách có hạn, chúng tôi chỉ xin 2006.

8

9

https://thuviensach.vn

do GS. Vũ Ngọc Khánh biên soạn, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin xuất bản năm 2010; Giai thoại Văn học Việt Nam do Hoàng Ngọc Phách, Kiều Thu Hoạch biên soạn, Nhà xuất bản Văn học xuất bản năm 1988; Kể chuyện Danh nhân Việt Nam do Nguyễn Phương Bảo An biên soạn, Nhà xuất bản TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN QUAN QUANG*

Văn học xuất bản năm 2010; Kể chuyện thần đồng Việt Nam do Nguyễn Phương Bảo An biên soạn, Nhà xuất bản Văn học xuất bản năm 2010,... Chúng Nguyễn Quan Quang, người xã Tam Sơn, huyện tôi đã sử dụng thêm nguồn tư liệu giai thoại và dã Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc (nay là xã Tam Sơn, thị xã sử vẫn được lưu truyền lâu nay trong kho tàng dân Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh). Ông đỗ Trạng nguyên năm gian cùng các tạp chí, tài liệu và các trang điện tử

Bính Ngọ, niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ 15

khác có liên quan.

(1246), dưới đời vua Trần Thái Tông. Làm quan trải Nhân đây, cũng xin có lời cảm ơn sâu sắc đến các chức Bộc xạ, Thượng thư... khi mất được truy tác giả những cuốn sách trên, đã giúp chúng tôi có phong hàm Đại Tư không.

thêm nguồn tư liệu quý hiếm để hoàn thành cuốn sách này.

Dù đã làm việc với tinh thần nghiêm túc, cầu thị, GIAI THOẠI VỀ TRẠNG

song trong quá trình biên soạn, chắc chắn không NGUYỄN QUAN QUANG

tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của quý vị độc giả gần xa để

Thuở nhỏ, nhà Quan Quang rất nghèo, không những lần xuất bản sau, cuốn sách được hoàn thiện có gạo tiền ăn học, Quan Quang phải đứng ngoài hơn. Hy vọng cuốn sách sẽ nhận được sự ủng hộ

sân học lỏm, dùng sân gạch làm giấy, lấy gạch non nhiệt thành của độc giả, đặc biệt là các em học sinh làm mực.

trong việc bổ sung các kiến thức về lịch sử, cũng Đứng thập thò ngoài sân, Quan Quang nhìn vào như giúp các em thêm tự hào về truyền thống hiếu lớp học, thấy các bạn trong lớp viết chữ gì, học chữ gì, học của cha ông ta - những người đã góp phần vào ở ngoài sân em cũng viết chữ đó, học chữ đó. Viết nền văn hiến lâu đời của dân tộc Việt Nam.

_______________

BẢO AN

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang.

10

11

https://thuviensach.vn

do GS. Vũ Ngọc Khánh biên soạn, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin xuất bản năm 2010; Giai thoại Văn học Việt Nam do Hoàng Ngọc Phách, Kiều Thu Hoạch biên soạn, Nhà xuất bản Văn học xuất bản năm 1988; Kể chuyện Danh nhân Việt Nam do Nguyễn Phương Bảo An biên soạn, Nhà xuất bản TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN QUAN QUANG*

Văn học xuất bản năm 2010; Kể chuyện thần đồng Việt Nam do Nguyễn Phương Bảo An biên soạn, Nhà xuất bản Văn học xuất bản năm 2010,... Chúng Nguyễn Quan Quang, người xã Tam Sơn, huyện tôi đã sử dụng thêm nguồn tư liệu giai thoại và dã Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc (nay là xã Tam Sơn, thị xã sử vẫn được lưu truyền lâu nay trong kho tàng dân Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh). Ông đỗ Trạng nguyên năm gian cùng các tạp chí, tài liệu và các trang điện tử

Bính Ngọ, niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ 15

khác có liên quan.

(1246), dưới đời vua Trần Thái Tông. Làm quan trải Nhân đây, cũng xin có lời cảm ơn sâu sắc đến các chức Bộc xạ, Thượng thư... khi mất được truy tác giả những cuốn sách trên, đã giúp chúng tôi có phong hàm Đại Tư không.

thêm nguồn tư liệu quý hiếm để hoàn thành cuốn sách này.

Dù đã làm việc với tinh thần nghiêm túc, cầu thị, GIAI THOẠI VỀ TRẠNG

song trong quá trình biên soạn, chắc chắn không NGUYỄN QUAN QUANG

tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của quý vị độc giả gần xa để

Thuở nhỏ, nhà Quan Quang rất nghèo, không những lần xuất bản sau, cuốn sách được hoàn thiện có gạo tiền ăn học, Quan Quang phải đứng ngoài hơn. Hy vọng cuốn sách sẽ nhận được sự ủng hộ

sân học lỏm, dùng sân gạch làm giấy, lấy gạch non nhiệt thành của độc giả, đặc biệt là các em học sinh làm mực.

trong việc bổ sung các kiến thức về lịch sử, cũng Đứng thập thò ngoài sân, Quan Quang nhìn vào như giúp các em thêm tự hào về truyền thống hiếu lớp học, thấy các bạn trong lớp viết chữ gì, học chữ gì, học của cha ông ta - những người đã góp phần vào ở ngoài sân em cũng viết chữ đó, học chữ đó. Viết nền văn hiến lâu đời của dân tộc Việt Nam.

_______________

BẢO AN

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang.

10

11

https://thuviensach.vn

xong, Quang ngồi tô đi tô lại cho thuộc mặt chữ. Lúc đáo, thấy Quang thập thò ngoài sân, mắt chăm chú thầy giảng, Quang chăm chú nghe. Vì vậy chỉ trong nhìn về phía các học trò nhỏ đang học cuốn Tam Tự

thời gian ngắn, mảnh sân gạch đã đầy chữ.

Kinh, tai lắng nghe, tay cầm hòn gạch non viết ra Giờ ra chơi, học trò kẻ đi người lại trên sân sân. Hai cậu bé mừng lắm, báo ngay cho thầy đồ: nhộn nhịp, nhưng không ai để ý đến những dòng

- Dạ thưa thầy! Người viết ngoài sân là bạn chữ ấy. Họa chăng có người để ý thì lại cho rằng, Quang ạ! Nhà bạn ấy ở ngay trong xóm này.

đó là trò vẽ vời của lũ trẻ nhỏ học đòi theo các anh Nghèo lắm thầy ạ, không có tiền theo học, nên học trò mà thôi.

phải học thế đó.

Đến một hôm, tan giờ học, học trò đã về hết, chỉ

Thầy đồ trầm ngâm một lát, rồi bảo Sơn và Hà: còn lại hai anh em Sơn và Hà học giỏi nhất lớp, thầy

- Giờ hai con ra bảo Quang vào đây gặp thầy.

đồ bảo ở lại để nghe thầy giảng một bài phú khó mà Hai cậu bé vâng lời thầy, rảo bước ra sân.

hay. Giảng xong, thầy ra sân dạo, bất ngờ, ánh mắt Nhưng Quang vừa nhác thấy bóng người bước ra, thầy chạm phải những chữ viết trên sân. Đẹp! Đẹp đã chạy vọt ra cổng. Sơn và Hà phải chạy theo.

quá, học trò của thầy không ai viết đẹp bằng. Thầy Gần đến nhà Quang, hai cậu mới đuổi kịp. Sơn lên trầm trồ thốt lên:

tiếng gọi Quang:

- Chữ viết đẹp quá!

- Sao em lại bỏ chạy? Sợ gì mà em phải chạy thục Sơn và Hà đứng ở gần đấy, cùng nghe thấy tiếng mạng thế? Bọn anh là học trò, có phải mấy bác tuần thầy, vội vàng chạy lại xem. Thầy vừa nói vừa chỉ

phu, hay ông hương, ông lý đâu mà em phải sợ.

tay xuống sân:

- Em sợ thầy đồ không cho em viết làm bẩn sân.

- Chữ ai viết mà đẹp quá! Đây là một kẻ có hoa Em sợ thầy phạt! - Quang vừa nói vừa run.

tay, không chừng là một nhân tài.

- Chữ em viết ở sân đẹp lắm, thầy đồ khen, nét

- Dạ, thưa thầy! Chữ viết quả là đẹp! - Xem thật chữ đẹp như phượng múa rồng bay. Thầy bảo hai kỹ hàng chữ giữa sân, Hà phụ họa.

anh gọi em vào gặp thầy.

- Thầy muốn xem ai là kẻ đứng ngoài sân để

Hà nói thêm:

viết những chữ này. Giờ thầy bảo hai con thế này

- Chính thầy đồ là người phát hiện nét chữ em nhé! Nhờ hai con giúp thầy, ngày mai đến đây viết giữa sân. Em cứ vào gặp thầy, biết đâu thầy đồ

đứng vào một chỗ kín, xem ai viết, rồi báo lại thầy.

cho em vào học không lấy tiền.

Hôm sau, Sơn và Hà đứng nấp ở một chỗ kín Quang buồn rầu đáp:

12

13

https://thuviensach.vn

xong, Quang ngồi tô đi tô lại cho thuộc mặt chữ. Lúc đáo, thấy Quang thập thò ngoài sân, mắt chăm chú thầy giảng, Quang chăm chú nghe. Vì vậy chỉ trong nhìn về phía các học trò nhỏ đang học cuốn Tam Tự

thời gian ngắn, mảnh sân gạch đã đầy chữ.

Kinh, tai lắng nghe, tay cầm hòn gạch non viết ra Giờ ra chơi, học trò kẻ đi người lại trên sân sân. Hai cậu bé mừng lắm, báo ngay cho thầy đồ: nhộn nhịp, nhưng không ai để ý đến những dòng

- Dạ thưa thầy! Người viết ngoài sân là bạn chữ ấy. Họa chăng có người để ý thì lại cho rằng, Quang ạ! Nhà bạn ấy ở ngay trong xóm này.

đó là trò vẽ vời của lũ trẻ nhỏ học đòi theo các anh Nghèo lắm thầy ạ, không có tiền theo học, nên học trò mà thôi.

phải học thế đó.

Đến một hôm, tan giờ học, học trò đã về hết, chỉ

Thầy đồ trầm ngâm một lát, rồi bảo Sơn và Hà: còn lại hai anh em Sơn và Hà học giỏi nhất lớp, thầy

- Giờ hai con ra bảo Quang vào đây gặp thầy.

đồ bảo ở lại để nghe thầy giảng một bài phú khó mà Hai cậu bé vâng lời thầy, rảo bước ra sân.

hay. Giảng xong, thầy ra sân dạo, bất ngờ, ánh mắt Nhưng Quang vừa nhác thấy bóng người bước ra, thầy chạm phải những chữ viết trên sân. Đẹp! Đẹp đã chạy vọt ra cổng. Sơn và Hà phải chạy theo.

quá, học trò của thầy không ai viết đẹp bằng. Thầy Gần đến nhà Quang, hai cậu mới đuổi kịp. Sơn lên trầm trồ thốt lên:

tiếng gọi Quang:

- Chữ viết đẹp quá!

- Sao em lại bỏ chạy? Sợ gì mà em phải chạy thục Sơn và Hà đứng ở gần đấy, cùng nghe thấy tiếng mạng thế? Bọn anh là học trò, có phải mấy bác tuần thầy, vội vàng chạy lại xem. Thầy vừa nói vừa chỉ

phu, hay ông hương, ông lý đâu mà em phải sợ.

tay xuống sân:

- Em sợ thầy đồ không cho em viết làm bẩn sân.

- Chữ ai viết mà đẹp quá! Đây là một kẻ có hoa Em sợ thầy phạt! - Quang vừa nói vừa run.

tay, không chừng là một nhân tài.

- Chữ em viết ở sân đẹp lắm, thầy đồ khen, nét

- Dạ, thưa thầy! Chữ viết quả là đẹp! - Xem thật chữ đẹp như phượng múa rồng bay. Thầy bảo hai kỹ hàng chữ giữa sân, Hà phụ họa.

anh gọi em vào gặp thầy.

- Thầy muốn xem ai là kẻ đứng ngoài sân để

Hà nói thêm:

viết những chữ này. Giờ thầy bảo hai con thế này

- Chính thầy đồ là người phát hiện nét chữ em nhé! Nhờ hai con giúp thầy, ngày mai đến đây viết giữa sân. Em cứ vào gặp thầy, biết đâu thầy đồ

đứng vào một chỗ kín, xem ai viết, rồi báo lại thầy.

cho em vào học không lấy tiền.

Hôm sau, Sơn và Hà đứng nấp ở một chỗ kín Quang buồn rầu đáp:

12

13

https://thuviensach.vn

- Đi học, em lấy đâu tiền mua bút mực, lại còn như ta quen cầm đôi đũa và cơm, lúc đó mới hết sách vở và tiền dầu đèn nữa chứ.

run, có hết run mới viết được.

- Không lo, các anh sẽ giúp em - Hà nói tiếp - Em Trong thời gian chỉ khoảng nhai giập miếng trầu quay lại gặp thầy đi, nếu em không quay lại gặp là Quang hết run tay, bắt đầu cầm chắc cây bút lông.

thầy, thầy sẽ mắng hai anh đấy.

Các học trò của thầy ai nấy đều nể phục, bình Quang thấy hai anh Sơn, Hà nói năng dịu dàng, thường các cậu phải tập hàng tuần, có khi phải hàng khéo léo, lại cũng sợ thầy đồ mắng hai anh, đành tháng chưa chắc đã được như thế.

theo hai anh quay lại gặp thầy đồ.

Cầm được bút rồi, Quang chăm chú viết cho Vừa trông thấy thầy, Quang đã chào thầy, rồi lấy thầy xem.

hết can đảm thưa:

Thầy gật gù, nói:

- Dạ thưa thầy! Con cả gan viết chữ làm bẩn sân

- Con giỏi lắm. Giờ con có muốn đến lớp học của thầy, con xin nhận lỗi, xin thầy đừng phạt con.

như các trò ở đây không?

Con sẽ gánh nước rửa sân cho sạch.

Nghe thầy hỏi, cậu bé rơm rớm nước mắt, cúi

- Con đừng sợ! - Thầy đồ trấn an Quang - Thầy đầu thưa:

không phạt con. Con không có lỗi gì hết! Thầy phải

- Dạ thưa thầy! Con không có tiền mua bút, khen con mới phải. Con viết chữ đẹp lắm.

giấy... lại còn mực, dầu đèn nữa. Con xin thầy cho Nói rồi, thầy bảo Sơn, Hà lấy một tờ giấy trắng, con đứng ngoài sân, học được chữ nào hay chữ ấy.

một chiếc bút lông và một đĩa mực đã mài sẵn, đưa Con chỉ học cho biết chữ để đọc sách, để tìm trong cho Quang:

sách những điều hay, lẽ phải...

- Con ngồi vào đây viết thử cho thầy xem nào!

- Con cứ đến lớp học đi. Thầy sẽ không lấy tiền

- Dạ... thưa thầy... - Quang vừa thưa vừa nhìn học của con, mà còn cho con bút, giấy, mực nữa. Có chăm chăm vào đĩa mực, chiếc bút lông, tờ giấy được không?

trắng tinh, vừa nói - thưa thầy... con không biết Thầy đồ vừa dứt lời, vài học trò nhao lên: cầm bút.

- Dạ, thưa thầy! Thầy cứ nhận Quang vào học đi.

- Được, thầy sẽ dạy con cầm bút - Thầy ân cần Chúng con sẽ cho Quang bút, giấy ạ!

cầm tay Quang, đưa từng nét chữ, miệng giảng giải: -

- Các con lấy tiền đâu ra mà mua bút, giấy, mực Con cứ cầm cho quen bút lông, khi nào thấy quen cho Quang? - Thầy đồ hiền từ hỏi.

14

15

https://thuviensach.vn

- Đi học, em lấy đâu tiền mua bút mực, lại còn như ta quen cầm đôi đũa và cơm, lúc đó mới hết sách vở và tiền dầu đèn nữa chứ.

run, có hết run mới viết được.

- Không lo, các anh sẽ giúp em - Hà nói tiếp - Em Trong thời gian chỉ khoảng nhai giập miếng trầu quay lại gặp thầy đi, nếu em không quay lại gặp là Quang hết run tay, bắt đầu cầm chắc cây bút lông.

thầy, thầy sẽ mắng hai anh đấy.

Các học trò của thầy ai nấy đều nể phục, bình Quang thấy hai anh Sơn, Hà nói năng dịu dàng, thường các cậu phải tập hàng tuần, có khi phải hàng khéo léo, lại cũng sợ thầy đồ mắng hai anh, đành tháng chưa chắc đã được như thế.

theo hai anh quay lại gặp thầy đồ.

Cầm được bút rồi, Quang chăm chú viết cho Vừa trông thấy thầy, Quang đã chào thầy, rồi lấy thầy xem.

hết can đảm thưa:

Thầy gật gù, nói:

- Dạ thưa thầy! Con cả gan viết chữ làm bẩn sân

- Con giỏi lắm. Giờ con có muốn đến lớp học của thầy, con xin nhận lỗi, xin thầy đừng phạt con.

như các trò ở đây không?

Con sẽ gánh nước rửa sân cho sạch.

Nghe thầy hỏi, cậu bé rơm rớm nước mắt, cúi

- Con đừng sợ! - Thầy đồ trấn an Quang - Thầy đầu thưa:

không phạt con. Con không có lỗi gì hết! Thầy phải

- Dạ thưa thầy! Con không có tiền mua bút, khen con mới phải. Con viết chữ đẹp lắm.

giấy... lại còn mực, dầu đèn nữa. Con xin thầy cho Nói rồi, thầy bảo Sơn, Hà lấy một tờ giấy trắng, con đứng ngoài sân, học được chữ nào hay chữ ấy.

một chiếc bút lông và một đĩa mực đã mài sẵn, đưa Con chỉ học cho biết chữ để đọc sách, để tìm trong cho Quang:

sách những điều hay, lẽ phải...

- Con ngồi vào đây viết thử cho thầy xem nào!

- Con cứ đến lớp học đi. Thầy sẽ không lấy tiền

- Dạ... thưa thầy... - Quang vừa thưa vừa nhìn học của con, mà còn cho con bút, giấy, mực nữa. Có chăm chăm vào đĩa mực, chiếc bút lông, tờ giấy được không?

trắng tinh, vừa nói - thưa thầy... con không biết Thầy đồ vừa dứt lời, vài học trò nhao lên: cầm bút.

- Dạ, thưa thầy! Thầy cứ nhận Quang vào học đi.

- Được, thầy sẽ dạy con cầm bút - Thầy ân cần Chúng con sẽ cho Quang bút, giấy ạ!

cầm tay Quang, đưa từng nét chữ, miệng giảng giải: -

- Các con lấy tiền đâu ra mà mua bút, giấy, mực Con cứ cầm cho quen bút lông, khi nào thấy quen cho Quang? - Thầy đồ hiền từ hỏi.

14

15

https://thuviensach.vn

- Thưa thầy! Chúng con sẽ xin cha mẹ. Mẹ con sáng cho nền học ở quê hương, mở đường cho thế

cũng hay thương người nghèo lắm.

hệ con em quê nhà theo nếp hiếu học.

- Dạ thưa thầy! Nếu nhà Quang không có dầu để

Sau khi Nguyễn Quan Quang qua đời, để tưởng học thì tối tối Quang sang nhà con cùng học - Cậu nhớ tới ông, dân làng dựng lên ngay ở chỗ ông ngồi bé Ngô Văn Đô ở gần nhà Quang nói xen vào.

dạy học một ngôi chùa, gọi là chùa Linh Khánh. Lại Rồi từ đó, Nguyễn Quan Quang được cắp sách lập trên núi Viềng một ngôi đền, được gọi là đền tới trường như bao bạn khác. Giấy, bút, mực đã có Viềng để thờ ông và tôn ông là Thành hoàng của thầy, có bạn cho. Còn dầu đèn thì khỏi lo, Quang cứ

làng Tam Sơn.

sang nhà Đô mà học.

Mới đi học ít lâu, Quan Quang đã nổi tiếng thông minh, làng trên xóm dưới đều nức tiếng cậu bé thần đồng học một biết mười. Chẳng bao lâu, Quang đã thuộc làu Kinh truyện, Quang còn giúp cho bạn Đô từ học bình thường trở nên học giỏi.

Khoa thi năm Bính Ngọ (1246), đời vua Trần Thái Tông, Quan Quang dự thi, đỗ Trạng nguyên.

Bạn học Ngô Văn Đô cũng thi và đỗ Cử nhân.

Sau khi vinh quy bái tổ, ông được vua Trần ban cho Quốc tính, lấy họ Trần là họ của mình. Vì vậy lúc bấy giờ ở trong triều gọi ông là Trần Quan Quang.

Trần Quan Quang làm quan đến chức Thượng thư. Khi làm quan, ông hết lòng vì dân, vì nước, thanh liêm, chính trực, được trong triều ngoài nội mến phục cả về tài lẫn đức.

Sống ở Kinh kỳ một thời gian, ông cáo quan từ

chức, trở về quê nhà mở lớp dạy học, sống thanh đạm, lấy dạy học làm vui. Người quê ông cho rằng, Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang là người khai 16

17

https://thuviensach.vn

- Thưa thầy! Chúng con sẽ xin cha mẹ. Mẹ con sáng cho nền học ở quê hương, mở đường cho thế

cũng hay thương người nghèo lắm.

hệ con em quê nhà theo nếp hiếu học.

- Dạ thưa thầy! Nếu nhà Quang không có dầu để

Sau khi Nguyễn Quan Quang qua đời, để tưởng học thì tối tối Quang sang nhà con cùng học - Cậu nhớ tới ông, dân làng dựng lên ngay ở chỗ ông ngồi bé Ngô Văn Đô ở gần nhà Quang nói xen vào.

dạy học một ngôi chùa, gọi là chùa Linh Khánh. Lại Rồi từ đó, Nguyễn Quan Quang được cắp sách lập trên núi Viềng một ngôi đền, được gọi là đền tới trường như bao bạn khác. Giấy, bút, mực đã có Viềng để thờ ông và tôn ông là Thành hoàng của thầy, có bạn cho. Còn dầu đèn thì khỏi lo, Quang cứ

làng Tam Sơn.

sang nhà Đô mà học.

Mới đi học ít lâu, Quan Quang đã nổi tiếng thông minh, làng trên xóm dưới đều nức tiếng cậu bé thần đồng học một biết mười. Chẳng bao lâu, Quang đã thuộc làu Kinh truyện, Quang còn giúp cho bạn Đô từ học bình thường trở nên học giỏi.

Khoa thi năm Bính Ngọ (1246), đời vua Trần Thái Tông, Quan Quang dự thi, đỗ Trạng nguyên.

Bạn học Ngô Văn Đô cũng thi và đỗ Cử nhân.

Sau khi vinh quy bái tổ, ông được vua Trần ban cho Quốc tính, lấy họ Trần là họ của mình. Vì vậy lúc bấy giờ ở trong triều gọi ông là Trần Quan Quang.

Trần Quan Quang làm quan đến chức Thượng thư. Khi làm quan, ông hết lòng vì dân, vì nước, thanh liêm, chính trực, được trong triều ngoài nội mến phục cả về tài lẫn đức.

Sống ở Kinh kỳ một thời gian, ông cáo quan từ

chức, trở về quê nhà mở lớp dạy học, sống thanh đạm, lấy dạy học làm vui. Người quê ông cho rằng, Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang là người khai 16

17

https://thuviensach.vn

có thú vui nặn đất với bạn bè đồng lứa, ông vốn đã khéo tay, lại thông minh, nên nghĩ ra lắm trò hay.

Một lần Nguyễn Hiền nặn con voi đất, rồi lấy bốn con cua để vào bốn chân, lấy đỉa làm vòi, lấy bướm làm tai, thành ra voi đất mà cũng cử động TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN HIỀN

được, khiến cho bọn trẻ vui thích reo hò ầm ĩ. Chợt (1235 - 1255)

một ông quan đi qua đứng lại xem và hỏi chuyện Hiền. Thấy Hiền khéo léo và láu lỉnh, ông quan liền Nguyễn Hiền người xã Dương A, huyện Thượng đọc bỡn một câu:

Hiền phủ Thiên Trường (nay thuộc thôn Dương A,

- Đồng tử ngũ lục nhân, vô như nhĩ xảo!

xã Nam Thắng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định).

Câu này có nghĩa: Bọn trẻ năm, sáu đứa, không Ông đỗ Trạng nguyên khoa thi Thái học sinh năm đứa nào khéo bằng mày.

1247 niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình 16, dưới đời Trạng thấy vậy, hỏi ông quan rằng:

vua Trần Thái Tông, năm ấy ông mới 12 tuổi.

- Xin ông cho biết ông làm chức quan gì?

Nguyễn Hiền là Trạng nguyên trẻ nhất nước Nam.

Ông quan nói:

Khi mất ông được vua truy phong: Đại vương

- Ta là quan thái thú ăn lương hai ngàn hộc.

Thành Hoàng.

Thấy quan có ý khoe khoang, Hiền liền đọc rằng:

- Thái thú nhị thiên thạch, mạc nhược công...

GIAI THOẠI

Nghĩa là: Quan thái thú ăn lương hai ngàn hộc, VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN HIỀN

chẳng ai... bằng ông.

Quan cười bảo:

Nguyễn Hiền vốn rất thông minh, có trí nhớ tốt.

- Đối còn thiếu một chữ!

Lúc sáu, bảy tuổi ông theo học một nhà sư ở chùa Hiền nài cho tiền rồi sẽ đối nốt. Quan cho tiền làng, mỗi ngày sư thầy cho học hai mươi trang sách, xong, Hiền nhoẻn cười, đọc rằng:

ông chỉ đọc qua là thuộc.

- Thái thú nhị thiên thạch, mạc nhược công liêm.

Ngay từ lúc ấy, ông đã nổi tiếng là thần đồng, Nghĩa là: Quan thái thú ăn lương hai ngàn hộc, cũng nổi tiếng là tinh nghịch. Theo giai thoại lưu chẳng ai liêm bằng ông.

truyền trong dân gian, hồi mới lên bảy, Nguyễn Hiền 18

19

https://thuviensach.vn

có thú vui nặn đất với bạn bè đồng lứa, ông vốn đã khéo tay, lại thông minh, nên nghĩ ra lắm trò hay.

Một lần Nguyễn Hiền nặn con voi đất, rồi lấy bốn con cua để vào bốn chân, lấy đỉa làm vòi, lấy bướm làm tai, thành ra voi đất mà cũng cử động TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN HIỀN

được, khiến cho bọn trẻ vui thích reo hò ầm ĩ. Chợt (1235 - 1255)

một ông quan đi qua đứng lại xem và hỏi chuyện Hiền. Thấy Hiền khéo léo và láu lỉnh, ông quan liền Nguyễn Hiền người xã Dương A, huyện Thượng đọc bỡn một câu:

Hiền phủ Thiên Trường (nay thuộc thôn Dương A,

- Đồng tử ngũ lục nhân, vô như nhĩ xảo!

xã Nam Thắng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định).

Câu này có nghĩa: Bọn trẻ năm, sáu đứa, không Ông đỗ Trạng nguyên khoa thi Thái học sinh năm đứa nào khéo bằng mày.

1247 niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình 16, dưới đời Trạng thấy vậy, hỏi ông quan rằng:

vua Trần Thái Tông, năm ấy ông mới 12 tuổi.

- Xin ông cho biết ông làm chức quan gì?

Nguyễn Hiền là Trạng nguyên trẻ nhất nước Nam.

Ông quan nói:

Khi mất ông được vua truy phong: Đại vương

- Ta là quan thái thú ăn lương hai ngàn hộc.

Thành Hoàng.

Thấy quan có ý khoe khoang, Hiền liền đọc rằng:

- Thái thú nhị thiên thạch, mạc nhược công...

GIAI THOẠI

Nghĩa là: Quan thái thú ăn lương hai ngàn hộc, VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN HIỀN

chẳng ai... bằng ông.

Quan cười bảo:

Nguyễn Hiền vốn rất thông minh, có trí nhớ tốt.

- Đối còn thiếu một chữ!

Lúc sáu, bảy tuổi ông theo học một nhà sư ở chùa Hiền nài cho tiền rồi sẽ đối nốt. Quan cho tiền làng, mỗi ngày sư thầy cho học hai mươi trang sách, xong, Hiền nhoẻn cười, đọc rằng:

ông chỉ đọc qua là thuộc.

- Thái thú nhị thiên thạch, mạc nhược công liêm.

Ngay từ lúc ấy, ông đã nổi tiếng là thần đồng, Nghĩa là: Quan thái thú ăn lương hai ngàn hộc, cũng nổi tiếng là tinh nghịch. Theo giai thoại lưu chẳng ai liêm bằng ông.

truyền trong dân gian, hồi mới lên bảy, Nguyễn Hiền 18

19

https://thuviensach.vn

Quan chịu là giỏi, nhưng vui miệng hỏi thêm: Hai mặt trời, mặt trời bằng đầu,

- Thế nếu ta không cho tiền, thì chú đối chữ gì?

Bốn trái núi, trái núi điên đảo.

Hiền trả lời:

Hai ông vua tranh nhau một nước,

- Khó gì! Nếu ông không cho tiền thì tôi chỉ việc Bốn cái miệng ở trong khoảng dọc ngang.

điền chữ “tham” vào thôi.

Thật là một bài thơ kỳ quặc, cả triều đình đều chịu, Quan biết rằng chú bé láu cá, đành phải bỏ đi không ai hiểu ra sao cả. Có người tâu vua thử cho mời không dám trêu chọc gì nữa, kẻo lại mang tiếng “to Trạng Hiền đến hỏi xem. Vua đành phải y lời.

đầu mà dại”!

Khi sứ nhà vua tới làng Trạng, gặp một cậu bé Khoa thi Đình, năm Đinh Mùi (1247), Nguyễn đang đùa nghịch ở đầu làng liền hỏi thăm vào nhà Hiền chiếm bảng vàng, trở thành Trạng nguyên trẻ

Trạng Hiền, nhưng cậu bé cứ làm thinh, chẳng nói nhất từ trước tới nay. Khi vào yết kiến vua, vua thấy chẳng rằng. Sứ bực mình, nhưng thấy cậu bé có vẻ

Trạng Hiền nhỏ tuổi mà hiểu biết sâu rộng, mới hỏi: ngộ nghĩnh, bèn đọc một câu rằng:

- Trạng nguyên theo học thầy nào?

Tự là chữ, cất giằng đầu, tử là con, con ai con ấy?

Trạng Hiền thực thà đáp:

Thằng bé thấy sứ trêu chọc bấy giờ mới chịu mở

- Thần tự học lấy, có chữ nào không hiểu thì hỏi miệng; nhưng không phải để trỏ nhà Hiền mà để

sư ông ở chùa làng.

đối lại như sau:

Vua thấy Trạng bé loắt choắt mà có vẻ tự kiêu, Vu là chưng, bỏ ngang lưng, đinh là đứa, đứa nào ăn nói lại hàm hồ, không có phép tắc gì cả, bèn bắt đứa này?

về học lễ ba năm rồi sẽ bổ dụng làm quan.

Đối xong chạy biến. Nghe câu đối xược mà tài Trạng về được ít lâu thì có sứ nhà Nguyên sang, tình, sứ đoán chắc đó là Trạng Hiền, liền theo hút sứ đưa ra một bài thơ ngũ ngôn để thử nhân tài vào nhà. Tới sân, thấy Trạng đứng trong bếp, sứ lại nước Nam:

đọc trêu một câu nữa:

Lưỡng nhật bình đầu nhật,

Ngô văn quân tử, tử viễn bảo trù, hà tu mị táo?

Tứ sơn điên đảo sơn.

(Ta nghe người quân tử thường lánh xa nơi bếp Lưỡng vương tranh nhất quốc

núc, sao lại đi nịnh ông bếp?).

Tứ khẩu tung hoành gian.

Nhưng trạng đâu chịu lép, biện bạch ngay: Nghĩa là:

Ngã bản hữu quan cư đỉnh nại, khả tạm điều canh!

20

21

https://thuviensach.vn

Quan chịu là giỏi, nhưng vui miệng hỏi thêm: Hai mặt trời, mặt trời bằng đầu,

- Thế nếu ta không cho tiền, thì chú đối chữ gì?

Bốn trái núi, trái núi điên đảo.

Hiền trả lời:

Hai ông vua tranh nhau một nước,

- Khó gì! Nếu ông không cho tiền thì tôi chỉ việc Bốn cái miệng ở trong khoảng dọc ngang.

điền chữ “tham” vào thôi.

Thật là một bài thơ kỳ quặc, cả triều đình đều chịu, Quan biết rằng chú bé láu cá, đành phải bỏ đi không ai hiểu ra sao cả. Có người tâu vua thử cho mời không dám trêu chọc gì nữa, kẻo lại mang tiếng “to Trạng Hiền đến hỏi xem. Vua đành phải y lời.

đầu mà dại”!

Khi sứ nhà vua tới làng Trạng, gặp một cậu bé Khoa thi Đình, năm Đinh Mùi (1247), Nguyễn đang đùa nghịch ở đầu làng liền hỏi thăm vào nhà Hiền chiếm bảng vàng, trở thành Trạng nguyên trẻ

Trạng Hiền, nhưng cậu bé cứ làm thinh, chẳng nói nhất từ trước tới nay. Khi vào yết kiến vua, vua thấy chẳng rằng. Sứ bực mình, nhưng thấy cậu bé có vẻ

Trạng Hiền nhỏ tuổi mà hiểu biết sâu rộng, mới hỏi: ngộ nghĩnh, bèn đọc một câu rằng:

- Trạng nguyên theo học thầy nào?

Tự là chữ, cất giằng đầu, tử là con, con ai con ấy?

Trạng Hiền thực thà đáp:

Thằng bé thấy sứ trêu chọc bấy giờ mới chịu mở

- Thần tự học lấy, có chữ nào không hiểu thì hỏi miệng; nhưng không phải để trỏ nhà Hiền mà để

sư ông ở chùa làng.

đối lại như sau:

Vua thấy Trạng bé loắt choắt mà có vẻ tự kiêu, Vu là chưng, bỏ ngang lưng, đinh là đứa, đứa nào ăn nói lại hàm hồ, không có phép tắc gì cả, bèn bắt đứa này?

về học lễ ba năm rồi sẽ bổ dụng làm quan.

Đối xong chạy biến. Nghe câu đối xược mà tài Trạng về được ít lâu thì có sứ nhà Nguyên sang, tình, sứ đoán chắc đó là Trạng Hiền, liền theo hút sứ đưa ra một bài thơ ngũ ngôn để thử nhân tài vào nhà. Tới sân, thấy Trạng đứng trong bếp, sứ lại nước Nam:

đọc trêu một câu nữa:

Lưỡng nhật bình đầu nhật,

Ngô văn quân tử, tử viễn bảo trù, hà tu mị táo?

Tứ sơn điên đảo sơn.

(Ta nghe người quân tử thường lánh xa nơi bếp Lưỡng vương tranh nhất quốc

núc, sao lại đi nịnh ông bếp?).

Tứ khẩu tung hoành gian.

Nhưng trạng đâu chịu lép, biện bạch ngay: Nghĩa là:

Ngã bản hữu quan cư đỉnh nại, khả tạm điều canh!

20

21

https://thuviensach.vn

(Ta vốn là chức quan vào hàng tể tướng, nhưng Bộ Công” (Theo sách Đại Nam nhất thống chí). Cuốn

hãy tạm nêm canh!)1.

Nguyễn tộc phả chí cũng ghi, ông còn giữ chức Trần Sứ triều đình khâm phục vô cùng, liền mời ngay triều Ngự sử đài, Đô ngự sử.

Trạng về kinh để hỏi bài thơ kia.

Những năm làm quan trong triều, Nguyễn Hiền Song mời mãi mà Trạng không chịu đi, chỉ lắc có nhiều kế sách hay để phò vua giúp nước. Năm đầu nói rằng: “Trước vua bảo ta không biết phép Tân Hợi (1251), nước ta lại bị giặc Chiêm Thành xâm tắc, nay chính nhà vua cũng không biết phép tắc!”.

lược, nhà vua rất lo bèn giao cho Trạng nguyên Thì ra trong lúc vội vàng, sứ đã quên cả nghi thức.

Nguyễn Hiền đánh giặc giữ nước. Chỉ ít lâu sau, Sau phải mang xe ngựa, nghi trượng đến đón thật quân giặc thất bại, Trạng Hiền thu quân về Vũ Minh long trọng, Trạng mới chịu đi cho.

Sơn mở tiệc khao quân và tâu lên vua. Nhà vua vô Tới triều, vua đem bài thơ ngũ ngôn của sứ nhà cùng vui mừng và phong cho ông Trạng chức “Đệ

Nguyên ra hỏi, Trạng Hiền liếc mắt qua rồi giảng nhất hiển quý quan”.

rằng đó là chữ điền. Thì ra bài thơ ấy phải hiểu là: Về nông nghiệp, ông cho đắp đê quai vạc sông Hai nhật bằng đầu để sóng hàng,

Hồng, phát triển sản xuất mùa màng thắng lợi. Về

Bốn sơn xáo lộn dọc cùng ngang.

quân sự, ông cho mở mang võ đường để rèn quân Hai vương nghiêng ngửa lo tranh nước, luyện sĩ.

Bốn khẩu liền nhau ghép vững vàng.

Ngày 14 tháng 8 năm 1255, Trạng nguyên Lúc bấy giờ vua quan mới vỡ nhẽ, cả triều đình Nguyễn Hiền lâm bệnh nặng và qua đời. Nhà vua ai cũng phục trạng và khi đưa câu trả lời lại cho sứ

thương tiếc truy phong ông là “Đại vương thành nhà Nguyên, sứ cũng hoảng hồn không còn dám lên hoàng” và tôn làm thần ở 32 địa phương, trong đó mặt nữa.

có đình Lại Đà ở xã Đông Hội, huyện Đông Anh, Nguyễn Hiền vào triều. Vua tuyển ông vào học Hà Nội. Đồng thời cho xây đền thờ trên nền nhà cũ

tiếp Tam giáo chủ khoa, tức đạo Lão, đạo Phật, đạo của ông.

Khổng và bổ nhiệm làm quan đến chức “Thượng thư

Hiện nay, tại đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền ở quê hương ông còn giữ được nhiều bài vị, sắc _______________

phong, câu đối, đại tự, đặc biệt bảo tồn được cuốn 1. Điều canh: Nêm canh, có nghĩa bóng là làm tể tướng, Ngọc phả nói về sự nghiệp của ông, trong đó có câu do câu của vua Cao Tôn nhà Thương nói với Phó Duyệt, lúc phong Phó Duyệt làm tể tướng.

ca ngợi tài năng của Nguyễn Hiền như sau: 22

23

https://thuviensach.vn

(Ta vốn là chức quan vào hàng tể tướng, nhưng Bộ Công” (Theo sách Đại Nam nhất thống chí). Cuốn

hãy tạm nêm canh!)1.

Nguyễn tộc phả chí cũng ghi, ông còn giữ chức Trần Sứ triều đình khâm phục vô cùng, liền mời ngay triều Ngự sử đài, Đô ngự sử.

Trạng về kinh để hỏi bài thơ kia.

Những năm làm quan trong triều, Nguyễn Hiền Song mời mãi mà Trạng không chịu đi, chỉ lắc có nhiều kế sách hay để phò vua giúp nước. Năm đầu nói rằng: “Trước vua bảo ta không biết phép Tân Hợi (1251), nước ta lại bị giặc Chiêm Thành xâm tắc, nay chính nhà vua cũng không biết phép tắc!”.

lược, nhà vua rất lo bèn giao cho Trạng nguyên Thì ra trong lúc vội vàng, sứ đã quên cả nghi thức.

Nguyễn Hiền đánh giặc giữ nước. Chỉ ít lâu sau, Sau phải mang xe ngựa, nghi trượng đến đón thật quân giặc thất bại, Trạng Hiền thu quân về Vũ Minh long trọng, Trạng mới chịu đi cho.

Sơn mở tiệc khao quân và tâu lên vua. Nhà vua vô Tới triều, vua đem bài thơ ngũ ngôn của sứ nhà cùng vui mừng và phong cho ông Trạng chức “Đệ

Nguyên ra hỏi, Trạng Hiền liếc mắt qua rồi giảng nhất hiển quý quan”.

rằng đó là chữ điền. Thì ra bài thơ ấy phải hiểu là: Về nông nghiệp, ông cho đắp đê quai vạc sông Hai nhật bằng đầu để sóng hàng,

Hồng, phát triển sản xuất mùa màng thắng lợi. Về

Bốn sơn xáo lộn dọc cùng ngang.

quân sự, ông cho mở mang võ đường để rèn quân Hai vương nghiêng ngửa lo tranh nước, luyện sĩ.

Bốn khẩu liền nhau ghép vững vàng.

Ngày 14 tháng 8 năm 1255, Trạng nguyên Lúc bấy giờ vua quan mới vỡ nhẽ, cả triều đình Nguyễn Hiền lâm bệnh nặng và qua đời. Nhà vua ai cũng phục trạng và khi đưa câu trả lời lại cho sứ

thương tiếc truy phong ông là “Đại vương thành nhà Nguyên, sứ cũng hoảng hồn không còn dám lên hoàng” và tôn làm thần ở 32 địa phương, trong đó mặt nữa.

có đình Lại Đà ở xã Đông Hội, huyện Đông Anh, Nguyễn Hiền vào triều. Vua tuyển ông vào học Hà Nội. Đồng thời cho xây đền thờ trên nền nhà cũ

tiếp Tam giáo chủ khoa, tức đạo Lão, đạo Phật, đạo của ông.

Khổng và bổ nhiệm làm quan đến chức “Thượng thư

Hiện nay, tại đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền ở quê hương ông còn giữ được nhiều bài vị, sắc _______________

phong, câu đối, đại tự, đặc biệt bảo tồn được cuốn 1. Điều canh: Nêm canh, có nghĩa bóng là làm tể tướng, Ngọc phả nói về sự nghiệp của ông, trong đó có câu do câu của vua Cao Tôn nhà Thương nói với Phó Duyệt, lúc phong Phó Duyệt làm tể tướng.

ca ngợi tài năng của Nguyễn Hiền như sau: 22

23

https://thuviensach.vn

“Thập nhị tuế khôi khai lưỡng quốc. Vạn niên thiên tuế lập tam tài”.

Tạm dịch:

“Mười hai tuổi khai khoa hai nước. Nghìn năm ghi mãi chữ tam tài”.

KINH TRẠNG NGUYÊN TRẦN QUỐC LẶC*

Trần Quốc Lặc người xã Giang Hạ, huyện Thanh Lâm. (Nay thuộc thôn Uông Hạ, xã Minh Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương).

Ông đỗ Kinh Trạng nguyên khoa thi Thái học sinh năm Bính Thìn, niên hiệu Nguyên Phong thứ 6

(1256) dưới đời vua Trần Thái Tông.

Từ nhỏ, Trần Quốc Lặc đã chí thú học hành và học rất giỏi. Tính tình khoan hòa, hiền hậu, ông luôn đề cao cái Tâm. Sau khi thi đỗ, ông được vua gả

công chúa. Khi mất được phong Phúc thần.

_______________

* Khoa này, danh hiệu Trạng nguyên được phong cho hai vị đỗ đầu, gọi là Kinh Trạng nguyên và Trại Trạng nguyên. Kinh Trạng nguyên được ban cho thí sinh ở bốn trấn gần kinh thành, từ Ninh Bình trở ra. Trại Trạng nguyên ban cho thí sinh ở Thanh Hóa, Nghệ An.

Chưa rõ năm sinh, năm mất của Kinh Trạng nguyên Trần Quốc Lặc.

24

25

https://thuviensach.vn

“Thập nhị tuế khôi khai lưỡng quốc. Vạn niên thiên tuế lập tam tài”.

Tạm dịch:

“Mười hai tuổi khai khoa hai nước. Nghìn năm ghi mãi chữ tam tài”.

KINH TRẠNG NGUYÊN TRẦN QUỐC LẶC*

Trần Quốc Lặc người xã Giang Hạ, huyện Thanh Lâm. (Nay thuộc thôn Uông Hạ, xã Minh Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương).

Ông đỗ Kinh Trạng nguyên khoa thi Thái học sinh năm Bính Thìn, niên hiệu Nguyên Phong thứ 6

(1256) dưới đời vua Trần Thái Tông.

Từ nhỏ, Trần Quốc Lặc đã chí thú học hành và học rất giỏi. Tính tình khoan hòa, hiền hậu, ông luôn đề cao cái Tâm. Sau khi thi đỗ, ông được vua gả

công chúa. Khi mất được phong Phúc thần.

_______________

* Khoa này, danh hiệu Trạng nguyên được phong cho hai vị đỗ đầu, gọi là Kinh Trạng nguyên và Trại Trạng nguyên. Kinh Trạng nguyên được ban cho thí sinh ở bốn trấn gần kinh thành, từ Ninh Bình trở ra. Trại Trạng nguyên ban cho thí sinh ở Thanh Hóa, Nghệ An.

Chưa rõ năm sinh, năm mất của Kinh Trạng nguyên Trần Quốc Lặc.

24

25

https://thuviensach.vn

lui xuống, các đảo kia trơ ra chúng ta dễ dàng nhìn thấy điều ấy. Con người cũng như những hòn đảo riêng rẽ kia. Mỗi người có thể có cuộc sống khác nhau nhưng tất cả luôn gắn bó với nhau và gắn bó với cuộc sống chung của dân chúng trong thế gian này. Không ai có thể sống tách rời khỏi cộng đồng TRẠI TRẠNG NGUYÊN TRƯƠNG XÁN*

của mình được’’.

Ông làm quan trải các chức Hàn lâm Học sĩ, Thị

Trại Trạng nguyên Trương Xán đỗ cùng với lang, hàm Tự khanh. Một số làng chài đã lập đền Kinh Trạng nguyên Trần Quốc Lặc khoa Bính Thìn, thờ ông tôn là Phúc thần chuyên cứu giúp những niên hiệu Nguyên Phong thứ 6 (1256), đời vua Trần người đi biển1.

Thái Tông.

Trương Xán người xã Hoành Bồ, huyện Quảng Trạch, châu Bố Chính (nay thuộc huyện Quảng

Trạch, tỉnh Quảng Bình).

Trương Xán là người say mê vẻ đẹp của thiên nhiên và thường tìm thấy trong các hiện tượng thiên nhiên những triết lý sâu sắc về đời người.

Ông cho rằng, không có con người nào có thể

sống tách riêng ra khỏi cộng đồng được. “Con người cũng giống như những hòn đảo, phía trên mặt nước có thể đứng tách riêng, nhưng phía dưới thì chân những hòn đảo chắc chắn sẽ liền vào nhau. Và cùng liền vào đất dưới đáy biển. Đáy biển ấy liền thành một khối không rời đối với bờ. Khi nào nước biển _______________

_______________

1. Xem nhóm Ban Mai (Biên soạn): Trạng nguyên

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trại Trạng nguyên Việt Nam - Đạo học của người xưa , Nxb. Trẻ, Thành phố

Trương Xán.

Hồ Chí Minh, 2007.

26

27

https://thuviensach.vn

lui xuống, các đảo kia trơ ra chúng ta dễ dàng nhìn thấy điều ấy. Con người cũng như những hòn đảo riêng rẽ kia. Mỗi người có thể có cuộc sống khác nhau nhưng tất cả luôn gắn bó với nhau và gắn bó với cuộc sống chung của dân chúng trong thế gian này. Không ai có thể sống tách rời khỏi cộng đồng TRẠI TRẠNG NGUYÊN TRƯƠNG XÁN*

của mình được’’.

Ông làm quan trải các chức Hàn lâm Học sĩ, Thị

Trại Trạng nguyên Trương Xán đỗ cùng với lang, hàm Tự khanh. Một số làng chài đã lập đền Kinh Trạng nguyên Trần Quốc Lặc khoa Bính Thìn, thờ ông tôn là Phúc thần chuyên cứu giúp những niên hiệu Nguyên Phong thứ 6 (1256), đời vua Trần người đi biển1.

Thái Tông.

Trương Xán người xã Hoành Bồ, huyện Quảng Trạch, châu Bố Chính (nay thuộc huyện Quảng

Trạch, tỉnh Quảng Bình).

Trương Xán là người say mê vẻ đẹp của thiên nhiên và thường tìm thấy trong các hiện tượng thiên nhiên những triết lý sâu sắc về đời người.

Ông cho rằng, không có con người nào có thể

sống tách riêng ra khỏi cộng đồng được. “Con người cũng giống như những hòn đảo, phía trên mặt nước có thể đứng tách riêng, nhưng phía dưới thì chân những hòn đảo chắc chắn sẽ liền vào nhau. Và cùng liền vào đất dưới đáy biển. Đáy biển ấy liền thành một khối không rời đối với bờ. Khi nào nước biển _______________

_______________

1. Xem nhóm Ban Mai (Biên soạn): Trạng nguyên

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trại Trạng nguyên Việt Nam - Đạo học của người xưa , Nxb. Trẻ, Thành phố

Trương Xán.

Hồ Chí Minh, 2007.

26

27

https://thuviensach.vn

KINH TRẠNG NGUYÊN TRẦN CỐ*

TRẠI TRẠNG NGUYÊN

BẠCH LIÊU1

Trần Cố người xã Phạm Triền, huyện Thanh Miện (nay là thôn Phạm Lý, xã Ngô Quyền, huyện Thanh (1236-1314)

Miện, tỉnh Hải Dương). Trú quán xã Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn (nay là thôn Phù Chẩn, xã Phù Trại Trạng nguyên Bạch Liêu người làng Nguyễn Chẩn, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

Xá, (sau gọi là Thanh Đà), nay là xã Mã Thành, huyện Các tư liệu về ông hiện không còn nhiều, chỉ biết Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Trong cuốn Đại Việt lịch ông đỗ Kinh Trạng nguyên khoa thi Thái học sinh triều, Đăng khoa lục2 có ghi rằng, ông trú quán tại xã năm Bính Dần, niên hiệu Thiệu Long thứ 9 (1266), Nghĩa Lư, huyện Thanh Lâm, tỉnh Hải Dương.

đời vua Trần Thánh Tông.

Giáo sư Ngô Đức Thọ, trong bài viết Mùa xuân Ông làm quan đến chức Thiên Chương các Đại thăm mộ Trạng nguyên Bạch Liêu có trích dẫn theo học sĩ.

Trần Lê Ngoại Truyện3 rằng “Cha Bạch Liêu thuở trẻ

nhà nghèo, phải ra tận huyện Thanh Lâm (tỉnh Hải Dương) làm thầy đồ gõ đầu trẻ, lấy vợ người xã _______________

1. Xem Ngô Sĩ Liên và Sử thần triều Lê: Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998; Website Trường Trung học cơ sở Bạch Liêu; Website Việt Nam gia phả; Báo Tuổi trẻ online.

2. Đại Việt lịch triều đăng khoa lục (Nguyễn Hoàn, Vũ

_______________

Miên, Phan Trọng Phiên, Uông Sĩ Lãng biên soạn). Nội dung ghi chép lại danh sách và tiểu truyện của các vị đậu đại khoa

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Kinh Trạng nguyên qua các triều đại phong kiến Việt Nam.

Trần Cố.

3. Trần Lê ngoại truyện, tác giả Phan Thúc Trực.

28

29

https://thuviensach.vn

KINH TRẠNG NGUYÊN TRẦN CỐ*

TRẠI TRẠNG NGUYÊN

BẠCH LIÊU1

Trần Cố người xã Phạm Triền, huyện Thanh Miện (nay là thôn Phạm Lý, xã Ngô Quyền, huyện Thanh (1236-1314)

Miện, tỉnh Hải Dương). Trú quán xã Phù Chẩn, huyện Đông Ngàn (nay là thôn Phù Chẩn, xã Phù Trại Trạng nguyên Bạch Liêu người làng Nguyễn Chẩn, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

Xá, (sau gọi là Thanh Đà), nay là xã Mã Thành, huyện Các tư liệu về ông hiện không còn nhiều, chỉ biết Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Trong cuốn Đại Việt lịch ông đỗ Kinh Trạng nguyên khoa thi Thái học sinh triều, Đăng khoa lục2 có ghi rằng, ông trú quán tại xã năm Bính Dần, niên hiệu Thiệu Long thứ 9 (1266), Nghĩa Lư, huyện Thanh Lâm, tỉnh Hải Dương.

đời vua Trần Thánh Tông.

Giáo sư Ngô Đức Thọ, trong bài viết Mùa xuân Ông làm quan đến chức Thiên Chương các Đại thăm mộ Trạng nguyên Bạch Liêu có trích dẫn theo học sĩ.

Trần Lê Ngoại Truyện3 rằng “Cha Bạch Liêu thuở trẻ

nhà nghèo, phải ra tận huyện Thanh Lâm (tỉnh Hải Dương) làm thầy đồ gõ đầu trẻ, lấy vợ người xã _______________

1. Xem Ngô Sĩ Liên và Sử thần triều Lê: Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998; Website Trường Trung học cơ sở Bạch Liêu; Website Việt Nam gia phả; Báo Tuổi trẻ online.

2. Đại Việt lịch triều đăng khoa lục (Nguyễn Hoàn, Vũ

_______________

Miên, Phan Trọng Phiên, Uông Sĩ Lãng biên soạn). Nội dung ghi chép lại danh sách và tiểu truyện của các vị đậu đại khoa

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Kinh Trạng nguyên qua các triều đại phong kiến Việt Nam.

Trần Cố.

3. Trần Lê ngoại truyện, tác giả Phan Thúc Trực.

28

29

https://thuviensach.vn

Nghĩa Lư, rồi nhập tịch ở đây, đến năm 40 tuổi mới lược vào nước ta. Trước tình hình đó, Bạch Liêu đề

sinh được con trai vì xa quê cũ nên đặt tên con là xuất bản kế hoạch ba điểm, gọi là “Biến pháp tam Liêu - nghĩa là xa”.

chương” nhằm chuẩn bị đối phó với địch. Nội dung: Khi mất ông được vua Trần phong sắc Đương

- Kiểm tra dân số, lấy một vạn trai tráng sung quân, cảnh Thành hoàng Đại Vương.

quyên góp để rèn vũ khí. Chỉ tập trung một số quân Bạch Liêu xuất thân trong một gia đình nhà Nho thường trực, còn lại ở tại địa phương, thường xuyên nghèo, giàu lòng yêu nước. Cha làm nghề dạy học, luyện tập, khi động dụng sẽ điều đi.

bốc thuốc, là người “tích phúc truyền gia”, lấy nhân

- Khuyến khích các Vương hầu lập thêm điền trang, nghĩa làm gốc. Thuở nhỏ, Bạch Liêu nổi tiếng thần đưa dân thiếu ruộng từ Bắc vào khẩn hoang, làm tăng đồng: 6 tuổi biết đọc, 7 tuổi biết làm thơ, 8 tuổi làm lương thực và của cải. Lập các kho thóc, tiền, binh khí, cứ

được văn bài, 15 tuổi tiếng tăm vang lừng khắp hai mươi dặm một kho, từ Thanh Hóa vào đến Hoành Sơn.

quận, huyện. Tương truyền “Ông có trí nhớ dai

- Lập các đồn điền giáp biên giới phía Nam, đưa nông chẳng ai bằng, có cặp mắt lóng lánh, nhãn quan thần dân đến khai hoang, lập làng để làm tai mắt theo dõi lực đọc sách mười dòng trong nháy mắt”.

ngoại xâm.

Theo Ðại Việt sử ký toàn thư, mục về Bạch Liêu có Trần Quang Khải rất khen “Biến pháp tam chép: “Tháng ba năm Thiệu Long thứ 9 (1266) đời chương”, bèn cùng em là Trần Quốc Khang đưa Trần Thánh Tông, khoa thi lấy Kinh Trạng nguyên nhiều gia nô vào lập điền trại. Sau 5 năm thực hiện Trần Cố, Trại Trạng nguyên Bạch Liêu. Tư chất

“Biến pháp tam chương”, tình hình mọi mặt ở Hoan thông minh, trình độ học vấn như thế quả là xuất Diễn rất tốt, được triều đình khen ngợi. Năm 1271, chúng”. Tuy đỗ đạt, song ông không ra làm quan, Trần Quang Khải được triệu về kinh làm Tướng quốc mà ở lại quê nhà. Khi Trần Quang Khải vào trấn thủ

Thái úy, cùng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn lo Nghệ An, ông làm môn khách của vị tướng tài này.

đối phó với tình hình ngày càng nóng bỏng trước âm Trần Quang Khải mến tài, trọng đức Bạch Liêu, mưu của giặc phương Bắc. Ông vẫn giữ mối liên hệ

thường gặp gỡ xướng họa thơ văn, đàm đạo việc chặt chẽ với Bạch Liêu, hỏi ý kiến nhiều việc.

quân, việc nước.

Năm 1282, Toa Ðô đem năm mươi vạn quân, nói Năm 1258, quân Nguyên - Mông bị quân dân ta là đánh Chiêm Thành, sau khi chiếm hai châu Ô, Lý, đánh cho tan tác ở Ðông Bộ Ðầu (Hàng Than, Hà bèn tiến ra Nghệ An, đến tận bờ Nam sông Lam.

Nội) phải chạy về nước, ráo riết chuẩn bị đợt xâm Năm 1284, Thoát Hoan đem quân vượt biên giới phía 30

31

https://thuviensach.vn

Nghĩa Lư, rồi nhập tịch ở đây, đến năm 40 tuổi mới lược vào nước ta. Trước tình hình đó, Bạch Liêu đề

sinh được con trai vì xa quê cũ nên đặt tên con là xuất bản kế hoạch ba điểm, gọi là “Biến pháp tam Liêu - nghĩa là xa”.

chương” nhằm chuẩn bị đối phó với địch. Nội dung: Khi mất ông được vua Trần phong sắc Đương

- Kiểm tra dân số, lấy một vạn trai tráng sung quân, cảnh Thành hoàng Đại Vương.

quyên góp để rèn vũ khí. Chỉ tập trung một số quân Bạch Liêu xuất thân trong một gia đình nhà Nho thường trực, còn lại ở tại địa phương, thường xuyên nghèo, giàu lòng yêu nước. Cha làm nghề dạy học, luyện tập, khi động dụng sẽ điều đi.

bốc thuốc, là người “tích phúc truyền gia”, lấy nhân

- Khuyến khích các Vương hầu lập thêm điền trang, nghĩa làm gốc. Thuở nhỏ, Bạch Liêu nổi tiếng thần đưa dân thiếu ruộng từ Bắc vào khẩn hoang, làm tăng đồng: 6 tuổi biết đọc, 7 tuổi biết làm thơ, 8 tuổi làm lương thực và của cải. Lập các kho thóc, tiền, binh khí, cứ

được văn bài, 15 tuổi tiếng tăm vang lừng khắp hai mươi dặm một kho, từ Thanh Hóa vào đến Hoành Sơn.

quận, huyện. Tương truyền “Ông có trí nhớ dai

- Lập các đồn điền giáp biên giới phía Nam, đưa nông chẳng ai bằng, có cặp mắt lóng lánh, nhãn quan thần dân đến khai hoang, lập làng để làm tai mắt theo dõi lực đọc sách mười dòng trong nháy mắt”.

ngoại xâm.

Theo Ðại Việt sử ký toàn thư, mục về Bạch Liêu có Trần Quang Khải rất khen “Biến pháp tam chép: “Tháng ba năm Thiệu Long thứ 9 (1266) đời chương”, bèn cùng em là Trần Quốc Khang đưa Trần Thánh Tông, khoa thi lấy Kinh Trạng nguyên nhiều gia nô vào lập điền trại. Sau 5 năm thực hiện Trần Cố, Trại Trạng nguyên Bạch Liêu. Tư chất

“Biến pháp tam chương”, tình hình mọi mặt ở Hoan thông minh, trình độ học vấn như thế quả là xuất Diễn rất tốt, được triều đình khen ngợi. Năm 1271, chúng”. Tuy đỗ đạt, song ông không ra làm quan, Trần Quang Khải được triệu về kinh làm Tướng quốc mà ở lại quê nhà. Khi Trần Quang Khải vào trấn thủ

Thái úy, cùng Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn lo Nghệ An, ông làm môn khách của vị tướng tài này.

đối phó với tình hình ngày càng nóng bỏng trước âm Trần Quang Khải mến tài, trọng đức Bạch Liêu, mưu của giặc phương Bắc. Ông vẫn giữ mối liên hệ

thường gặp gỡ xướng họa thơ văn, đàm đạo việc chặt chẽ với Bạch Liêu, hỏi ý kiến nhiều việc.

quân, việc nước.

Năm 1282, Toa Ðô đem năm mươi vạn quân, nói Năm 1258, quân Nguyên - Mông bị quân dân ta là đánh Chiêm Thành, sau khi chiếm hai châu Ô, Lý, đánh cho tan tác ở Ðông Bộ Ðầu (Hàng Than, Hà bèn tiến ra Nghệ An, đến tận bờ Nam sông Lam.

Nội) phải chạy về nước, ráo riết chuẩn bị đợt xâm Năm 1284, Thoát Hoan đem quân vượt biên giới phía 30

31

https://thuviensach.vn

Bắc nước ta, tràn xuống Vạn Kiếp, rồi vào Thăng Hiện, đền thờ ông tại quê hương Nguyễn Xá, xã Long. Vua Trần và triều đình phải tạm dời vào Mã Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An vẫn còn lưu Thanh Hóa. Trần Quang Khải được cử vào Nghệ An giữ đôi câu đối:

chặn quân Toa Ðô, Trần Quốc Tuấn đánh cánh quân ʺSinh tiền bất dĩ Đông A đế

Thoát Hoan. Bạch Liêu viết tờ tâu nói rõ tình hình Một vị năng vi Nguyễn Xá thầnʺ.

Hoan - Diễn, phân tích thế và lực chung của ta và (Sống không nhận quan tước của vua Trần, địch, dâng kế sách đối phó. Vua Trần Nhân Tông đọc Chết làm phúc thần của làng Nguyễn Xá).

rất vừa ý, nhất là trong bản tâu của Bạch Liêu nói Hoan - Diễn đã sẵn sàng 10 vạn quân dưới cờ. Vua phê ngay vào dưới bản tâu hai câu: Cối Kê cựu sự

quân tu ký, Hoan - Diễn do tồn thập vạn binh.

(Việc cũ ở Cối Kê ngươi nên nhớ, Hoan - Diễn vẫn còn chục vạn binh). Ý vua Trần Nhân Tông nhắc Bạch Liêu nhớ kinh nghiệm Cối Kê hồi xa xưa (khoảng 500 năm trước Công nguyên), Việt vương Câu Tiễn bị Ngô Vương Phù Sai đánh thua, còn 5.000 quân rút về Cối Kê cố thủ, rồi từ căn cứ đó quật lại, giành được thắng lợi cuối cùng. Có 10 vạn lính Hoan - Diễn, là quân dân nhà Trần đã có quân bài chủ lực trong tay. Điều ấy chứng tỏ vua Trần rất tin tưởng vào người và đất Hoan - Diễn.

Sau khi cuộc kháng chiến chống quân Nguyên –

Mông thắng lợi, là người có những đóng góp nhất định vào cuộc thắng lợi nên Trạng nguyên Bạch Liêu có tên trong danh sách được triều đình ban thưởng song ông từ chối mọi tước vị, phẩm vật.

Năm 1287, Bạch Liêu được cử đi sứ Trung Quốc, rồi về sống ở Nghĩa Lư (Hải Dương) dạy học, bốc thuốc, dạy dân cày cấy.

32

33

https://thuviensach.vn

Bắc nước ta, tràn xuống Vạn Kiếp, rồi vào Thăng Hiện, đền thờ ông tại quê hương Nguyễn Xá, xã Long. Vua Trần và triều đình phải tạm dời vào Mã Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An vẫn còn lưu Thanh Hóa. Trần Quang Khải được cử vào Nghệ An giữ đôi câu đối:

chặn quân Toa Ðô, Trần Quốc Tuấn đánh cánh quân ʺSinh tiền bất dĩ Đông A đế

Thoát Hoan. Bạch Liêu viết tờ tâu nói rõ tình hình Một vị năng vi Nguyễn Xá thầnʺ.

Hoan - Diễn, phân tích thế và lực chung của ta và (Sống không nhận quan tước của vua Trần, địch, dâng kế sách đối phó. Vua Trần Nhân Tông đọc Chết làm phúc thần của làng Nguyễn Xá).

rất vừa ý, nhất là trong bản tâu của Bạch Liêu nói Hoan - Diễn đã sẵn sàng 10 vạn quân dưới cờ. Vua phê ngay vào dưới bản tâu hai câu: Cối Kê cựu sự

quân tu ký, Hoan - Diễn do tồn thập vạn binh.

(Việc cũ ở Cối Kê ngươi nên nhớ, Hoan - Diễn vẫn còn chục vạn binh). Ý vua Trần Nhân Tông nhắc Bạch Liêu nhớ kinh nghiệm Cối Kê hồi xa xưa (khoảng 500 năm trước Công nguyên), Việt vương Câu Tiễn bị Ngô Vương Phù Sai đánh thua, còn 5.000 quân rút về Cối Kê cố thủ, rồi từ căn cứ đó quật lại, giành được thắng lợi cuối cùng. Có 10 vạn lính Hoan - Diễn, là quân dân nhà Trần đã có quân bài chủ lực trong tay. Điều ấy chứng tỏ vua Trần rất tin tưởng vào người và đất Hoan - Diễn.

Sau khi cuộc kháng chiến chống quân Nguyên –

Mông thắng lợi, là người có những đóng góp nhất định vào cuộc thắng lợi nên Trạng nguyên Bạch Liêu có tên trong danh sách được triều đình ban thưởng song ông từ chối mọi tước vị, phẩm vật.

Năm 1287, Bạch Liêu được cử đi sứ Trung Quốc, rồi về sống ở Nghĩa Lư (Hải Dương) dạy học, bốc thuốc, dạy dân cày cấy.

32

33

https://thuviensach.vn

được ba đạo sắc phong thần cho Trần triều Trạng nguyên Đào Tướng công (một đạo đề “Duy Tân tam niên, bát nguyệt, thập nhất nhậtʺ; một đạo đề

“Thành thái thập niên, lục nguyệt sơ nhất nhật”; một đạo đề “Khải Định cửu niên, thất nguyệt, nhị thập TRẠNG NGUYÊN ĐÀO TIÊU*

ngũ nhật””1).

Hiện đền thờ ông ở thôn 3, xã Yên Hồ, với nhiều Đào Tiêu người Yên Hồ, huyện La Sơn, nay là xã đồ tế khí và các sắc phong của các triều đại phong Yên Hồ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh1, đậu Trạng kiến. Đền thờ được công nhận là Di tích lịch sử cấp nguyên khoa Ất Hợi (1275) niên hiệu Bảo Phù thứ 3, tỉnh năm 2008.

đời vua Trần Thánh Tông.

Các sử liệu về ông không còn nhiều, cũng không ghi chép rõ chức quan và thân thế, sự nghiệp của ông. Trong cuốn Các nhà khoa bảng Hà Tĩnh từ đời Trần đến đời Nguyễn, tác giả Thái Kim Đỉnh có bài viết về Trạng nguyên Đào Tiêu, trong đó có đoạn:

“...Trước 1945, ở làng Trung Xá, Yên Hồ, tức Bà Hồ, Bình Hồ đời Trần - Lê, có ngôi đền thờ Đào Trạng nguyên (Vị hiệu là Trần triều Trạng nguyên lịch triều phong Đoan túc Dực bảo trung hưng, gia phong quang ý tôn thần, Đào Tướng công). Nay đền không còn nhưng ở đây còn có chi họ Đào, con cháu Đào Tiêu, và ở nhà thờ chi họ này còn lưu giữ

_______________

_______________

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng nguyên Đào Tiêu.

1. Xem Thái Kim Đỉnh (Biên soạn): Các nhà khoa bảng 1. Có sách ghi ông người xã Phủ Lý, huyện Đông Sơn, Hà Tĩnh từ đời Trần đến đời Nguyễn, Hội Liên hiệp Văn học –

tỉnh Thanh Hóa.

nghệ thuật Hà Tĩnh 2004.

34

35

https://thuviensach.vn

được ba đạo sắc phong thần cho Trần triều Trạng nguyên Đào Tướng công (một đạo đề “Duy Tân tam niên, bát nguyệt, thập nhất nhậtʺ; một đạo đề

“Thành thái thập niên, lục nguyệt sơ nhất nhật”; một đạo đề “Khải Định cửu niên, thất nguyệt, nhị thập TRẠNG NGUYÊN ĐÀO TIÊU*

ngũ nhật””1).

Hiện đền thờ ông ở thôn 3, xã Yên Hồ, với nhiều Đào Tiêu người Yên Hồ, huyện La Sơn, nay là xã đồ tế khí và các sắc phong của các triều đại phong Yên Hồ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh1, đậu Trạng kiến. Đền thờ được công nhận là Di tích lịch sử cấp nguyên khoa Ất Hợi (1275) niên hiệu Bảo Phù thứ 3, tỉnh năm 2008.

đời vua Trần Thánh Tông.

Các sử liệu về ông không còn nhiều, cũng không ghi chép rõ chức quan và thân thế, sự nghiệp của ông. Trong cuốn Các nhà khoa bảng Hà Tĩnh từ đời Trần đến đời Nguyễn, tác giả Thái Kim Đỉnh có bài viết về Trạng nguyên Đào Tiêu, trong đó có đoạn:

“...Trước 1945, ở làng Trung Xá, Yên Hồ, tức Bà Hồ, Bình Hồ đời Trần - Lê, có ngôi đền thờ Đào Trạng nguyên (Vị hiệu là Trần triều Trạng nguyên lịch triều phong Đoan túc Dực bảo trung hưng, gia phong quang ý tôn thần, Đào Tướng công). Nay đền không còn nhưng ở đây còn có chi họ Đào, con cháu Đào Tiêu, và ở nhà thờ chi họ này còn lưu giữ

_______________

_______________

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng nguyên Đào Tiêu.

1. Xem Thái Kim Đỉnh (Biên soạn): Các nhà khoa bảng 1. Có sách ghi ông người xã Phủ Lý, huyện Đông Sơn, Hà Tĩnh từ đời Trần đến đời Nguyễn, Hội Liên hiệp Văn học –

tỉnh Thanh Hóa.

nghệ thuật Hà Tĩnh 2004.

34

35

https://thuviensach.vn

- Tâu bệ hạ, không hiểu đêm qua, có ai đó bỏ

quên một túi tiền trước cửa nhà hạ thần. Hạ thần đã hỏi hàng xóm, láng giềng mà không ai nhận. Vậy xin mang số tiền đó nộp vào ngân khố.

TRẠNG NGUYÊN MẠC ĐĨNH CHI

Vua lắc đầu:

(1272-1346)

- Nếu không ai nhận, mà tiền lại ở ngay trước cửa nhà ông, thì nó là của ông, việc gì phải tâu báo.

- Thưa bệ hạ, tiền này không phải do thần đổ

Mạc Đĩnh Chi tự Tiết Phu, người làng Lan Khê, huyện Bình Hà, châu Nam Sách, lộ Lạng Giang, sau công sức ra làm, nên thần không dám nhận, xin cho đó dời đến xã Lũng Động, huyện Chí Linh, cũng nộp vào ngân khố, sau này dùng để phát chẩn cho trong châu đó (nay thuộc tỉnh Hải Dương).

người nghèo.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Giáp Thìn (1304), Nói đến đây, Trạng đặt túi tiền xuống, vái lạy niên hiệu Hưng Long 12 đời vua Trần Anh Tông, nhà vua rồi cáo lui.

làm quan đến chức Thượng thư Tả bộc xạ. Sau khi Mạc Đĩnh Chi vừa đi khuất, vua Trần mỉm cười, về trí sĩ, ông mở trường dạy học, dân gian sau này nói với quần thần:

vẫn gọi là “Trạng nguyên cổ đường” (Ngôi nhà cổ

của ông Trạng).

- Quan Trạng quả là người quá ư chính trực, liêm khiết.

GIAI THOẠI

Tương truyền, tướng mạo của Mạc Đĩnh Chi vô VỀ TRẠNG NGUYÊN MẠC ĐĨNH CHI

cùng xấu xí: vừa lùn lại vừa đen, mồm rộng, mũi tẹt, trán dô. Song lại rất thông minh, từ nhỏ đã nổi tiếng Mạc Đĩnh Chi vốn là người sống rất thanh liêm, thần đồng. Năm 1304, ông đi thi, bài làm của ông chính trực, vì thế tuy làm quan to song gia cảnh vẫn thanh bần, được nhiều người kính phục, yêu mến.

hay hơn cả, nhưng vua thấy ông xấu xí, không Có lần, để thử ông, đang đêm vua sai người lén bỏ

muốn để ông đỗ đầu. Ông biết ý, mới làm bài phú mười quan tiền trước cửa, nhưng trời vừa sáng đã Ngọc liên tỉnh (Hoa sen trong giếng ngọc), dâng vua, thấy ông xin vào bệ kiến, trên vai vác một túi tiền, để nói lên phẩm giá thanh cao và cũng là gửi gắm ý quỳ trước ngai vàng tâu:

chí của mình.

36

37

https://thuviensach.vn

- Tâu bệ hạ, không hiểu đêm qua, có ai đó bỏ

quên một túi tiền trước cửa nhà hạ thần. Hạ thần đã hỏi hàng xóm, láng giềng mà không ai nhận. Vậy xin mang số tiền đó nộp vào ngân khố.

TRẠNG NGUYÊN MẠC ĐĨNH CHI

Vua lắc đầu:

(1272-1346)

- Nếu không ai nhận, mà tiền lại ở ngay trước cửa nhà ông, thì nó là của ông, việc gì phải tâu báo.

- Thưa bệ hạ, tiền này không phải do thần đổ

Mạc Đĩnh Chi tự Tiết Phu, người làng Lan Khê, huyện Bình Hà, châu Nam Sách, lộ Lạng Giang, sau công sức ra làm, nên thần không dám nhận, xin cho đó dời đến xã Lũng Động, huyện Chí Linh, cũng nộp vào ngân khố, sau này dùng để phát chẩn cho trong châu đó (nay thuộc tỉnh Hải Dương).

người nghèo.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Giáp Thìn (1304), Nói đến đây, Trạng đặt túi tiền xuống, vái lạy niên hiệu Hưng Long 12 đời vua Trần Anh Tông, nhà vua rồi cáo lui.

làm quan đến chức Thượng thư Tả bộc xạ. Sau khi Mạc Đĩnh Chi vừa đi khuất, vua Trần mỉm cười, về trí sĩ, ông mở trường dạy học, dân gian sau này nói với quần thần:

vẫn gọi là “Trạng nguyên cổ đường” (Ngôi nhà cổ

của ông Trạng).

- Quan Trạng quả là người quá ư chính trực, liêm khiết.

GIAI THOẠI

Tương truyền, tướng mạo của Mạc Đĩnh Chi vô VỀ TRẠNG NGUYÊN MẠC ĐĨNH CHI

cùng xấu xí: vừa lùn lại vừa đen, mồm rộng, mũi tẹt, trán dô. Song lại rất thông minh, từ nhỏ đã nổi tiếng Mạc Đĩnh Chi vốn là người sống rất thanh liêm, thần đồng. Năm 1304, ông đi thi, bài làm của ông chính trực, vì thế tuy làm quan to song gia cảnh vẫn thanh bần, được nhiều người kính phục, yêu mến.

hay hơn cả, nhưng vua thấy ông xấu xí, không Có lần, để thử ông, đang đêm vua sai người lén bỏ

muốn để ông đỗ đầu. Ông biết ý, mới làm bài phú mười quan tiền trước cửa, nhưng trời vừa sáng đã Ngọc liên tỉnh (Hoa sen trong giếng ngọc), dâng vua, thấy ông xin vào bệ kiến, trên vai vác một túi tiền, để nói lên phẩm giá thanh cao và cũng là gửi gắm ý quỳ trước ngai vàng tâu:

chí của mình.

36

37

https://thuviensach.vn

Trong bài phú có những câu như: Vua xem xong bài phú, rất cảm phục, liền chấm Phi đào lý chi thô tục

cho Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên.

Phi mai trúc chi cô hàn

Năm Hưng Long thứ 16 (1308), Mạc Đĩnh Chi Phi tăng phòng chi cẩu kỷ,

vâng mệnh triều đình đi sứ nhà Nguyên. Trong Phi lạc thổ chi mẫu đơn

chuyến đi sứ này, nhờ khí tiết cứng cỏi, cùng tài ứng Phi đào lệnh đông ly chi cúc,

đối nhanh, biện luận sắc sảo, ông đã làm tăng quốc Phi linh quân cửu uyển chi lan

thể, làm cho vua quan phương Bắc phải nể phục.

Nãi Thái Hoa phong đầu ngọc tỉnh chi liên...

Trước khi đi, ông hẹn một ngày nhất định phái Nghĩa là:

bộ sẽ đến cửa ải để quan nhà Nguyên mở cửa đón.

Chẳng phải như đào trần lý tục 1

Chẳng phải như trúc cỗi mai gầy

Chẳng may, hôm lên đường gặp phải thời tiết Cẩu kỷ tăng phòng 2 khó sánh, không thuận lợi, thành ra sai hẹn. Lúc tới nơi thì trời Mẫu đơn đất Lạc nào bì 3

tối, cửa ải đã đóng. Mạc Đĩnh Chi nói mãi, người Giậu Đào Lệnh 4 cúc sao ví được, Nguyên cũng không chịu cho qua. Sau họ vứt từ

Vườn Linh Quân 5 lan sá kể gì trên ải xuống một vế câu đối, bảo hễ đối được thì Ấy là giống sen giếng ngọc ở đầu núi mới mở cửa ải. Câu đối như sau:

Thái Hoa vậy...

Quá quan trì, quan quan bế, nguyện quá khách quá quan.

_______________

Nghĩa là:

1. Lấy ý từ câu thơ cổ: “Đào, lý mãn sơn tổng thô tục”

Qua cửa quan chậm, cửa quan đóng, mời khách qua (Hoa đào, hoa mận đầu núi đều là thứ thô tục).

2. Cẩu kỷ tăng phòng: Tên một cây thuốc.

đường qua cửa quan.

3. Mẫu đơn đất Lạc: Đất Lạc Dương (Trung Quốc) là Thật là một câu đối hiểm hóc, trong có mười một nơi có hoa mẫu đơn đẹp nhất, nên người ta cũng thường chữ mà riêng chữ quan nhắc lại tới bốn lần. Chữ quá gọi là Hoa Lạc Dương.

nhắc lại ba lần. Mạc Đĩnh Chi cảm thấy rất khó đối, 4. Giậu Đào Lệnh: Đào Lệnh tức Đào Tiềm đời Tấn, làm quan lệnh ở Bành Trạch. Thơ Đào Tiềm có câu: “Thái nhưng nếu im lặng thì e mất thể diện. Ông bèn nhân cúc đông ly hạ” (Hái hoa cúc ở dưới giậu phía đông).

cái chuyện khó đối ấy, ứng khẩu đọc một câu rằng: 5. Vườn Linh Quân: Tên chữ của Khuất Nguyên. Thiên Xuất đối dị, đối đối nan, thỉnh tiên sinh tiên đối.

Ly tao của Khuất Nguyên có câu: “Dư ký tư lan chi cửu Nghĩa là:

uyển hề, hựu thụ huệ chi bách mẫu” (Ta tưới hoa lan chín uyển, lại trồng hoa huệ trăm mẫu).

Ra câu đối dễ, đối câu đối khó, xin tiên sinh đối trước.

38

39

https://thuviensach.vn

Trong bài phú có những câu như: Vua xem xong bài phú, rất cảm phục, liền chấm Phi đào lý chi thô tục

cho Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên.

Phi mai trúc chi cô hàn

Năm Hưng Long thứ 16 (1308), Mạc Đĩnh Chi Phi tăng phòng chi cẩu kỷ,

vâng mệnh triều đình đi sứ nhà Nguyên. Trong Phi lạc thổ chi mẫu đơn

chuyến đi sứ này, nhờ khí tiết cứng cỏi, cùng tài ứng Phi đào lệnh đông ly chi cúc,

đối nhanh, biện luận sắc sảo, ông đã làm tăng quốc Phi linh quân cửu uyển chi lan

thể, làm cho vua quan phương Bắc phải nể phục.

Nãi Thái Hoa phong đầu ngọc tỉnh chi liên...

Trước khi đi, ông hẹn một ngày nhất định phái Nghĩa là:

bộ sẽ đến cửa ải để quan nhà Nguyên mở cửa đón.

Chẳng phải như đào trần lý tục 1

Chẳng phải như trúc cỗi mai gầy

Chẳng may, hôm lên đường gặp phải thời tiết Cẩu kỷ tăng phòng 2 khó sánh, không thuận lợi, thành ra sai hẹn. Lúc tới nơi thì trời Mẫu đơn đất Lạc nào bì 3

tối, cửa ải đã đóng. Mạc Đĩnh Chi nói mãi, người Giậu Đào Lệnh 4 cúc sao ví được, Nguyên cũng không chịu cho qua. Sau họ vứt từ

Vườn Linh Quân 5 lan sá kể gì trên ải xuống một vế câu đối, bảo hễ đối được thì Ấy là giống sen giếng ngọc ở đầu núi mới mở cửa ải. Câu đối như sau:

Thái Hoa vậy...

Quá quan trì, quan quan bế, nguyện quá khách quá quan.

_______________

Nghĩa là:

1. Lấy ý từ câu thơ cổ: “Đào, lý mãn sơn tổng thô tục”

Qua cửa quan chậm, cửa quan đóng, mời khách qua (Hoa đào, hoa mận đầu núi đều là thứ thô tục).

2. Cẩu kỷ tăng phòng: Tên một cây thuốc.

đường qua cửa quan.

3. Mẫu đơn đất Lạc: Đất Lạc Dương (Trung Quốc) là Thật là một câu đối hiểm hóc, trong có mười một nơi có hoa mẫu đơn đẹp nhất, nên người ta cũng thường chữ mà riêng chữ quan nhắc lại tới bốn lần. Chữ quá gọi là Hoa Lạc Dương.

nhắc lại ba lần. Mạc Đĩnh Chi cảm thấy rất khó đối, 4. Giậu Đào Lệnh: Đào Lệnh tức Đào Tiềm đời Tấn, làm quan lệnh ở Bành Trạch. Thơ Đào Tiềm có câu: “Thái nhưng nếu im lặng thì e mất thể diện. Ông bèn nhân cúc đông ly hạ” (Hái hoa cúc ở dưới giậu phía đông).

cái chuyện khó đối ấy, ứng khẩu đọc một câu rằng: 5. Vườn Linh Quân: Tên chữ của Khuất Nguyên. Thiên Xuất đối dị, đối đối nan, thỉnh tiên sinh tiên đối.

Ly tao của Khuất Nguyên có câu: “Dư ký tư lan chi cửu Nghĩa là:

uyển hề, hựu thụ huệ chi bách mẫu” (Ta tưới hoa lan chín uyển, lại trồng hoa huệ trăm mẫu).

Ra câu đối dễ, đối câu đối khó, xin tiên sinh đối trước.

38

39

https://thuviensach.vn

Tưởng đã bí, thế mà lại hóa ra có một câu đối dâng chiếc quạt, vua Nguyên liền bắt Mạc Đĩnh Chi hay. Người Nguyên phải chịu Mạc Đĩnh Chi có tài và sứ Cao Ly làm thơ đề quạt để so tài cao thấp.

ứng biến, liền tức tốc mở cửa ải để ông đi.

Mạc Đĩnh Chi còn đang đắn đo tìm tứ thơ, thì sứ

Khi Mạc Đĩnh Chi vào bệ kiến, vua Nguyên Cao Ly đã cầm bút viết thoăn thoắt. Liếc theo quản muốn thử tài văn chương của Trạng và cũng muốn dò bút lông, Mạc Đĩnh Chi thấy sứ Cao Ly viết rằng: khí tiết của viên bồi thần1 bằng một câu đối. Vua Uẩn long trùng trùng, Y Doãn, Chu Công, mới đọc:

Đông hàn thê, thê Bá Di, Thúc Tề.

Nhật hỏa vân yên, bạch đán thiêu tàn ngọc thỏ.

Nghĩa là:

Nghĩa là:

Nóng nực oi ả thì như Y Doãn, Chu Công Mặt trời là lửa, mây là khói, ban ngày đốt cháy vừng Rét mướt lạnh lùng thì như Bá Di, Thúc Tề.

trăng.

Thế là ông vội phát triển ý ấy và viết luôn: Mạc Đĩnh Chi biết là vua Nguyên kiêu hãnh, tự

Lưu kim thước thạch, thiên địa vi lô, xem mình là mặt trời và coi nước Nam như mặt Nhĩ ư tư thời hề, Y, Chu cự nhu (nho).

trăng, ban ngày nhất định phải bị mặt trời thôn tính, Bắc phong kỳ lương, tuyết vũ tái đồ, ông bèn ứng khẩu đối ngay:

Nhĩ ư tư thời hề, Di, Tề ngã phu.

Nguyệt cung, linh đan, hoàng hôn xạ lạc kim ô.

Y! Dụng chi tắc hành, xả chi tắc tàng Nghĩa là:

Duy ngã dữ nhĩ hữu thị phù!

Trăng là cung, sao là đạn, chiều tối bắn rơi mặt trời.

Nghĩa là:

Câu ra đã giỏi mà câu đối lại tài hơn. Vua Chảy vàng tan đá, trời đất là lò lửa Nguyên nghe đối biết mình bị trả miếng rất đau, Ngươi lúc ấy như Y Doãn, Chu Công nhưng cũng hết sức kính phục Mạc Đĩnh Chi, bèn là những bậc cự nho.

thưởng cho Trạng nước Nam rượu ngon và rất Gió bấc lạnh lùng, mưa tuyết đầy đường nhiều vàng, lụa.

Ngươi lúc ấy như Bá Di, Thúc Tề

Có hôm, Mạc Đĩnh Chi và sứ thần Cao Ly cùng là những ông già chết đói.

vào vấn an vua Nguyên, nhân có sứ thần ngoại quốc Ôi! Dùng thì chuyên tay, bỏ thì xếp xó _______________

Chỉ có ta với ngươi là như thế chăng?

Cuối cùng, bài của Mạc Đĩnh Chi xong trước, mà 1. Bồi thần: Bề tôi của một nước chư hầu đối với hoàng đế phương Bắc.

ý tứ lại cao diệu hơn bài của sứ Cao Ly. Vua Nguyên 40

41

https://thuviensach.vn

Tưởng đã bí, thế mà lại hóa ra có một câu đối dâng chiếc quạt, vua Nguyên liền bắt Mạc Đĩnh Chi hay. Người Nguyên phải chịu Mạc Đĩnh Chi có tài và sứ Cao Ly làm thơ đề quạt để so tài cao thấp.

ứng biến, liền tức tốc mở cửa ải để ông đi.

Mạc Đĩnh Chi còn đang đắn đo tìm tứ thơ, thì sứ

Khi Mạc Đĩnh Chi vào bệ kiến, vua Nguyên Cao Ly đã cầm bút viết thoăn thoắt. Liếc theo quản muốn thử tài văn chương của Trạng và cũng muốn dò bút lông, Mạc Đĩnh Chi thấy sứ Cao Ly viết rằng: khí tiết của viên bồi thần1 bằng một câu đối. Vua Uẩn long trùng trùng, Y Doãn, Chu Công, mới đọc:

Đông hàn thê, thê Bá Di, Thúc Tề.

Nhật hỏa vân yên, bạch đán thiêu tàn ngọc thỏ.

Nghĩa là:

Nghĩa là:

Nóng nực oi ả thì như Y Doãn, Chu Công Mặt trời là lửa, mây là khói, ban ngày đốt cháy vừng Rét mướt lạnh lùng thì như Bá Di, Thúc Tề.

trăng.

Thế là ông vội phát triển ý ấy và viết luôn: Mạc Đĩnh Chi biết là vua Nguyên kiêu hãnh, tự

Lưu kim thước thạch, thiên địa vi lô, xem mình là mặt trời và coi nước Nam như mặt Nhĩ ư tư thời hề, Y, Chu cự nhu (nho).

trăng, ban ngày nhất định phải bị mặt trời thôn tính, Bắc phong kỳ lương, tuyết vũ tái đồ, ông bèn ứng khẩu đối ngay:

Nhĩ ư tư thời hề, Di, Tề ngã phu.

Nguyệt cung, linh đan, hoàng hôn xạ lạc kim ô.

Y! Dụng chi tắc hành, xả chi tắc tàng Nghĩa là:

Duy ngã dữ nhĩ hữu thị phù!

Trăng là cung, sao là đạn, chiều tối bắn rơi mặt trời.

Nghĩa là:

Câu ra đã giỏi mà câu đối lại tài hơn. Vua Chảy vàng tan đá, trời đất là lò lửa Nguyên nghe đối biết mình bị trả miếng rất đau, Ngươi lúc ấy như Y Doãn, Chu Công nhưng cũng hết sức kính phục Mạc Đĩnh Chi, bèn là những bậc cự nho.

thưởng cho Trạng nước Nam rượu ngon và rất Gió bấc lạnh lùng, mưa tuyết đầy đường nhiều vàng, lụa.

Ngươi lúc ấy như Bá Di, Thúc Tề

Có hôm, Mạc Đĩnh Chi và sứ thần Cao Ly cùng là những ông già chết đói.

vào vấn an vua Nguyên, nhân có sứ thần ngoại quốc Ôi! Dùng thì chuyên tay, bỏ thì xếp xó _______________

Chỉ có ta với ngươi là như thế chăng?

Cuối cùng, bài của Mạc Đĩnh Chi xong trước, mà 1. Bồi thần: Bề tôi của một nước chư hầu đối với hoàng đế phương Bắc.

ý tứ lại cao diệu hơn bài của sứ Cao Ly. Vua Nguyên 40

41

https://thuviensach.vn

xem xong gật gù, khen mãi và phê từ chữ “y” (ôi!) trở

xuống bốn chữ: “Lưỡng quốc Trạng nguyên”.

*

* *

TRẠNG NGUYÊN ĐÀO SƯ TÍCH

(1348 - 1396)

Tác phẩm của Mạc Đĩnh Chi để lại không nhiều, chỉ còn lại Ngọc tỉnh liên phú và bốn bài thơ khác trong Việt Âm thi tập, Toàn Việt thi tập, nhưng cũng Đào Sư Tích người xã Cổ Lễ, huyện Tây Chân, đủ cho chúng ta biết được khí tiết cương trực và (nay là thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam thanh cao của một sĩ phu luôn mở lòng để đón cái Định1). Trú quán thôn Lý Hải, xã Phú Xuân, huyện đẹp của đất, trời, cái khoáng đãng của non sông, cái Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.

hồn hậu chất phác của người dân quê.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Giáp Dần, niên hiệu Long Khánh thứ 2 (1374), đời vua Trần Duệ Tông. Từ

thi Hương đến thi Đình ông đều đỗ thủ khoa. Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, giữ chức Nhập nội hành khiển. Sau khi mất, được truy phong phúc thần2.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN ĐÀO SƯ TÍCH

1. Cậu bé mê chuyện cổ tích

Cha của Đào Sư Tích là Đào Toàn Bân, đỗ tiến sĩ

_______________

1. Có tài liệu ghi ông người làng Song Khê, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang.

2. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd.

42

43

https://thuviensach.vn

xem xong gật gù, khen mãi và phê từ chữ “y” (ôi!) trở

xuống bốn chữ: “Lưỡng quốc Trạng nguyên”.

*

* *

TRẠNG NGUYÊN ĐÀO SƯ TÍCH

(1348 - 1396)

Tác phẩm của Mạc Đĩnh Chi để lại không nhiều, chỉ còn lại Ngọc tỉnh liên phú và bốn bài thơ khác trong Việt Âm thi tập, Toàn Việt thi tập, nhưng cũng Đào Sư Tích người xã Cổ Lễ, huyện Tây Chân, đủ cho chúng ta biết được khí tiết cương trực và (nay là thị trấn Cổ Lễ, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam thanh cao của một sĩ phu luôn mở lòng để đón cái Định1). Trú quán thôn Lý Hải, xã Phú Xuân, huyện đẹp của đất, trời, cái khoáng đãng của non sông, cái Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.

hồn hậu chất phác của người dân quê.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Giáp Dần, niên hiệu Long Khánh thứ 2 (1374), đời vua Trần Duệ Tông. Từ

thi Hương đến thi Đình ông đều đỗ thủ khoa. Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, giữ chức Nhập nội hành khiển. Sau khi mất, được truy phong phúc thần2.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN ĐÀO SƯ TÍCH

1. Cậu bé mê chuyện cổ tích

Cha của Đào Sư Tích là Đào Toàn Bân, đỗ tiến sĩ

_______________

1. Có tài liệu ghi ông người làng Song Khê, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang.

2. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd.

42

43

https://thuviensach.vn

năm 1352, làm quan đến chức Tri thẩm hình viện sự, Câu bé con nghe cổ tích vừa nói lên được sở thích triều Trần. Ngay từ hồi còn nhỏ, Đào Sư Tích đã của cậu bé, lại vừa chỉ tên cậu bé trong đó (Tích).

được cha đón lên phủ Thiên Trường - là nơi ông Cậu bé chả cần phải nghĩ ngợi lâu, đọc ngay: Đào Toàn Bân làm quan để dạy dỗ.

- Trời mênh mông, nước mênh mông, quân tử đợi đò Từ hồi còn để tóc trái đào, Đào Sư Tích đã rất đông.

thông minh, không những thế, cậu bé còn chịu khó Câu đối rõ chỉnh, rõ hay. Cũng có tên cô lái đò học hành. Đặc biệt, Sư Tích rất thích nghe những tên Đông, lại nói lên được cái bao la bát ngát của trời câu chuyện kể của bà, của mẹ. Những câu chuyện đất và chí làm trai của người quân tử.

ấy đi vào tâm hồn ngây thơ của cậu, giúp cậu yêu Cô lái đò và những người ngồi quanh đó đều hơn quê hương mình - nơi có quán nước của cụ bà tấm tắc khen hay. Và không để Sư Tích phải đợi lâu, hiền hậu dưới gốc cây đa toả bóng mát trước cổng cô cất giọng trầm ấm, kể cho cậu bé nghe những câu làng, có giếng nước trong mát, có lũy tre xanh đêm từ chuyện ngày xửa, ngày xưa...

ngày rì rào gọi đàn cò về làm tổ.

2. Không tin nhảm, không kiêng vía Những buổi được nghỉ học, Đào Sư Tích hay Khoa Giáp Dần (1374), niên hiệu Long Khánh chạy ra bến đò ở đầu làng. Đợi bằng được cô lái đò thứ 2, đời vua Trần Duệ Tông, Đào Sư Tích đỗ

tên Đông vãn khách ngồi nghỉ, là cậu sà vào đòi cô Trạng nguyên.

kể chuyện cổ tích cho nghe. Cô Đông yêu trẻ, lại Vào ba kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình, ông đều thấy Sư Tích mặt mũi khôi ngô, tuấn tú, nên rất quý chiếm ngôi đầu bảng nên còn gọi là Tam nguyên.

mến. Hễ lúc nào rỗi là cô lại kể chuyện hoặc chơi Còn nhớ có lần đi thi Hội, vừa ra đến ngõ thì gặp đùa với cậu bé.

một cô gái. Cho là xúi quẩy, ông cau mày tỏ vẻ bực Một hôm, cô bảo bé Tích:

tức, toan quay về. Cô gái thấy vậy, vội hỏi:

- Nào cậu bé, hôm nay muốn nghe kể chuyện,

- Sao ông lại bực bội thế?

phải đối được câu này.

Ông đáp:

Sư Tích hớn hở nói:

- Đi thi mà ra ngõ gặp gái, hỏi ai không bực? Đi

- Vâng ạ! Cô ra vế đối đi. Cháu sẽ đối ngay.

đâu mà sáng sớm đã đi không biết!

Cô Đông ngẫm nghĩ một lát rồi đọc:

Cô gái bật cười khúc khích:

- Bến tịch mịch, thuyền tịch mịch, bé con nghe cổ tích.

- Tưởng gì chứ! Đi thi là việc của ông, đi đường 44

45

https://thuviensach.vn

năm 1352, làm quan đến chức Tri thẩm hình viện sự, Câu bé con nghe cổ tích vừa nói lên được sở thích triều Trần. Ngay từ hồi còn nhỏ, Đào Sư Tích đã của cậu bé, lại vừa chỉ tên cậu bé trong đó (Tích).

được cha đón lên phủ Thiên Trường - là nơi ông Cậu bé chả cần phải nghĩ ngợi lâu, đọc ngay: Đào Toàn Bân làm quan để dạy dỗ.

- Trời mênh mông, nước mênh mông, quân tử đợi đò Từ hồi còn để tóc trái đào, Đào Sư Tích đã rất đông.

thông minh, không những thế, cậu bé còn chịu khó Câu đối rõ chỉnh, rõ hay. Cũng có tên cô lái đò học hành. Đặc biệt, Sư Tích rất thích nghe những tên Đông, lại nói lên được cái bao la bát ngát của trời câu chuyện kể của bà, của mẹ. Những câu chuyện đất và chí làm trai của người quân tử.

ấy đi vào tâm hồn ngây thơ của cậu, giúp cậu yêu Cô lái đò và những người ngồi quanh đó đều hơn quê hương mình - nơi có quán nước của cụ bà tấm tắc khen hay. Và không để Sư Tích phải đợi lâu, hiền hậu dưới gốc cây đa toả bóng mát trước cổng cô cất giọng trầm ấm, kể cho cậu bé nghe những câu làng, có giếng nước trong mát, có lũy tre xanh đêm từ chuyện ngày xửa, ngày xưa...

ngày rì rào gọi đàn cò về làm tổ.

2. Không tin nhảm, không kiêng vía Những buổi được nghỉ học, Đào Sư Tích hay Khoa Giáp Dần (1374), niên hiệu Long Khánh chạy ra bến đò ở đầu làng. Đợi bằng được cô lái đò thứ 2, đời vua Trần Duệ Tông, Đào Sư Tích đỗ

tên Đông vãn khách ngồi nghỉ, là cậu sà vào đòi cô Trạng nguyên.

kể chuyện cổ tích cho nghe. Cô Đông yêu trẻ, lại Vào ba kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình, ông đều thấy Sư Tích mặt mũi khôi ngô, tuấn tú, nên rất quý chiếm ngôi đầu bảng nên còn gọi là Tam nguyên.

mến. Hễ lúc nào rỗi là cô lại kể chuyện hoặc chơi Còn nhớ có lần đi thi Hội, vừa ra đến ngõ thì gặp đùa với cậu bé.

một cô gái. Cho là xúi quẩy, ông cau mày tỏ vẻ bực Một hôm, cô bảo bé Tích:

tức, toan quay về. Cô gái thấy vậy, vội hỏi:

- Nào cậu bé, hôm nay muốn nghe kể chuyện,

- Sao ông lại bực bội thế?

phải đối được câu này.

Ông đáp:

Sư Tích hớn hở nói:

- Đi thi mà ra ngõ gặp gái, hỏi ai không bực? Đi

- Vâng ạ! Cô ra vế đối đi. Cháu sẽ đối ngay.

đâu mà sáng sớm đã đi không biết!

Cô Đông ngẫm nghĩ một lát rồi đọc:

Cô gái bật cười khúc khích:

- Bến tịch mịch, thuyền tịch mịch, bé con nghe cổ tích.

- Tưởng gì chứ! Đi thi là việc của ông, đi đường 44

45

https://thuviensach.vn

là việc của tôi. Gặp nhau ở đây có khi lại là điều tốt Khi Đào Sư Tích đỗ Trạng nguyên, được vào yết ấy chứ.

kiến vua Trần, vua hỏi:

Đào Sư Tích tò mò:

- Thầy dạy của Trạng nguyên là ai?

- Tốt thế nào?

Đào Sư Tích đáp:

- Thứ nhất, đỗ hay trượt là do sức học, chứ gái

- Thưa bệ hạ, chính là cha của thần ạ!

Hoàng thượng bèn cho mời cha của Đào Sư Tích hay trai thì có liên quan gì! Thứ hai, tôi là phận gái, vào triều, khi gặp mặt, vua khen rằng: theo tiếng Hán thì đọc là nữ, tôi nhỏ tuổi, vậy là chữ

- Ta có lời khen, thật đúng là hổ phụ sinh hổ

tử. Nữ ghép với tử là chữ hảo. Hảo là tốt, cớ sao ông tử. Cha dạy con đỗ Trạng nguyên, xưa nay cũng lại sợ xúi quẩy.

thật hiếm.

Thấy cô bé thông minh, láu lỉnh, nói năng linh Rồi vua Trần nói tiếp:

hoạt, ông vui miệng hỏi:

- Ta ra một vế đối, ngươi hãy đối thử ta xem.

- Vậy theo cô, tốt đến mức nào?

Đào Toàn Bân cung kính vâng mệnh. Vua

- Là đậu Tiến sĩ chứ sao nữa.

Trần đọc:

- Tiến sĩ thì đã có gì là vừa ý.

- Viên ngoại ba tiêu, vô phu quân, tứ thời hữu kết.

- Thế thì Trạng nguyên nhé!

Nghĩa là:

- Được lắm!

Cây chuối ngoài vườn, không có chồng mà bốn mùa Quả nhiên, sau đó Đào Sư Tích đỗ Trạng nguyên.

kết trái.

Cụ Đào Toàn Bân ứng đối ngay:

3. Cha dạy con đỗ Trạng nguyên

- Mộc tại nguyệt thiên, vô thổ bồi, bát nguyệt giai xuân.

Nghĩa là:

Dòng họ Đào còn lưu truyền lại một câu chuyện Cây mọc ở cung trăng, không có đất bồi, mà vẫn cứ

rất thú vị về Tiến sĩ Đào Toàn Bân và Trạng nguyên tốt tươi.

Đào Sư Tích.

Nghe xong vua lại khen ngợi hết lời, rồi ban cho Chuyện kể rằng chính ông Đào Toàn Bân đã bức trướng có đề năm chữ “Phụ tử đồng đăng từng được Chu Văn An đề tặng mấy chữ: “Đại sư

khoa”. Vì sự kiện này mà người ta vẫn gọi cụ Đào vô nhị”, tức là bậc thầy có một không hai. Điều ấy Toàn Bân là Trạng nguyên, vì khoa thi ấy Đào Sư

cho thấy ông là một người đức độ, tài năng uyên Tích đỗ Trạng nguyên nên cụ cũng được phong bác, được người đương thời mến phục.

luôn danh vị ấy.

46

47

https://thuviensach.vn

là việc của tôi. Gặp nhau ở đây có khi lại là điều tốt Khi Đào Sư Tích đỗ Trạng nguyên, được vào yết ấy chứ.

kiến vua Trần, vua hỏi:

Đào Sư Tích tò mò:

- Thầy dạy của Trạng nguyên là ai?

- Tốt thế nào?

Đào Sư Tích đáp:

- Thứ nhất, đỗ hay trượt là do sức học, chứ gái

- Thưa bệ hạ, chính là cha của thần ạ!

Hoàng thượng bèn cho mời cha của Đào Sư Tích hay trai thì có liên quan gì! Thứ hai, tôi là phận gái, vào triều, khi gặp mặt, vua khen rằng: theo tiếng Hán thì đọc là nữ, tôi nhỏ tuổi, vậy là chữ

- Ta có lời khen, thật đúng là hổ phụ sinh hổ

tử. Nữ ghép với tử là chữ hảo. Hảo là tốt, cớ sao ông tử. Cha dạy con đỗ Trạng nguyên, xưa nay cũng lại sợ xúi quẩy.

thật hiếm.

Thấy cô bé thông minh, láu lỉnh, nói năng linh Rồi vua Trần nói tiếp:

hoạt, ông vui miệng hỏi:

- Ta ra một vế đối, ngươi hãy đối thử ta xem.

- Vậy theo cô, tốt đến mức nào?

Đào Toàn Bân cung kính vâng mệnh. Vua

- Là đậu Tiến sĩ chứ sao nữa.

Trần đọc:

- Tiến sĩ thì đã có gì là vừa ý.

- Viên ngoại ba tiêu, vô phu quân, tứ thời hữu kết.

- Thế thì Trạng nguyên nhé!

Nghĩa là:

- Được lắm!

Cây chuối ngoài vườn, không có chồng mà bốn mùa Quả nhiên, sau đó Đào Sư Tích đỗ Trạng nguyên.

kết trái.

Cụ Đào Toàn Bân ứng đối ngay:

3. Cha dạy con đỗ Trạng nguyên

- Mộc tại nguyệt thiên, vô thổ bồi, bát nguyệt giai xuân.

Nghĩa là:

Dòng họ Đào còn lưu truyền lại một câu chuyện Cây mọc ở cung trăng, không có đất bồi, mà vẫn cứ

rất thú vị về Tiến sĩ Đào Toàn Bân và Trạng nguyên tốt tươi.

Đào Sư Tích.

Nghe xong vua lại khen ngợi hết lời, rồi ban cho Chuyện kể rằng chính ông Đào Toàn Bân đã bức trướng có đề năm chữ “Phụ tử đồng đăng từng được Chu Văn An đề tặng mấy chữ: “Đại sư

khoa”. Vì sự kiện này mà người ta vẫn gọi cụ Đào vô nhị”, tức là bậc thầy có một không hai. Điều ấy Toàn Bân là Trạng nguyên, vì khoa thi ấy Đào Sư

cho thấy ông là một người đức độ, tài năng uyên Tích đỗ Trạng nguyên nên cụ cũng được phong bác, được người đương thời mến phục.

luôn danh vị ấy.

46

47

https://thuviensach.vn

4. Văn tài và đức độ

hại. Đào Sư Tích vì có liên quan đến việc này mà bị

Hồ Quý Ly giáng chức.

Sau khi đỗ Trạng nguyên, Đào Sư Tích được giữ

Chán cảnh nghịch thần chuyên quyền, Đào Sư

chức Nhập nội hành khiển, sau được phong tước Tích cáo quan về quê dạy học.

Mậu quốc công.

Năm 1394 nhà Minh có dã tâm xâm chiếm nước Tháng 12 năm Quý Hợi (1383) đời vua Trần Phế

ta, đưa ra rất nhiều yêu sách, bắt cống nạp nhiều lễ

Đế (1377 - 1388), Đào Sư Tích được Thượng hoàng vật. Vua Trần biết Đào Sư Tích là người có tài ứng Trần Nghệ Tông tin yêu giao cho viết bài tựa tập xử, học nhiều hiểu rộng, biết cách bang giao liền sách Bảo hòa dư bút gồm tám quyển nhằm răn dạy xuống chiếu cho mời ông về triều và cử đi sứ sang vua nối ngôi.

nhà Minh. Bằng tài năng của mình, Đào Sư Tích đã Lúc này vua Trần rất tin dùng Hồ Quý Ly1. Hồ

thuyết phục được vua Minh xóa bỏ các lệ cống nạp Quý Ly giữ ngôi thái sư, đã có ý lộng quyền, cướp hằng năm giữa nước Việt với nhà Minh.

ngôi vua. Năm 1392, ông ta viết sách Minh đạo gồm Ngày 4 tháng 9 năm 1396 Đào Sư Tích qua đời mười bốn thiên, dâng lên vua, tỏ ý muốn sắp xếp lại đột ngột trong thời gian đi sứ. Thi hài ông được đưa bài vị của Khổng Tử thờ ở Văn Miếu vì theo Hồ Quý về nước mai táng tại phủ Thiên Trường. Tưởng nhớ

Ly, Khổng Tử chưa phải là tiên thánh nên không công lao của ông, nhân dân vùng Cổ Lễ đã lập đền được ngồi chính giữa là vị trí của thiên tử. Sách thờ thờ ông cùng với cha là Đào Toàn Bân, gọi là Minh đạo còn tỏ ý nghi ngờ Khổng Tử, phê phán một Đào Sư Tích từ. Ông được phong phúc thần.

số nhà hiền triết của Trung Quốc cổ đại.

Tác phẩm của ông đến nay chỉ còn lại Văn sách Nhận thấy đây là một âm mưu của Hồ Quý Ly, thi đình (Bài văn thi đình), Cảnh tinh phú (Bài phú chối bỏ cả đạo nghĩa vua tôi, nhiều vị đại thần trong sao Cảnh) và bài thơ Quy điền do dòng tộc sưu triều đã dâng thư can Thượng hoàng không nên tầm được. Tương truyền, ông làm bài thơ Quy điền nghe theo Hồ Quý Ly. Hồ Quý Ly bèn lập mưu hãm khi nhận lệnh triều đình đi chiêu dân lập ấp tại _______________

vùng Đông Trang, nay thuộc Hoa Lư, Ninh Bình.

1. Hồ Quý Ly (1336-1407) người làng Đại Lại, huyện Nhiều địa phương ở đó đã tôn ông làm Thành Vĩnh Phúc, phủ Thanh Hóa, nay thuộc Thanh Hóa. Năm hoàng làng.

1400, Hồ Quý Ly soán ngôi nhà Trần, lên làm hoàng đế, Dưới đây là bài thơ Quy điền của Đào Sư Tích: đổi tên nước thành Đại Ngu.

48

49

https://thuviensach.vn

4. Văn tài và đức độ

hại. Đào Sư Tích vì có liên quan đến việc này mà bị

Hồ Quý Ly giáng chức.

Sau khi đỗ Trạng nguyên, Đào Sư Tích được giữ

Chán cảnh nghịch thần chuyên quyền, Đào Sư

chức Nhập nội hành khiển, sau được phong tước Tích cáo quan về quê dạy học.

Mậu quốc công.

Năm 1394 nhà Minh có dã tâm xâm chiếm nước Tháng 12 năm Quý Hợi (1383) đời vua Trần Phế

ta, đưa ra rất nhiều yêu sách, bắt cống nạp nhiều lễ

Đế (1377 - 1388), Đào Sư Tích được Thượng hoàng vật. Vua Trần biết Đào Sư Tích là người có tài ứng Trần Nghệ Tông tin yêu giao cho viết bài tựa tập xử, học nhiều hiểu rộng, biết cách bang giao liền sách Bảo hòa dư bút gồm tám quyển nhằm răn dạy xuống chiếu cho mời ông về triều và cử đi sứ sang vua nối ngôi.

nhà Minh. Bằng tài năng của mình, Đào Sư Tích đã Lúc này vua Trần rất tin dùng Hồ Quý Ly1. Hồ

thuyết phục được vua Minh xóa bỏ các lệ cống nạp Quý Ly giữ ngôi thái sư, đã có ý lộng quyền, cướp hằng năm giữa nước Việt với nhà Minh.

ngôi vua. Năm 1392, ông ta viết sách Minh đạo gồm Ngày 4 tháng 9 năm 1396 Đào Sư Tích qua đời mười bốn thiên, dâng lên vua, tỏ ý muốn sắp xếp lại đột ngột trong thời gian đi sứ. Thi hài ông được đưa bài vị của Khổng Tử thờ ở Văn Miếu vì theo Hồ Quý về nước mai táng tại phủ Thiên Trường. Tưởng nhớ

Ly, Khổng Tử chưa phải là tiên thánh nên không công lao của ông, nhân dân vùng Cổ Lễ đã lập đền được ngồi chính giữa là vị trí của thiên tử. Sách thờ thờ ông cùng với cha là Đào Toàn Bân, gọi là Minh đạo còn tỏ ý nghi ngờ Khổng Tử, phê phán một Đào Sư Tích từ. Ông được phong phúc thần.

số nhà hiền triết của Trung Quốc cổ đại.

Tác phẩm của ông đến nay chỉ còn lại Văn sách Nhận thấy đây là một âm mưu của Hồ Quý Ly, thi đình (Bài văn thi đình), Cảnh tinh phú (Bài phú chối bỏ cả đạo nghĩa vua tôi, nhiều vị đại thần trong sao Cảnh) và bài thơ Quy điền do dòng tộc sưu triều đã dâng thư can Thượng hoàng không nên tầm được. Tương truyền, ông làm bài thơ Quy điền nghe theo Hồ Quý Ly. Hồ Quý Ly bèn lập mưu hãm khi nhận lệnh triều đình đi chiêu dân lập ấp tại _______________

vùng Đông Trang, nay thuộc Hoa Lư, Ninh Bình.

1. Hồ Quý Ly (1336-1407) người làng Đại Lại, huyện Nhiều địa phương ở đó đã tôn ông làm Thành Vĩnh Phúc, phủ Thanh Hóa, nay thuộc Thanh Hóa. Năm hoàng làng.

1400, Hồ Quý Ly soán ngôi nhà Trần, lên làm hoàng đế, Dưới đây là bài thơ Quy điền của Đào Sư Tích: đổi tên nước thành Đại Ngu.

48

49

https://thuviensach.vn

QUY ĐIỀN

Lam Sơn chí thử duyên sinh kế

Canh giá vô ưu bão noãn thân

Ngư võng tuỳ triều thu tiểu lợi

Tàm tang cần tác hữu lương nhân

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN TRỰC*

Hạnh phùng quan lộ nhưng đa họa

(1417 - 1473)

Bất thức nhân hòa đại thất chân

Điều lý tảo hồi quan cúc kính

Nguyễn Trực người xã Bối Khê, huyện Thanh Thiện hành di phúc hậu lai nhân.

Oai, Hà Tây (nay là Hà Nội), nhưng ông lại được Dịch thơ:

sinh ra và lớn lên ở quê mẹ là làng Nghĩa Bang, huyện An Sơn (nay thuộc huyện Quốc Oai, Hà Nội).

VỀ VỚI RUỘNG ĐỒNG

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3 (1442), đời vua Lê Thái Tông. Làm Núi Lam này đến duyên sinh kế

quan trải các chức Thư Trung lệnh, Tri Tam quán sự, Cày cấy lo gì thiếu thốn đâu

Thừa chỉ viện Hàn lâm kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám.

Lợi nhỏ tuỳ giăng triều lưới vó

Trong cuốn Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Ân nhiều bởi gắng lứa tằm dâu

Huy Chú, có chép việc nhân khi đi sứ nhà Minh, gặp Chen vào quan lộc lo canh cánh

khoa thi, ông bèn ứng thí và đỗ Trạng nguyên, nên Chẳng thấu lẽ người mất lớn lao

ông còn được gọi là Lưỡng quốc Trạng nguyên.

Sớm tỉnh đồng quê về lối tắt

Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Trực là một ngôi Thiện đường để phúc mãi muôn sau.

đền cổ, dựng bên cạnh chùa Bối Khê.

(Duy Phi dịch)

_______________

* Xem Vũ Ngọc Khánh: Kho tàng về các ông Trạng Việt Nam, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2010; Từ điển Văn học Việt Nam, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2004; Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến, Sđd.

50

51

https://thuviensach.vn

QUY ĐIỀN

Lam Sơn chí thử duyên sinh kế

Canh giá vô ưu bão noãn thân

Ngư võng tuỳ triều thu tiểu lợi

Tàm tang cần tác hữu lương nhân

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN TRỰC*

Hạnh phùng quan lộ nhưng đa họa

(1417 - 1473)

Bất thức nhân hòa đại thất chân

Điều lý tảo hồi quan cúc kính

Nguyễn Trực người xã Bối Khê, huyện Thanh Thiện hành di phúc hậu lai nhân.

Oai, Hà Tây (nay là Hà Nội), nhưng ông lại được Dịch thơ:

sinh ra và lớn lên ở quê mẹ là làng Nghĩa Bang, huyện An Sơn (nay thuộc huyện Quốc Oai, Hà Nội).

VỀ VỚI RUỘNG ĐỒNG

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3 (1442), đời vua Lê Thái Tông. Làm Núi Lam này đến duyên sinh kế

quan trải các chức Thư Trung lệnh, Tri Tam quán sự, Cày cấy lo gì thiếu thốn đâu

Thừa chỉ viện Hàn lâm kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám.

Lợi nhỏ tuỳ giăng triều lưới vó

Trong cuốn Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Ân nhiều bởi gắng lứa tằm dâu

Huy Chú, có chép việc nhân khi đi sứ nhà Minh, gặp Chen vào quan lộc lo canh cánh

khoa thi, ông bèn ứng thí và đỗ Trạng nguyên, nên Chẳng thấu lẽ người mất lớn lao

ông còn được gọi là Lưỡng quốc Trạng nguyên.

Sớm tỉnh đồng quê về lối tắt

Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Trực là một ngôi Thiện đường để phúc mãi muôn sau.

đền cổ, dựng bên cạnh chùa Bối Khê.

(Duy Phi dịch)

_______________

* Xem Vũ Ngọc Khánh: Kho tàng về các ông Trạng Việt Nam, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2010; Từ điển Văn học Việt Nam, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2004; Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến, Sđd.

50

51

https://thuviensach.vn

Cha Nguyễn Trực là Nguyễn Thì Trung người hưởng ở truyền thống gia đình, được sống bên cạnh làng Bối, có lẽ nơi dựng lều là nền nhà cũ của gia núi non kỳ vĩ ấy, nên ông hiếu học từ bé. Gia đình đình họ Nguyễn có danh vọng từ thời Trần Trùng tuy vào bậc công thần nhưng rất thanh bạch. Nhà Quang (1409-1413). Ông tổ của Nguyễn Trực là nghèo, Nguyễn Trực thường chăn trâu giúp đỡ cha Nguyễn Hữu, dưới triều Trần giữ chức Hàn lâm thị

mẹ. Lúc bé thông minh, học giỏi, xem rộng các sách.

giảng kiêm Thẩm lĩnh viện sứ. Ông nội là Nguyễn Nhiều khi ngồi trên mình trâu mà tay không rời Bính giữ chức Nho học huấn đạo. Nguyễn Thì cuốn sách. Vừa chăn trâu vừa treo sách vào sừng Trung là người có tài văn học, nối dõi được gia trâu học (ngưu giác quải thư) không biết mệt mỏi.

phong. Đương lúc đời nhuận Hồ, quân nhà Minh Mười hai tuổi giỏi văn, mười tám tuổi đỗ đầu thi tiến sang xâm lược. Nguyễn Thì Trung không hợp Hương ở Sơn Tây. Ngày mồng 8 thi trường nhất đỗ

tác với giặc, lánh về phía Tây ở thôn Tiểu Động loại ưu; ngày 18 thi trường nhì đỗ loại giỏi, ngày 24

Mộng, làng Nghĩa Bang (xã Nghĩa Hương, huyện thi trường ba đỗ cao; và ngày 24 tháng 8 thi trường Quốc Oai, thành phố Hà Nội ngày nay). Sau khi Lê tư đỗ xuất sắc. Cứ thế cho đến năm Đại Bảo thứ 3

Lợi bình định được cả nước, hạ chiếu tìm những (1442), đời vua Lê Thái Tông tháng ba thi Hội, thi người hiền tài còn bị bỏ sót, biết Nguyễn Thì Trung Đình lấy tam khôi: Nguyễn Trực thi đỗ đệ nhất Tiến là người có văn tài đức hạnh, nhà vua mời về kinh sĩ, bảng vàng treo ở ngoài cửa Đông Hoa, đứng đầu sư nhận chức Thư khố ở Quốc Tử Giám. Sau cụ già 33 Tiến sĩ khoa thi năm ấy. Ông được phong là yếu xin về dạy học trò, giảng sách cho con là Trạng nguyên mở đầu cho triều Lê sơ. Vua Lê Thái Nguyễn Trực. Gần xa nhiều người theo học. Mẹ

Tông ban áo mũ và ngựa tốt vinh quy về làng. Đến Nguyễn Trực họ Đỗ ở làng Nghĩa Bang. Nguyễn đời vua Lê Nhân Tông (1443-1459), niên hiệu Thái Trực được mẹ sinh ra ở am núi Phật Tích (là núi Sài Hòa năm Quý Hợi, ông nổi tiếng về văn chương, Sơn ngày nay). Trên núi có chùa và động. Đằng nên được bổ làm Trực học sĩ Viện Hàn Lâm kiêm trước có hồ lớn, phía sau có lầu treo chuông. Có quả

Vũ kỵ đô úy. Ít lâu sau được thăng An phủ sứ phủ

chuông của thầy chùa Từ Đạo Hạnh đúc vào năm Nam Sách, khi về triều được bổ chức Thị giảng, Long Phù nguyên hóa thứ 9 triều Lý Nhân Tông thăng đến Trung thư thị lang (phẩm trật vào hàng (1109) nơi mà Tĩnh Đô Vương đã ngợi ca: “Ta thích tòng tam phẩm) ở sảnh Trung thư.

chỗ này vì núi không cao lắm mà đẹp đẽ, nước Sau, ông được nhà Lê cử đi sứ nhà Minh, gặp không sâu lắm mà trong mát”. Nguyễn Trực ảnh khoa thi, Nguyễn Trực muốn cho nhà Minh biết 52

53

https://thuviensach.vn

Cha Nguyễn Trực là Nguyễn Thì Trung người hưởng ở truyền thống gia đình, được sống bên cạnh làng Bối, có lẽ nơi dựng lều là nền nhà cũ của gia núi non kỳ vĩ ấy, nên ông hiếu học từ bé. Gia đình đình họ Nguyễn có danh vọng từ thời Trần Trùng tuy vào bậc công thần nhưng rất thanh bạch. Nhà Quang (1409-1413). Ông tổ của Nguyễn Trực là nghèo, Nguyễn Trực thường chăn trâu giúp đỡ cha Nguyễn Hữu, dưới triều Trần giữ chức Hàn lâm thị

mẹ. Lúc bé thông minh, học giỏi, xem rộng các sách.

giảng kiêm Thẩm lĩnh viện sứ. Ông nội là Nguyễn Nhiều khi ngồi trên mình trâu mà tay không rời Bính giữ chức Nho học huấn đạo. Nguyễn Thì cuốn sách. Vừa chăn trâu vừa treo sách vào sừng Trung là người có tài văn học, nối dõi được gia trâu học (ngưu giác quải thư) không biết mệt mỏi.

phong. Đương lúc đời nhuận Hồ, quân nhà Minh Mười hai tuổi giỏi văn, mười tám tuổi đỗ đầu thi tiến sang xâm lược. Nguyễn Thì Trung không hợp Hương ở Sơn Tây. Ngày mồng 8 thi trường nhất đỗ

tác với giặc, lánh về phía Tây ở thôn Tiểu Động loại ưu; ngày 18 thi trường nhì đỗ loại giỏi, ngày 24

Mộng, làng Nghĩa Bang (xã Nghĩa Hương, huyện thi trường ba đỗ cao; và ngày 24 tháng 8 thi trường Quốc Oai, thành phố Hà Nội ngày nay). Sau khi Lê tư đỗ xuất sắc. Cứ thế cho đến năm Đại Bảo thứ 3

Lợi bình định được cả nước, hạ chiếu tìm những (1442), đời vua Lê Thái Tông tháng ba thi Hội, thi người hiền tài còn bị bỏ sót, biết Nguyễn Thì Trung Đình lấy tam khôi: Nguyễn Trực thi đỗ đệ nhất Tiến là người có văn tài đức hạnh, nhà vua mời về kinh sĩ, bảng vàng treo ở ngoài cửa Đông Hoa, đứng đầu sư nhận chức Thư khố ở Quốc Tử Giám. Sau cụ già 33 Tiến sĩ khoa thi năm ấy. Ông được phong là yếu xin về dạy học trò, giảng sách cho con là Trạng nguyên mở đầu cho triều Lê sơ. Vua Lê Thái Nguyễn Trực. Gần xa nhiều người theo học. Mẹ

Tông ban áo mũ và ngựa tốt vinh quy về làng. Đến Nguyễn Trực họ Đỗ ở làng Nghĩa Bang. Nguyễn đời vua Lê Nhân Tông (1443-1459), niên hiệu Thái Trực được mẹ sinh ra ở am núi Phật Tích (là núi Sài Hòa năm Quý Hợi, ông nổi tiếng về văn chương, Sơn ngày nay). Trên núi có chùa và động. Đằng nên được bổ làm Trực học sĩ Viện Hàn Lâm kiêm trước có hồ lớn, phía sau có lầu treo chuông. Có quả

Vũ kỵ đô úy. Ít lâu sau được thăng An phủ sứ phủ

chuông của thầy chùa Từ Đạo Hạnh đúc vào năm Nam Sách, khi về triều được bổ chức Thị giảng, Long Phù nguyên hóa thứ 9 triều Lý Nhân Tông thăng đến Trung thư thị lang (phẩm trật vào hàng (1109) nơi mà Tĩnh Đô Vương đã ngợi ca: “Ta thích tòng tam phẩm) ở sảnh Trung thư.

chỗ này vì núi không cao lắm mà đẹp đẽ, nước Sau, ông được nhà Lê cử đi sứ nhà Minh, gặp không sâu lắm mà trong mát”. Nguyễn Trực ảnh khoa thi, Nguyễn Trực muốn cho nhà Minh biết 52

53

https://thuviensach.vn

tài học của dân ta, nên xin dự thi. Vua Minh phải của các tiên đế đã từng chiến thắng quân Minh, giữ

khen ngợi “đất nào cũng có nhân tài”, lại cho đỗ

nền độc lập cho xã tắc.

Trạng, nên đời bấy giờ gọi Nguyễn Trực là Trạng Khi vua Lê Thánh Tông lên ngôi, Nguyễn Trực nguyên hai nước (Lưỡng quốc Trạng nguyên).

càng được vua yêu quý. Vua Lê Thánh Tông là ông Năm Diên Ninh thứ 2 (1454) đời vua Lê Nhân vua chuộng văn chương, đứng đầu “Tao đàn nhị

Tông, gặp lúc triều đình rối ren về chuyện tranh thập bát tú”, tự xưng là Tao đàn Đô Nguyên súy, quyền đoạt vị, nhân lúc có đại tang, Nguyễn Trực Thân Nhân Trung, Đông các Đại học sĩ là Tao đàn xin cáo quan về quê. Hàng ngày làm thuốc, đọc Phó Nguyên súy, đã từng ca ngợi Nguyễn Trực sách không biết mệt mỏi, và mở trường dạy học

“Lấy văn chương được các triều trí ngộ mà khiêm trò. Bấy giờ học trò trong hạt theo học có đến hàng tốn kính cẩn giữ vẹn trước sau”. Lê Thánh Tông nghìn. Sau khi mãn tang, sứ Minh sang, vua vời cho người đem bộ Thiên nam dư hạ tập đến tận chỗ

ở của Nguyễn Trực để Nguyễn Trực đọc và phẩm ông về kinh giữ việc tờ bồi qua lại với sứ Minh.

bình. Điều này cho thấy nhà vua quý trọng Ông họa thơ lưu biệt sứ Minh 50 vận, làm vẻ vang Nguyễn Trực đặc biệt như thế nào! Năm đầu cho quốc thể. Sứ Minh là Hoàng Gián, rất mực Quang Thuận (1460) Nguyễn Trực được bổ Tuyên thán phục văn chương uyên bác, tài trí hơn người phụng đại phu, Trung thư lệnh, ở hàng quan văn của Nguyễn Trực.

rất to. Mấy lần xin về trí sĩ, vua không cho về.

Tác phẩm của ông gồm có Trừ Liêu tập (tập thơ

Nhân dịp này, ông làm một bài thơ, phần để tạ ơn Trừ Liêu); Ngu nhàn tập (tập thơ Vui nhàn); Kinh vua, phần để tỏ nỗi nhớ tiếc không được ngắm nghĩa chư văn tân tập (tập sách mới về các bài văn cảnh cày bừa đầu xuân ở quê hương:

kinh nghĩa), nhưng hiện nay đã thất lạc. Nhà sử học Bệnh thừa ân chiếu hứa lưu kinh,

Phan Huy Chú trong tác phẩm Lịch triều hiến chương Quy kế như kim nhất vị thành.

loại chí đã đánh giá thơ Nguyễn Trực là “Lời và ý Hà nhật tây sơn, sơn hạ lộ,

đều thanh nhã, đáng ưa”.

Soa y tiểu lạp khán xuân canh.

Vua Lê Nhân Tông sai trung sứ cùng thợ vẽ tới Dịch nghĩa:

nhà Nguyễn Trực vẽ truyền thần, để bên cạnh chỗ

Có bệnh, nhờ ơn vua lưu lại ở kinh, ngồi của vua, để tỏ rằng vua yêu dấu không lúc nào Tính đường về mà đến giờ vẫn chưa về được.

quên được. Khi vua Lê Nhân Tông băng hà, Nguyễn Biết ngày nào được đi con đường ở núi phía Tây, Trực thảo văn tế, lời lẽ thống thiết, nói lên công đức Đội nón nhỏ, mặc áo tơi đi xem cày ruộng ngày xuân.

54

55

https://thuviensach.vn

tài học của dân ta, nên xin dự thi. Vua Minh phải của các tiên đế đã từng chiến thắng quân Minh, giữ

khen ngợi “đất nào cũng có nhân tài”, lại cho đỗ

nền độc lập cho xã tắc.

Trạng, nên đời bấy giờ gọi Nguyễn Trực là Trạng Khi vua Lê Thánh Tông lên ngôi, Nguyễn Trực nguyên hai nước (Lưỡng quốc Trạng nguyên).

càng được vua yêu quý. Vua Lê Thánh Tông là ông Năm Diên Ninh thứ 2 (1454) đời vua Lê Nhân vua chuộng văn chương, đứng đầu “Tao đàn nhị

Tông, gặp lúc triều đình rối ren về chuyện tranh thập bát tú”, tự xưng là Tao đàn Đô Nguyên súy, quyền đoạt vị, nhân lúc có đại tang, Nguyễn Trực Thân Nhân Trung, Đông các Đại học sĩ là Tao đàn xin cáo quan về quê. Hàng ngày làm thuốc, đọc Phó Nguyên súy, đã từng ca ngợi Nguyễn Trực sách không biết mệt mỏi, và mở trường dạy học

“Lấy văn chương được các triều trí ngộ mà khiêm trò. Bấy giờ học trò trong hạt theo học có đến hàng tốn kính cẩn giữ vẹn trước sau”. Lê Thánh Tông nghìn. Sau khi mãn tang, sứ Minh sang, vua vời cho người đem bộ Thiên nam dư hạ tập đến tận chỗ

ở của Nguyễn Trực để Nguyễn Trực đọc và phẩm ông về kinh giữ việc tờ bồi qua lại với sứ Minh.

bình. Điều này cho thấy nhà vua quý trọng Ông họa thơ lưu biệt sứ Minh 50 vận, làm vẻ vang Nguyễn Trực đặc biệt như thế nào! Năm đầu cho quốc thể. Sứ Minh là Hoàng Gián, rất mực Quang Thuận (1460) Nguyễn Trực được bổ Tuyên thán phục văn chương uyên bác, tài trí hơn người phụng đại phu, Trung thư lệnh, ở hàng quan văn của Nguyễn Trực.

rất to. Mấy lần xin về trí sĩ, vua không cho về.

Tác phẩm của ông gồm có Trừ Liêu tập (tập thơ

Nhân dịp này, ông làm một bài thơ, phần để tạ ơn Trừ Liêu); Ngu nhàn tập (tập thơ Vui nhàn); Kinh vua, phần để tỏ nỗi nhớ tiếc không được ngắm nghĩa chư văn tân tập (tập sách mới về các bài văn cảnh cày bừa đầu xuân ở quê hương:

kinh nghĩa), nhưng hiện nay đã thất lạc. Nhà sử học Bệnh thừa ân chiếu hứa lưu kinh,

Phan Huy Chú trong tác phẩm Lịch triều hiến chương Quy kế như kim nhất vị thành.

loại chí đã đánh giá thơ Nguyễn Trực là “Lời và ý Hà nhật tây sơn, sơn hạ lộ,

đều thanh nhã, đáng ưa”.

Soa y tiểu lạp khán xuân canh.

Vua Lê Nhân Tông sai trung sứ cùng thợ vẽ tới Dịch nghĩa:

nhà Nguyễn Trực vẽ truyền thần, để bên cạnh chỗ

Có bệnh, nhờ ơn vua lưu lại ở kinh, ngồi của vua, để tỏ rằng vua yêu dấu không lúc nào Tính đường về mà đến giờ vẫn chưa về được.

quên được. Khi vua Lê Nhân Tông băng hà, Nguyễn Biết ngày nào được đi con đường ở núi phía Tây, Trực thảo văn tế, lời lẽ thống thiết, nói lên công đức Đội nón nhỏ, mặc áo tơi đi xem cày ruộng ngày xuân.

54

55

https://thuviensach.vn

Nguyễn Trực thường khuyên can vua những điều nên làm và không nên làm, Lê Thánh Tông có lúc giận, nhưng thấy ông là người trung trực nên cũng rất nể vì, vẫn giữ ông ở lại triều đình. Nguyễn Trực bèn than thở:

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN NGHIÊU TƯ*

Đại đình tằng đối tam thiên tự,

Phù thế hư kinh ngũ thập niên.

Bất thị vô tâm lai cấm tỉnh,

Nguyễn Nghiêu Tư tự Quân Trù, hiệu Tùng Chí nhân đa bệnh ức điền viên.

Khê, người xã Phù Lương, huyện Võ Giàng, phủ Từ

Dịch nghĩa:

Sơn, trấn Kinh Bắc (nay là thôn Phù Lương, xã Phù Ở sân vua từng làm bài đối sách 300 chữ, Lương, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh).

Trải 50 năm trời ta sống không toại nguyện, Ông đỗ Trạng nguyên khoa Mậu Thìn (1448), đời Không phải là vô tâm với nơi cung cấm nhà vua, vua Lê Nhân Tông.

Vì chưng lắm bệnh, nhớ cảnh ruộng vườn.

Làm quan đến chức Thượng thư chưởng lục bộ.

Nguyễn Trực là người đỗ đại khoa mà không Hiện tác phẩm của ông còn lại hai bài thơ chữ

màng công danh phú quý, thường muốn về với Hán chép trong ʺToàn Việt thi lụcʺ1.

mảnh ruộng, góc vườn, dạy học, làm thuốc cứu giúp nhân dân. Cho đến khi mất ông vẫn giữ được tấm lòng trong sạch.

GIAI THOẠI

Trạng nguyên Nguyễn Trực mất năm 1473, đúng VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN NGHIÊU TƯ

vào lúc tài năng đang ở độ chín muồi.

1. Lớn lên con sẽ làm Trạng

Tương truyền, cha của Nguyễn Nghiêu Tư làm _______________

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư.

1. Toàn Việt thi lục: Bộ hợp tuyển thơ chữ Hán do nhà bác học Lê Quý Đôn biên soạn.

56

57

https://thuviensach.vn

Nguyễn Trực thường khuyên can vua những điều nên làm và không nên làm, Lê Thánh Tông có lúc giận, nhưng thấy ông là người trung trực nên cũng rất nể vì, vẫn giữ ông ở lại triều đình. Nguyễn Trực bèn than thở:

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN NGHIÊU TƯ*

Đại đình tằng đối tam thiên tự,

Phù thế hư kinh ngũ thập niên.

Bất thị vô tâm lai cấm tỉnh,

Nguyễn Nghiêu Tư tự Quân Trù, hiệu Tùng Chí nhân đa bệnh ức điền viên.

Khê, người xã Phù Lương, huyện Võ Giàng, phủ Từ

Dịch nghĩa:

Sơn, trấn Kinh Bắc (nay là thôn Phù Lương, xã Phù Ở sân vua từng làm bài đối sách 300 chữ, Lương, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh).

Trải 50 năm trời ta sống không toại nguyện, Ông đỗ Trạng nguyên khoa Mậu Thìn (1448), đời Không phải là vô tâm với nơi cung cấm nhà vua, vua Lê Nhân Tông.

Vì chưng lắm bệnh, nhớ cảnh ruộng vườn.

Làm quan đến chức Thượng thư chưởng lục bộ.

Nguyễn Trực là người đỗ đại khoa mà không Hiện tác phẩm của ông còn lại hai bài thơ chữ

màng công danh phú quý, thường muốn về với Hán chép trong ʺToàn Việt thi lụcʺ1.

mảnh ruộng, góc vườn, dạy học, làm thuốc cứu giúp nhân dân. Cho đến khi mất ông vẫn giữ được tấm lòng trong sạch.

GIAI THOẠI

Trạng nguyên Nguyễn Trực mất năm 1473, đúng VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN NGHIÊU TƯ

vào lúc tài năng đang ở độ chín muồi.

1. Lớn lên con sẽ làm Trạng

Tương truyền, cha của Nguyễn Nghiêu Tư làm _______________

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư.

1. Toàn Việt thi lục: Bộ hợp tuyển thơ chữ Hán do nhà bác học Lê Quý Đôn biên soạn.

56

57

https://thuviensach.vn

nghề thịt lợn, cậu lại đẻ vào tháng Hợi, năm Hợi nên Câu đối xấc xược làm cụ đồ rất tức giận, song vế

được đặt tên là Trư.

đối chỉnh quá. Ý câu đối nói, chó khôn đừng cắn Cậu bé Trư bản tính thông minh, nhanh nhẹn.

bậy, mà Khôn và Càn lại là hai quẻ lớn nhất trong Thuở nhỏ, có lần cùng bố đi bắt lợn, dọc đường, gặp bát quái chỉ trời và đất.

kiệu một ông Nghè vinh quy bái tổ, cậu hỏi: Tuy giận nhưng thầy đồ cũng rất mừng vì thấy

- Kiệu của ai mà đẹp thế hả cha?

quê mình có một cậu bé quá thông minh, thầy đồ

Người cha đáp:

khuyên bố mẹ cậu nên cho cậu đi học và chính thầy

- Kiệu quan Trạng đấy con ạ!

đồ là người đầu tiên dạy dỗ cậu.

Trư nói:

Nguyễn Nghiêu Trư học rất giỏi, học một biết

- Thế thì lớn lên con cũng làm quan Trạng.

mười, lễ phép chuyên cần. Nhiều bạn học lớn hơn Từ đó, mỗi lần đi chơi, cậu lại nói với lũ trẻ

cậu vài tuổi vẫn học kém cậu. Bạn bè ai cũng mến trong xóm:

yêu cậu. Những ngày mưa trơn, họ còn cõng cậu

- Tớ là quan Trạng!

qua chỗ lội.

Một hôm, có người khách đến chơi, nghe được Khi ở nhà lúc nào cậu cũng chăm lo đèn sách, câu nói của cậu bé, liền độp một câu: khi ra ao rửa bèo, ra vườn hái rau, tay vẫn cầm cái

- Là Trạng dở hay Trạng nguyên?

que nhọn vạch xuống đất hoặc vào lá chuối, lá khoai Cậu đáp ngay:

những chữ khó nhớ.

- Tưởng khách lạ hóa khách quen!

Đến lúc học được khá nhiều kiến thức của thầy Câu ứng khẩu của cậu bé tự nhiên hóa thành vế

đồ làng, Trư được gửi ra theo học Tiến sĩ Vũ Mộng đối chỉnh, khá hay.

Nguyên1 ở thôn Đông Sơn, xã Việt Đoàn, huyện Cạnh làng Phù Lương là làng Yên Đình, đây là Tiên Du.

đất học, có cụ đồ sang chơi ra cho Trư vế đối, đố Trư

2. Vinh quy bái tổ

đối lại:

- Lợn cấn ăn cám tốn.

Năm Mậu Thìn đời vua Lê Nhân Tông, Nguyễn Lợn cấn tức lợn nái, ý nói lợn nái ăn nhiều cám.

Nghiêu Trư thi đỗ Trạng nguyên.

Nhưng Cấn và Tốn cũng là hai quẻ trong bát quái.

_______________

Chỉ trong chớp mắt, Trư đối ngay:

1. Vũ Mộng Nguyên: Hiệu là Vị Khê và Lạn Kha, đỗ tiến

- Chó khôn chớ cắn càn.

sĩ năm 1400.

58

59

https://thuviensach.vn

nghề thịt lợn, cậu lại đẻ vào tháng Hợi, năm Hợi nên Câu đối xấc xược làm cụ đồ rất tức giận, song vế

được đặt tên là Trư.

đối chỉnh quá. Ý câu đối nói, chó khôn đừng cắn Cậu bé Trư bản tính thông minh, nhanh nhẹn.

bậy, mà Khôn và Càn lại là hai quẻ lớn nhất trong Thuở nhỏ, có lần cùng bố đi bắt lợn, dọc đường, gặp bát quái chỉ trời và đất.

kiệu một ông Nghè vinh quy bái tổ, cậu hỏi: Tuy giận nhưng thầy đồ cũng rất mừng vì thấy

- Kiệu của ai mà đẹp thế hả cha?

quê mình có một cậu bé quá thông minh, thầy đồ

Người cha đáp:

khuyên bố mẹ cậu nên cho cậu đi học và chính thầy

- Kiệu quan Trạng đấy con ạ!

đồ là người đầu tiên dạy dỗ cậu.

Trư nói:

Nguyễn Nghiêu Trư học rất giỏi, học một biết

- Thế thì lớn lên con cũng làm quan Trạng.

mười, lễ phép chuyên cần. Nhiều bạn học lớn hơn Từ đó, mỗi lần đi chơi, cậu lại nói với lũ trẻ

cậu vài tuổi vẫn học kém cậu. Bạn bè ai cũng mến trong xóm:

yêu cậu. Những ngày mưa trơn, họ còn cõng cậu

- Tớ là quan Trạng!

qua chỗ lội.

Một hôm, có người khách đến chơi, nghe được Khi ở nhà lúc nào cậu cũng chăm lo đèn sách, câu nói của cậu bé, liền độp một câu: khi ra ao rửa bèo, ra vườn hái rau, tay vẫn cầm cái

- Là Trạng dở hay Trạng nguyên?

que nhọn vạch xuống đất hoặc vào lá chuối, lá khoai Cậu đáp ngay:

những chữ khó nhớ.

- Tưởng khách lạ hóa khách quen!

Đến lúc học được khá nhiều kiến thức của thầy Câu ứng khẩu của cậu bé tự nhiên hóa thành vế

đồ làng, Trư được gửi ra theo học Tiến sĩ Vũ Mộng đối chỉnh, khá hay.

Nguyên1 ở thôn Đông Sơn, xã Việt Đoàn, huyện Cạnh làng Phù Lương là làng Yên Đình, đây là Tiên Du.

đất học, có cụ đồ sang chơi ra cho Trư vế đối, đố Trư

2. Vinh quy bái tổ

đối lại:

- Lợn cấn ăn cám tốn.

Năm Mậu Thìn đời vua Lê Nhân Tông, Nguyễn Lợn cấn tức lợn nái, ý nói lợn nái ăn nhiều cám.

Nghiêu Trư thi đỗ Trạng nguyên.

Nhưng Cấn và Tốn cũng là hai quẻ trong bát quái.

_______________

Chỉ trong chớp mắt, Trư đối ngay:

1. Vũ Mộng Nguyên: Hiệu là Vị Khê và Lạn Kha, đỗ tiến

- Chó khôn chớ cắn càn.

sĩ năm 1400.

58

59

https://thuviensach.vn

Tương truyền, trước ngày yết bảng thi Đình, vua gái của Bùi Tướng công - người mà từ lâu Dương nằm mộng thấy có thần nhân đến báo mộng rằng Thái sư đã có hiềm khích nhưng chưa có dịp báo khoa này lợn trúng Trạng nguyên. Đến lúc treo thù. Nhân việc này Thái sư càng vì thế mà đem lòng bảng, tên người trúng là Trư. Lúc vào yết kiến vua thù ghét hơn.

hỏi nguyên do, Nghiêu Trư tâu rằng:

Rồi thời cơ đến, nhân ở hai xứ Nghệ An, Thanh

- Muôn tâu bệ hạ, vì thần sinh vào tháng Hợi, Hóa có giặc nổi lên. Dương Thái sư nghĩ cách báo năm Hợi nên cha mẹ mới đặt tên là Trư ạ!

thù, bèn họp với triều thần, tâu lên vua rằng: Nghe tâu, vua gật gù:

- Nghệ An, Thanh Hóa là hai xứ hiểm yếu. Duy

- Quả thật ứng với giấc mộng của ta.

có Bùi Tướng công là võ tướng am hiểu việc quân, Nói rồi vua ban thưởng, xong lại đổi tên cho lại thêm Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư văn võ Trạng là Nguyễn Nghiêu Tư. Phong cho chức Hàn toàn tài. Có hai người ấy đi dẹp loạn thì triều đình lâm trực học sĩ, sau chuyển sang làm Án phủ sứ

mới an lòng.

Tân Hưng.

Vua nghe xong, thuận lòng chuẩn tấu, lập tức Còn dân gian khi xem yết bảng về, vẫn truyền giáng chỉ sai Bùi Tướng công và Trạng cầm quân nhau rằng “Long đầu lợn - Nguyễn Nghiêu Trư”

vào Thanh Hóa - Nghệ An diệt giặc.

(Tức: Lợn đầu rồng, Nguyễn Nghiêu Trư) chỉ việc Nhờ sự dũng cảm cộng với việc phủ dụ dân Nghiêu Trư đỗ Trạng.

chúng một cách nhân từ, khôn khéo, Bùi Tướng Khi vinh quy bái tổ, nhân dân làm nghè ở chợ

công và Trạng đã đem lại bình yên cho dân hai xứ

Phù Lương để đón ông. Đến thời kháng chiến Thanh Hóa – Nghệ An.

chống Pháp, nghè vẫn còn, nhân dân vẫn gọi là Nghè quan trạng.

4. Đi sứ

3. Văn võ toàn tài

Năm Canh Thìn (1460), Nguyễn Nghiêu Tư

được cử làm Chánh sứ sang nhà Minh. Lần đi sứ

Dương Thái sư có một người con gái đến tuổi kén này là để cầu phong vương cho vua Lê Nghi Dân.

chồng, nhân năm ấy Nghiêu Tư đỗ Trạng, thấy chàng Khi đoàn sứ thần tới cửa ải Nam Quan, đợi mãi mặt mũi khôi ngô, tuấn tú, Thái sư rất ưng ý, muốn mà không thấy viên quan coi cửa ải mở cửa. Thì ra, đem con gái gả cho. Nhưng Nghiêu Tư lấy cớ khước nhà Minh cậy mình nước lớn không chịu đón tiếp từ vì chàng đã có ước hẹn với nàng Phan Khanh, con 60

61

https://thuviensach.vn

Tương truyền, trước ngày yết bảng thi Đình, vua gái của Bùi Tướng công - người mà từ lâu Dương nằm mộng thấy có thần nhân đến báo mộng rằng Thái sư đã có hiềm khích nhưng chưa có dịp báo khoa này lợn trúng Trạng nguyên. Đến lúc treo thù. Nhân việc này Thái sư càng vì thế mà đem lòng bảng, tên người trúng là Trư. Lúc vào yết kiến vua thù ghét hơn.

hỏi nguyên do, Nghiêu Trư tâu rằng:

Rồi thời cơ đến, nhân ở hai xứ Nghệ An, Thanh

- Muôn tâu bệ hạ, vì thần sinh vào tháng Hợi, Hóa có giặc nổi lên. Dương Thái sư nghĩ cách báo năm Hợi nên cha mẹ mới đặt tên là Trư ạ!

thù, bèn họp với triều thần, tâu lên vua rằng: Nghe tâu, vua gật gù:

- Nghệ An, Thanh Hóa là hai xứ hiểm yếu. Duy

- Quả thật ứng với giấc mộng của ta.

có Bùi Tướng công là võ tướng am hiểu việc quân, Nói rồi vua ban thưởng, xong lại đổi tên cho lại thêm Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư văn võ Trạng là Nguyễn Nghiêu Tư. Phong cho chức Hàn toàn tài. Có hai người ấy đi dẹp loạn thì triều đình lâm trực học sĩ, sau chuyển sang làm Án phủ sứ

mới an lòng.

Tân Hưng.

Vua nghe xong, thuận lòng chuẩn tấu, lập tức Còn dân gian khi xem yết bảng về, vẫn truyền giáng chỉ sai Bùi Tướng công và Trạng cầm quân nhau rằng “Long đầu lợn - Nguyễn Nghiêu Trư”

vào Thanh Hóa - Nghệ An diệt giặc.

(Tức: Lợn đầu rồng, Nguyễn Nghiêu Trư) chỉ việc Nhờ sự dũng cảm cộng với việc phủ dụ dân Nghiêu Trư đỗ Trạng.

chúng một cách nhân từ, khôn khéo, Bùi Tướng Khi vinh quy bái tổ, nhân dân làm nghè ở chợ

công và Trạng đã đem lại bình yên cho dân hai xứ

Phù Lương để đón ông. Đến thời kháng chiến Thanh Hóa – Nghệ An.

chống Pháp, nghè vẫn còn, nhân dân vẫn gọi là Nghè quan trạng.

4. Đi sứ

3. Văn võ toàn tài

Năm Canh Thìn (1460), Nguyễn Nghiêu Tư

được cử làm Chánh sứ sang nhà Minh. Lần đi sứ

Dương Thái sư có một người con gái đến tuổi kén này là để cầu phong vương cho vua Lê Nghi Dân.

chồng, nhân năm ấy Nghiêu Tư đỗ Trạng, thấy chàng Khi đoàn sứ thần tới cửa ải Nam Quan, đợi mãi mặt mũi khôi ngô, tuấn tú, Thái sư rất ưng ý, muốn mà không thấy viên quan coi cửa ải mở cửa. Thì ra, đem con gái gả cho. Nhưng Nghiêu Tư lấy cớ khước nhà Minh cậy mình nước lớn không chịu đón tiếp từ vì chàng đã có ước hẹn với nàng Phan Khanh, con 60

61

https://thuviensach.vn

sứ thần nước Nam mà chỉ treo lên cánh cửa một chữ

giường ngủ của vua, rồi mời Trạng đến xem có dám thập to tướng.

ngồi đó không.

Cả phái đoàn ngơ ngác nhìn nhau, không hiểu ra Quân lính đưa Trạng Nghiêu Tư cùng với phó sao, duy có Trạng Nghiêu Tư ung dung nói: sứ đi dạo thăm một vòng quanh cung điện rồi mới

- Ý các người coi nhà Minh là “Tung hoành vũ

mời hai người vào dự yến tiệc ở trong căn phòng đã trụ”, thì nước Nam ta sẽ “Bao quát càn khôn”.

bày biện sẵn.

Nói rồi Trạng Nghiêu Tư sai người bện một Bước vào phòng, Trạng Nghiêu Tư đưa mắt vòng tròn lớn bằng lụa rồi mắc lên đầu chữ thập. Cả

ngắm một lượt rồi bảo phó sứ cùng ngồi lên sập thất chữ thập lọt trong vòng tròn ấy.

bảo. Thấy vậy, viên quan nhà Minh đi cùng vội nói:

- Không được! Không được! Cớ sao sứ thần lại Viên quan coi ải thầm khiếp phục, vội vã mở cửa ngược ngạo, vô lễ đến thế. Hãy nhìn lên trên xem ải, nghênh đón đoàn sứ giả.

đây là chỗ nào?

Đến Yên Kinh, Trạng Nghiêu Tư vào yết kiến Trạng Nghiêu Tư bình thản thưa:

vua Minh. Vua Minh hỏi về việc Lê Nghi Dân giết

- Thưa ngài, ngài lấy cớ gì mà bảo chúng tôi ngạo em để giành ngôi, tỏ ý không bằng lòng: ngược vô lễ? Biển đề hai chữ Kính thiên, mà chữ Thiên

- Vua nước Nam sao lại dám giết em để giành là trời, chữ Thiên tách ra là hai chữ nhị nhân. Nhị nhân ngôi, thế là trái với đạo.

tức là hai người. Vậy cứ theo cách chiết tự ấy, Kính Trạng Nghiêu Tư đáp lại ngay:

thiên tức là kính hai người. Bản quốc đã hậu đãi như

- Ngày xưa Đường Thái Tông giết anh là Kiên vậy, chúng tôi phải băn khoăn gì nữa!

Thành, em là Nguyên Cát. Việc ấy vẫn còn ghi lại Viên quan nhà Minh không nói được câu gì, mặt trong sử sách của thiên triều, thì việc nước thần đỏ bừng lên. Trạng Nghiêu Tư lại ung dung nói tiếp: không có gì lạ cả.

- Cổ nhân đã nói: “Đãi người phương xa cốt lấy Thấy lý lẽ của Trạng Nghiêu Tư sắc sảo như vậy, bụng thực”. Tôi lại nghe Thánh triều lấy lòng thành không bắt bẻ vào đâu được, nhà Minh đành nhận tín đãi người ngoại quốc. Thế mà sứ giả từ xa tới, phong vương.

Minh triều lại đem bụng trí thuật làm oai. Tôi sợ

Vua Minh muốn thử tài sứ giả, mới sai làm một người ta nghe tiếng, dẫu có lòng thực hướng mộ, phòng thật đẹp, thật lộng lẫy. Ở giữa treo hai chữ

cũng sinh nghi mà không tới nữa.

Kính thiên, bên dưới bày đôi sập thất bảo rất cao, Viên quan nhà Minh thấy Trạng Nghiêu Tư nói xung quanh bày biện đồ vật sang trọng như chỗ

vậy, vội vàng nói:

62

63

https://thuviensach.vn

sứ thần nước Nam mà chỉ treo lên cánh cửa một chữ

giường ngủ của vua, rồi mời Trạng đến xem có dám thập to tướng.

ngồi đó không.

Cả phái đoàn ngơ ngác nhìn nhau, không hiểu ra Quân lính đưa Trạng Nghiêu Tư cùng với phó sao, duy có Trạng Nghiêu Tư ung dung nói: sứ đi dạo thăm một vòng quanh cung điện rồi mới

- Ý các người coi nhà Minh là “Tung hoành vũ

mời hai người vào dự yến tiệc ở trong căn phòng đã trụ”, thì nước Nam ta sẽ “Bao quát càn khôn”.

bày biện sẵn.

Nói rồi Trạng Nghiêu Tư sai người bện một Bước vào phòng, Trạng Nghiêu Tư đưa mắt vòng tròn lớn bằng lụa rồi mắc lên đầu chữ thập. Cả

ngắm một lượt rồi bảo phó sứ cùng ngồi lên sập thất chữ thập lọt trong vòng tròn ấy.

bảo. Thấy vậy, viên quan nhà Minh đi cùng vội nói:

- Không được! Không được! Cớ sao sứ thần lại Viên quan coi ải thầm khiếp phục, vội vã mở cửa ngược ngạo, vô lễ đến thế. Hãy nhìn lên trên xem ải, nghênh đón đoàn sứ giả.

đây là chỗ nào?

Đến Yên Kinh, Trạng Nghiêu Tư vào yết kiến Trạng Nghiêu Tư bình thản thưa:

vua Minh. Vua Minh hỏi về việc Lê Nghi Dân giết

- Thưa ngài, ngài lấy cớ gì mà bảo chúng tôi ngạo em để giành ngôi, tỏ ý không bằng lòng: ngược vô lễ? Biển đề hai chữ Kính thiên, mà chữ Thiên

- Vua nước Nam sao lại dám giết em để giành là trời, chữ Thiên tách ra là hai chữ nhị nhân. Nhị nhân ngôi, thế là trái với đạo.

tức là hai người. Vậy cứ theo cách chiết tự ấy, Kính Trạng Nghiêu Tư đáp lại ngay:

thiên tức là kính hai người. Bản quốc đã hậu đãi như

- Ngày xưa Đường Thái Tông giết anh là Kiên vậy, chúng tôi phải băn khoăn gì nữa!

Thành, em là Nguyên Cát. Việc ấy vẫn còn ghi lại Viên quan nhà Minh không nói được câu gì, mặt trong sử sách của thiên triều, thì việc nước thần đỏ bừng lên. Trạng Nghiêu Tư lại ung dung nói tiếp: không có gì lạ cả.

- Cổ nhân đã nói: “Đãi người phương xa cốt lấy Thấy lý lẽ của Trạng Nghiêu Tư sắc sảo như vậy, bụng thực”. Tôi lại nghe Thánh triều lấy lòng thành không bắt bẻ vào đâu được, nhà Minh đành nhận tín đãi người ngoại quốc. Thế mà sứ giả từ xa tới, phong vương.

Minh triều lại đem bụng trí thuật làm oai. Tôi sợ

Vua Minh muốn thử tài sứ giả, mới sai làm một người ta nghe tiếng, dẫu có lòng thực hướng mộ, phòng thật đẹp, thật lộng lẫy. Ở giữa treo hai chữ

cũng sinh nghi mà không tới nữa.

Kính thiên, bên dưới bày đôi sập thất bảo rất cao, Viên quan nhà Minh thấy Trạng Nghiêu Tư nói xung quanh bày biện đồ vật sang trọng như chỗ

vậy, vội vàng nói:

62

63

https://thuviensach.vn

- Ngài quả thật thông minh xưa nay hiếm có.

- Thế Trạng làm mẹo gì?

Trong thời gian ở Trung Quốc, ông lập được

- Muôn tâu, bệ hạ cứ yên lòng!

nhiều công lớn, nhất là việc dạy hoàng tử học, được Đến ngày hội đấu cờ, Trạng xin đem bàn cờ để

vua Minh rất đỗi quý phục, phong là Lưỡng quốc trong sân rồng, để vua Lê đọ trí với sứ nhà Minh và Trạng nguyên.

ghé tai vua: Cứ thế, cứ thế. Rồi đem lọng dùi thủng Khi về nước, ông được thăng chức Thượng thư, một lỗ, sai quan Thị lang đứng che lọng cho vua. Đến Chưởng Hàn lâm viện.

lúc thi đấu, Thị lang xoay lọng, bóng nắng chiếu vào chỗ nào thì vua nhấc quân đi vào chỗ đấy. Quả nhiên

*

sứ nhà Minh bị chiếu dồn, không nước gỡ phải bó

* *

tay, chịu thua. Vua Lê mừng lắm, gia phong cho Thị

lang là Trạng Cờ, khen Trạng Lợn là “Tiểu Vũ Hầu”1

Truyện kể về Trạng Nghiêu Tư (hay còn gọi là và trọng thưởng.

Trạng Lợn), sử sách ghi chép không nhiều nhưng Thua keo này bày keo khác, sứ nhà Minh bèn được truyền miệng nhiều trong dân gian, nghe nghĩ mẹo, cho bào nhẵn cây gỗ, gốc ngọn bằng chuyện ai ai cũng phải thán phục trí thông minh hiếu nhau, rồi cho sơn đen toàn thân cây, đề ba chữ trắng học, ham hiểu biết, tài ứng đối linh hoạt của ông. Giai vào cây gỗ rằng: “Hồ bất thực”. Hỏi quần thần không thoại lưu truyền trong dân gian về Trạng Lợn1.

ai đoán được, hỏi Trạng, Trạng ứng đối tức thì: Tương truyền, hai nước giao hảo, qua lại lẫn

- Hồ bất thực là “cáo chẳng ăn”. Cáo chẳng ăn nhau, vua nhà Minh phái sứ thần sang thăm. Tới nơi, thời cáo đói. Cáo đói thời cáo gầy. Cáo gầy là cây sứ nhà Minh muốn đọ trí cao thấp bèn xin với vua Lê gạo. Không tin bổ cây gỗ ra mà xem.

cho mở hội đánh cờ. Vua Lê lấy làm lo ngại, bèn cho Bổ ra, quả gỗ gạo thực. Thấy thế sứ nhà Minh vời Trạng đến để hỏi mẹo. Trạng Lợn thưa: mồ hôi tuôn ra như tắm mà than rằng:

- Cứ phúc thư nhận lời, định ngày hội đấu, hạ

- Người nước Nam tài giỏi như vậy, còn lấy trí thần xin dâng người cao cờ. Người ấy họ Nguyễn, thuật mà đấu thế nào được!

hiện đang giữ chức Thị lang.

_______________

_______________

1. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng 1. Vũ Hầu tức Gia Cát Lượng (Khổng Minh) - một nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến người lừng danh giỏi mưu trí, ý vua Lê khen Trạng Lợn Việt Nam, Sđd.

như một Gia Cát Lượng thứ hai.

64

65

https://thuviensach.vn

- Ngài quả thật thông minh xưa nay hiếm có.

- Thế Trạng làm mẹo gì?

Trong thời gian ở Trung Quốc, ông lập được

- Muôn tâu, bệ hạ cứ yên lòng!

nhiều công lớn, nhất là việc dạy hoàng tử học, được Đến ngày hội đấu cờ, Trạng xin đem bàn cờ để

vua Minh rất đỗi quý phục, phong là Lưỡng quốc trong sân rồng, để vua Lê đọ trí với sứ nhà Minh và Trạng nguyên.

ghé tai vua: Cứ thế, cứ thế. Rồi đem lọng dùi thủng Khi về nước, ông được thăng chức Thượng thư, một lỗ, sai quan Thị lang đứng che lọng cho vua. Đến Chưởng Hàn lâm viện.

lúc thi đấu, Thị lang xoay lọng, bóng nắng chiếu vào chỗ nào thì vua nhấc quân đi vào chỗ đấy. Quả nhiên

*

sứ nhà Minh bị chiếu dồn, không nước gỡ phải bó

* *

tay, chịu thua. Vua Lê mừng lắm, gia phong cho Thị

lang là Trạng Cờ, khen Trạng Lợn là “Tiểu Vũ Hầu”1

Truyện kể về Trạng Nghiêu Tư (hay còn gọi là và trọng thưởng.

Trạng Lợn), sử sách ghi chép không nhiều nhưng Thua keo này bày keo khác, sứ nhà Minh bèn được truyền miệng nhiều trong dân gian, nghe nghĩ mẹo, cho bào nhẵn cây gỗ, gốc ngọn bằng chuyện ai ai cũng phải thán phục trí thông minh hiếu nhau, rồi cho sơn đen toàn thân cây, đề ba chữ trắng học, ham hiểu biết, tài ứng đối linh hoạt của ông. Giai vào cây gỗ rằng: “Hồ bất thực”. Hỏi quần thần không thoại lưu truyền trong dân gian về Trạng Lợn1.

ai đoán được, hỏi Trạng, Trạng ứng đối tức thì: Tương truyền, hai nước giao hảo, qua lại lẫn

- Hồ bất thực là “cáo chẳng ăn”. Cáo chẳng ăn nhau, vua nhà Minh phái sứ thần sang thăm. Tới nơi, thời cáo đói. Cáo đói thời cáo gầy. Cáo gầy là cây sứ nhà Minh muốn đọ trí cao thấp bèn xin với vua Lê gạo. Không tin bổ cây gỗ ra mà xem.

cho mở hội đánh cờ. Vua Lê lấy làm lo ngại, bèn cho Bổ ra, quả gỗ gạo thực. Thấy thế sứ nhà Minh vời Trạng đến để hỏi mẹo. Trạng Lợn thưa: mồ hôi tuôn ra như tắm mà than rằng:

- Cứ phúc thư nhận lời, định ngày hội đấu, hạ

- Người nước Nam tài giỏi như vậy, còn lấy trí thần xin dâng người cao cờ. Người ấy họ Nguyễn, thuật mà đấu thế nào được!

hiện đang giữ chức Thị lang.

_______________

_______________

1. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng 1. Vũ Hầu tức Gia Cát Lượng (Khổng Minh) - một nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến người lừng danh giỏi mưu trí, ý vua Lê khen Trạng Lợn Việt Nam, Sđd.

như một Gia Cát Lượng thứ hai.

64

65

https://thuviensach.vn

Một lần, Trung Quốc hạn hán kéo dài, nhân có Trạng Lợn sang thăm, vua Minh mời Trạng cầu đảo để thử tài. Trạng Lợn nhận lời, yêu cầu dựng đàn uy nghi để ông cầu đảo. Mục đích là để kéo dài thời gian. Khi thấy cỏ gà lang, Trạng bèn lên đàn làm lễ.

TRẠNG NGUYÊN LƯƠNG THẾ VINH

Ông khấn theo cách nói lái: Hường binh, hòa bình, (1441-1496)

tam tinh, kẹo tinh, bát tinh, linh tinh tinh...

Vua Minh nghe thấy khiếp đảm, bái phục Trạng uyên thâm, tỏ tường thiên văn, thuộc hết ngôi thứ

Lương Thế Vinh tự Cảnh Nghị, hiệu Thụy Hiên. Ông các vị tinh tú trên trời. Khóa lễ vừa xong, lập tức quê làng Cao Hương, huyện Thiên Bản (nay thuộc huyện mưa như trút nước, khiến vua quan nhà Minh đã Vụ Bản, Nam Định).

phục lại càng phục hơn.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi niên hiệu Trạng Lợn - Nguyễn Nghiêu Tư được vua Lê Quang Thuận thứ 4 (1463), đời vua Lê Thánh Tông.

Nhân Tông ngợi khen: “Người như thế thực là ông Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, trải các chức Hàn lâm Mạc Đĩnh Chi của trẫm”. Đến khi Nguyễn Nghiêu Tư

viện Thị giảng Chưởng viện sự, Nhập thị kinh diên, Tri về trí sĩ, vua thấy ông có nhiều công lớn với xã tắc, bèn sùng văn quán. Các văn thư, từ lệnh bang giao với nhà gia phong là “Thượng quốc công trí sĩ” và vợ quan Minh đều do ông soạn thảo. Khi mất, ông được phong Trạng được phong là “Nhất phẩm phu nhân”.

Phúc thần tại quê nhà.

Đình nguyên, Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư, mà dân gian quen gọi với hai tiếng thân thương GIAI THOẠI

là Trạng Lợn - một người nổi tiếng hiếu học, ham VỀ TRẠNG NGUYÊN LƯƠNG THẾ VINH

hiểu biết, ứng đối thông minh, thể hiện lòng tự tôn dân tộc, tính cách ngạch trực, in đậm truyền thống Thuở nhỏ, Lương Thế Vinh thông minh khác văn hiến đất Kinh Bắc và cốt cách Việt Nam.

người, dân quanh vùng đều biết tiếng cậu bé Vinh, vừa học giỏi, lại vừa láu lỉnh, đối đáp với người lớn đâu ra đấy. Và Thần đồng là cái tên mọi người đặt cho cậu bé.

Lương Thế Vinh tính vốn ham chơi, đá bóng, 66

67

https://thuviensach.vn

Một lần, Trung Quốc hạn hán kéo dài, nhân có Trạng Lợn sang thăm, vua Minh mời Trạng cầu đảo để thử tài. Trạng Lợn nhận lời, yêu cầu dựng đàn uy nghi để ông cầu đảo. Mục đích là để kéo dài thời gian. Khi thấy cỏ gà lang, Trạng bèn lên đàn làm lễ.

TRẠNG NGUYÊN LƯƠNG THẾ VINH

Ông khấn theo cách nói lái: Hường binh, hòa bình, (1441-1496)

tam tinh, kẹo tinh, bát tinh, linh tinh tinh...

Vua Minh nghe thấy khiếp đảm, bái phục Trạng uyên thâm, tỏ tường thiên văn, thuộc hết ngôi thứ

Lương Thế Vinh tự Cảnh Nghị, hiệu Thụy Hiên. Ông các vị tinh tú trên trời. Khóa lễ vừa xong, lập tức quê làng Cao Hương, huyện Thiên Bản (nay thuộc huyện mưa như trút nước, khiến vua quan nhà Minh đã Vụ Bản, Nam Định).

phục lại càng phục hơn.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi niên hiệu Trạng Lợn - Nguyễn Nghiêu Tư được vua Lê Quang Thuận thứ 4 (1463), đời vua Lê Thánh Tông.

Nhân Tông ngợi khen: “Người như thế thực là ông Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, trải các chức Hàn lâm Mạc Đĩnh Chi của trẫm”. Đến khi Nguyễn Nghiêu Tư

viện Thị giảng Chưởng viện sự, Nhập thị kinh diên, Tri về trí sĩ, vua thấy ông có nhiều công lớn với xã tắc, bèn sùng văn quán. Các văn thư, từ lệnh bang giao với nhà gia phong là “Thượng quốc công trí sĩ” và vợ quan Minh đều do ông soạn thảo. Khi mất, ông được phong Trạng được phong là “Nhất phẩm phu nhân”.

Phúc thần tại quê nhà.

Đình nguyên, Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư, mà dân gian quen gọi với hai tiếng thân thương GIAI THOẠI

là Trạng Lợn - một người nổi tiếng hiếu học, ham VỀ TRẠNG NGUYÊN LƯƠNG THẾ VINH

hiểu biết, ứng đối thông minh, thể hiện lòng tự tôn dân tộc, tính cách ngạch trực, in đậm truyền thống Thuở nhỏ, Lương Thế Vinh thông minh khác văn hiến đất Kinh Bắc và cốt cách Việt Nam.

người, dân quanh vùng đều biết tiếng cậu bé Vinh, vừa học giỏi, lại vừa láu lỉnh, đối đáp với người lớn đâu ra đấy. Và Thần đồng là cái tên mọi người đặt cho cậu bé.

Lương Thế Vinh tính vốn ham chơi, đá bóng, 66

67

https://thuviensach.vn

thả diều, tắm ao, tắm rộc đều là những trò mà cậu Bưởi ơi bưởi

yêu thích. Có lần, cậu mang một trái bưởi ra chỗ

Nghe tao gọi

thả trâu, làm bóng để cùng chơi với các bạn. Bọn Lên đi nào

trẻ đang hăng say đá thì quả bưởi lăn xuống một Đừng quên lối

cái hố, cái hố vừa sâu, vừa hẹp, không làm sao Đừng bỏ tao

xuống được, cũng không thò tay vớt lên được. Bọn Bưởi ơi bưởi...

trẻ bắt đầu nản chí, xịu mặt xuống, tưởng thế là

... Năm 1463, Lương Thế Vinh đậu Trạng nguyên mất đồ chơi. Lúc ấy, Lương Thế Vinh ngẫm nghĩ

dưới triều vua Lê Thánh Tông. Vua Lê Thánh Tông một lát, rồi hớn hở rủ bạn đi mượn vài chiếc gầu vốn nổi tiếng là vị vua hay chữ, trọng hiền tài, thấy giai đi múc nước đổ xuống hố. Bọn trẻ không hiểu Trạng nguyên Lương Thế Vinh kiến thức uyên bác Vinh làm thế để làm gì. Nhưng lát sau, thấy nước như vậy thì rất yêu mến, thường giữ ở bên mình, dâng lên đến miệng hố, quả bưởi cũng theo đó nổi giao cho ông trọng trách thi từ, quan hệ bang giao lên bập bềnh, bọn trẻ mới ồ lên sửng sốt phục tài với nhà Minh. Những văn thư ngoại giao này đều của Lương Thế Vinh.

được nhà Minh hết lời khen ngợi.

Từ đó, tụi trẻ trong làng cứ gặp nhau là lại thì Trạng nguyên Lương Thế Vinh là một tài năng thào kể cho nhau nghe rằng Lương Thế Vinh là thần lỗi lạc, ông không chỉ chú tâm vào văn thơ và sách đấy, là thần thì mới có câu thần chú hay đến thế, có vở thánh hiền, mà ông còn quan tâm đến nhiều lĩnh thể gọi những vật vô tri vô giác (như quả bưởi) từ xa vực khoa học khác nhau, đặc biệt là toán học. Sinh lại với mình. Lương Thế Vinh nghe thế chỉ tủm tỉm ra ở nông thôn, nên Trạng nguyên Lương Thế Vinh cười, vì có một bí mật mà chỉ mình cậu mới biết. Số

rất gần gũi với người nông dân một nắng, hai là, lúc Lương Thế Vinh trèo lên cây bưởi cạnh bờ ao sương, đổ bát mồ hôi lấy bát cơm ăn. Ông thấu hiểu để hái bưởi, cậu sảy tay làm rơi quả bưởi xuống nước nỗi vất vả ấy và thấy rằng đo đạc ruộng đất sao cho tưởng mất. Nhưng khi nhìn thấy bưởi nổi lên trên chính xác là điều có lợi cho nhân dân. Ông lấy dây mặt ao, Vinh lấy cành tre khều vào và đem ra bãi rừng làm thước, đo vẽ các thửa ruộng rồi lại cặm cụi chơi. Lúc quả bưởi lăn xuống hố, cậu đã chợt nhớ lại ghi chép tính toán. Ông đã tìm ra các quy tắc tính và nghĩ cách lấy nước đổ xuống cho bưởi nổi lên.

toán và viết ra cuốn Đại thành toán pháp, trình bày Trong đầu cậu, lúc nào cũng ăm ắp những bài đồng cách tính diện tích của các hình phẳng, phép cửu dao dân dã, nên khi chờ bưởi, cậu lẩm nhẩm đọc: chương, bình phương, khai phương, phân số...

68

69

https://thuviensach.vn

thả diều, tắm ao, tắm rộc đều là những trò mà cậu Bưởi ơi bưởi

yêu thích. Có lần, cậu mang một trái bưởi ra chỗ

Nghe tao gọi

thả trâu, làm bóng để cùng chơi với các bạn. Bọn Lên đi nào

trẻ đang hăng say đá thì quả bưởi lăn xuống một Đừng quên lối

cái hố, cái hố vừa sâu, vừa hẹp, không làm sao Đừng bỏ tao

xuống được, cũng không thò tay vớt lên được. Bọn Bưởi ơi bưởi...

trẻ bắt đầu nản chí, xịu mặt xuống, tưởng thế là

... Năm 1463, Lương Thế Vinh đậu Trạng nguyên mất đồ chơi. Lúc ấy, Lương Thế Vinh ngẫm nghĩ

dưới triều vua Lê Thánh Tông. Vua Lê Thánh Tông một lát, rồi hớn hở rủ bạn đi mượn vài chiếc gầu vốn nổi tiếng là vị vua hay chữ, trọng hiền tài, thấy giai đi múc nước đổ xuống hố. Bọn trẻ không hiểu Trạng nguyên Lương Thế Vinh kiến thức uyên bác Vinh làm thế để làm gì. Nhưng lát sau, thấy nước như vậy thì rất yêu mến, thường giữ ở bên mình, dâng lên đến miệng hố, quả bưởi cũng theo đó nổi giao cho ông trọng trách thi từ, quan hệ bang giao lên bập bềnh, bọn trẻ mới ồ lên sửng sốt phục tài với nhà Minh. Những văn thư ngoại giao này đều của Lương Thế Vinh.

được nhà Minh hết lời khen ngợi.

Từ đó, tụi trẻ trong làng cứ gặp nhau là lại thì Trạng nguyên Lương Thế Vinh là một tài năng thào kể cho nhau nghe rằng Lương Thế Vinh là thần lỗi lạc, ông không chỉ chú tâm vào văn thơ và sách đấy, là thần thì mới có câu thần chú hay đến thế, có vở thánh hiền, mà ông còn quan tâm đến nhiều lĩnh thể gọi những vật vô tri vô giác (như quả bưởi) từ xa vực khoa học khác nhau, đặc biệt là toán học. Sinh lại với mình. Lương Thế Vinh nghe thế chỉ tủm tỉm ra ở nông thôn, nên Trạng nguyên Lương Thế Vinh cười, vì có một bí mật mà chỉ mình cậu mới biết. Số

rất gần gũi với người nông dân một nắng, hai là, lúc Lương Thế Vinh trèo lên cây bưởi cạnh bờ ao sương, đổ bát mồ hôi lấy bát cơm ăn. Ông thấu hiểu để hái bưởi, cậu sảy tay làm rơi quả bưởi xuống nước nỗi vất vả ấy và thấy rằng đo đạc ruộng đất sao cho tưởng mất. Nhưng khi nhìn thấy bưởi nổi lên trên chính xác là điều có lợi cho nhân dân. Ông lấy dây mặt ao, Vinh lấy cành tre khều vào và đem ra bãi rừng làm thước, đo vẽ các thửa ruộng rồi lại cặm cụi chơi. Lúc quả bưởi lăn xuống hố, cậu đã chợt nhớ lại ghi chép tính toán. Ông đã tìm ra các quy tắc tính và nghĩ cách lấy nước đổ xuống cho bưởi nổi lên.

toán và viết ra cuốn Đại thành toán pháp, trình bày Trong đầu cậu, lúc nào cũng ăm ắp những bài đồng cách tính diện tích của các hình phẳng, phép cửu dao dân dã, nên khi chờ bưởi, cậu lẩm nhẩm đọc: chương, bình phương, khai phương, phân số...

68

69

https://thuviensach.vn

Trong mỗi phương pháp tính ông đều làm một bài

- Có phải ông là người làm ra sách Đại thành toán thơ Nôm để tóm tắt từng công thức cho mọi người pháp, định thước đo ruộng đất, chế ra bàn tính của dễ nhớ. Ông mở đầu cuốn sách bằng bốn câu thơ

nước Nam đó không?

khuyên mọi người học toán:

Trạng nguyên Lương Thế Vinh đáp:

“Trước thời biết cách thương lường

- Không sai! Người đó chính là tôi.

Tính toán bình phân ở cửu chương

Nhân có con voi đang kéo gỗ bên sông, Chu Thông hay mọi nhẽ điều vinh hiển

Hy bảo:

Học lấy cho tinh giúp thánh vương” .

- Trạng thử cân xem con voi kia nặng bao nhiêu!

Dân chúng yêu mến ông, thường gọi ông bằng

- Xin vâng!

cái tên nôm na là Trạng Lường (nghĩa là ông trạng về

Dứt lời, Trạng nguyên Lương Thế Vinh xăm xăm đo đạc). Bằng sự sáng tạo và tài năng của mình, ông cầm cân đi cân voi.

cũng chính là người chế tác ra bàn tính gẩy cho người Sứ Tàu cười nói:

Việt. Ban đầu, mới chỉ làm bằng đất, sau tiến lên một

- Tôi xem chiếc cân của ông hơi nhỏ so với con bước làm bằng gỗ, bằng trúc, sơn nhiều màu sắc khác voi đấy!

nhau, vừa đẹp vừa dễ tính, từ người bình dân đến

- Thì chia nhỏ con voi ra! - Lương Thế Vinh thản thành thị, ai cũng dùng được.

nhiên trả lời!

Tài năng như thế, nên tiếng tăm của ông bay ra Chu Hy lại châm chọc:

ngoài biên giới trời Nam. Tuy nhiên, ngày xưa, vua

- Ông định mổ thịt voi à? Để phần tôi một quan nhà Minh thường cậy thế nước lớn, coi thường miếng nhé!

nước ta, gọi dân ta là man di, mọi rợ. Nhưng một Trạng nguyên Lương Thế Vinh tỉnh khô không lần, sứ nhà Minh sang nước ta, Trạng nguyên đáp. Đến bến sông, Trạng chỉ chiếc thuyền bỏ

Lương Thế Vinh được vua Lê Thánh Tông sai ra tiếp không, sai lính dắt voi xuống. Thuyền đang nổi, sứ, ông đã làm cho chúng một phen “bạt vía kinh do voi nặng nên đầm sâu xuống. Trạng nguyên hồn” mà không dám coi thường nước ta nữa.

Lương Thế Vinh cho lính lội xuống đánh dấu mép Sứ nhà Minh tên là Chu Hy, đã nghe tiếng Trạng nước trên mạn thuyền, rồi dắt voi lên. Kế đó, nguyên Lương Thế Vinh không những nổi tiếng về

Trạng ra lệnh cho đổ đá hộc xuống thuyền, cho văn chương, âm nhạc mà còn tinh thông về toán đến khi thuyền đầm xuống tới đúng dấu cũ thì học, bèn hỏi:

ngưng đổ đá.

70

71

https://thuviensach.vn

Trong mỗi phương pháp tính ông đều làm một bài

- Có phải ông là người làm ra sách Đại thành toán thơ Nôm để tóm tắt từng công thức cho mọi người pháp, định thước đo ruộng đất, chế ra bàn tính của dễ nhớ. Ông mở đầu cuốn sách bằng bốn câu thơ

nước Nam đó không?

khuyên mọi người học toán:

Trạng nguyên Lương Thế Vinh đáp:

“Trước thời biết cách thương lường

- Không sai! Người đó chính là tôi.

Tính toán bình phân ở cửu chương

Nhân có con voi đang kéo gỗ bên sông, Chu Thông hay mọi nhẽ điều vinh hiển

Hy bảo:

Học lấy cho tinh giúp thánh vương” .

- Trạng thử cân xem con voi kia nặng bao nhiêu!

Dân chúng yêu mến ông, thường gọi ông bằng

- Xin vâng!

cái tên nôm na là Trạng Lường (nghĩa là ông trạng về

Dứt lời, Trạng nguyên Lương Thế Vinh xăm xăm đo đạc). Bằng sự sáng tạo và tài năng của mình, ông cầm cân đi cân voi.

cũng chính là người chế tác ra bàn tính gẩy cho người Sứ Tàu cười nói:

Việt. Ban đầu, mới chỉ làm bằng đất, sau tiến lên một

- Tôi xem chiếc cân của ông hơi nhỏ so với con bước làm bằng gỗ, bằng trúc, sơn nhiều màu sắc khác voi đấy!

nhau, vừa đẹp vừa dễ tính, từ người bình dân đến

- Thì chia nhỏ con voi ra! - Lương Thế Vinh thản thành thị, ai cũng dùng được.

nhiên trả lời!

Tài năng như thế, nên tiếng tăm của ông bay ra Chu Hy lại châm chọc:

ngoài biên giới trời Nam. Tuy nhiên, ngày xưa, vua

- Ông định mổ thịt voi à? Để phần tôi một quan nhà Minh thường cậy thế nước lớn, coi thường miếng nhé!

nước ta, gọi dân ta là man di, mọi rợ. Nhưng một Trạng nguyên Lương Thế Vinh tỉnh khô không lần, sứ nhà Minh sang nước ta, Trạng nguyên đáp. Đến bến sông, Trạng chỉ chiếc thuyền bỏ

Lương Thế Vinh được vua Lê Thánh Tông sai ra tiếp không, sai lính dắt voi xuống. Thuyền đang nổi, sứ, ông đã làm cho chúng một phen “bạt vía kinh do voi nặng nên đầm sâu xuống. Trạng nguyên hồn” mà không dám coi thường nước ta nữa.

Lương Thế Vinh cho lính lội xuống đánh dấu mép Sứ nhà Minh tên là Chu Hy, đã nghe tiếng Trạng nước trên mạn thuyền, rồi dắt voi lên. Kế đó, nguyên Lương Thế Vinh không những nổi tiếng về

Trạng ra lệnh cho đổ đá hộc xuống thuyền, cho văn chương, âm nhạc mà còn tinh thông về toán đến khi thuyền đầm xuống tới đúng dấu cũ thì học, bèn hỏi:

ngưng đổ đá.

70

71

https://thuviensach.vn

Thế rồi Trạng bắc cân lên cân đá. Rồi nói với sứ

thì ông chia nhỏ, gặp vật nhỏ thì ông gộp lại. Phải thần nhà Minh:

chăng, sáng kiến của Trạng Lương Thế Vinh là mầm

- Ông ra mà xem số cân nặng của voi!

mống của phép tính vi phân (chia nhỏ) và tích phân Sứ thần trông thấy cả sợ, nhưng bề ngoài vẫn tỏ

(gộp lại) mà ngày nay là những phép tính không thể

ra bình tĩnh. Khi xong việc, Chu Hy nói: thiếu được trong toán học hiện đại.

- Ông thật là giỏi! Tiếng đồn quả không ngoa.

Ngoài tính thông minh, hoạt bát, Trạng Lương Ông đã cân được voi to, vậy ông có thể đo được tờ

Thế Vinh còn là người có tiết tháo, không ham công giấy này dày bao nhiêu không?

danh phú quý mà thích cuộc sống điền viên, bình dị.

Sứ nói rồi xé một tờ giấy bản rất mỏng từ một Khi còn làm quan, tính tình ông thẳng thắn, cương cuốn sách dầy đưa cho Lương Thế Vinh. Sứ lại đưa trực, gặp việc không phải là phản đối ngay. Tính luôn một chiếc thước.

ông tuy cứng rắn mà lại hay khôi hài. Đến giờ vẫn Giấy thì mỏng mà li chia ở thước lại quá to, còn lưu truyền lại nhiều giai thoại lý thú về mối Trạng nghĩ giây lát rồi nói:

quan hệ giữa ông với vua Lê Thánh Tông.

- Ngài cho tôi mượn cuốn sách!

Vua Lê Thánh Tông biết rõ hồi nhỏ, Trạng Lương Sứ đưa ngay sách cho Trạng nguyên Lương Thế

Thế Vinh nổi tiếng nghịch ngợm, hay tắm ao, hồ nên Vinh, mỉm cười vẻ đắc thắng. Trạng Lương Thế Vinh bơi lội rất giỏi. Một hôm, đi chơi thuyền có Trạng lấy thước đo cuốn sách, nhẩm tính một lát rồi nói bề

Lương Thế Vinh và các quan theo hầu, vua liền giả

dày tờ giấy.

vờ say rượu đẩy ông rơi tùm xuống sông, rồi lệnh Kết quả rất khớp với con số đã viết sẵn ở nhà.

cho quân tiếp tục chèo thuyền đi.

Nhưng sứ chưa tin tài Trạng Lương Thế Vinh, cho là Không ngờ, Trạng Lương Thế Vinh rơi xuống ông đoán mò. Khi nghe ông nói việc đo này rất dễ, liền lặn một hơi đi thật xa, đến một chỗ vắng lên chỉ cần đo bề dày cả cuốn sách rồi chia đều cho số tờ

bờ ngồi núp vào một bụi rậm không ai trông thấy.

giấy là ra ngay kết quả thì sứ ngửa mặt lên trời than: Vua Lê Thánh Tông chờ mãi không thấy Lương

“Danh đồn quả không sai. Nước Nam thật có lắm Thế Vinh trồi đầu lên, bấy giờ mới hoảng hồn, vội người tài!”.

cho quân lính nhảy xuống tìm vớt, nhưng tìm mãi Trạng nguyên Lương Thế Vinh quả là kỳ tài, ông cũng chẳng thấy đâu. Vua hết sức ân hận vì lối nghĩ ra cách giải toán hóc búa ngay trong những chơi đùa quá quắt của mình, chỉ muốn khóc, thì tự

tình huống bất ngờ, cần ứng đối nhanh. Gặp vật to nhiên thấy Lương Thế Vinh từ dưới nước ngóc 72

73

https://thuviensach.vn

Thế rồi Trạng bắc cân lên cân đá. Rồi nói với sứ

thì ông chia nhỏ, gặp vật nhỏ thì ông gộp lại. Phải thần nhà Minh:

chăng, sáng kiến của Trạng Lương Thế Vinh là mầm

- Ông ra mà xem số cân nặng của voi!

mống của phép tính vi phân (chia nhỏ) và tích phân Sứ thần trông thấy cả sợ, nhưng bề ngoài vẫn tỏ

(gộp lại) mà ngày nay là những phép tính không thể

ra bình tĩnh. Khi xong việc, Chu Hy nói: thiếu được trong toán học hiện đại.

- Ông thật là giỏi! Tiếng đồn quả không ngoa.

Ngoài tính thông minh, hoạt bát, Trạng Lương Ông đã cân được voi to, vậy ông có thể đo được tờ

Thế Vinh còn là người có tiết tháo, không ham công giấy này dày bao nhiêu không?

danh phú quý mà thích cuộc sống điền viên, bình dị.

Sứ nói rồi xé một tờ giấy bản rất mỏng từ một Khi còn làm quan, tính tình ông thẳng thắn, cương cuốn sách dầy đưa cho Lương Thế Vinh. Sứ lại đưa trực, gặp việc không phải là phản đối ngay. Tính luôn một chiếc thước.

ông tuy cứng rắn mà lại hay khôi hài. Đến giờ vẫn Giấy thì mỏng mà li chia ở thước lại quá to, còn lưu truyền lại nhiều giai thoại lý thú về mối Trạng nghĩ giây lát rồi nói:

quan hệ giữa ông với vua Lê Thánh Tông.

- Ngài cho tôi mượn cuốn sách!

Vua Lê Thánh Tông biết rõ hồi nhỏ, Trạng Lương Sứ đưa ngay sách cho Trạng nguyên Lương Thế

Thế Vinh nổi tiếng nghịch ngợm, hay tắm ao, hồ nên Vinh, mỉm cười vẻ đắc thắng. Trạng Lương Thế Vinh bơi lội rất giỏi. Một hôm, đi chơi thuyền có Trạng lấy thước đo cuốn sách, nhẩm tính một lát rồi nói bề

Lương Thế Vinh và các quan theo hầu, vua liền giả

dày tờ giấy.

vờ say rượu đẩy ông rơi tùm xuống sông, rồi lệnh Kết quả rất khớp với con số đã viết sẵn ở nhà.

cho quân tiếp tục chèo thuyền đi.

Nhưng sứ chưa tin tài Trạng Lương Thế Vinh, cho là Không ngờ, Trạng Lương Thế Vinh rơi xuống ông đoán mò. Khi nghe ông nói việc đo này rất dễ, liền lặn một hơi đi thật xa, đến một chỗ vắng lên chỉ cần đo bề dày cả cuốn sách rồi chia đều cho số tờ

bờ ngồi núp vào một bụi rậm không ai trông thấy.

giấy là ra ngay kết quả thì sứ ngửa mặt lên trời than: Vua Lê Thánh Tông chờ mãi không thấy Lương

“Danh đồn quả không sai. Nước Nam thật có lắm Thế Vinh trồi đầu lên, bấy giờ mới hoảng hồn, vội người tài!”.

cho quân lính nhảy xuống tìm vớt, nhưng tìm mãi Trạng nguyên Lương Thế Vinh quả là kỳ tài, ông cũng chẳng thấy đâu. Vua hết sức ân hận vì lối nghĩ ra cách giải toán hóc búa ngay trong những chơi đùa quá quắt của mình, chỉ muốn khóc, thì tự

tình huống bất ngờ, cần ứng đối nhanh. Gặp vật to nhiên thấy Lương Thế Vinh từ dưới nước ngóc 72

73

https://thuviensach.vn

đầu lên lắc đầu cười ngất. Khi lên thuyền rồi, đối, rồi trong bữa tiệc hôm đó thách các quan đối. Vế

Lương Thế Vinh vẫn còn cười. Vua Lê Thánh ấy như sau:

Tông ngạc nhiên hỏi mãi, cuối cùng Lương Thế

Đường thượng tụng kinh, sư sử sứ...

Vinh mới tâu:

Nghĩa là: Trên bục đọc kinh, sư khiến sứ (nhà sư

- Thần ở dưới nước lâu là vì gặp phải một vụ

sai khiến được quan).

việc rất kỳ lạ và thú vị. Thần gặp cụ Khuất Nguyên, cụ

Câu này oái oăm ở ba chữ sư sử sứ. Các quan hỏi thần xuống làm gì? Thần nói dối là thần chán đều chịu chẳng ai nghĩ ra câu gì.

đời muốn chết. Nghe qua cụ Khuất Nguyên tròn xoe Trạng nguyên Lương Thế Vinh cứ để cho họ suy mắt, mắng thần: “Ngươi điên rồi! Ta gặp Sở Hoài nghĩ chán chê. Ông ung dung ngồi uống rượu chẳng Vương và Khoảnh Tương Vương hôn quân vô đạo, nói năng gì. Vua Lê Thánh Tông quay lại bảo đích mới phải bỏ nước bỏ dân trẫm mình ở sông Mịch danh ông phải đối, với hy vọng đưa ông đến chỗ

La. Chứ ngươi gặp được bậc thánh quân minh đế, chịu bí. Nhưng ông chỉ cười trừ.

còn định vớ vẩn cái gì?”. Thế rồi cụ đá thần một cái, Một lúc, ông cho lính hầu chạy ngay về nhà mời thần mới về tới đây!

vợ đến. Bà trạng đến, ông lấy cớ quá say, xin phép Vua Lê Thánh Tông nghe xong, biết là Lương vua cho vợ dìu mình về.

Thế Vinh nịnh khéo mình, nhưng cũng rất hài Thấy Vinh là một tay tài ứng đối mà hôm nay lòng, thưởng cho Trạng Lương Thế Vinh thật nhiều cũng đành phải đánh bài chuồn, nhà vua lấy làm vàng lụa.

đắc ý lắm, liền giục: “Thế nào? Đối được hay không Lần khác, vua đi kinh lý vùng Sơn Nam Hạ, ghé thì nói đã rồi hẵng về chứ?”.

thăm làng Cao Hương - quê của Trạng Lương Thế

Vinh gãi đầu gãi tai rồi chắp tay ngập ngừng: Vinh - lúc bấy giờ cũng đang theo hầu vua. Vua là

- Dạ... muôn tâu. Thần... đối rồi đấy chứ ạ!

người mộ đạo, lại thấy phong cảnh chùa làng đẹp, Vua và các quan lấy làm lạ bảo Trạng Lương Thế

bèn đến thăm. Khi ấy sư cụ đương bận tụng kinh Vinh thử đọc xem, Vinh cứ một mực: “Đối rồi đấy bỗng đánh rơi chiếc quạt xuống đất. Vẫn tiếp tục chứ ạ!” hoài. Sau nhà vua gạn mãi, Vinh mới chỉ tay tụng, sư cụ lấy tay ra hiệu cho chú tiểu cúi xuống vào người vợ đang dìu mình mà đọc rằng: nhặt, nhưng một vị quan tùy tùng của vua Lê Thánh Đình tiền túy tửu, phụ phù phu.

Tông đã nhanh tay nhặt đưa cho sư ông. Vua Lê Nghĩa là:

Thánh Tông trông thấy vậy, liền nghĩ ra một vế câu 74

75

https://thuviensach.vn

đầu lên lắc đầu cười ngất. Khi lên thuyền rồi, đối, rồi trong bữa tiệc hôm đó thách các quan đối. Vế

Lương Thế Vinh vẫn còn cười. Vua Lê Thánh ấy như sau:

Tông ngạc nhiên hỏi mãi, cuối cùng Lương Thế

Đường thượng tụng kinh, sư sử sứ...

Vinh mới tâu:

Nghĩa là: Trên bục đọc kinh, sư khiến sứ (nhà sư

- Thần ở dưới nước lâu là vì gặp phải một vụ

sai khiến được quan).

việc rất kỳ lạ và thú vị. Thần gặp cụ Khuất Nguyên, cụ

Câu này oái oăm ở ba chữ sư sử sứ. Các quan hỏi thần xuống làm gì? Thần nói dối là thần chán đều chịu chẳng ai nghĩ ra câu gì.

đời muốn chết. Nghe qua cụ Khuất Nguyên tròn xoe Trạng nguyên Lương Thế Vinh cứ để cho họ suy mắt, mắng thần: “Ngươi điên rồi! Ta gặp Sở Hoài nghĩ chán chê. Ông ung dung ngồi uống rượu chẳng Vương và Khoảnh Tương Vương hôn quân vô đạo, nói năng gì. Vua Lê Thánh Tông quay lại bảo đích mới phải bỏ nước bỏ dân trẫm mình ở sông Mịch danh ông phải đối, với hy vọng đưa ông đến chỗ

La. Chứ ngươi gặp được bậc thánh quân minh đế, chịu bí. Nhưng ông chỉ cười trừ.

còn định vớ vẩn cái gì?”. Thế rồi cụ đá thần một cái, Một lúc, ông cho lính hầu chạy ngay về nhà mời thần mới về tới đây!

vợ đến. Bà trạng đến, ông lấy cớ quá say, xin phép Vua Lê Thánh Tông nghe xong, biết là Lương vua cho vợ dìu mình về.

Thế Vinh nịnh khéo mình, nhưng cũng rất hài Thấy Vinh là một tay tài ứng đối mà hôm nay lòng, thưởng cho Trạng Lương Thế Vinh thật nhiều cũng đành phải đánh bài chuồn, nhà vua lấy làm vàng lụa.

đắc ý lắm, liền giục: “Thế nào? Đối được hay không Lần khác, vua đi kinh lý vùng Sơn Nam Hạ, ghé thì nói đã rồi hẵng về chứ?”.

thăm làng Cao Hương - quê của Trạng Lương Thế

Vinh gãi đầu gãi tai rồi chắp tay ngập ngừng: Vinh - lúc bấy giờ cũng đang theo hầu vua. Vua là

- Dạ... muôn tâu. Thần... đối rồi đấy chứ ạ!

người mộ đạo, lại thấy phong cảnh chùa làng đẹp, Vua và các quan lấy làm lạ bảo Trạng Lương Thế

bèn đến thăm. Khi ấy sư cụ đương bận tụng kinh Vinh thử đọc xem, Vinh cứ một mực: “Đối rồi đấy bỗng đánh rơi chiếc quạt xuống đất. Vẫn tiếp tục chứ ạ!” hoài. Sau nhà vua gạn mãi, Vinh mới chỉ tay tụng, sư cụ lấy tay ra hiệu cho chú tiểu cúi xuống vào người vợ đang dìu mình mà đọc rằng: nhặt, nhưng một vị quan tùy tùng của vua Lê Thánh Đình tiền túy tửu, phụ phù phu.

Tông đã nhanh tay nhặt đưa cho sư ông. Vua Lê Nghĩa là:

Thánh Tông trông thấy vậy, liền nghĩ ra một vế câu 74

75

https://thuviensach.vn

Trước sân say rượu, vợ dìu chồng.

Nhà vua cười và thưởng cho rất hậu.

*

* *

Vì tài năng lỗi lạc và những đức tính đáng quý TRẠNG NGUYÊN VŨ KIỆT

ấy mà khi Trạng nguyên Lương Thế Vinh mất, vua (1453 - ?)

Lê Thánh Tông thương tiếc lắm, khóc ông bằng bài thơ Nôm rất hay:

Chiếu thượng thư để xuống đêm qua Vũ Kiệt người xã Yên Việt, phủ Thuận Thành, Gióng khách chương đài kiếp tại nhà trấn Kinh Bắc (nay là thôn Cửu Yên, xã Ngũ Thái, Cẩm tú mấy hàng về động ngọc

huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).

Thánh hiền ba chén ướt hồn hoa.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Thìn, niên Khí thiên đã lại thu sơn nhạc

hiệu Hồng Đức thứ 3 (1472) đời vua Lê Thánh Danh lạ còn truyền để quốc gia

Tông. Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, trải các chức Khuất ngón tay than tài cái thế

Hàn lâm thị thư, Thị lang kiêm Đông các học sĩ. Vũ

Lấy ai làm Trạng nước Nam ta!.

Kiệt được người đời khen là bậc hiền tài. Con cháu ông cũng nối tiếp nhiều đời khoa bảng.

VỀ BÀI VĂN SÁCH THI ĐÌNH

CỦA TRẠNG NGUYÊN VŨ KIỆT1

Các sĩ tử xưa đỗ cao, trúng cách trong kỳ thi Hương rồi thi Hội mới được vào thi Đình. Đây là kỳ

_______________

1. Xem Sở Văn hóa Thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh Bắc, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1997, t.1; Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd.

76

77

https://thuviensach.vn

Trước sân say rượu, vợ dìu chồng.

Nhà vua cười và thưởng cho rất hậu.

*

* *

Vì tài năng lỗi lạc và những đức tính đáng quý TRẠNG NGUYÊN VŨ KIỆT

ấy mà khi Trạng nguyên Lương Thế Vinh mất, vua (1453 - ?)

Lê Thánh Tông thương tiếc lắm, khóc ông bằng bài thơ Nôm rất hay:

Chiếu thượng thư để xuống đêm qua Vũ Kiệt người xã Yên Việt, phủ Thuận Thành, Gióng khách chương đài kiếp tại nhà trấn Kinh Bắc (nay là thôn Cửu Yên, xã Ngũ Thái, Cẩm tú mấy hàng về động ngọc

huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).

Thánh hiền ba chén ướt hồn hoa.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Thìn, niên Khí thiên đã lại thu sơn nhạc

hiệu Hồng Đức thứ 3 (1472) đời vua Lê Thánh Danh lạ còn truyền để quốc gia

Tông. Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, trải các chức Khuất ngón tay than tài cái thế

Hàn lâm thị thư, Thị lang kiêm Đông các học sĩ. Vũ

Lấy ai làm Trạng nước Nam ta!.

Kiệt được người đời khen là bậc hiền tài. Con cháu ông cũng nối tiếp nhiều đời khoa bảng.

VỀ BÀI VĂN SÁCH THI ĐÌNH

CỦA TRẠNG NGUYÊN VŨ KIỆT1

Các sĩ tử xưa đỗ cao, trúng cách trong kỳ thi Hương rồi thi Hội mới được vào thi Đình. Đây là kỳ

_______________

1. Xem Sở Văn hóa Thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh Bắc, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1997, t.1; Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd.

76

77

https://thuviensach.vn

thi đặc biệt để xếp hạng các tiến sĩ theo giáp đệ, tổ

tìm cách thức của việc cứu tế cần xem xét nguyên chức ngay trong sân điện nhà vua vì vậy gọi là thi nhân của việc cứu tế. Bởi vì việc võ là để uy hiếp kẻ

Đình (Đình thí) hay thi Điện (Điện thí). Khác với thi địch bên ngoài, ổn định đất nước, nên thánh nhân Hội và thi Hương, thí sinh phải qua bốn kỳ, thi Đình dùng nộ khí để răn đe. Nho thuật để ngợi ca việc chỉ thi một bài văn sách nên gọi là Đình đối sách văn giáo hóa, điểm tô nền thái bình, nên bậc vua giỏi (Văn sách thi Đình) và gọi tắt là đối sách hay Đình đình dùng mừng vui để tu đức. Cái tốt, cái xấu không đối. Bài văn sách thi Đình do vua trực tiếp phê duyệt, phân biệt, tất thiện ác lẫn lộn. Người trung, kẻ tà lấy đỗ và xếp hạng. Để đạt cao trong kỳ thi Đình mà không phân biệt thì người hiền tài chẳng vui khi cao nhất là Trạng nguyên, sĩ tử cần phải có vốn kiến được sử dụng. Phong tục không thuần hậu thì luân thức và tài năng về Hán học, sử học và văn học (đó thường đổ nát, khiến cho nhân dân tâm bất chính, cũng là điều kiện để vượt qua hai kỳ thi Hương và mà đạo đời không thuần nhất”.

thi Hội) và phải có sự hiểu biết tình hình của đất Từ phần chung này, bài văn sách của Vũ Kiệt nước và vận dụng tri thức của mình để lý giải và đề

đã đề cập đến nhiều vấn đề lớn của xã hội mà ra kế sách giải quyết những vấn đề của thực tế. Vũ

đầu bài thi đặt ra. Trong phạm vi bài này, xin đề

Kiệt đã vượt qua kỳ thi Đình đối với bài văn sách dài cập đến hai phần có nội dung về giáo dục và về

hơn chục nghìn chữ, vượt xa mức quy định tối thiểu quan lại.

(là ba nghìn chữ) nhiều lần, tất nhiên trong phạm vi

“Trẫm lo cho Nho thuật chưa thịnh đạt nên thời gian một ngày, lại bị cắt đoạn bằng nhiều nghi chú trọng việc tuyển chọn học trò vào Quốc Tử

thức, và bị khống chế ở những câu hỏi, bài Đình đối Giám, để nêu khuôn phép, kính trọng học quan, sách văn không thể phản ánh đầy đủ tư tưởng trí tuệ

để dựng khuôn mẫu. Sách xưa có câu “Thầy của người thi nhưng trong phạm vi một bài văn, Vũ

nghiêm thì việc học đạo mới được tôn kính”.

Kiệt đã đạt tới đỉnh cao nhất của khoa cử, thể hiện tài Nhưng hiện tại nho sinh lại cảm thấy xấu hổ khi năng “kinh bang tế thế” của ông.

đến học thầy, cốt làm những chuyện họa may, Mở đầu bài văn sách Đình đối, Vũ Kiệt đã đề cập hoặc qua tuần qua tháng lại đổi thầy. Một nho đến những vấn đề chung nhưng theo ông đó là cái sinh mà chưa bao giờ biết gò mình trong việc tu

“cốt lõi của việc thịnh trị đất nước”.

chỉnh, khi đạt được danh vọng ở triều đình thì ít

“Thần nghe: Muốn tìm hiểu đường lối trị nước tuân theo lễ nghĩa. Đạo làm thầy bị bỏ rơi sao mà cần phải tìm cái cốt yếu của việc trị nước. Muốn lâu thế, làm thế nào để cứu vãn được. . .”.

78

79

https://thuviensach.vn

thi đặc biệt để xếp hạng các tiến sĩ theo giáp đệ, tổ

tìm cách thức của việc cứu tế cần xem xét nguyên chức ngay trong sân điện nhà vua vì vậy gọi là thi nhân của việc cứu tế. Bởi vì việc võ là để uy hiếp kẻ

Đình (Đình thí) hay thi Điện (Điện thí). Khác với thi địch bên ngoài, ổn định đất nước, nên thánh nhân Hội và thi Hương, thí sinh phải qua bốn kỳ, thi Đình dùng nộ khí để răn đe. Nho thuật để ngợi ca việc chỉ thi một bài văn sách nên gọi là Đình đối sách văn giáo hóa, điểm tô nền thái bình, nên bậc vua giỏi (Văn sách thi Đình) và gọi tắt là đối sách hay Đình đình dùng mừng vui để tu đức. Cái tốt, cái xấu không đối. Bài văn sách thi Đình do vua trực tiếp phê duyệt, phân biệt, tất thiện ác lẫn lộn. Người trung, kẻ tà lấy đỗ và xếp hạng. Để đạt cao trong kỳ thi Đình mà không phân biệt thì người hiền tài chẳng vui khi cao nhất là Trạng nguyên, sĩ tử cần phải có vốn kiến được sử dụng. Phong tục không thuần hậu thì luân thức và tài năng về Hán học, sử học và văn học (đó thường đổ nát, khiến cho nhân dân tâm bất chính, cũng là điều kiện để vượt qua hai kỳ thi Hương và mà đạo đời không thuần nhất”.

thi Hội) và phải có sự hiểu biết tình hình của đất Từ phần chung này, bài văn sách của Vũ Kiệt nước và vận dụng tri thức của mình để lý giải và đề

đã đề cập đến nhiều vấn đề lớn của xã hội mà ra kế sách giải quyết những vấn đề của thực tế. Vũ

đầu bài thi đặt ra. Trong phạm vi bài này, xin đề

Kiệt đã vượt qua kỳ thi Đình đối với bài văn sách dài cập đến hai phần có nội dung về giáo dục và về

hơn chục nghìn chữ, vượt xa mức quy định tối thiểu quan lại.

(là ba nghìn chữ) nhiều lần, tất nhiên trong phạm vi

“Trẫm lo cho Nho thuật chưa thịnh đạt nên thời gian một ngày, lại bị cắt đoạn bằng nhiều nghi chú trọng việc tuyển chọn học trò vào Quốc Tử

thức, và bị khống chế ở những câu hỏi, bài Đình đối Giám, để nêu khuôn phép, kính trọng học quan, sách văn không thể phản ánh đầy đủ tư tưởng trí tuệ

để dựng khuôn mẫu. Sách xưa có câu “Thầy của người thi nhưng trong phạm vi một bài văn, Vũ

nghiêm thì việc học đạo mới được tôn kính”.

Kiệt đã đạt tới đỉnh cao nhất của khoa cử, thể hiện tài Nhưng hiện tại nho sinh lại cảm thấy xấu hổ khi năng “kinh bang tế thế” của ông.

đến học thầy, cốt làm những chuyện họa may, Mở đầu bài văn sách Đình đối, Vũ Kiệt đã đề cập hoặc qua tuần qua tháng lại đổi thầy. Một nho đến những vấn đề chung nhưng theo ông đó là cái sinh mà chưa bao giờ biết gò mình trong việc tu

“cốt lõi của việc thịnh trị đất nước”.

chỉnh, khi đạt được danh vọng ở triều đình thì ít

“Thần nghe: Muốn tìm hiểu đường lối trị nước tuân theo lễ nghĩa. Đạo làm thầy bị bỏ rơi sao mà cần phải tìm cái cốt yếu của việc trị nước. Muốn lâu thế, làm thế nào để cứu vãn được. . .”.

78

79

https://thuviensach.vn

Vũ Kiệt trả lời (đối sách): có khá nhiều người làm thầy, tư chất kém cỏi, văn

“... Thần nghe: Cái học của người xưa nhất thiết vẻ vụng về. Cái mà người học trò cần có là sự

phải có thầy, người thầy làm nhiệm vụ truyền đạo, uyên bác, nhưng người thầy lại có kẻ nông xoàng, thụ nghiệp nêu lên những chỗ nhầm lẫn, giải thích tài cán thô thiển. Đạo làm thầy không vững vàng những điều tồn nghi trong sách vở. Các ngành, các như thế thì còn lạ gì khi thấy sĩ tử xấu hổ trong nghề, ngay cả những nghề vụn vặt cũng không thể

việc đi học?

không có thầy được, huống hồ người theo học đạo

“... Hiện tại việc học của nho sĩ hẳn đều như

Nho? Bệ hạ thường lo nghĩ Nho thuật không được việc học của cổ nhân chứ? Sự trình bày của họ

xem trọng, thì giáo hóa không được sáng sủa, nhân chẳng qua là sự rườm rà theo cách cắt gọt vẽ vời, sách vở chứa đầy trên án nhưng phần nhiều là tài không phát triển, không lấy gì làm chỗ dựa cho hình trạng của gió mây...”.

cương thường, dẫn dắt theo nguyên khí của quốc

“... Tâm thuật đã mất trước khi ra làm quan rồi, gia... Ngoài ra còn kính trọng học quan và việc nêu thì sau khi ra làm quan còn tìm sao được cái tiết khuôn mẫu của người thầy lại càng trọng hơn.

tháo và phong độ của họ...”.

Là kẻ sĩ phải thấy rằng mình được vinh hạnh,

“... Cái thói quen bị kẻ sĩ buông trôi theo dòng tệ

càng chăm lo việc thực học. Trong lúc chưa thành tục như thế thì còn gì khi họ đạt được danh vị ở

đạt thì sống theo đạo lý thông thường để chờ thời triều đình nên ít người thuận theo lễ nghĩa...”.

gặp mệnh. Không để mất phẩm chất riêng của Vũ Kiệt cũng vạch ra hướng để khắc phục mình. Lúc đã được tin dùng thì phải giữ đúng danh những tồn tại ấy:

vị và làm việc thực sự, không thể để mất cái điều mà

“Thần mong bệ hạ: Đạo làm thầy phải được mình hằng mong muốn, như thế mới có thể được”.

tuyển chọn kỹ càng. Việc nuôi dạy sĩ tử phải được

“... Không thể không có những con người ngồi nghiêm nghị đúng hướng”.

đúng chỗ, dung mạo đoan trang, sáng rõ nghĩa lý

“Tìm nhân tài trước hết phải chú ý đến mặt đức sách vở, tu chỉnh nết na...”.

hạnh, phế truất kẻ phù hoa . ..”.

“... Tất cả đều bởi cái đạo làm thầy được đứng

“Nếu như dùng lời gian dối để trau chuốt thì vững nên người tốt được nhìn ra”.

dứt khoát không dùng. Người dám nói thẳng. .. thì Vũ Kiệt cũng nêu những tồn tại của giáo dục có thể thu nhận. .. ”.

lúc bấy giờ cả phía thầy dạy và học: Nhưng cũng

“Khoa mục tuy có thể trọng dụng, nhưng dựa 80

81

https://thuviensach.vn

Vũ Kiệt trả lời (đối sách): có khá nhiều người làm thầy, tư chất kém cỏi, văn

“... Thần nghe: Cái học của người xưa nhất thiết vẻ vụng về. Cái mà người học trò cần có là sự

phải có thầy, người thầy làm nhiệm vụ truyền đạo, uyên bác, nhưng người thầy lại có kẻ nông xoàng, thụ nghiệp nêu lên những chỗ nhầm lẫn, giải thích tài cán thô thiển. Đạo làm thầy không vững vàng những điều tồn nghi trong sách vở. Các ngành, các như thế thì còn lạ gì khi thấy sĩ tử xấu hổ trong nghề, ngay cả những nghề vụn vặt cũng không thể

việc đi học?

không có thầy được, huống hồ người theo học đạo

“... Hiện tại việc học của nho sĩ hẳn đều như

Nho? Bệ hạ thường lo nghĩ Nho thuật không được việc học của cổ nhân chứ? Sự trình bày của họ

xem trọng, thì giáo hóa không được sáng sủa, nhân chẳng qua là sự rườm rà theo cách cắt gọt vẽ vời, sách vở chứa đầy trên án nhưng phần nhiều là tài không phát triển, không lấy gì làm chỗ dựa cho hình trạng của gió mây...”.

cương thường, dẫn dắt theo nguyên khí của quốc

“... Tâm thuật đã mất trước khi ra làm quan rồi, gia... Ngoài ra còn kính trọng học quan và việc nêu thì sau khi ra làm quan còn tìm sao được cái tiết khuôn mẫu của người thầy lại càng trọng hơn.

tháo và phong độ của họ...”.

Là kẻ sĩ phải thấy rằng mình được vinh hạnh,

“... Cái thói quen bị kẻ sĩ buông trôi theo dòng tệ

càng chăm lo việc thực học. Trong lúc chưa thành tục như thế thì còn gì khi họ đạt được danh vị ở

đạt thì sống theo đạo lý thông thường để chờ thời triều đình nên ít người thuận theo lễ nghĩa...”.

gặp mệnh. Không để mất phẩm chất riêng của Vũ Kiệt cũng vạch ra hướng để khắc phục mình. Lúc đã được tin dùng thì phải giữ đúng danh những tồn tại ấy:

vị và làm việc thực sự, không thể để mất cái điều mà

“Thần mong bệ hạ: Đạo làm thầy phải được mình hằng mong muốn, như thế mới có thể được”.

tuyển chọn kỹ càng. Việc nuôi dạy sĩ tử phải được

“... Không thể không có những con người ngồi nghiêm nghị đúng hướng”.

đúng chỗ, dung mạo đoan trang, sáng rõ nghĩa lý

“Tìm nhân tài trước hết phải chú ý đến mặt đức sách vở, tu chỉnh nết na...”.

hạnh, phế truất kẻ phù hoa . ..”.

“... Tất cả đều bởi cái đạo làm thầy được đứng

“Nếu như dùng lời gian dối để trau chuốt thì vững nên người tốt được nhìn ra”.

dứt khoát không dùng. Người dám nói thẳng. .. thì Vũ Kiệt cũng nêu những tồn tại của giáo dục có thể thu nhận. .. ”.

lúc bấy giờ cả phía thầy dạy và học: Nhưng cũng

“Khoa mục tuy có thể trọng dụng, nhưng dựa 80

81

https://thuviensach.vn

vào cái danh tiến sĩ mà phụ họa theo kẻ xấu, nhiều bại của quốc gia là xuất phát tự sự trung thực hay mánh lới như bè lũ Tô Nguyên thì bỏ hẳn”.

gian tà của các quan”.

“Nho thuật tuy có dùng, nhưng tự phụ cho rằng Quan lại thất đức, việc ăn hối lộ được đưa ra ánh mình đã đọc hết sách vở, dùng văn học để đưa nước sáng thì thói tham lam không thể phát triển mãi đến chỗ sai lầm như bọn Vương An Thạch thì trừ

được. .. ”.

đuổi không thể gần gũi họ được.. . ”.

Vũ Kiệt cũng chỉ ra nguyên nhân có tính chất rất Về việc chống quan lại tham nhũng, sách vấn chung của cái xấu ở con người:

của nhà vua hỏi:

“Con người sinh ra không thể không có sự ham

“Trẫm lo lắng cho cái thói tham lam làm đổi muốn, nếu con người không làm chủ được sự ham thay phong tục, nên đặt chức đình úy để xét tra muốn ấy thì sẽ sinh ra rối loạn”.

những điều gian dối của bọn quan lại, thưởng Và trong điều kiện lúc bấy giờ:

người liêm khiết để khuyến khích họ làm những

“Vả lại gần đây, trong thời Thái Hòa Diên Minh việc tốt. Thế nhưng người có chức vị vẫn không trị vì, con người sống lâu trong thời bình, nên có trong sạch, gió thổi bóng theo. Bọn viên chức nhỏ

phần sơ xuất về màng lưới ngăn cấm trong đời sống tự làm những điều ô nhục, ngày càng lan tràn. Dân hàng ngày. Trong khi làm việc công thì thường quan càng nghèo mà đóng góp ngày càng lắm, pháp luật hệ tới việc quà cáp, tết nhất, dùng của đút lót làm lễ

càng nghiêm mà kẻ gian ngày càng nhiều. Việc vật hàng ngày, giày dép, quần áo diêm dúa, tiêu pha quân cơ, việc chính sự biến đổi rối rắm. Của cải hoang phí, tệ tham nhũng tích tụ thành thói quen, xuất kho lại rơi vào tay bọn tham nhũng, thật điềm nhiên cho đó là việc thường. . .”.

chẳng có lúc nào mà quá như lúc này.

Vũ Kiệt vạch ra những cách khắc phục: Hãy nêu nguyên nhân sinh ra những tệ hại ấy,

“Thần thấy tuy bệ hạ nghiêm khắc trong việc tra bằng cách nào để sửa đổi và có tin là sửa đổi được xét kẻ gian, tín cẩn biểu dương người tốt nhưng chưa không?”.

vạch trần bộ mặt của đám tiểu nhân được. . .”.

Vũ Kiệt trả lời:

“Thần thấy trong Kinh lễ có câu: “Đại thần giữ

“Thần cho rằng: Câu hỏi của bệ hạ là muốn để

phép, tiểu thần sẽ liêm chính” là có ý nói những việc tâm làm trong sạch mọi dòng vẩn đục, và mong làm của quan cấp cao thực để cho cấp dưới xem xét muốn các quan noi theo đó để làm chuẩn mực. Thần và noi theo...”.

nghe lời giải thích trong kinh Xuân Thu “ sự thành

“Lấy lý mà nói thì bọn tiểu lại, bọn trộm cướp còn 82

83

https://thuviensach.vn

vào cái danh tiến sĩ mà phụ họa theo kẻ xấu, nhiều bại của quốc gia là xuất phát tự sự trung thực hay mánh lới như bè lũ Tô Nguyên thì bỏ hẳn”.

gian tà của các quan”.

“Nho thuật tuy có dùng, nhưng tự phụ cho rằng Quan lại thất đức, việc ăn hối lộ được đưa ra ánh mình đã đọc hết sách vở, dùng văn học để đưa nước sáng thì thói tham lam không thể phát triển mãi đến chỗ sai lầm như bọn Vương An Thạch thì trừ

được. .. ”.

đuổi không thể gần gũi họ được.. . ”.

Vũ Kiệt cũng chỉ ra nguyên nhân có tính chất rất Về việc chống quan lại tham nhũng, sách vấn chung của cái xấu ở con người:

của nhà vua hỏi:

“Con người sinh ra không thể không có sự ham

“Trẫm lo lắng cho cái thói tham lam làm đổi muốn, nếu con người không làm chủ được sự ham thay phong tục, nên đặt chức đình úy để xét tra muốn ấy thì sẽ sinh ra rối loạn”.

những điều gian dối của bọn quan lại, thưởng Và trong điều kiện lúc bấy giờ:

người liêm khiết để khuyến khích họ làm những

“Vả lại gần đây, trong thời Thái Hòa Diên Minh việc tốt. Thế nhưng người có chức vị vẫn không trị vì, con người sống lâu trong thời bình, nên có trong sạch, gió thổi bóng theo. Bọn viên chức nhỏ

phần sơ xuất về màng lưới ngăn cấm trong đời sống tự làm những điều ô nhục, ngày càng lan tràn. Dân hàng ngày. Trong khi làm việc công thì thường quan càng nghèo mà đóng góp ngày càng lắm, pháp luật hệ tới việc quà cáp, tết nhất, dùng của đút lót làm lễ

càng nghiêm mà kẻ gian ngày càng nhiều. Việc vật hàng ngày, giày dép, quần áo diêm dúa, tiêu pha quân cơ, việc chính sự biến đổi rối rắm. Của cải hoang phí, tệ tham nhũng tích tụ thành thói quen, xuất kho lại rơi vào tay bọn tham nhũng, thật điềm nhiên cho đó là việc thường. . .”.

chẳng có lúc nào mà quá như lúc này.

Vũ Kiệt vạch ra những cách khắc phục: Hãy nêu nguyên nhân sinh ra những tệ hại ấy,

“Thần thấy tuy bệ hạ nghiêm khắc trong việc tra bằng cách nào để sửa đổi và có tin là sửa đổi được xét kẻ gian, tín cẩn biểu dương người tốt nhưng chưa không?”.

vạch trần bộ mặt của đám tiểu nhân được. . .”.

Vũ Kiệt trả lời:

“Thần thấy trong Kinh lễ có câu: “Đại thần giữ

“Thần cho rằng: Câu hỏi của bệ hạ là muốn để

phép, tiểu thần sẽ liêm chính” là có ý nói những việc tâm làm trong sạch mọi dòng vẩn đục, và mong làm của quan cấp cao thực để cho cấp dưới xem xét muốn các quan noi theo đó để làm chuẩn mực. Thần và noi theo...”.

nghe lời giải thích trong kinh Xuân Thu “ sự thành

“Lấy lý mà nói thì bọn tiểu lại, bọn trộm cướp còn 82

83

https://thuviensach.vn

tự thay đổi trước sự giáo hóa của quan lệnh trong ấp, Vũ Kiệt nêu trách nhiệm của quan cấp trên và sự

huống hồ thuộc lại đối với các bậc quan trên”.

gương mẫu của cấp trên như một nguyên lý tự

Một trong những chỗ cần khắc phục chính đó là nhiên cho toàn bộ hệ thống quan lại:

hệ thống quan cấp cao, nắm giữ quyền bính, nguồn

“Nếu như các bậc trưởng quan chẳng phải là của cải của triều đình:

người tốt mà muốn bọn quan lại cấp dưới phải sống

“Nhưng phép thuật ngày nay thì người làm trong sạch, thế chẳng khác nào nước đầu nguồn đục quan lớn hoặc ban ơn để tỏ rằng mình là người hiểu mà mong cho dòng trong”.

biết, hoặc rêu rao cái danh để cho cấp dưới cầu Bài văn sách Đình đối của Trạng nguyên Vũ Kiệt cạnh, sai bảo người khác, ban bố mệnh lệnh đều trái còn đề cập đến nhiều vấn đề khác của đời sống xã với lẽ phải, khinh trọng thiên lệch... khi tìm được hội về phong tục và thuần hóa phong tục, về “lễ”, chỗ hở thì gây ra tệ lậu bán buôn... Hoặc không giữ

hệ thống quy chế lễ nghi, thứ bậc... như những quy chắc của công, hoặc lấy của công làm của tư, họ dám phạm, những chuẩn mực về đạo đức, pháp độ, v.v..

đùa bỡn với báu vật...”.

Đọc bài văn sách Đình đối của Vũ Kiệt, cũng như

Và cách khắc phục:

một số bài văn sách đình đối của các Trạng nguyên

“Thần mong bệ hạ hãy tuyển chọn những người khác, chúng ta có thêm được một số nhận định: công minh trong sạch và ngay thẳng, lấy danh vị

- Các Trạng nguyên đã bộc lộ tri thức toàn diện: Về

trao cho họ trọng trách”.

Hán học, về văn học, sử học và chính trị, kể cả nghị

“Ra lệnh cho quan ngự sử kiểm soát, khích lệ

lực và dũng khí của bậc sĩ quân tử.

biểu dương để thấy được những quan liêm khiết và

- Từ thành tựu cao trong học hành khoa cử, Vũ

nêu từng việc để biết được sự liêm khiết của họ.

Kiệt cũng như các trạng nguyên khác đã trở thành Ông quan nào thuộc hạng ô lại và cũng lấy việc ấy những vị quan tài đức vẹn toàn, góp phần quan để nêu cái ô nhục của họ, để điều trần tâu lên chính trọng trong sự nghiệp ”kinh bang tế thế”.

xác rõ ràng. Nếu quả thực họ là người liêm khiết thì ân thưởng ưu đãi và quan trường cũng được ban thưởng. Nếu quả thực họ là kẻ tham ô thì hình phạt không tha thứ và trưởng quan cũng tùy theo đó mà bị xử phạt. Làm như vậy thì con người sẽ tốt lên, thói tham sẽ ngăn chặn được ... ”.

84

85

https://thuviensach.vn

tự thay đổi trước sự giáo hóa của quan lệnh trong ấp, Vũ Kiệt nêu trách nhiệm của quan cấp trên và sự

huống hồ thuộc lại đối với các bậc quan trên”.

gương mẫu của cấp trên như một nguyên lý tự

Một trong những chỗ cần khắc phục chính đó là nhiên cho toàn bộ hệ thống quan lại:

hệ thống quan cấp cao, nắm giữ quyền bính, nguồn

“Nếu như các bậc trưởng quan chẳng phải là của cải của triều đình:

người tốt mà muốn bọn quan lại cấp dưới phải sống

“Nhưng phép thuật ngày nay thì người làm trong sạch, thế chẳng khác nào nước đầu nguồn đục quan lớn hoặc ban ơn để tỏ rằng mình là người hiểu mà mong cho dòng trong”.

biết, hoặc rêu rao cái danh để cho cấp dưới cầu Bài văn sách Đình đối của Trạng nguyên Vũ Kiệt cạnh, sai bảo người khác, ban bố mệnh lệnh đều trái còn đề cập đến nhiều vấn đề khác của đời sống xã với lẽ phải, khinh trọng thiên lệch... khi tìm được hội về phong tục và thuần hóa phong tục, về “lễ”, chỗ hở thì gây ra tệ lậu bán buôn... Hoặc không giữ

hệ thống quy chế lễ nghi, thứ bậc... như những quy chắc của công, hoặc lấy của công làm của tư, họ dám phạm, những chuẩn mực về đạo đức, pháp độ, v.v..

đùa bỡn với báu vật...”.

Đọc bài văn sách Đình đối của Vũ Kiệt, cũng như

Và cách khắc phục:

một số bài văn sách đình đối của các Trạng nguyên

“Thần mong bệ hạ hãy tuyển chọn những người khác, chúng ta có thêm được một số nhận định: công minh trong sạch và ngay thẳng, lấy danh vị

- Các Trạng nguyên đã bộc lộ tri thức toàn diện: Về

trao cho họ trọng trách”.

Hán học, về văn học, sử học và chính trị, kể cả nghị

“Ra lệnh cho quan ngự sử kiểm soát, khích lệ

lực và dũng khí của bậc sĩ quân tử.

biểu dương để thấy được những quan liêm khiết và

- Từ thành tựu cao trong học hành khoa cử, Vũ

nêu từng việc để biết được sự liêm khiết của họ.

Kiệt cũng như các trạng nguyên khác đã trở thành Ông quan nào thuộc hạng ô lại và cũng lấy việc ấy những vị quan tài đức vẹn toàn, góp phần quan để nêu cái ô nhục của họ, để điều trần tâu lên chính trọng trong sự nghiệp ”kinh bang tế thế”.

xác rõ ràng. Nếu quả thực họ là người liêm khiết thì ân thưởng ưu đãi và quan trường cũng được ban thưởng. Nếu quả thực họ là kẻ tham ô thì hình phạt không tha thứ và trưởng quan cũng tùy theo đó mà bị xử phạt. Làm như vậy thì con người sẽ tốt lên, thói tham sẽ ngăn chặn được ... ”.

84

85

https://thuviensach.vn

phụ nữ tần tảo, chịu thương, chịu khó, một lòng khuyên chồng đi học tiếp.

Hằng tháng, bà Trần Thị Chìa gánh gạo lên tận nơi chồng học mà không một lời phàn nàn. Nhưng nghĩ cảnh gia đình bố mẹ mất sớm, ông Chiêu TRẠNG NGUYÊN VŨ TUẤN CHIÊU

thường buồn phiền nên thiếu quyết tâm và sự tập (1426 - ?)

trung vào bài vở. Thầy đồ dạy ông Chiêu thấy ông chậm tiến bộ có lúc đã khuyên hai vợ chồng nên về

Vũ Tuấn Chiêu người phường Nhật Chiêu, quê làm ruộng. Người vợ nước mắt đầm đìa, dẫn huyện Quảng Đức (nay là phường Nhật Tân, quận chồng về quê. Trên đường về, khi qua một con Tây Hồ, Thành phố Hà Nội) quê gốc tại xã Cổ Da, mương có cầu đá bắc qua, hai vợ chồng ngồi nghỉ.

tổng Cô Da (nay là làng Xuân Lôi, xã Nam Hùng, Người vợ vẻ mặt còn buồn hơn chồng. Khi nhìn huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định).

thấy các cột đá ở chân cầu đều đã bị xói mòn, bà nói: Vũ Tuấn Chiêu đỗ Trạng nguyên khoa Ất Mùi,

- Nước chảy đá mòn. Nếu mình cứ chịu học thì niên hiệu Hồng Đức thứ 6 (1475) đời vua Lê Thánh thế nào cũng thành tài.

Tông. Ông làm quan đến chức Lại bộ Tả thị lang.

Ông Chiêu vừa thương vợ, vừa giận mình nên quyết chí quay lại, xin thầy cho học tiếp. Từ đó, ông GIAI THOẠI

chuyên tâm vào học tập và tiến bộ rất nhiều.

Đến khoa thi năm 1475, đời vua Lê Thánh Tông, VỀ TRẠNG NGUYÊN VŨ TUẤN CHIÊU1

ông đi thi. Khoa này có 43 người đỗ. Ông Chiêu Tương truyền, Vũ Tuấn Chiêu mồ côi cha lúc 5

đứng đầu bảng với danh hiệu Trạng nguyên, năm tuổi. Đến năm 20 tuổi, đang học dở dang thì mẹ

đó ông đã xấp xỉ 50 tuổi. Như vậy là ông đã không mất. Không nơi nương tựa, ông phải trở về để nhờ

phụ công vợ nuôi ăn học trong suốt 30 năm...

vả bên nội. Về quê, ông được một gia đình khá giả

gả con gái cho. Người vợ tên là Trần Thị Chìa, là một _______________

1. Xem Thanh Chấn: Thần đồng xưa của Việt Nam, Nxb.

Thanh Hóa, 2007.

86

87

https://thuviensach.vn

phụ nữ tần tảo, chịu thương, chịu khó, một lòng khuyên chồng đi học tiếp.

Hằng tháng, bà Trần Thị Chìa gánh gạo lên tận nơi chồng học mà không một lời phàn nàn. Nhưng nghĩ cảnh gia đình bố mẹ mất sớm, ông Chiêu TRẠNG NGUYÊN VŨ TUẤN CHIÊU

thường buồn phiền nên thiếu quyết tâm và sự tập (1426 - ?)

trung vào bài vở. Thầy đồ dạy ông Chiêu thấy ông chậm tiến bộ có lúc đã khuyên hai vợ chồng nên về

Vũ Tuấn Chiêu người phường Nhật Chiêu, quê làm ruộng. Người vợ nước mắt đầm đìa, dẫn huyện Quảng Đức (nay là phường Nhật Tân, quận chồng về quê. Trên đường về, khi qua một con Tây Hồ, Thành phố Hà Nội) quê gốc tại xã Cổ Da, mương có cầu đá bắc qua, hai vợ chồng ngồi nghỉ.

tổng Cô Da (nay là làng Xuân Lôi, xã Nam Hùng, Người vợ vẻ mặt còn buồn hơn chồng. Khi nhìn huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định).

thấy các cột đá ở chân cầu đều đã bị xói mòn, bà nói: Vũ Tuấn Chiêu đỗ Trạng nguyên khoa Ất Mùi,

- Nước chảy đá mòn. Nếu mình cứ chịu học thì niên hiệu Hồng Đức thứ 6 (1475) đời vua Lê Thánh thế nào cũng thành tài.

Tông. Ông làm quan đến chức Lại bộ Tả thị lang.

Ông Chiêu vừa thương vợ, vừa giận mình nên quyết chí quay lại, xin thầy cho học tiếp. Từ đó, ông GIAI THOẠI

chuyên tâm vào học tập và tiến bộ rất nhiều.

Đến khoa thi năm 1475, đời vua Lê Thánh Tông, VỀ TRẠNG NGUYÊN VŨ TUẤN CHIÊU1

ông đi thi. Khoa này có 43 người đỗ. Ông Chiêu Tương truyền, Vũ Tuấn Chiêu mồ côi cha lúc 5

đứng đầu bảng với danh hiệu Trạng nguyên, năm tuổi. Đến năm 20 tuổi, đang học dở dang thì mẹ

đó ông đã xấp xỉ 50 tuổi. Như vậy là ông đã không mất. Không nơi nương tựa, ông phải trở về để nhờ

phụ công vợ nuôi ăn học trong suốt 30 năm...

vả bên nội. Về quê, ông được một gia đình khá giả

gả con gái cho. Người vợ tên là Trần Thị Chìa, là một _______________

1. Xem Thanh Chấn: Thần đồng xưa của Việt Nam, Nxb.

Thanh Hóa, 2007.

86

87

https://thuviensach.vn

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN QUANG BẬT

TRẠNG NGUYÊN PHẠM ĐÔN LỄ

(1464 - 1505)

(1455 - 1531)

Nguyễn Quang Bật người xã Bình Ngô, huyện Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ quê gốc ở làng Hải Gia Định (nay là thôn Bình Ngô, xã An Bình, huyện Triều, huyện Ngự Thiên (nay thuộc xã Phạm Lễ, Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).

huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình), trú quán xã Thanh Nguyễn Quang Bật đỗ Trạng nguyên khoa Nhàn, huyện Kim Hoa (nay thuộc huyện Sóc Sơn, Giáp Thìn niên hiệu Hồng Đức thứ 15 (1484) đời Hà Nội).

vua Lê Thánh Tông.

Phạm Đôn Lễ đỗ Trạng nguyên khoa Tân Sửu, Trạng nguyên Nguyễn Quang Bật làm quan đến niên hiệu Hồng Đức thứ 12 (1481) đời vua Lê Thánh chức Đô ngự sử. Ông cùng Đàm Văn Lễ vâng di Tông. Từ thi Hương đến thi Đình ông đều đỗ đầu.

chiếu của vua lập Túc Tông lên ngôi. Vì thế, về sau Sau khi thi đỗ, ông được bổ dụng chức Hàn lâm ông bị vua Lê Uy Mục không ưa, biếm chức đày đi Thừa chỉ ở viện Hàn lâm, sau thăng đến Tả thị lang Quảng Nam, đến sông Chân Phúc thì bức tử. Khi hàm Thượng thư.

vua Tương Dực lên ngôi, truy phong để nêu gương Năm Hồng Đức thứ 15 (1484) ông dẫn đầu đoàn trung nghĩa. Tác phẩm của ông hiện còn 9 bài thơ

sứ bộ sang nhà Minh, nhờ tài ứng đáp, được người chép trong Toàn Việt thi lục.

Minh khâm phục. Trong thời gian đi sứ ông đã để

Sách Bắc Ninh địa dư chí của Đỗ Trọng Vĩ dẫn: Khi ông bị dẫn đi đày, qua cửa biển tự thương tâm quan sát cách thức dệt chiếu ở Trung Quốc, khi mình vô tội, ném đá xuống biển thề rằng: “Từ nay về nước, ông xin vua cho mở mang nghề dệt chiếu ở

con cháu ta nếu còn thi ở triều này thì sẽ như hòn đá quê, được nhân dân yêu mến gọi là Trạng Chiếu.

này”. Ông ngâm một bài thơ tuyệt mệnh rồi nhảy Khi mất ông được suy tôn là Phúc thần.

xuống biển tự tử.

Bài thơ như sau:

88

89

https://thuviensach.vn

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN QUANG BẬT

TRẠNG NGUYÊN PHẠM ĐÔN LỄ

(1464 - 1505)

(1455 - 1531)

Nguyễn Quang Bật người xã Bình Ngô, huyện Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ quê gốc ở làng Hải Gia Định (nay là thôn Bình Ngô, xã An Bình, huyện Triều, huyện Ngự Thiên (nay thuộc xã Phạm Lễ, Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).

huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình), trú quán xã Thanh Nguyễn Quang Bật đỗ Trạng nguyên khoa Nhàn, huyện Kim Hoa (nay thuộc huyện Sóc Sơn, Giáp Thìn niên hiệu Hồng Đức thứ 15 (1484) đời Hà Nội).

vua Lê Thánh Tông.

Phạm Đôn Lễ đỗ Trạng nguyên khoa Tân Sửu, Trạng nguyên Nguyễn Quang Bật làm quan đến niên hiệu Hồng Đức thứ 12 (1481) đời vua Lê Thánh chức Đô ngự sử. Ông cùng Đàm Văn Lễ vâng di Tông. Từ thi Hương đến thi Đình ông đều đỗ đầu.

chiếu của vua lập Túc Tông lên ngôi. Vì thế, về sau Sau khi thi đỗ, ông được bổ dụng chức Hàn lâm ông bị vua Lê Uy Mục không ưa, biếm chức đày đi Thừa chỉ ở viện Hàn lâm, sau thăng đến Tả thị lang Quảng Nam, đến sông Chân Phúc thì bức tử. Khi hàm Thượng thư.

vua Tương Dực lên ngôi, truy phong để nêu gương Năm Hồng Đức thứ 15 (1484) ông dẫn đầu đoàn trung nghĩa. Tác phẩm của ông hiện còn 9 bài thơ

sứ bộ sang nhà Minh, nhờ tài ứng đáp, được người chép trong Toàn Việt thi lục.

Minh khâm phục. Trong thời gian đi sứ ông đã để

Sách Bắc Ninh địa dư chí của Đỗ Trọng Vĩ dẫn: Khi ông bị dẫn đi đày, qua cửa biển tự thương tâm quan sát cách thức dệt chiếu ở Trung Quốc, khi mình vô tội, ném đá xuống biển thề rằng: “Từ nay về nước, ông xin vua cho mở mang nghề dệt chiếu ở

con cháu ta nếu còn thi ở triều này thì sẽ như hòn đá quê, được nhân dân yêu mến gọi là Trạng Chiếu.

này”. Ông ngâm một bài thơ tuyệt mệnh rồi nhảy Khi mất ông được suy tôn là Phúc thần.

xuống biển tự tử.

Bài thơ như sau:

88

89

https://thuviensach.vn

Trời, trời xanh, nước, nước xanh, Ai đem người ngọc đến Nam Ninh,

Nào chàng Liễu Nghị đi đâu tá?

Sao chẳng đưa thư đến Động Đình?.

Bài thơ dựa vào tích chàng Liễu Nghị ghen vợ

TRẠNG NGUYÊN TRẦN SÙNG DĨNH

khiến nàng phải nhảy xuống hồ Động Đình tự vẫn.

(1465 - ?)

Thần hồ Động Đình biết nàng bị oan, bèn đưa nàng lên bờ về đoàn tụ với gia đình. Đây chính là tâm sự

của người bị oan uổng nhưng vì lòng trung quân ái Trần Sùng Dĩnh người xã Đông Khê, huyện quốc phải trẫm mình, song vẫn sắt son lòng tin được Thanh Lâm (nay là thôn Đông Khê, xã An Lâm, minh oan.

huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương). Ông đỗ Trạng Về sau con cháu kiêng lời thề của ông, đổi họ

nguyên khoa Đinh Mùi, niên hiệu Hồng Đức thứ 18

Nguyễn thành họ Đỗ dời sang ở làng Đại Mão, (1487) đời vua Lê Thánh Tông.

huyện Siêu Loại (Thuận Thành, Bắc Ninh). Họ Đỗ

Ông làm quan đến chức Hộ bộ Thượng thư, bây giờ là dòng dõi của ông.

được các quan đồng triều và hậu thế ca ngợi là người có tài bang giao, thảo hịch, làm thơ hay nổi tiếng một thời.

Khi mất ông được phong làm Phúc thần tại quê nhà.

Tác phẩm của ông hiện còn 5 bài thơ họa thơ Lê Thánh Tông được chép trong Toàn Việt thi lục.

90

91

https://thuviensach.vn

Trời, trời xanh, nước, nước xanh, Ai đem người ngọc đến Nam Ninh,

Nào chàng Liễu Nghị đi đâu tá?

Sao chẳng đưa thư đến Động Đình?.

Bài thơ dựa vào tích chàng Liễu Nghị ghen vợ

TRẠNG NGUYÊN TRẦN SÙNG DĨNH

khiến nàng phải nhảy xuống hồ Động Đình tự vẫn.

(1465 - ?)

Thần hồ Động Đình biết nàng bị oan, bèn đưa nàng lên bờ về đoàn tụ với gia đình. Đây chính là tâm sự

của người bị oan uổng nhưng vì lòng trung quân ái Trần Sùng Dĩnh người xã Đông Khê, huyện quốc phải trẫm mình, song vẫn sắt son lòng tin được Thanh Lâm (nay là thôn Đông Khê, xã An Lâm, minh oan.

huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương). Ông đỗ Trạng Về sau con cháu kiêng lời thề của ông, đổi họ

nguyên khoa Đinh Mùi, niên hiệu Hồng Đức thứ 18

Nguyễn thành họ Đỗ dời sang ở làng Đại Mão, (1487) đời vua Lê Thánh Tông.

huyện Siêu Loại (Thuận Thành, Bắc Ninh). Họ Đỗ

Ông làm quan đến chức Hộ bộ Thượng thư, bây giờ là dòng dõi của ông.

được các quan đồng triều và hậu thế ca ngợi là người có tài bang giao, thảo hịch, làm thơ hay nổi tiếng một thời.

Khi mất ông được phong làm Phúc thần tại quê nhà.

Tác phẩm của ông hiện còn 5 bài thơ họa thơ Lê Thánh Tông được chép trong Toàn Việt thi lục.

90

91

https://thuviensach.vn

bé có điều thiệt thòi hơn các bạn đồng trang lứa, vì nhà nghèo quá mà không được đi học. Hằng ngày cậu bé Nghĩa Chí phải trông em, lo cơm nước để bố

mẹ đi làm ngoài đồng. Nhưng cậu bé rất sáng dạ lại ham học. Như đã thành lệ, mỗi buổi sáng khi thầy TRẠNG NGUYÊN VŨ DUỆ

đồ bắt đầu dạy chữ cũng là lúc Nghĩa Chí cõng em (1468 - 1520)

đứng ở ngoài hiên, chăm chú nghe thầy giảng bài.

Thời gian thấm thoắt gần một năm trôi qua, cậu Vũ Duệ người xã Trình Xá, huyện Sơn Vị, trấn học trò nhỏ vẫn rất mực chuyên cần, ngày ngày Sơn Tây, (nay là làng Trình Xá, xã Vĩnh Lại, huyện chăm chỉ tới lớp học ké.

Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ). Ông là một bậc danh thần Thầy đồ thấy Nghĩa Chí nhà nghèo mà ham học tiết nghĩa, cũng là nhà thơ có tiếng đời Lê.

như thế thì có phần mến phục trong lòng. Một hôm, Vũ Duệ đỗ Trạng nguyên khoa Canh Tuất niên thầy ra ý muốn thử tài cậu bé. Nếu cậu bé thực sự

hiệu Hồng Đức thứ 21 (1490) đời vua Lê Thánh Tông.

thông minh, thầy sẽ tìm cách giúp.

Ông làm quan trải các chức: Trình ý Bỉnh văn công Thầy đồ đặt ra một câu hỏi. Cả lớp nhìn nhau, thần, Lại bộ Thượng thư kiêm Đông các Đại học sĩ, câu hỏi hóc búa quá, không ai trả lời được. Lúc này Nhập thị Kinh diên, Thiếu bảo, tước Trình Khê hầu.

thầy mới nhìn ra ngoài cửa sổ, nơi Vũ Nghĩa Chí Khi nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê, ông đã tuẫn tiết đang cõng em, bắt gặp ánh mắt sáng ngời của cậu để tỏ lòng trung nghĩa. Đến đời Lê Trung Hưng, học trò nhỏ đang nhìn lại mình, ý chừng cậu muốn ông được phong làm Phúc thần.

trả lời câu hỏi ấy thay cho các bạn trong lớp.

Tác phẩm của ông hiện còn 9 bài thơ chữ Hán Thấy vậy, thầy đồ hỏi:

chép trong Toàn Việt thi lục.

- Liệu con có trả lời được câu hỏi của ta không?

Cậu bé trả lời:

GIAI THOẠI

- Dạ, thưa thầy được ạ!

VỀ TRẠNG NGUYÊN VŨ DUỆ

Thầy ôn tồn bảo em:

1. Cõng em học lỏm

- Con thử nói xem nào!

Được phép thầy, Nghĩa Chí đáp trôi chảy, mạch Thuở nhỏ, Vũ Duệ có tên là Vũ Nghĩa Chí. Cậu lạc, đâu ra đấy. Thầy đồ gật đầu tán thưởng. Cả lớp 92

93

https://thuviensach.vn

bé có điều thiệt thòi hơn các bạn đồng trang lứa, vì nhà nghèo quá mà không được đi học. Hằng ngày cậu bé Nghĩa Chí phải trông em, lo cơm nước để bố

mẹ đi làm ngoài đồng. Nhưng cậu bé rất sáng dạ lại ham học. Như đã thành lệ, mỗi buổi sáng khi thầy TRẠNG NGUYÊN VŨ DUỆ

đồ bắt đầu dạy chữ cũng là lúc Nghĩa Chí cõng em (1468 - 1520)

đứng ở ngoài hiên, chăm chú nghe thầy giảng bài.

Thời gian thấm thoắt gần một năm trôi qua, cậu Vũ Duệ người xã Trình Xá, huyện Sơn Vị, trấn học trò nhỏ vẫn rất mực chuyên cần, ngày ngày Sơn Tây, (nay là làng Trình Xá, xã Vĩnh Lại, huyện chăm chỉ tới lớp học ké.

Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ). Ông là một bậc danh thần Thầy đồ thấy Nghĩa Chí nhà nghèo mà ham học tiết nghĩa, cũng là nhà thơ có tiếng đời Lê.

như thế thì có phần mến phục trong lòng. Một hôm, Vũ Duệ đỗ Trạng nguyên khoa Canh Tuất niên thầy ra ý muốn thử tài cậu bé. Nếu cậu bé thực sự

hiệu Hồng Đức thứ 21 (1490) đời vua Lê Thánh Tông.

thông minh, thầy sẽ tìm cách giúp.

Ông làm quan trải các chức: Trình ý Bỉnh văn công Thầy đồ đặt ra một câu hỏi. Cả lớp nhìn nhau, thần, Lại bộ Thượng thư kiêm Đông các Đại học sĩ, câu hỏi hóc búa quá, không ai trả lời được. Lúc này Nhập thị Kinh diên, Thiếu bảo, tước Trình Khê hầu.

thầy mới nhìn ra ngoài cửa sổ, nơi Vũ Nghĩa Chí Khi nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê, ông đã tuẫn tiết đang cõng em, bắt gặp ánh mắt sáng ngời của cậu để tỏ lòng trung nghĩa. Đến đời Lê Trung Hưng, học trò nhỏ đang nhìn lại mình, ý chừng cậu muốn ông được phong làm Phúc thần.

trả lời câu hỏi ấy thay cho các bạn trong lớp.

Tác phẩm của ông hiện còn 9 bài thơ chữ Hán Thấy vậy, thầy đồ hỏi:

chép trong Toàn Việt thi lục.

- Liệu con có trả lời được câu hỏi của ta không?

Cậu bé trả lời:

GIAI THOẠI

- Dạ, thưa thầy được ạ!

VỀ TRẠNG NGUYÊN VŨ DUỆ

Thầy ôn tồn bảo em:

1. Cõng em học lỏm

- Con thử nói xem nào!

Được phép thầy, Nghĩa Chí đáp trôi chảy, mạch Thuở nhỏ, Vũ Duệ có tên là Vũ Nghĩa Chí. Cậu lạc, đâu ra đấy. Thầy đồ gật đầu tán thưởng. Cả lớp 92

93

https://thuviensach.vn

kinh ngạc thán phục. Thầy ra tận nơi Chí đứng, xoa cục đất sét, bảo khách in tay vào để làm tin. Sau đó, đầu em, hỏi mới biết tên em là Nghĩa Chí. Thầy nói: cậu mới giải thích:

- Cái tên Nghĩa Chí tuy hay, nhưng vẫn chưa

- Cha cháu đi nhổ mạ cấy lúa. Đấy chẳng là xứng với tài năng của con. Nay thầy muốn đổi cho chém cây sống trồng cây chết là gì! Còn mẹ cháu đi con cái tên mới là Duệ. Duệ có nghĩa là sáng suốt, bán quạt, rồi mua tre về để đan quạt, thế là đi bán hiểu biết sâu xa. Liệu có được không?

gió mua que.

Nghĩa Chí gật đầu ưng thuận rồi vái tạ thầy ra Người khách chịu Vũ Duệ thông minh, bèn bỏ

về. Từ đó, em có tên là Vũ Duệ.

về. Hôm sau nữa, lại đến đòi nợ. Duệ đưa hòn đất Ngay sau buổi học đó, thầy đồ đến tận nhà cậu có dấu tay in, nói:

bé khuyên nhủ cha mẹ cho Duệ đi học.

- Hôm trước, ông điểm chỉ vào đây rồi, còn đòi Thế là Vũ Duệ bắt đầu đến lớp học chính thức, gì nữa.

như bao em khác, bên thầy, bên bạn. Chỉ vài tháng Người khách ngẩn người ra, đành thôi không sau Vũ Duệ đã là trò giỏi nhất lớp.

đòi nữa, còn món nợ thì xin giúp Vũ Duệ để mua 2. “Bố cháu đi chém cây sống...”

sách vở học.

Vũ Duệ không những học giỏi mà sự thông 3. Nghĩa khí học trò

minh, láu lỉnh cũng hiếm ai bằng.

Vũ Duệ có trí nhớ kỳ lạ. Các sách chỉ cần đọc Có lần, bố mẹ đi vắng, có người cùng làng đến qua một lần là thuộc. Vì nghèo khổ quá, nhà thủng đòi nợ, hỏi:

dột tứ tung, nên ông thường hay ra ngồi ngoài cầu

- Bố mẹ cháu đâu?

lợp1 ở đầu làng để học cho khỏi ướt. Một hôm trời Vũ Duệ đáp:

rét, ông nằm co trên sàn cầu, chợt có Quan Thái

- Bố cháu đi chém cây sống, trồng cây chết. Mẹ

phóng đi qua, ông vẫn cứ nằm ỳ không dậy. Quan cháu đi bán gió, mua que.

Người nọ lạ lắm, suy nghĩ mãi vẫn không nghĩ

thét mắng cho thế là người vô lễ và điên cuồng, sai ra bố mẹ cậu bé đi đâu. Căn vặn mãi, Duệ chỉ cười lính đến hỏi tội.

mà không đáp. Người khách không nhịn nổi tò mò _______________

mới dỗ dành:

1. Đây là kiểu nhà “thượng gia hạ kiều” (trên nhà,

- Cháu cứ nói thật đi, ta sẽ xóa nợ cho.

dưới cầu) thời xưa, khá phổ biến ở làng quê. Nơi đó vừa Nghe thế, Duệ chạy tót ra ngoài vườn lấy một là cầu qua sông, vừa là nhà trú chân cho người qua lại.

94

95

https://thuviensach.vn

kinh ngạc thán phục. Thầy ra tận nơi Chí đứng, xoa cục đất sét, bảo khách in tay vào để làm tin. Sau đó, đầu em, hỏi mới biết tên em là Nghĩa Chí. Thầy nói: cậu mới giải thích:

- Cái tên Nghĩa Chí tuy hay, nhưng vẫn chưa

- Cha cháu đi nhổ mạ cấy lúa. Đấy chẳng là xứng với tài năng của con. Nay thầy muốn đổi cho chém cây sống trồng cây chết là gì! Còn mẹ cháu đi con cái tên mới là Duệ. Duệ có nghĩa là sáng suốt, bán quạt, rồi mua tre về để đan quạt, thế là đi bán hiểu biết sâu xa. Liệu có được không?

gió mua que.

Nghĩa Chí gật đầu ưng thuận rồi vái tạ thầy ra Người khách chịu Vũ Duệ thông minh, bèn bỏ

về. Từ đó, em có tên là Vũ Duệ.

về. Hôm sau nữa, lại đến đòi nợ. Duệ đưa hòn đất Ngay sau buổi học đó, thầy đồ đến tận nhà cậu có dấu tay in, nói:

bé khuyên nhủ cha mẹ cho Duệ đi học.

- Hôm trước, ông điểm chỉ vào đây rồi, còn đòi Thế là Vũ Duệ bắt đầu đến lớp học chính thức, gì nữa.

như bao em khác, bên thầy, bên bạn. Chỉ vài tháng Người khách ngẩn người ra, đành thôi không sau Vũ Duệ đã là trò giỏi nhất lớp.

đòi nữa, còn món nợ thì xin giúp Vũ Duệ để mua 2. “Bố cháu đi chém cây sống...”

sách vở học.

Vũ Duệ không những học giỏi mà sự thông 3. Nghĩa khí học trò

minh, láu lỉnh cũng hiếm ai bằng.

Vũ Duệ có trí nhớ kỳ lạ. Các sách chỉ cần đọc Có lần, bố mẹ đi vắng, có người cùng làng đến qua một lần là thuộc. Vì nghèo khổ quá, nhà thủng đòi nợ, hỏi:

dột tứ tung, nên ông thường hay ra ngồi ngoài cầu

- Bố mẹ cháu đâu?

lợp1 ở đầu làng để học cho khỏi ướt. Một hôm trời Vũ Duệ đáp:

rét, ông nằm co trên sàn cầu, chợt có Quan Thái

- Bố cháu đi chém cây sống, trồng cây chết. Mẹ

phóng đi qua, ông vẫn cứ nằm ỳ không dậy. Quan cháu đi bán gió, mua que.

Người nọ lạ lắm, suy nghĩ mãi vẫn không nghĩ

thét mắng cho thế là người vô lễ và điên cuồng, sai ra bố mẹ cậu bé đi đâu. Căn vặn mãi, Duệ chỉ cười lính đến hỏi tội.

mà không đáp. Người khách không nhịn nổi tò mò _______________

mới dỗ dành:

1. Đây là kiểu nhà “thượng gia hạ kiều” (trên nhà,

- Cháu cứ nói thật đi, ta sẽ xóa nợ cho.

dưới cầu) thời xưa, khá phổ biến ở làng quê. Nơi đó vừa Nghe thế, Duệ chạy tót ra ngoài vườn lấy một là cầu qua sông, vừa là nhà trú chân cho người qua lại.

94

95

https://thuviensach.vn

Vũ Duệ nói với người lính: Vũ Duệ dự thi, đỗ Trạng nguyên. Trong buổi tiệc

- Chú bẩm hộ với quan tôi không phải cuồng mà vua ban để trọng đãi các vị tân khoa, thấy Vũ Duệ

là học trò nghèo, có biết quan đi qua, nhưng rét quá đối đáp thông minh, lại hiểu rộng biết nhiều, vua vui co quắp cả chân tay không dậy được.

mừng nói với cận thần tả hữu rằng:

Quan bảo:

- Nếu quốc gia có sự gì, đã có người này gánh vác.

- Đã khoe là học trò thì ta ra cho bài thơ, lấy nằm Ban đầu, Vũ Duệ được bổ làm Tham chính trấn co làm đề, lấy cuồng làm vần, hễ không làm được, ta Hải Dương. Đến đời vua Lê Chiêu Tông, ông được sẽ đánh đòn.

thăng chức Thượng thư Bộ Lại kiêm Đông các Đại Vũ Duệ vẫn không thèm dậy, cứ nằm mà đọc luôn:

học sĩ, tước Trình khê hầu.

Ba gian cầu trống khổ mình ông,

Vũ Duệ tính cương trực, thẳng thắn, nên vua Lê Rét quá nằm co há phải cuồng?

rất tin dùng, các quan đồng triều ai cũng kính nể.

Cá lớn nép vây miền Bắc Hải

Khi nhà Lê suy vong, bị Mạc Đăng Dung cướp Rồng thiêng uốn khúc chốn Nam Dương 1

ngôi. Thấy ông là người có tài, Mạc Đăng Dung dụ

Một niềm trung ái lo cho trọn

ông ra làm quan, ông chửi mắng thậm tệ, rồi đeo ấn Hai chữ công danh níu chẳng buông tín nhảy xuống cửa Thần Phù tuẫn tiết.

Có khuất bao nhiêu thời có duỗi

Năm 1666, vì cảm kích trước lòng trung nghĩa Sang xuân ấm áp hãy ra tuồng.

của Vũ Duệ với nhà Lê, vua Lê Huyền Tông cho dân Quan Thái phóng thấy bài thơ có khí phách nên làng lập đền thờ, đồng thời tặng lá cờ thêu hai chữ

thưởng cho ông rất hậu để tỏ ý kính trọng.

“Tiết Nghĩa” treo ở đền thờ ông.

*

* *

Năm Canh Tuất (1490), đời vua Lê Thánh Tông, _______________

1. Nam Dương: Tên đất, nơi Khổng Minh đời Tam Quốc ở ẩn trước khi ra giúp Lưu Bị. Tác giả có ý nói mình đương ở ẩn để chuẩn bị giúp nước, giúp đời.

96

97

https://thuviensach.vn

Vũ Duệ nói với người lính: Vũ Duệ dự thi, đỗ Trạng nguyên. Trong buổi tiệc

- Chú bẩm hộ với quan tôi không phải cuồng mà vua ban để trọng đãi các vị tân khoa, thấy Vũ Duệ

là học trò nghèo, có biết quan đi qua, nhưng rét quá đối đáp thông minh, lại hiểu rộng biết nhiều, vua vui co quắp cả chân tay không dậy được.

mừng nói với cận thần tả hữu rằng:

Quan bảo:

- Nếu quốc gia có sự gì, đã có người này gánh vác.

- Đã khoe là học trò thì ta ra cho bài thơ, lấy nằm Ban đầu, Vũ Duệ được bổ làm Tham chính trấn co làm đề, lấy cuồng làm vần, hễ không làm được, ta Hải Dương. Đến đời vua Lê Chiêu Tông, ông được sẽ đánh đòn.

thăng chức Thượng thư Bộ Lại kiêm Đông các Đại Vũ Duệ vẫn không thèm dậy, cứ nằm mà đọc luôn:

học sĩ, tước Trình khê hầu.

Ba gian cầu trống khổ mình ông,

Vũ Duệ tính cương trực, thẳng thắn, nên vua Lê Rét quá nằm co há phải cuồng?

rất tin dùng, các quan đồng triều ai cũng kính nể.

Cá lớn nép vây miền Bắc Hải

Khi nhà Lê suy vong, bị Mạc Đăng Dung cướp Rồng thiêng uốn khúc chốn Nam Dương 1

ngôi. Thấy ông là người có tài, Mạc Đăng Dung dụ

Một niềm trung ái lo cho trọn

ông ra làm quan, ông chửi mắng thậm tệ, rồi đeo ấn Hai chữ công danh níu chẳng buông tín nhảy xuống cửa Thần Phù tuẫn tiết.

Có khuất bao nhiêu thời có duỗi

Năm 1666, vì cảm kích trước lòng trung nghĩa Sang xuân ấm áp hãy ra tuồng.

của Vũ Duệ với nhà Lê, vua Lê Huyền Tông cho dân Quan Thái phóng thấy bài thơ có khí phách nên làng lập đền thờ, đồng thời tặng lá cờ thêu hai chữ

thưởng cho ông rất hậu để tỏ ý kính trọng.

“Tiết Nghĩa” treo ở đền thờ ông.

*

* *

Năm Canh Tuất (1490), đời vua Lê Thánh Tông, _______________

1. Nam Dương: Tên đất, nơi Khổng Minh đời Tam Quốc ở ẩn trước khi ra giúp Lưu Bị. Tác giả có ý nói mình đương ở ẩn để chuẩn bị giúp nước, giúp đời.

96

97

https://thuviensach.vn

TRẠNG NGUYÊN VŨ DƯƠNG*

TRẠNG NGUYÊN NGHIÊM VIỆN*

(1472 - ?)

(? - ?)

Vũ Dương người thôn Mạn Nhuế, huyện Thanh Nghiêm Viện người làng Bồng Lai, huyện Quế

Lâm, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương (nay thuộc thị

Dương (nay thuộc xã Bồng Lai, huyện Quế Võ, tỉnh trấn Nam Sách, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương).

Bắc Ninh).

Ông đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh Nghiêm Viện đỗ Trạng nguyên khoa Bính (Trạng nguyên) khoa Quý Sửu, niên hiệu Hồng Đức Thìn, niên hiệu Hồng Đức thứ 27 (1496) đời vua thứ 24 (1493) đời vua Lê Thánh Tông. Từ thi Hương Lê Thánh Tông.

đến thi Hội, thi Đình ông đều đỗ thủ khoa. Ông làm Trước tên ông là Nghiêm Viên. Sau khi thi Đình, quan đến chức Công bộ Thượng thư, ông là thành được vua Lê Thánh Tông đổi tên là Viện và gả công viên của hội Tao Đàn, từng được cử đi sứ nhà Minh.

chúa cho.

Tác phẩm của ông hiện còn 10 bài thơ chữ Hán chép trong Toàn Việt thi lục.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGHIÊM VIỆN1

Thuở thiếu thời Nghiêm Viện có tên thật là Viên, lại có tên thường gọi là Hoãn.

_______________

* Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng _______________

nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến

* Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng Việt Nam, Sđd.

nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến 1. Sở Văn hóa thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh Bắc, Việt Nam, Sđd.

Sđd.

98

99

https://thuviensach.vn

TRẠNG NGUYÊN VŨ DƯƠNG*

TRẠNG NGUYÊN NGHIÊM VIỆN*

(1472 - ?)

(? - ?)

Vũ Dương người thôn Mạn Nhuế, huyện Thanh Nghiêm Viện người làng Bồng Lai, huyện Quế

Lâm, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương (nay thuộc thị

Dương (nay thuộc xã Bồng Lai, huyện Quế Võ, tỉnh trấn Nam Sách, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương).

Bắc Ninh).

Ông đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh Nghiêm Viện đỗ Trạng nguyên khoa Bính (Trạng nguyên) khoa Quý Sửu, niên hiệu Hồng Đức Thìn, niên hiệu Hồng Đức thứ 27 (1496) đời vua thứ 24 (1493) đời vua Lê Thánh Tông. Từ thi Hương Lê Thánh Tông.

đến thi Hội, thi Đình ông đều đỗ thủ khoa. Ông làm Trước tên ông là Nghiêm Viên. Sau khi thi Đình, quan đến chức Công bộ Thượng thư, ông là thành được vua Lê Thánh Tông đổi tên là Viện và gả công viên của hội Tao Đàn, từng được cử đi sứ nhà Minh.

chúa cho.

Tác phẩm của ông hiện còn 10 bài thơ chữ Hán chép trong Toàn Việt thi lục.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGHIÊM VIỆN1

Thuở thiếu thời Nghiêm Viện có tên thật là Viên, lại có tên thường gọi là Hoãn.

_______________

* Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng _______________

nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến

* Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng Việt Nam, Sđd.

nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến 1. Sở Văn hóa thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh Bắc, Việt Nam, Sđd.

Sđd.

98

99

https://thuviensach.vn

Năm Bính Thìn, niên hiệu Hồng Đức thứ 27

(1496) vua Lê Thánh Tông mở khoa thi Đình.

Nghiêm Viên lều chõng ứng thi. Ở khoa thi này, các quan chấm thi lấy 43 người trúng cách. Nhưng khi đưa các vị trúng cách lên điện, vua nhìn dung mạo của các tân khoa rồi chỉ lấy đỗ 30 tiến sĩ.

TRẠNG NGUYÊN ĐỖ LÝ KHIÊM

Ngày thi Điện, hai quyển thi của Nghiêm Viên (? - 1510)

và một tân khoa nữa có điểm số ngang nhau, xem đi xem lại thì thấy mỗi người mỗi vẻ mười phân vẹn mười. Vua Lê Thánh Tông phân vân không biết nên Đỗ Lý Khiêm người làng Ngoại Lãng, huyện Thư

chọn ai đậu Trạng nguyên, ai đậu Bảng nhãn.

Trì, trấn Sơn Nam (nay là xã Song Lãng, huyện Vũ

Chợt nhớ đến giấc mơ đêm trước, vua nhìn thấy Thư, tỉnh Thái Bình). Ông còn có tên là Đỗ Lý Ích.

một con hổ ăn đầu người. Vốn là một vị nguyên soái Đỗ Lý Khiêm đỗ Trạng nguyên khoa Kỷ Mùi Hội Tao đàn “Nhị thập bát tú”, rất giỏi thi thư, văn niên hiệu Cảnh Thống thứ 2 (1499), đời vua Lê Hiến chữ, vua Lê Thánh Tông cho rằng chữ Viên (con Tông. Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, giữ chức Phó khỉ) và chữ Hổ có nét giống nhau, âu là điềm trời đô ngự sử, năm 1510, được vua Lê cử đi sứ nhà báo trước chăng? Nghĩ vậy, vua bèn lấy Nghiêm Viên đậu Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh Minh. Nhưng tiếc là ông bị bệnh, mất trên đường đi.

(Trạng nguyên). Sau đó, vua cải tên cho Nghiêm Vua truy phong cho ông chức Đô ngự sử.

Viên thành Nghiêm Viện để tránh điềm gở trong giấc mơ kia. Lại thấy Nghiêm Viện dung mạo uy GIAI THOẠI

nghi, tuấn tú, vua bèn gả công chúa cho ông, đợi sau VỀ TRẠNG NGUYÊN ĐỖ LÝ KHIÊM

ngày tân Trạng vinh quy bái tổ sẽ thăng quan tước.

Nhưng tiếc thay, vị Trạng nguyên trẻ tuổi, vị

Khoa thi năm Kỷ Mùi (1499), Lý Khiêm đỗ Trạng phò mã tài hoa chưa kịp một ngày làm quan thì đã nguyên, làm quan đến chức Đô ngự sử. Khoa thi qua đời. Nghiêm Viện chẳng may trúng độc mà chết sau, em ruột của ông là Đỗ Oánh cũng đỗ tiến sĩ, ra khi ông về vinh quy bái tổ quê nhà...

làm quan trong triều, vì thế, người đương thời vẫn Từ kinh đô cho tới dân gian, ai biết tin ấy cũng truyền tụng nhau câu “Huynh đệ đồng triều”.

đều ngậm ngùi thương tiếc.

100

101

https://thuviensach.vn

Năm Bính Thìn, niên hiệu Hồng Đức thứ 27

(1496) vua Lê Thánh Tông mở khoa thi Đình.

Nghiêm Viên lều chõng ứng thi. Ở khoa thi này, các quan chấm thi lấy 43 người trúng cách. Nhưng khi đưa các vị trúng cách lên điện, vua nhìn dung mạo của các tân khoa rồi chỉ lấy đỗ 30 tiến sĩ.

TRẠNG NGUYÊN ĐỖ LÝ KHIÊM

Ngày thi Điện, hai quyển thi của Nghiêm Viên (? - 1510)

và một tân khoa nữa có điểm số ngang nhau, xem đi xem lại thì thấy mỗi người mỗi vẻ mười phân vẹn mười. Vua Lê Thánh Tông phân vân không biết nên Đỗ Lý Khiêm người làng Ngoại Lãng, huyện Thư

chọn ai đậu Trạng nguyên, ai đậu Bảng nhãn.

Trì, trấn Sơn Nam (nay là xã Song Lãng, huyện Vũ

Chợt nhớ đến giấc mơ đêm trước, vua nhìn thấy Thư, tỉnh Thái Bình). Ông còn có tên là Đỗ Lý Ích.

một con hổ ăn đầu người. Vốn là một vị nguyên soái Đỗ Lý Khiêm đỗ Trạng nguyên khoa Kỷ Mùi Hội Tao đàn “Nhị thập bát tú”, rất giỏi thi thư, văn niên hiệu Cảnh Thống thứ 2 (1499), đời vua Lê Hiến chữ, vua Lê Thánh Tông cho rằng chữ Viên (con Tông. Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, giữ chức Phó khỉ) và chữ Hổ có nét giống nhau, âu là điềm trời đô ngự sử, năm 1510, được vua Lê cử đi sứ nhà báo trước chăng? Nghĩ vậy, vua bèn lấy Nghiêm Viên đậu Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh Minh. Nhưng tiếc là ông bị bệnh, mất trên đường đi.

(Trạng nguyên). Sau đó, vua cải tên cho Nghiêm Vua truy phong cho ông chức Đô ngự sử.

Viên thành Nghiêm Viện để tránh điềm gở trong giấc mơ kia. Lại thấy Nghiêm Viện dung mạo uy GIAI THOẠI

nghi, tuấn tú, vua bèn gả công chúa cho ông, đợi sau VỀ TRẠNG NGUYÊN ĐỖ LÝ KHIÊM

ngày tân Trạng vinh quy bái tổ sẽ thăng quan tước.

Nhưng tiếc thay, vị Trạng nguyên trẻ tuổi, vị

Khoa thi năm Kỷ Mùi (1499), Lý Khiêm đỗ Trạng phò mã tài hoa chưa kịp một ngày làm quan thì đã nguyên, làm quan đến chức Đô ngự sử. Khoa thi qua đời. Nghiêm Viện chẳng may trúng độc mà chết sau, em ruột của ông là Đỗ Oánh cũng đỗ tiến sĩ, ra khi ông về vinh quy bái tổ quê nhà...

làm quan trong triều, vì thế, người đương thời vẫn Từ kinh đô cho tới dân gian, ai biết tin ấy cũng truyền tụng nhau câu “Huynh đệ đồng triều”.

đều ngậm ngùi thương tiếc.

100

101

https://thuviensach.vn

Hai anh em ông sinh ra trong một gia đình Trước khi đi, thầy nói thêm:

nghèo mà vẫn học rất giỏi, tính tình lại phóng

- Trên đất này, tôi thấy cả bút, bảng trùng nhau, có khoáng, hiền hậu nên người trong vùng vì yêu mến lẽ hai anh em cùng đỗ đạt. Chỉ hiềm một nỗi có con nên khi kể lại chuyện hai ông đã thần thánh hóa ngựa không quay đầu, một người làm quan to đấy, nguồn gốc xuất thân.

nhưng sẽ qua đời nơi đất khách quê người.

Chuyện kể rằng:

Rồi một buổi chiều, bà bán nước đến giếng gánh Mẹ hai ông là một người đàn bà tốt bụng, nước, chợt thấy hai ngôi sao rơi vào hai bình nước thương người. Nhà nghèo nên bà phải mở quán bán của bà. Bà đoán là điềm lành nên giữ lại uống. Một nước bên đường.

thời gian sau, bà mang bầu, sinh ra Đỗ Lý Khiêm và Một buổi chiều, trời đã sẩm tối, bà đang chuẩn bị

Đỗ Oánh.

dọn hàng thì thấy mấy người khách có vẻ từ xa đi Hai anh em ngày ngày phải giúp mẹ kiếm sống, đến, bộ dạng xem chừng cũng đã mệt mỏi. Bà liền khi mò cua bắt ốc, khi cày thuê cuốc mướn, cuộc chạy lại, mời vào quán nghỉ ngơi, lại tất tả nấu sống rất cơ cực. Thế nhưng khi thấy tụi trẻ đồng nướng cơm nước mời mọi người ăn. Chờ cho mọi trang lứa cắp sách đến nhà một thầy đồ trong làng người ăn xong, bà thu xếp cho họ chỗ nghỉ ngơi.

để học chữ, hai anh em cũng nằng nặc xin mẹ cho Mấy người ấy cảm động lắm, cứ tấm tắc khen bà đi học bằng được. Ông đồ thương hai đứa trẻ

nhân hậu, chu đáo.

nghèo mà hiếu học đã hết lòng giúp đỡ bằng cách Sáng hôm sau, đoàn người chuẩn bị lên đường bà dậy sớm nấu cơm nếp, gói cho họ mang theo.

không lấy tiền học, hàng tháng lại cấp cho một Người đàn ông đứng đầu toán người ấy trông dáng khoản để mua giấy, bút. Được đi học, hai anh em phương phi, phúc hậu, bảo với bà rằng: học rất chăm, kiến thức hơn hẳn các bạn trong lớp.

- Tôi là thầy địa lý, mọi người vẫn gọi là Tả Ao.

Mỗi khi đi học về, hai anh em thường mang sách Nhân có việc đi ngang qua, phát hiện nơi đây có ra quán, vừa bán hàng giúp mẹ vừa học bài. Họ

một điểm huyệt đẹp. Thần thủ huyệt là một con hạc bình văn, giảng bài cho nhau nghe, nhiều khách qua trắng. Huyệt này phát về đường học hành, có thể

đường dừng chân uống nước, thấy hay cũng cứ

đậu đến trạng nguyên.

ngồi nghe mãi, không muốn dời chân.

Tả Ao tiên sinh cảm kích trước sự nhân hậu của Tiếng đồn hai anh em học giỏi ngày càng vang bà bán nước bèn chỉ cho bà điểm huyệt đẹp để bà xa, vượt ra khỏi tỉnh Thái Bình, đến tận kinh đô. Có đưa hài cốt của chồng về đó táng.

anh học trò họ Hoàng ở kinh đô, vẫn thường tự phụ

102

103

https://thuviensach.vn

Hai anh em ông sinh ra trong một gia đình Trước khi đi, thầy nói thêm:

nghèo mà vẫn học rất giỏi, tính tình lại phóng

- Trên đất này, tôi thấy cả bút, bảng trùng nhau, có khoáng, hiền hậu nên người trong vùng vì yêu mến lẽ hai anh em cùng đỗ đạt. Chỉ hiềm một nỗi có con nên khi kể lại chuyện hai ông đã thần thánh hóa ngựa không quay đầu, một người làm quan to đấy, nguồn gốc xuất thân.

nhưng sẽ qua đời nơi đất khách quê người.

Chuyện kể rằng:

Rồi một buổi chiều, bà bán nước đến giếng gánh Mẹ hai ông là một người đàn bà tốt bụng, nước, chợt thấy hai ngôi sao rơi vào hai bình nước thương người. Nhà nghèo nên bà phải mở quán bán của bà. Bà đoán là điềm lành nên giữ lại uống. Một nước bên đường.

thời gian sau, bà mang bầu, sinh ra Đỗ Lý Khiêm và Một buổi chiều, trời đã sẩm tối, bà đang chuẩn bị

Đỗ Oánh.

dọn hàng thì thấy mấy người khách có vẻ từ xa đi Hai anh em ngày ngày phải giúp mẹ kiếm sống, đến, bộ dạng xem chừng cũng đã mệt mỏi. Bà liền khi mò cua bắt ốc, khi cày thuê cuốc mướn, cuộc chạy lại, mời vào quán nghỉ ngơi, lại tất tả nấu sống rất cơ cực. Thế nhưng khi thấy tụi trẻ đồng nướng cơm nước mời mọi người ăn. Chờ cho mọi trang lứa cắp sách đến nhà một thầy đồ trong làng người ăn xong, bà thu xếp cho họ chỗ nghỉ ngơi.

để học chữ, hai anh em cũng nằng nặc xin mẹ cho Mấy người ấy cảm động lắm, cứ tấm tắc khen bà đi học bằng được. Ông đồ thương hai đứa trẻ

nhân hậu, chu đáo.

nghèo mà hiếu học đã hết lòng giúp đỡ bằng cách Sáng hôm sau, đoàn người chuẩn bị lên đường bà dậy sớm nấu cơm nếp, gói cho họ mang theo.

không lấy tiền học, hàng tháng lại cấp cho một Người đàn ông đứng đầu toán người ấy trông dáng khoản để mua giấy, bút. Được đi học, hai anh em phương phi, phúc hậu, bảo với bà rằng: học rất chăm, kiến thức hơn hẳn các bạn trong lớp.

- Tôi là thầy địa lý, mọi người vẫn gọi là Tả Ao.

Mỗi khi đi học về, hai anh em thường mang sách Nhân có việc đi ngang qua, phát hiện nơi đây có ra quán, vừa bán hàng giúp mẹ vừa học bài. Họ

một điểm huyệt đẹp. Thần thủ huyệt là một con hạc bình văn, giảng bài cho nhau nghe, nhiều khách qua trắng. Huyệt này phát về đường học hành, có thể

đường dừng chân uống nước, thấy hay cũng cứ

đậu đến trạng nguyên.

ngồi nghe mãi, không muốn dời chân.

Tả Ao tiên sinh cảm kích trước sự nhân hậu của Tiếng đồn hai anh em học giỏi ngày càng vang bà bán nước bèn chỉ cho bà điểm huyệt đẹp để bà xa, vượt ra khỏi tỉnh Thái Bình, đến tận kinh đô. Có đưa hài cốt của chồng về đó táng.

anh học trò họ Hoàng ở kinh đô, vẫn thường tự phụ

102

103

https://thuviensach.vn

cho là mình giỏi, nghe tiếng hai anh em họ Đỗ đã lặn lội hỏi thăm, tìm về tận quán nước để thử tài thơ

phú. Người học trò giở hết cách thử tài, nào là câu đối, điển tích, làm thơ, thiên văn địa lý, chỗ nào hai anh em cũng đối đáp vanh vách. Cuối cùng người TRẠNG NGUYÊN LÊ ÍCH MỘC*

học trò họ Hoàng phải bái phục mà than rằng:

- Khôi nguyên khoa này nhất định về tay anh em họ Đỗ. Ta đành phải lùi lại khoa sau vậy!

Lê Ích Mộc người xã Thanh Lãng, huyện Thủy Quả nhiên, khoa thi năm Kỷ Mùi, đời Lê Hiến Đường (nay là thôn Thanh Lãng, xã Quảng Thanh, Tông, Lý Khiêm đỗ Trạng nguyên. Sau khi đỗ, ông huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng).

giữ chức Phó đô ngự sử, năm 1510 được cử đi sứ

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Tuất, niên nhà Minh nhưng không may mất trên đường đi.

hiệu Cảnh Thống thứ 5 (1502), đời vua Lê Hiến Tông.

Khoa thi sau, Đỗ Oánh đỗ tiến sĩ, làm quan đến chức Thượng thư và bị chết trận, được phong làm TƯ LIỆU VÀ GIAI THOẠI

Phúc thần.

VỀ TRẠNG NGUYÊN LÊ ÍCH MỘC

Theo gia phả Lê tộc để lại thì Lê Ích Mộc sinh ngày mồng 2 tháng 2 năm 1458 tại làng Ráng, huyện Thủy Đường, bậc khởi tổ là cụ Lê Văn Hộ từ đất Thanh Hóa đến đây sinh cơ lập nghiệp. Đến đời thứ

ba, kết quả của mối tình giữa cụ Lê Văn Quang và bà Nguyễn Thị Lệ là cậu bé Lê Ích Mộc. Theo sinh đồ1 Lê Tuấn Mậu trong: Tiểu sử thiền sư chùa Thanh _______________

* Theo tư liệu của Đài truyền hình huyện Thủy Nguyên -

Thành phố Hải Phòng. Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng Nguyên Lê Ích Mộc.

1. Tức Tú tài.

104

105

https://thuviensach.vn

cho là mình giỏi, nghe tiếng hai anh em họ Đỗ đã lặn lội hỏi thăm, tìm về tận quán nước để thử tài thơ

phú. Người học trò giở hết cách thử tài, nào là câu đối, điển tích, làm thơ, thiên văn địa lý, chỗ nào hai anh em cũng đối đáp vanh vách. Cuối cùng người TRẠNG NGUYÊN LÊ ÍCH MỘC*

học trò họ Hoàng phải bái phục mà than rằng:

- Khôi nguyên khoa này nhất định về tay anh em họ Đỗ. Ta đành phải lùi lại khoa sau vậy!

Lê Ích Mộc người xã Thanh Lãng, huyện Thủy Quả nhiên, khoa thi năm Kỷ Mùi, đời Lê Hiến Đường (nay là thôn Thanh Lãng, xã Quảng Thanh, Tông, Lý Khiêm đỗ Trạng nguyên. Sau khi đỗ, ông huyện Thủy Nguyên, Hải Phòng).

giữ chức Phó đô ngự sử, năm 1510 được cử đi sứ

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Tuất, niên nhà Minh nhưng không may mất trên đường đi.

hiệu Cảnh Thống thứ 5 (1502), đời vua Lê Hiến Tông.

Khoa thi sau, Đỗ Oánh đỗ tiến sĩ, làm quan đến chức Thượng thư và bị chết trận, được phong làm TƯ LIỆU VÀ GIAI THOẠI

Phúc thần.

VỀ TRẠNG NGUYÊN LÊ ÍCH MỘC

Theo gia phả Lê tộc để lại thì Lê Ích Mộc sinh ngày mồng 2 tháng 2 năm 1458 tại làng Ráng, huyện Thủy Đường, bậc khởi tổ là cụ Lê Văn Hộ từ đất Thanh Hóa đến đây sinh cơ lập nghiệp. Đến đời thứ

ba, kết quả của mối tình giữa cụ Lê Văn Quang và bà Nguyễn Thị Lệ là cậu bé Lê Ích Mộc. Theo sinh đồ1 Lê Tuấn Mậu trong: Tiểu sử thiền sư chùa Thanh _______________

* Theo tư liệu của Đài truyền hình huyện Thủy Nguyên -

Thành phố Hải Phòng. Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng Nguyên Lê Ích Mộc.

1. Tức Tú tài.

104

105

https://thuviensach.vn

Lãng soạn năm 1597 cho biết: “Dưới triều Lê Thánh đóm hay dưới ánh sáng mờ nhạt của ánh trăng Tông, ở làng Ráng, huyện Thủy Đường, phủ Kinh khuya, Lê Ích Mộc lấy mâm cát làm sách học, chăm Môn, trấn Hải Dương, có một người nối nghiệp chỉ dùi mài kinh sử. Ông lấy cát đổ lên mâm xoa Nho, rất mực hiếu thảo, họ Lê tên Quang, vợ là phẳng, dùng ngón tay viết chữ lên đó để học, ghi Nguyễn Thị Lệ, cửa nhà thanh bần, kính sư sùng nhớ rồi xóa đi. Đó là cách học “nhập tâm” giúp Phật, hay giúp đỡ người nghèo khó. Một đêm kia vợ

người ta nhớ lâu, hiểu kỹ. Ích Mộc cho rằng: Việc chồng nằm chiêm bao thấy Quan Âm Bồ Tát ban học là việc khó nhưng không vì thế mà không học.

cho một đóa hoa sen và một bài thơ:

Mỗi người hãy tùy theo khả năng của mình mà Phật cho Lệ thị một bông sen

chọn học. Bởi thế mà ông đã lừng danh trong thiên Hiển hách nghìn thu dậy tiếng khen hạ là người nhớ lâu hiểu kỹ. Tài học của ông đã Đích xác sang năm sinh quý tử

được ghi trong sách Đại Việt đỉnh nguyên phật lục: Danh lừng tam giáo gọi ơn trên.

“Tam công túc học đáo Kim cang” tức là sau ba Hôm sau, vợ chồng nói chuyện với nhau lấy làm năm đã thông hiểu đầy đủ giáo lý, giáo pháp của vui mừng. Từ ngày ấy, bà Lệ có mang và sinh hạ

bộ kinh Kim cương.

được một người con trai mặt vuông, tai lớn đặt tên Một hôm, Ích Mộc đang đi ở ngoài đường, gặp là Lê Ích Mộc.

một vị sư già. Nhà sư thấy Lê Ích Mộc có tướng và Tục truyền rằng thuở nhỏ Lê Ích Mộc là cậu bé cơ duyên của một vị cao tăng nên theo Lê Ích Mộc thông minh, ham học và ngoan ngoãn, được bà con về nhà. Ông Lê Văn Quang thấy khách quý lại chơi, làng trên xóm dưới yêu quý. Hàng ngày, sau những xiết bao mừng rỡ, ân cần mời làm thượng khách.

buổi phụ giúp cha mẹ, Lê Ích Mộc thường hay tới Nhà sư chỉ Lê Ích Mộc nói rằng: Ông là người thiện chùa Ráng, giúp đỡ các vị tăng ni quét dọn nhà cửa, tâm nên cậu bé này có quý tướng làm nên sự nghiệp xới đất trồng cây, nghe nhờ văn sách và chăm chỉ

lớn, rạng danh gia phong. Nếu cho cậu ấy xuất gia học hành.

đầu Phật, tương lai ắt đỗ đạt cao, vinh hiển gia Cảm động trước tấm lòng say mê, hiếu học, phong, tiền đồ không thể hạn lượng được.

nhà chùa đã nhận cậu bé Lê Ích Mộc vào làm đệ tử, Ông Lê Văn Quang bèn hỏi: “Ý con thế nào?” Ích kèm cặp thêm kinh sử. Ngày ngày ăn chay niệm Mộc nhận lời. Từ đó, Lê Ích Mộc xuất gia học đạo Phật song Lê Ích Mộc vẫn dành thời gian cho đèn gánh sách theo thầy đến ở chốn xa. Nhà sư là một vị

sách. Đêm đêm, dưới ánh sáng lập loè của đom cao tăng trụ trì tại chùa Yên Lãng (tức chùa Láng).

106

107

https://thuviensach.vn

Lãng soạn năm 1597 cho biết: “Dưới triều Lê Thánh đóm hay dưới ánh sáng mờ nhạt của ánh trăng Tông, ở làng Ráng, huyện Thủy Đường, phủ Kinh khuya, Lê Ích Mộc lấy mâm cát làm sách học, chăm Môn, trấn Hải Dương, có một người nối nghiệp chỉ dùi mài kinh sử. Ông lấy cát đổ lên mâm xoa Nho, rất mực hiếu thảo, họ Lê tên Quang, vợ là phẳng, dùng ngón tay viết chữ lên đó để học, ghi Nguyễn Thị Lệ, cửa nhà thanh bần, kính sư sùng nhớ rồi xóa đi. Đó là cách học “nhập tâm” giúp Phật, hay giúp đỡ người nghèo khó. Một đêm kia vợ

người ta nhớ lâu, hiểu kỹ. Ích Mộc cho rằng: Việc chồng nằm chiêm bao thấy Quan Âm Bồ Tát ban học là việc khó nhưng không vì thế mà không học.

cho một đóa hoa sen và một bài thơ:

Mỗi người hãy tùy theo khả năng của mình mà Phật cho Lệ thị một bông sen

chọn học. Bởi thế mà ông đã lừng danh trong thiên Hiển hách nghìn thu dậy tiếng khen hạ là người nhớ lâu hiểu kỹ. Tài học của ông đã Đích xác sang năm sinh quý tử

được ghi trong sách Đại Việt đỉnh nguyên phật lục: Danh lừng tam giáo gọi ơn trên.

“Tam công túc học đáo Kim cang” tức là sau ba Hôm sau, vợ chồng nói chuyện với nhau lấy làm năm đã thông hiểu đầy đủ giáo lý, giáo pháp của vui mừng. Từ ngày ấy, bà Lệ có mang và sinh hạ

bộ kinh Kim cương.

được một người con trai mặt vuông, tai lớn đặt tên Một hôm, Ích Mộc đang đi ở ngoài đường, gặp là Lê Ích Mộc.

một vị sư già. Nhà sư thấy Lê Ích Mộc có tướng và Tục truyền rằng thuở nhỏ Lê Ích Mộc là cậu bé cơ duyên của một vị cao tăng nên theo Lê Ích Mộc thông minh, ham học và ngoan ngoãn, được bà con về nhà. Ông Lê Văn Quang thấy khách quý lại chơi, làng trên xóm dưới yêu quý. Hàng ngày, sau những xiết bao mừng rỡ, ân cần mời làm thượng khách.

buổi phụ giúp cha mẹ, Lê Ích Mộc thường hay tới Nhà sư chỉ Lê Ích Mộc nói rằng: Ông là người thiện chùa Ráng, giúp đỡ các vị tăng ni quét dọn nhà cửa, tâm nên cậu bé này có quý tướng làm nên sự nghiệp xới đất trồng cây, nghe nhờ văn sách và chăm chỉ

lớn, rạng danh gia phong. Nếu cho cậu ấy xuất gia học hành.

đầu Phật, tương lai ắt đỗ đạt cao, vinh hiển gia Cảm động trước tấm lòng say mê, hiếu học, phong, tiền đồ không thể hạn lượng được.

nhà chùa đã nhận cậu bé Lê Ích Mộc vào làm đệ tử, Ông Lê Văn Quang bèn hỏi: “Ý con thế nào?” Ích kèm cặp thêm kinh sử. Ngày ngày ăn chay niệm Mộc nhận lời. Từ đó, Lê Ích Mộc xuất gia học đạo Phật song Lê Ích Mộc vẫn dành thời gian cho đèn gánh sách theo thầy đến ở chốn xa. Nhà sư là một vị

sách. Đêm đêm, dưới ánh sáng lập loè của đom cao tăng trụ trì tại chùa Yên Lãng (tức chùa Láng).

106

107

https://thuviensach.vn

Trong khoảng 5 năm, Ích Mộc đủ thông hiểu các pho chuyên nghiên cứu Kinh tam tạng nhà Phật. Sách Đại kinh Phật, tiếng tăm của ông lừng lẫy khắp làng.

Việt sử ký toàn thư chép: “Mùa xuân tháng hai năm Ngày ngày ăn chay niệm Phật, chăm chỉ sách Nhâm Tuất niên hiệu Cảnh Thống thứ 5 (1502) đời đèn, ông gần gũi dân làng, chỉ bảo họ cách làm ăn, vua Lê Hiến Tông, triều đình mở hội thi kén người làm thuốc chữa bệnh cho dân, hướng dẫn từ công tài, một lần nữa, Lê Ích Mộc quyết tâm dùi mài kinh việc cấy cày đồng áng đến cắm đăng đan lưới cho sử ứng thi những mong đem tài trí giúp nước. Khoa dân bắt tôm, cá. Sau những kỳ đi giảng kinh ở

thi năm ấy sĩ tử đi ứng thi có mấy mươi ngàn người, những vùng xa trở về, ông thường đem về những triều đình chọn lấy đỗ 61 người có bài thi xuất sắc giống cây lạ phân phát cho dân làng trồng, cung nhất, trong đó Lê Ích Mộc đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ

cấp nguồn gỗ chủ yếu để dựng chùa, làm nhà cửa.

cập đệ đệ nhất danh (Trạng nguyên), Lê Sạn đỗ Đệ

Sống nơi cửa thiền sân Phật, Lê Ích Mộc luôn nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh (Bảng nhãn), thông cảm sâu sắc với những khó khăn của dân Nguyễn Văn Thái đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ

làng, ông khuyên mọi người hướng về cửa Phật với tam danh (Thám hoa). Khi duyệt bài văn của Lê Ích lòng thành tâm của chính mình chứ không phải Mộc, nhà vua vô cùng sửng sốt khen ngợi và mến bằng những nghi lễ tốn kém. Không chỉ là một vị

phục tài văn chương của ông bèn sai ông đọc bài tăng sư chuyên tâm hằng dương Phật pháp, mà

“chế thư” của mình trước các ông nghè tân khoa.

ông còn là người am hiểu sâu sắc giáo lý Khổng Hai tay Lê Ích Mộc nâng lư hương đang bốc cháy Tử, Mạnh Tử, tỏ tường sâu trình các phép thần rừng rực làm bỏng rộp hết cả da tay mà không biết.

thông huyền bí của Đạo Giáo, Lão, Trung. Ông kế

Sách Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề chép: thừa được truyền thống “Nhập thế gia trụ Phật

“Lê Ích Mộc tuổi đã cao mà chưa đỗ đạt gì thì tâm pháp” của các thiền sư nổi tiếng như thiền sư Vạn trạng cũng buồn, ông thường đến chùa Diên Phúc Hạnh, thiền sư Đạo Hạnh, thiền sư Minh Không...

theo học thầy chùa và Kinh Phật. Kỳ thi Đình năm Chính nhờ các phương thuật huyền bí kết hợp với ấy, tự tay vua Lê Hiến Tông ra đề thi về đạo trị nước sự am hiểu về y học, thiên văn, chiêm tinh, lý số...

của bậc đế vương với đề bài ra 9 dòng chữ. Thật là của Lê Ích Mộc mà ngôi chùa Ráng đã trở thành duyên kỳ phúc đã đến. Bằng những hiểu biết sâu một sơn môn lẫy lừng.

sắc của gần 30 năm đèn sách, Lê Ích Mộc trình bày Dưới triều Lê Thánh Tông, ông đi thi mấy lần một cách mạch lạc, trôi chảy trên 25 trang giấy về

mà không đỗ. Ông về quê nhà trụ trì tại chùa Ráng, niềm khát vọng chấn hưng Phật giáo, hiến nhiều kế

108

109

https://thuviensach.vn

Trong khoảng 5 năm, Ích Mộc đủ thông hiểu các pho chuyên nghiên cứu Kinh tam tạng nhà Phật. Sách Đại kinh Phật, tiếng tăm của ông lừng lẫy khắp làng.

Việt sử ký toàn thư chép: “Mùa xuân tháng hai năm Ngày ngày ăn chay niệm Phật, chăm chỉ sách Nhâm Tuất niên hiệu Cảnh Thống thứ 5 (1502) đời đèn, ông gần gũi dân làng, chỉ bảo họ cách làm ăn, vua Lê Hiến Tông, triều đình mở hội thi kén người làm thuốc chữa bệnh cho dân, hướng dẫn từ công tài, một lần nữa, Lê Ích Mộc quyết tâm dùi mài kinh việc cấy cày đồng áng đến cắm đăng đan lưới cho sử ứng thi những mong đem tài trí giúp nước. Khoa dân bắt tôm, cá. Sau những kỳ đi giảng kinh ở

thi năm ấy sĩ tử đi ứng thi có mấy mươi ngàn người, những vùng xa trở về, ông thường đem về những triều đình chọn lấy đỗ 61 người có bài thi xuất sắc giống cây lạ phân phát cho dân làng trồng, cung nhất, trong đó Lê Ích Mộc đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ

cấp nguồn gỗ chủ yếu để dựng chùa, làm nhà cửa.

cập đệ đệ nhất danh (Trạng nguyên), Lê Sạn đỗ Đệ

Sống nơi cửa thiền sân Phật, Lê Ích Mộc luôn nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh (Bảng nhãn), thông cảm sâu sắc với những khó khăn của dân Nguyễn Văn Thái đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ

làng, ông khuyên mọi người hướng về cửa Phật với tam danh (Thám hoa). Khi duyệt bài văn của Lê Ích lòng thành tâm của chính mình chứ không phải Mộc, nhà vua vô cùng sửng sốt khen ngợi và mến bằng những nghi lễ tốn kém. Không chỉ là một vị

phục tài văn chương của ông bèn sai ông đọc bài tăng sư chuyên tâm hằng dương Phật pháp, mà

“chế thư” của mình trước các ông nghè tân khoa.

ông còn là người am hiểu sâu sắc giáo lý Khổng Hai tay Lê Ích Mộc nâng lư hương đang bốc cháy Tử, Mạnh Tử, tỏ tường sâu trình các phép thần rừng rực làm bỏng rộp hết cả da tay mà không biết.

thông huyền bí của Đạo Giáo, Lão, Trung. Ông kế

Sách Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề chép: thừa được truyền thống “Nhập thế gia trụ Phật

“Lê Ích Mộc tuổi đã cao mà chưa đỗ đạt gì thì tâm pháp” của các thiền sư nổi tiếng như thiền sư Vạn trạng cũng buồn, ông thường đến chùa Diên Phúc Hạnh, thiền sư Đạo Hạnh, thiền sư Minh Không...

theo học thầy chùa và Kinh Phật. Kỳ thi Đình năm Chính nhờ các phương thuật huyền bí kết hợp với ấy, tự tay vua Lê Hiến Tông ra đề thi về đạo trị nước sự am hiểu về y học, thiên văn, chiêm tinh, lý số...

của bậc đế vương với đề bài ra 9 dòng chữ. Thật là của Lê Ích Mộc mà ngôi chùa Ráng đã trở thành duyên kỳ phúc đã đến. Bằng những hiểu biết sâu một sơn môn lẫy lừng.

sắc của gần 30 năm đèn sách, Lê Ích Mộc trình bày Dưới triều Lê Thánh Tông, ông đi thi mấy lần một cách mạch lạc, trôi chảy trên 25 trang giấy về

mà không đỗ. Ông về quê nhà trụ trì tại chùa Ráng, niềm khát vọng chấn hưng Phật giáo, hiến nhiều kế

108

109

https://thuviensach.vn

sách về đạo trị nước của các bậc đế vương qua thực trước khi đỗ Trạng nguyên, ông đã từng sống ở

tế các triều đại. Văn ông ý tứ dồi dào, đầy ký ức, chùa. Đó là nét riêng biệt, độc đáo của ông.

không bỏ sót ý nào. Khi duyệt bài của ông vua Lê Sau khi đỗ Trạng nguyên, Lê Ích Mộc bước vào Hiến Tông - một ông vua có phong cách thi nhân cuộc đời làm quan khi giai đoạn thịnh trị của thanh tao của thời Lê, vô cùng sửng sốt mà thốt lên triều Lê sơ không còn nữa. Từ sau đời vua Lê Hiến rằng: Bài văn của Lê Ích Mộc hơn hẳn mấy tầm so Tông ngắn ngủi, các vua chúa cháu chắt của nhà Lê với bạn đồng khoa, trẫm rất hài lòng duyệt cho từ Lê Uy Mục, Lê Tương Dực trở đi đều biến ngai người ấy xứng bậc khôi nguyên. Lê Ích Mộc đỗ

vàng thành cỗ xe hưởng lạc, tiến vào con đường xa Trạng nguyên năm 44 tuổi. Từ khoa thi này, triều hoa, thoái hóa cực độ trên mồ hôi, nước mắt và cả

đình có lệ treo Bảng Vàng ghi tên người đỗ ở cửa xương máu của nhân dân lao động, mâu thuẫn nhà Thái học càng thêm phần vinh hiển, ông là trong xã hội trở nên sâu sắc. Lê Ích Mộc sinh ra và Trạng nguyên của Tam giáo, tinh thông Nho Lão, lớn lên ở vùng đất lam lũ, sống trong sự đùm bọc am tường Kinh phật. Lê Ích Mộc đỗ Trạng nguyên của bà con lao động nên ông rất hiểu và thông cảm vào thời mà Phật giáo không còn là quốc giáo như

sâu sắc với đời sống nhân dân nơi thôn dã; đồng những triều đại Lý - Trần trước đây. Lúc này, Phật thời chịu ảnh hưởng của thuyết “từ bi hỷ xả”, lý “vô giáo đã nhường bước cho Nho giáo tiến lên hàng chấp”, lẽ “vô thường”, “vô ngã” của nhà Phật. Ông chính thống. Bấy lâu, các triều đại phong kiến đã thường hay giúp đỡ người nghèo, khuyên mọi dựa vào chính khoa cử Nho giáo để tuyển chọn người làm việc thiện, phát huy truyền thống, đạo lý nhân tài, lấy người ra làm quan, bổ sung đội ngũ

tốt đẹp của dân tộc.

quan lại từ triều đình xuống tới các địa phương Năm 1527, nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê. Mạc Đăng huyện, tổng. Bởi thế mà có nhiều người lao vào con Dung xưng vương. Trong giai đoạn đầu, vương đường cử nghiệp để tiến thân. Trên con đường hoạn triều mới có nhiều cải cách tiến bộ, được đông đảo lộ của các sĩ phu, cũng có nhiều người hanh thông nhân dân ủng hộ. Đông các Đại học sĩ triều Lê là hiển đạt, nhưng cũng không ít người bị trắc trở gian Thám hoa Phạm Văn Thái, bạn đồng khoa với Trạng nan mà thường là những người gặp trắc trở thì hay nguyên Lê Ích Mộc là một trong số cựu thần trí thức tìm đến triết lý và sự an ủi của Lão và Phật. Vậy nên đầu tiên ủng hộ Mạc Đăng Dung và tiến cử Lê Ích đường đời của các sĩ phu xưa thường là vào Nho, ra Mộc với Mạc Đăng Dung. Ông hăm hở dùng tài trí, Phật, ra Lão. Con đường của Lê Ích Mộc thì lại khác, hiểu biết ra giúp triều đại mới mong muốn thực 110

111

https://thuviensach.vn

sách về đạo trị nước của các bậc đế vương qua thực trước khi đỗ Trạng nguyên, ông đã từng sống ở

tế các triều đại. Văn ông ý tứ dồi dào, đầy ký ức, chùa. Đó là nét riêng biệt, độc đáo của ông.

không bỏ sót ý nào. Khi duyệt bài của ông vua Lê Sau khi đỗ Trạng nguyên, Lê Ích Mộc bước vào Hiến Tông - một ông vua có phong cách thi nhân cuộc đời làm quan khi giai đoạn thịnh trị của thanh tao của thời Lê, vô cùng sửng sốt mà thốt lên triều Lê sơ không còn nữa. Từ sau đời vua Lê Hiến rằng: Bài văn của Lê Ích Mộc hơn hẳn mấy tầm so Tông ngắn ngủi, các vua chúa cháu chắt của nhà Lê với bạn đồng khoa, trẫm rất hài lòng duyệt cho từ Lê Uy Mục, Lê Tương Dực trở đi đều biến ngai người ấy xứng bậc khôi nguyên. Lê Ích Mộc đỗ

vàng thành cỗ xe hưởng lạc, tiến vào con đường xa Trạng nguyên năm 44 tuổi. Từ khoa thi này, triều hoa, thoái hóa cực độ trên mồ hôi, nước mắt và cả

đình có lệ treo Bảng Vàng ghi tên người đỗ ở cửa xương máu của nhân dân lao động, mâu thuẫn nhà Thái học càng thêm phần vinh hiển, ông là trong xã hội trở nên sâu sắc. Lê Ích Mộc sinh ra và Trạng nguyên của Tam giáo, tinh thông Nho Lão, lớn lên ở vùng đất lam lũ, sống trong sự đùm bọc am tường Kinh phật. Lê Ích Mộc đỗ Trạng nguyên của bà con lao động nên ông rất hiểu và thông cảm vào thời mà Phật giáo không còn là quốc giáo như

sâu sắc với đời sống nhân dân nơi thôn dã; đồng những triều đại Lý - Trần trước đây. Lúc này, Phật thời chịu ảnh hưởng của thuyết “từ bi hỷ xả”, lý “vô giáo đã nhường bước cho Nho giáo tiến lên hàng chấp”, lẽ “vô thường”, “vô ngã” của nhà Phật. Ông chính thống. Bấy lâu, các triều đại phong kiến đã thường hay giúp đỡ người nghèo, khuyên mọi dựa vào chính khoa cử Nho giáo để tuyển chọn người làm việc thiện, phát huy truyền thống, đạo lý nhân tài, lấy người ra làm quan, bổ sung đội ngũ

tốt đẹp của dân tộc.

quan lại từ triều đình xuống tới các địa phương Năm 1527, nhà Mạc cướp ngôi nhà Lê. Mạc Đăng huyện, tổng. Bởi thế mà có nhiều người lao vào con Dung xưng vương. Trong giai đoạn đầu, vương đường cử nghiệp để tiến thân. Trên con đường hoạn triều mới có nhiều cải cách tiến bộ, được đông đảo lộ của các sĩ phu, cũng có nhiều người hanh thông nhân dân ủng hộ. Đông các Đại học sĩ triều Lê là hiển đạt, nhưng cũng không ít người bị trắc trở gian Thám hoa Phạm Văn Thái, bạn đồng khoa với Trạng nan mà thường là những người gặp trắc trở thì hay nguyên Lê Ích Mộc là một trong số cựu thần trí thức tìm đến triết lý và sự an ủi của Lão và Phật. Vậy nên đầu tiên ủng hộ Mạc Đăng Dung và tiến cử Lê Ích đường đời của các sĩ phu xưa thường là vào Nho, ra Mộc với Mạc Đăng Dung. Ông hăm hở dùng tài trí, Phật, ra Lão. Con đường của Lê Ích Mộc thì lại khác, hiểu biết ra giúp triều đại mới mong muốn thực 110

111

https://thuviensach.vn

hiện ý nguyện của mình là làm cho quốc thái dân rừng. Lê Ích Mộc đích thân trồng một rừng lim xanh an. Nhưng sau khi Mạc Đăng Dung, Mạc Đăng tốt, nhân dân địa phương được hưởng lợi hết đời này Doanh qua đời, mâu thuẫn trong nội bộ vương triều qua đời khác. Vết tích rừng lim quan Trạng xưa nay Mạc trở nên gay gắt, tình hình có lúc nguy ngập, còn đó... Nhờ có rừng lim này mà nhân dân địa một số cựu thần có uy tín như cha con Lê Bá Lý, phương có nguyên liệu tại chỗ để trùng tu Diên Phúc Nguyễn Thuyến đã bỏ Mạc theo Lê, dân chúng tự, xây đền Diên Thọ, mở rộng Từ văn, xây đình hoang mang không biết theo ai, nên mặc dù làm Hoàng Giáp, chùa Lốt, chùa Vang...

quan đến chức Tả thị lang, đứng hàng thứ ba sau Ngày 15 tháng 2 năm 1538, Lê Ích Mộc qua đời Thượng thư, Tham tri nhưng Lê Ích Mộc vẫn cảm tại quê nhà, hưởng thọ 80 tuổi. Mộ phần của ông thấy buồn chán, ông “treo ấn từ quan” về trí sĩ tại ngự tại rừng lim quan Trạng thuộc xóm Sỏi, thôn quê nhà. Nhớ thuở hàn vi, Lê Ích Mộc bỏ tiền ra tu Thanh Lãng. Lăng mộ quan Trạng đã trải qua hàng sửa, mở mang chùa Ráng, lấy tên chữ là Diên Phúc trăm năm trường tồn, luôn được tôn tạo, bảo vệ và tự và mở trường dạy học, đào tạo nhân tài cho quê trở thành một di sản văn hóa vượt khuôn khổ của hương, đất nước. Với tên chùa Diên Phúc tự, phải một dòng họ, của một làng, một xã mà trở thành chăng ông muốn ghi nhớ về nhân duyên phúc trạch niềm tự hào của cả nước. Lăng mộ đã được Bộ Văn mà trời, Phật ban cho ông trong nghiệp đời thi cử, hay là lời cầu mong duyên trời, phúc Phật đến với hóa Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia.

mọi người, mọi nhà với làng quê yêu dấu?

Rừng lim quan Trạng trồng xưa đã hóa thân vào các Là người nổi tiếng có học vấn sâu rộng, có đạo đức công trình công cộng của làng, của xã và thay thế

mẫu mực, Lê Ích Mộc còn là bậc thầy giáo tận tụy với vào đó là rừng bạch đàn xanh tốt.

nghề nghiệp, yêu thương học trò. Không chỉ luyện rèn Cuộc đời và sự nghiệp của Trạng nguyên Lê Ích học trò, ông thường khuyên dạy dân làng cách sống, Mộc là tấm gương sáng cho các thế hệ nối tiếp nhau cách cư xử sao cho hòa thuận, ấm êm. Ngôi chùa Diên phấn đấu học tập. Bởi ông chính là hiện thân của Phúc và từ chỉ Thanh Lãng nhờ có Lê Ích Mộc mà trở

tinh thần vượt khó, ham học hỏi để vươn tới đỉnh thành trung tâm đào tạo nhân tài và giáo hóa cả một cao của trí tuệ. Ông mãi mãi xứng đáng là niềm tự

vùng rộng lớn của huyện Thủy Đường.

hào, là biểu tượng của truyền thống hiếu học của Bên cạnh đó, ông cũng tích cực cùng với dân làng nhân dân Thủy Nguyên nói riêng và thành phố Hải Ráng khai phá vùng đầm lầy ven sông, trồng cây gây Phòng nói chung.

112

113

https://thuviensach.vn

hiện ý nguyện của mình là làm cho quốc thái dân rừng. Lê Ích Mộc đích thân trồng một rừng lim xanh an. Nhưng sau khi Mạc Đăng Dung, Mạc Đăng tốt, nhân dân địa phương được hưởng lợi hết đời này Doanh qua đời, mâu thuẫn trong nội bộ vương triều qua đời khác. Vết tích rừng lim quan Trạng xưa nay Mạc trở nên gay gắt, tình hình có lúc nguy ngập, còn đó... Nhờ có rừng lim này mà nhân dân địa một số cựu thần có uy tín như cha con Lê Bá Lý, phương có nguyên liệu tại chỗ để trùng tu Diên Phúc Nguyễn Thuyến đã bỏ Mạc theo Lê, dân chúng tự, xây đền Diên Thọ, mở rộng Từ văn, xây đình hoang mang không biết theo ai, nên mặc dù làm Hoàng Giáp, chùa Lốt, chùa Vang...

quan đến chức Tả thị lang, đứng hàng thứ ba sau Ngày 15 tháng 2 năm 1538, Lê Ích Mộc qua đời Thượng thư, Tham tri nhưng Lê Ích Mộc vẫn cảm tại quê nhà, hưởng thọ 80 tuổi. Mộ phần của ông thấy buồn chán, ông “treo ấn từ quan” về trí sĩ tại ngự tại rừng lim quan Trạng thuộc xóm Sỏi, thôn quê nhà. Nhớ thuở hàn vi, Lê Ích Mộc bỏ tiền ra tu Thanh Lãng. Lăng mộ quan Trạng đã trải qua hàng sửa, mở mang chùa Ráng, lấy tên chữ là Diên Phúc trăm năm trường tồn, luôn được tôn tạo, bảo vệ và tự và mở trường dạy học, đào tạo nhân tài cho quê trở thành một di sản văn hóa vượt khuôn khổ của hương, đất nước. Với tên chùa Diên Phúc tự, phải một dòng họ, của một làng, một xã mà trở thành chăng ông muốn ghi nhớ về nhân duyên phúc trạch niềm tự hào của cả nước. Lăng mộ đã được Bộ Văn mà trời, Phật ban cho ông trong nghiệp đời thi cử, hay là lời cầu mong duyên trời, phúc Phật đến với hóa Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia.

mọi người, mọi nhà với làng quê yêu dấu?

Rừng lim quan Trạng trồng xưa đã hóa thân vào các Là người nổi tiếng có học vấn sâu rộng, có đạo đức công trình công cộng của làng, của xã và thay thế

mẫu mực, Lê Ích Mộc còn là bậc thầy giáo tận tụy với vào đó là rừng bạch đàn xanh tốt.

nghề nghiệp, yêu thương học trò. Không chỉ luyện rèn Cuộc đời và sự nghiệp của Trạng nguyên Lê Ích học trò, ông thường khuyên dạy dân làng cách sống, Mộc là tấm gương sáng cho các thế hệ nối tiếp nhau cách cư xử sao cho hòa thuận, ấm êm. Ngôi chùa Diên phấn đấu học tập. Bởi ông chính là hiện thân của Phúc và từ chỉ Thanh Lãng nhờ có Lê Ích Mộc mà trở

tinh thần vượt khó, ham học hỏi để vươn tới đỉnh thành trung tâm đào tạo nhân tài và giáo hóa cả một cao của trí tuệ. Ông mãi mãi xứng đáng là niềm tự

vùng rộng lớn của huyện Thủy Đường.

hào, là biểu tượng của truyền thống hiếu học của Bên cạnh đó, ông cũng tích cực cùng với dân làng nhân dân Thủy Nguyên nói riêng và thành phố Hải Ráng khai phá vùng đầm lầy ven sông, trồng cây gây Phòng nói chung.

112

113

https://thuviensach.vn

người cùng làng gả con gái cho. Khi ở rể ông chỉ thơ

thẩn tối ngày không để ý gì đến sách vở. Cụ Thượng lấy làm lạ hỏi phụ thân ông rằng: ʺTôi thường nghe nói cậu ấy chăm học, thế mà từ khi sang bên nhà tôi thì cậu ấy không hề nhìn đến sách vở là cớ làm sao?ʺ.

TRẠNG NGUYÊN LÊ NẠI

Thân phụ ông hỏi lại: ʺThưa ngài vậy từ khi cháu (1479 - ?)

sang ở bên quý phủ thì sự ăn uống thế nào?ʺ.

Cụ Thượng đáp: ʺTheo lối thanh đạm của nhà Nho, thì mỗi bữa ăn cũng chẳng mấy tí?ʺ. Phụ thân Lê Nại người xã Mộ Trạch, huyện Đường An (nay ông đáp: “Sức ăn của cháu khác với người thường, là thôn Mộ Trạch, xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh thế mà Tướng công cho ăn ít ỏi như vậy, hoặc giả

Hải Dương); nguyên quán xã Lão Lạt, huyện Thuần cháu không vừa lòng đó chăng?”.

Hựu, (nay thuộc huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa).

Cụ Thượng Quỳnh thấy ông thông gia nói vậy Ông đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh bèn bảo người nhà cứ mỗi bữa ăn của cậu sẽ tăng (Trạng nguyên) khoa Ất Sửu1, niên hiệu Đoan gấp đôi, từ đấy cậu mới cầm sách đọc vài lượt, tăng Khánh thứ 1 (1505) đời vua Lê Uy Mục (thi 5 trường đến nồi ba thì cậu học đến trống tư! Bấy giờ cụ

đều đỗ thủ khoa).

Thượng mới biết con rể của mình ăn khỏe quá. Rồi Ông làm quan đến chức Hữu thị lang Bộ Hộ. Khi sau mỗi bữa ăn cứ lấy nồi năm làm mực để thử xem mất ông được truy tặng tước Đạo Trạch bá. Tác sao? Quả nhiên, cậu học suốt đêm không hề nhắm phẩm của ông có trong Việt Sử thông giám.

mắt và thường tán tụng mình rằng:

Phiên âm:

GIAI THOẠI

Mộ Trạch Tiên sinh,

VỀ TRẠNG NGUYÊN LÊ NẠI1

Dĩ thực vi danh,

Thập bát bát phận,

Lê Nại thuở nhỏ rất chăm học. Năm 27 tuổi, ông Thập nhị bát canh.

đỗ Giải nguyên và được quan Thượng Võ Quỳnh là Khôi nguyên cập đệ,

_______________

Danh quán quần anh,

Súc chi dã cự,

1. Xem Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề; Đoàn Thăng dịch; Trần Nghĩa giới thiệu, Nxb. Văn học, Hà Nội, 2001.

Phát chi dã hoành.

114

115

https://thuviensach.vn

người cùng làng gả con gái cho. Khi ở rể ông chỉ thơ

thẩn tối ngày không để ý gì đến sách vở. Cụ Thượng lấy làm lạ hỏi phụ thân ông rằng: ʺTôi thường nghe nói cậu ấy chăm học, thế mà từ khi sang bên nhà tôi thì cậu ấy không hề nhìn đến sách vở là cớ làm sao?ʺ.

TRẠNG NGUYÊN LÊ NẠI

Thân phụ ông hỏi lại: ʺThưa ngài vậy từ khi cháu (1479 - ?)

sang ở bên quý phủ thì sự ăn uống thế nào?ʺ.

Cụ Thượng đáp: ʺTheo lối thanh đạm của nhà Nho, thì mỗi bữa ăn cũng chẳng mấy tí?ʺ. Phụ thân Lê Nại người xã Mộ Trạch, huyện Đường An (nay ông đáp: “Sức ăn của cháu khác với người thường, là thôn Mộ Trạch, xã Tân Hồng, huyện Bình Giang, tỉnh thế mà Tướng công cho ăn ít ỏi như vậy, hoặc giả

Hải Dương); nguyên quán xã Lão Lạt, huyện Thuần cháu không vừa lòng đó chăng?”.

Hựu, (nay thuộc huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa).

Cụ Thượng Quỳnh thấy ông thông gia nói vậy Ông đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh bèn bảo người nhà cứ mỗi bữa ăn của cậu sẽ tăng (Trạng nguyên) khoa Ất Sửu1, niên hiệu Đoan gấp đôi, từ đấy cậu mới cầm sách đọc vài lượt, tăng Khánh thứ 1 (1505) đời vua Lê Uy Mục (thi 5 trường đến nồi ba thì cậu học đến trống tư! Bấy giờ cụ

đều đỗ thủ khoa).

Thượng mới biết con rể của mình ăn khỏe quá. Rồi Ông làm quan đến chức Hữu thị lang Bộ Hộ. Khi sau mỗi bữa ăn cứ lấy nồi năm làm mực để thử xem mất ông được truy tặng tước Đạo Trạch bá. Tác sao? Quả nhiên, cậu học suốt đêm không hề nhắm phẩm của ông có trong Việt Sử thông giám.

mắt và thường tán tụng mình rằng:

Phiên âm:

GIAI THOẠI

Mộ Trạch Tiên sinh,

VỀ TRẠNG NGUYÊN LÊ NẠI1

Dĩ thực vi danh,

Thập bát bát phận,

Lê Nại thuở nhỏ rất chăm học. Năm 27 tuổi, ông Thập nhị bát canh.

đỗ Giải nguyên và được quan Thượng Võ Quỳnh là Khôi nguyên cập đệ,

_______________

Danh quán quần anh,

Súc chi dã cự,

1. Xem Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề; Đoàn Thăng dịch; Trần Nghĩa giới thiệu, Nxb. Văn học, Hà Nội, 2001.

Phát chi dã hoành.

114

115

https://thuviensach.vn

Dịch nghĩa:

Thầy đồ Mộc Trạch,

Nổi tiếng ăn nhiều!

Mười tám bát cơm!

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN GIẢN THANH

Mười hai bát canh!

Đỗ đầu khoa bảng,

(1482 - ?)

Danh tiếng nêu cao!

Súc tích đầy đủ,

Nguyễn Giản Thanh người xã Ông Mặc, huyện Phát triển dồi dào!

Đông Ngàn (nay là thôn Thương Mặc, xã Hương Khoa thi Ất Sửu (1505) niên hiệu Đoan Khánh Mặc, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

thứ 1 triều vua Lê Uy Mục, ông vào thi Hội, về văn Nguyễn Giản Thanh đỗ Trạng nguyên khoa Mậu Tứ lục ông đứng thứ nhì, còn kinh nghĩa, phú sách, Thìn, niên hiệu Đoan Khánh thứ 4 (1508) đời vua Lê thì đều thứ nhất. Khi vào thi Đình, ông đỗ Trạng Uy Mục.

Ông làm quan đến chức Hàn lâm viện Thị thư

nguyên, ra làm quan dần thăng đến chức Hữu thị

kiêm Đông các Đại học sĩ. Sau ông làm quan nhà lang Bộ Hộ.

Mạc, vâng lệnh đi sứ nhà Minh cầu phong vương cho Mạc Đăng Dung, khi trở về được thăng chức Lễ

bộ Thượng thư kiêm Hàn lâm viện Thị độc Chưởng viện sự, tước Trung phụ bá.

Sau khi mất ông được truy phong tước hầu.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN GIẢN THANH

1. Cháu biết làm câu đối1

Nguyễn Giản Thanh là con trai Tiến sĩ

_______________

1. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd, Sở Văn hóa - Thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh Bắc, Sđd.

116

117

https://thuviensach.vn

Dịch nghĩa:

Thầy đồ Mộc Trạch,

Nổi tiếng ăn nhiều!

Mười tám bát cơm!

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN GIẢN THANH

Mười hai bát canh!

Đỗ đầu khoa bảng,

(1482 - ?)

Danh tiếng nêu cao!

Súc tích đầy đủ,

Nguyễn Giản Thanh người xã Ông Mặc, huyện Phát triển dồi dào!

Đông Ngàn (nay là thôn Thương Mặc, xã Hương Khoa thi Ất Sửu (1505) niên hiệu Đoan Khánh Mặc, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

thứ 1 triều vua Lê Uy Mục, ông vào thi Hội, về văn Nguyễn Giản Thanh đỗ Trạng nguyên khoa Mậu Tứ lục ông đứng thứ nhì, còn kinh nghĩa, phú sách, Thìn, niên hiệu Đoan Khánh thứ 4 (1508) đời vua Lê thì đều thứ nhất. Khi vào thi Đình, ông đỗ Trạng Uy Mục.

Ông làm quan đến chức Hàn lâm viện Thị thư

nguyên, ra làm quan dần thăng đến chức Hữu thị

kiêm Đông các Đại học sĩ. Sau ông làm quan nhà lang Bộ Hộ.

Mạc, vâng lệnh đi sứ nhà Minh cầu phong vương cho Mạc Đăng Dung, khi trở về được thăng chức Lễ

bộ Thượng thư kiêm Hàn lâm viện Thị độc Chưởng viện sự, tước Trung phụ bá.

Sau khi mất ông được truy phong tước hầu.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN GIẢN THANH

1. Cháu biết làm câu đối1

Nguyễn Giản Thanh là con trai Tiến sĩ

_______________

1. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd, Sở Văn hóa - Thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh Bắc, Sđd.

116

117

https://thuviensach.vn

Nguyễn Giản Liên. Cậu bé Thanh sớm mồ côi cha từ

Viên quan ra một vế đối giản đơn nhưng vận khi 4 tuổi, nhưng vẫn nối được chí hướng nhà, từ

đúng vào cảnh Giản Thanh đang chơi trò cưỡi ngựa nhỏ đã thông minh, mặt mũi khôi ngô, tuấn tú nên bằng tàu cau lúc ấy.

ai cũng thích cũng mến.

Nguyễn Giản Thanh biết vậy, lại nhìn thấy trước Năm Nguyễn Giản Thanh lên 6 tuổi, một lần mặt viên quan này có một con hạc gỗ sơn vua ban mẹ cậu mặc cho cái áo đỏ, cậu cưỡi một tàu lá cau cho ông ta, liền đáp rằng:

giả làm ngựa cùng trẻ trong làng chạy ra ngoài chợ

- Già chơi hạc gỗ.

xem một đám cưới. Đám cưới ấy là của một viên Viên quan nghe đến giật mình khen:

quan to. Giản Thanh đứng ở bên đường ngóng

- Quả là cậu bé này hay chữ thật!

xem đám lính dẹp đường. Trong khi mọi người Nhưng Nguyễn Giản Thanh lại thưa ngay: dạt cả ra hai bên vì tiếng loa, tiếng roi, cậu bé 6

- Cháu còn đối được câu dài hơn kia!

tuổi vẫn cầm cổ ngựa mo, không tỏ ra sợ hãi chút Viên quan đã định bỏ đi, thấy đứa bé có vẻ lằng nào, nhìn thẳng vào viên quan.

nhằng bèn đọc thêm một vế đối nữa:

Thấy một đứa trẻ khôi ngô lại bình tĩnh khác

- Hoài áo đỏ quét phân trâu.

thường, viên quan liền dừng kiệu hỏi mấy vị hương Câu đối lần này có ý mỉa mai hoàn cảnh Giản chức nghênh tiếp, thì biết đấy là con một ông nghè, Thanh, ý nói con ông nghè mà phải chịu cảnh hèn bèn gọi Giản Thanh lại gần:

hạ. Nhưng Nguyễn Giản Thanh lập tức trả lại:

- Cậu đã đi học chưa?

- Cháu đối là: Thừa lọng xanh che dái ngựa.

Nguyễn Giản Thanh không hề lúng túng, đáp Vế đối rất chỉnh, rất đúng với cảnh đón rước ngay:

của viên quan và cũng tỏ một thái độ ngang tàng

- Cháu chưa đi học nhưng cháu hay chữ.

khiến viên quan mặc dầu phật lòng, vẫn không Viên quan ngạc nhiên cười:

thể không khâm phục. Vả lại chuyện đối đáp giữa

- Sao chưa đi học mà đã hay chữ rồi?

chợ, giữa đường ai cũng biết, cũng nghe, ông ta Nguyễn Giản Thanh thản nhiên trả lời: đành tỏ ra biết trọng người tài, sai người đem tiền

- Vì cháu biết làm câu đối.

thưởng cho Giản Thanh như lời đã hứa.

Nghe vậy viên quan liền ra câu đối ngay:

- Thế thì đối câu này, hay ta sẽ thưởng: Trẻ cưỡi 2. Văn tức là người

mo cau.

Giản Thanh từ đó càng chịu khó học. Ông được 118

119

https://thuviensach.vn

Nguyễn Giản Liên. Cậu bé Thanh sớm mồ côi cha từ

Viên quan ra một vế đối giản đơn nhưng vận khi 4 tuổi, nhưng vẫn nối được chí hướng nhà, từ

đúng vào cảnh Giản Thanh đang chơi trò cưỡi ngựa nhỏ đã thông minh, mặt mũi khôi ngô, tuấn tú nên bằng tàu cau lúc ấy.

ai cũng thích cũng mến.

Nguyễn Giản Thanh biết vậy, lại nhìn thấy trước Năm Nguyễn Giản Thanh lên 6 tuổi, một lần mặt viên quan này có một con hạc gỗ sơn vua ban mẹ cậu mặc cho cái áo đỏ, cậu cưỡi một tàu lá cau cho ông ta, liền đáp rằng:

giả làm ngựa cùng trẻ trong làng chạy ra ngoài chợ

- Già chơi hạc gỗ.

xem một đám cưới. Đám cưới ấy là của một viên Viên quan nghe đến giật mình khen:

quan to. Giản Thanh đứng ở bên đường ngóng

- Quả là cậu bé này hay chữ thật!

xem đám lính dẹp đường. Trong khi mọi người Nhưng Nguyễn Giản Thanh lại thưa ngay: dạt cả ra hai bên vì tiếng loa, tiếng roi, cậu bé 6

- Cháu còn đối được câu dài hơn kia!

tuổi vẫn cầm cổ ngựa mo, không tỏ ra sợ hãi chút Viên quan đã định bỏ đi, thấy đứa bé có vẻ lằng nào, nhìn thẳng vào viên quan.

nhằng bèn đọc thêm một vế đối nữa:

Thấy một đứa trẻ khôi ngô lại bình tĩnh khác

- Hoài áo đỏ quét phân trâu.

thường, viên quan liền dừng kiệu hỏi mấy vị hương Câu đối lần này có ý mỉa mai hoàn cảnh Giản chức nghênh tiếp, thì biết đấy là con một ông nghè, Thanh, ý nói con ông nghè mà phải chịu cảnh hèn bèn gọi Giản Thanh lại gần:

hạ. Nhưng Nguyễn Giản Thanh lập tức trả lại:

- Cậu đã đi học chưa?

- Cháu đối là: Thừa lọng xanh che dái ngựa.

Nguyễn Giản Thanh không hề lúng túng, đáp Vế đối rất chỉnh, rất đúng với cảnh đón rước ngay:

của viên quan và cũng tỏ một thái độ ngang tàng

- Cháu chưa đi học nhưng cháu hay chữ.

khiến viên quan mặc dầu phật lòng, vẫn không Viên quan ngạc nhiên cười:

thể không khâm phục. Vả lại chuyện đối đáp giữa

- Sao chưa đi học mà đã hay chữ rồi?

chợ, giữa đường ai cũng biết, cũng nghe, ông ta Nguyễn Giản Thanh thản nhiên trả lời: đành tỏ ra biết trọng người tài, sai người đem tiền

- Vì cháu biết làm câu đối.

thưởng cho Giản Thanh như lời đã hứa.

Nghe vậy viên quan liền ra câu đối ngay:

- Thế thì đối câu này, hay ta sẽ thưởng: Trẻ cưỡi 2. Văn tức là người

mo cau.

Giản Thanh từ đó càng chịu khó học. Ông được 118

119

https://thuviensach.vn

Tiến sĩ Đàm Thận Huy thu nhận làm học trò. Đàm trò Thanh, nhưng khí chất câu này hiền hòa, sau này Thận Huy là một trong Nhị thập bát tú (Hai mươi tám trò sẽ có một cuộc sống yên ấm, chu toàn.

vì sao) trong hội Tao Đàn đời vua Lê Thánh Tông.

Quả nhiên, mấy năm sau Giản Thanh đỗ thủ

Một lần đến nhà thầy nghe giảng, bài giảng đã khoa, rồi đỗ Trạng nguyên đời vua Lê Uy Mục (1508) xong nhưng liền đó trời đổ mưa, học trò không tài làm đến Lễ bộ Thượng thư, nhưng sau vì say mê nào về được, phải ngồi lại. Cụ nghè Đàm Thận Huy một cô gái đẹp mà thân bại danh liệt. Còn Chiêu thấy vậy bèn ra một câu đối để học trò cùng đối cho Huấn chỉ đỗ Bảng nhãn nhưng suốt cuộc đời làm vui, cũng là để thử tài:

quan yên ổn.

- Vũ vô kiềm tỏa năng lưu khách.

Nghĩa là:

3. Trạng Me đè Trạng Ngọt

Mưa không có then khóa mà giữ được khách lại.

Đương thời, cả chốn Kinh Bắc biết tiếng học Nguyễn Giản Thanh đối ngay:

giỏi của Nguyễn Giản Thanh và một người nữa

- Sắc bất ba đào dị nịch nhân.

tên là Hứa Tam Tỉnh quê ở làng Vọng Nguyệt Nghĩa là:

(làng Ngọt), huyện Yên Phong (nay là xã Tam Sắc đẹp không phải là sóng gió mà làm đắm được Giang). Mọi người đều tin tưởng các giải khôi người ta.

nguyên sẽ vào tay hai người, có điều không ai Đàm Thuận Huy xem xong, khen rằng:

dám chắc người nào sẽ là Trạng nguyên, người

- Câu đối này hay lắm, giọng văn có thể đỗ Trạng nào sẽ là Bảng nhãn.

được, nhưng ý thì không được trung hậu. Sợ sau này Kỳ thi Hội khoa Mậu Thìn năm Đoan Khánh mê đắm vào đường sắc dục mà hại đến sự nghiệp.

đời Lê Uy Mục (1508), cả Nguyễn Giản Thanh và Một người học trò khác tên là Nguyễn Chiêu Hứa Tam Tỉnh cùng đi thi. Qua các kỳ thi Hội, thi Huấn đối tiếp:

Đình, các quan trường đều thấy bài của Hứa Tam

- Nguyệt hữu loan cung bất xạ nhân.

Tỉnh có phần xuất sắc hơn, nên đã dự định Hứa Nghĩa là:

Tam Tỉnh đỗ Trạng nguyên, còn Nguyễn Giản Mặt trăng giống cái cung mà chẳng bắn ai.

Thanh đỗ Bảng nhãn. Người thứ ba đậu Thám hoa Ông Đàm Thuận Huy lại phê:

là Nguyễn Hữu Nghiêm.

- Câu này kém sắc sảo, không hay bằng câu của Cả ba vị đỗ cao được đưa vào yết kiến nhà 120

121

https://thuviensach.vn

Tiến sĩ Đàm Thận Huy thu nhận làm học trò. Đàm trò Thanh, nhưng khí chất câu này hiền hòa, sau này Thận Huy là một trong Nhị thập bát tú (Hai mươi tám trò sẽ có một cuộc sống yên ấm, chu toàn.

vì sao) trong hội Tao Đàn đời vua Lê Thánh Tông.

Quả nhiên, mấy năm sau Giản Thanh đỗ thủ

Một lần đến nhà thầy nghe giảng, bài giảng đã khoa, rồi đỗ Trạng nguyên đời vua Lê Uy Mục (1508) xong nhưng liền đó trời đổ mưa, học trò không tài làm đến Lễ bộ Thượng thư, nhưng sau vì say mê nào về được, phải ngồi lại. Cụ nghè Đàm Thận Huy một cô gái đẹp mà thân bại danh liệt. Còn Chiêu thấy vậy bèn ra một câu đối để học trò cùng đối cho Huấn chỉ đỗ Bảng nhãn nhưng suốt cuộc đời làm vui, cũng là để thử tài:

quan yên ổn.

- Vũ vô kiềm tỏa năng lưu khách.

Nghĩa là:

3. Trạng Me đè Trạng Ngọt

Mưa không có then khóa mà giữ được khách lại.

Đương thời, cả chốn Kinh Bắc biết tiếng học Nguyễn Giản Thanh đối ngay:

giỏi của Nguyễn Giản Thanh và một người nữa

- Sắc bất ba đào dị nịch nhân.

tên là Hứa Tam Tỉnh quê ở làng Vọng Nguyệt Nghĩa là:

(làng Ngọt), huyện Yên Phong (nay là xã Tam Sắc đẹp không phải là sóng gió mà làm đắm được Giang). Mọi người đều tin tưởng các giải khôi người ta.

nguyên sẽ vào tay hai người, có điều không ai Đàm Thuận Huy xem xong, khen rằng:

dám chắc người nào sẽ là Trạng nguyên, người

- Câu đối này hay lắm, giọng văn có thể đỗ Trạng nào sẽ là Bảng nhãn.

được, nhưng ý thì không được trung hậu. Sợ sau này Kỳ thi Hội khoa Mậu Thìn năm Đoan Khánh mê đắm vào đường sắc dục mà hại đến sự nghiệp.

đời Lê Uy Mục (1508), cả Nguyễn Giản Thanh và Một người học trò khác tên là Nguyễn Chiêu Hứa Tam Tỉnh cùng đi thi. Qua các kỳ thi Hội, thi Huấn đối tiếp:

Đình, các quan trường đều thấy bài của Hứa Tam

- Nguyệt hữu loan cung bất xạ nhân.

Tỉnh có phần xuất sắc hơn, nên đã dự định Hứa Nghĩa là:

Tam Tỉnh đỗ Trạng nguyên, còn Nguyễn Giản Mặt trăng giống cái cung mà chẳng bắn ai.

Thanh đỗ Bảng nhãn. Người thứ ba đậu Thám hoa Ông Đàm Thuận Huy lại phê:

là Nguyễn Hữu Nghiêm.

- Câu này kém sắc sảo, không hay bằng câu của Cả ba vị đỗ cao được đưa vào yết kiến nhà 120

121

https://thuviensach.vn

vua. Buổi ấy bà Kinh phi (mẹ nuôi vua) cũng có cùng phủ với quê ngoại mình (làng Phù Chẩn) mặt trong buổi chầu, trông thấy Nguyễn Giản bèn hỏi:

Thanh khôi ngô tuấn tú hơn cả, liền chỉ ông mà

- Làng Ông Mặc cách làng Phù Chẩn gần hay xa?

hỏi quan trường:

Nguyễn Giản Thanh biết là hai làng xa nhau

- Người này chắc là Trạng nguyên? Chà! Xứng nhưng khôn khéo bảo:

đáng quá!

- Tâu bệ hạ, hai làng liền một cánh đồng ạ.

Quan trường lúng túng không muốn phật ý mẹ

Trong phép tỉnh điền, mỗi đồng là những năm nuôi vua, nên chỉ vào Giản Thanh lẫn Tam Tỉnh mà trăm dặm, Nguyễn Giản Thanh dùng chữ đồng âm: tâu lên:

đồng cũng có nghĩa là cánh đồng để tỏ ra hai làng

- Hai người này đều học giỏi như nhau, nhưng gần. Vua nghe thấy lấy làm vui mừng, truyền lấy chúng thần chưa biết lấy ai đỗ Trạng nguyên. Xin Giản Thanh đỗ Trạng, còn Tam Tỉnh chỉ đỗ Bảng mẫu hậu và Hoàng thượng xét định.

nhãn thôi.

Nhà vua cũng biết văn của Hứa Tam Tỉnh hơn Biết chuyện này nho sĩ Kinh Bắc tỏ ý không bằng Nguyễn Giản Thanh nhưng vì muốn chiều lòng mẹ

lòng nên vẫn chê Giản Thanh là “mạo Trạng nuôi mới ra thêm bài phú Phụng thành xuân sắc nguyên”, nghĩa là “Trạng nguyên mặt” vì đẹp trai (Cảnh mùa xuân ở kinh đô) để xét tài.

mà được đỗ Trạng, cũng có nghĩa là Trạng nguyên Nguyễn Giản Thanh biết rằng nếu làm phú bằng giả mạo, không xứng đáng.

chữ Hán thì so với Tam Tỉnh sẽ không bằng. Nghĩ

Chuyện Nguyễn Giản Thanh và Hứa Tam Tỉnh vậy bèn viết văn Nôm dụng ý để cả bà Kinh phi còn được dân gian giải thích rằng: Trước kia thầy cũng hiểu. Bài văn được đọc lên, đến những đoạn tả

địa lý Tả Ao từng xem đất nhà Tam Tỉnh và nói kinh thành có ý:

rằng đây là đất phát Trạng nguyên. Đến khi Tả Ao

... Chợ hào đầm ấm, phô ngọc tần vần tiên sinh qua bên quê Nguyễn Giản Thanh thấy ngôi Trai bảnh bao đá cầu vén áo,

mộ tổ nhà ông Giản Thanh thì lại nói: “Đất ngôi này Gái éo le rủ yếm khỏi quần,

cũng phát Trạng”.

Khách Tràng An cưỡi ngựa xem hoa...

Người ta lấy làm lạ, bèn hỏi Tả Ao:

Bài văn được bà Phi khen mãi.

- Lẽ nào một khoa lại có hai Trạng nguyên?

Vua lại thấy Giản Thanh là người phủ Từ Sơn, Tả Ao bèn nói rằng:

122

123

https://thuviensach.vn

vua. Buổi ấy bà Kinh phi (mẹ nuôi vua) cũng có cùng phủ với quê ngoại mình (làng Phù Chẩn) mặt trong buổi chầu, trông thấy Nguyễn Giản bèn hỏi:

Thanh khôi ngô tuấn tú hơn cả, liền chỉ ông mà

- Làng Ông Mặc cách làng Phù Chẩn gần hay xa?

hỏi quan trường:

Nguyễn Giản Thanh biết là hai làng xa nhau

- Người này chắc là Trạng nguyên? Chà! Xứng nhưng khôn khéo bảo:

đáng quá!

- Tâu bệ hạ, hai làng liền một cánh đồng ạ.

Quan trường lúng túng không muốn phật ý mẹ

Trong phép tỉnh điền, mỗi đồng là những năm nuôi vua, nên chỉ vào Giản Thanh lẫn Tam Tỉnh mà trăm dặm, Nguyễn Giản Thanh dùng chữ đồng âm: tâu lên:

đồng cũng có nghĩa là cánh đồng để tỏ ra hai làng

- Hai người này đều học giỏi như nhau, nhưng gần. Vua nghe thấy lấy làm vui mừng, truyền lấy chúng thần chưa biết lấy ai đỗ Trạng nguyên. Xin Giản Thanh đỗ Trạng, còn Tam Tỉnh chỉ đỗ Bảng mẫu hậu và Hoàng thượng xét định.

nhãn thôi.

Nhà vua cũng biết văn của Hứa Tam Tỉnh hơn Biết chuyện này nho sĩ Kinh Bắc tỏ ý không bằng Nguyễn Giản Thanh nhưng vì muốn chiều lòng mẹ

lòng nên vẫn chê Giản Thanh là “mạo Trạng nuôi mới ra thêm bài phú Phụng thành xuân sắc nguyên”, nghĩa là “Trạng nguyên mặt” vì đẹp trai (Cảnh mùa xuân ở kinh đô) để xét tài.

mà được đỗ Trạng, cũng có nghĩa là Trạng nguyên Nguyễn Giản Thanh biết rằng nếu làm phú bằng giả mạo, không xứng đáng.

chữ Hán thì so với Tam Tỉnh sẽ không bằng. Nghĩ

Chuyện Nguyễn Giản Thanh và Hứa Tam Tỉnh vậy bèn viết văn Nôm dụng ý để cả bà Kinh phi còn được dân gian giải thích rằng: Trước kia thầy cũng hiểu. Bài văn được đọc lên, đến những đoạn tả

địa lý Tả Ao từng xem đất nhà Tam Tỉnh và nói kinh thành có ý:

rằng đây là đất phát Trạng nguyên. Đến khi Tả Ao

... Chợ hào đầm ấm, phô ngọc tần vần tiên sinh qua bên quê Nguyễn Giản Thanh thấy ngôi Trai bảnh bao đá cầu vén áo,

mộ tổ nhà ông Giản Thanh thì lại nói: “Đất ngôi này Gái éo le rủ yếm khỏi quần,

cũng phát Trạng”.

Khách Tràng An cưỡi ngựa xem hoa...

Người ta lấy làm lạ, bèn hỏi Tả Ao:

Bài văn được bà Phi khen mãi.

- Lẽ nào một khoa lại có hai Trạng nguyên?

Vua lại thấy Giản Thanh là người phủ Từ Sơn, Tả Ao bèn nói rằng:

122

123

https://thuviensach.vn

- Trạng Me đè Trạng Ngọt.

Làng Me (Ông Mặc) là quê Nguyễn Giản

Thanh, làng Ngọt (Vọng Nguyệt) là quê Hứa Tam Tỉnh. Bấy giờ người ta không ai tin, đến lúc đó mới thấy là đúng!

TRẠNG NGUYÊN HOÀNG NGHĨA PHÚ

(1484 - 1562)

Hoàng Nghĩa Phú nguyên quán ở xã Mạc Xá, huyện Chương Đức. Sau dời đến xã Đan Khê, huyện Thanh Oai, (nay là làng Đa Sĩ, phường Kiến Hưng, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội). Ông là con trai trưởng của Tiến sĩ Hoàng Khắc Minh, hiệu Thủy Hiên Tiên Sinh (1453-1534); là chắt trưởng của cụ

Hoàng Trình Thanh (1411-1463) - một trong 10 nhà Nho có đức nghiệp lớn của nước ta dưới triều Lê.

Hoàng Nghĩa Phú đỗ Trạng nguyên khoa Tân Mùi, niên hiệu Hồng Thuận thứ 3 (1511) đời vua Lê Tương Dực. Ông làm quan đến chức Tham tri chính sự kiêm Ngự sử.

TƯ LIỆU VÀ GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN HOÀNG NGHĨA PHÚ1

Ngay từ thuở nhỏ, Hoàng Nghĩa Phú đã bộc lộ

_______________

1. Xem Hoàng Thế Xương: Trạng nguyên Hoàng Nghĩa Phú (1485-1562), http: hohoanghuynhVietNam.vn, trong trang Dòng họ Huỳnh - Hoàng Việt Nam.

124

125

https://thuviensach.vn

- Trạng Me đè Trạng Ngọt.

Làng Me (Ông Mặc) là quê Nguyễn Giản

Thanh, làng Ngọt (Vọng Nguyệt) là quê Hứa Tam Tỉnh. Bấy giờ người ta không ai tin, đến lúc đó mới thấy là đúng!

TRẠNG NGUYÊN HOÀNG NGHĨA PHÚ

(1484 - 1562)

Hoàng Nghĩa Phú nguyên quán ở xã Mạc Xá, huyện Chương Đức. Sau dời đến xã Đan Khê, huyện Thanh Oai, (nay là làng Đa Sĩ, phường Kiến Hưng, quận Hà Đông, thành phố Hà Nội). Ông là con trai trưởng của Tiến sĩ Hoàng Khắc Minh, hiệu Thủy Hiên Tiên Sinh (1453-1534); là chắt trưởng của cụ

Hoàng Trình Thanh (1411-1463) - một trong 10 nhà Nho có đức nghiệp lớn của nước ta dưới triều Lê.

Hoàng Nghĩa Phú đỗ Trạng nguyên khoa Tân Mùi, niên hiệu Hồng Thuận thứ 3 (1511) đời vua Lê Tương Dực. Ông làm quan đến chức Tham tri chính sự kiêm Ngự sử.

TƯ LIỆU VÀ GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN HOÀNG NGHĨA PHÚ1

Ngay từ thuở nhỏ, Hoàng Nghĩa Phú đã bộc lộ

_______________

1. Xem Hoàng Thế Xương: Trạng nguyên Hoàng Nghĩa Phú (1485-1562), http: hohoanghuynhVietNam.vn, trong trang Dòng họ Huỳnh - Hoàng Việt Nam.

124

125

https://thuviensach.vn

tính thông minh thiên bẩm, lên 4 tuổi đã đọc kinh làm quan Hàn Lâm viện Hiệu lý. Đến đời vua Lê truyện chính văn, lên 10 tuổi nổi tiếng là thần đồng.

Trang Tông, niên hiệu Nguyên Hòa thứ 2 (năm Một lần Hoàng Nghĩa Phú theo cha đến thăm Giáp Ngọ, 1534) sự nghiệp trung hưng của nhà Lê quan huyện doãn Lê Đài. Quan huyện muốn thử trí bắt đầu, ông được bổ làm Giám sát Ngự sử Binh thông minh cậu học trò nhỏ, nên ra câu đối rằng: bộ Tả Thị lang rồi thăng Đông các Đại học sĩ và Đa Sĩ nhất hạt nông đa ức hoặc Sĩ Đa.

tiếp tục làm quan đến Tham tri Chính trị, Tham tri Học trò nhỏ đáp lại:

Chính phủ, dự bàn các công việc của triều đình Cực trị chi thời loạn cực tất nhiên trị cực.

nhà Lê trong sự nghiệp trung hưng đất nước.

Hai câu đối - đáp này ý tứ từng chữ đối lại nhau Trong hoàn cảnh bắt đầu sự nghiệp trung hưng, quyết liệt và sâu sắc, thể hiện con người có tầm nhìn một mặt phải đánh dẹp nhà Mạc, một mặt phải ổn xa trông rộng tài tình. Hai câu ấy đại ý như sau: định xã hội, thu phục lòng dân, Trạng nguyên Quan huyện thì tự hào rằng: Khen cho quan Hoàng Nghĩa Phú đã đem hết tài năng và trí tuệ

huyện, tóm quát mọi việc của cả một vùng, dân của mình phò vua vực nước.

cũng nhiều mà binh lính cũng lắm.

Với tài học của quan Trạng nguyên, với con Học trò nhỏ thì chê rằng: Khổ cho sự chuyên người mang cốt cách của nhà Nho chính trực, ông quyền, gây ra nhiều lộn xộn, sẽ dẫn đến trị lại không bao giờ một mình vào triều yết kiến, nhưng những quá đáng (ấy).

rất cung kính giữ nghiêm phép tắc triều đình, vì vậy Nghe xong sự đối đáp khảng khái đầy trí tuệ, rất được nhà vua trọng dụng và được thăng tiến vượt quan huyện doãn kinh ngạc, không dám coi thường bậc không theo thứ tự. Vua nhà Minh cũng phải cậu học trò nhỏ.

dành những lời khen ngợi Trạng nguyên Hoàng Năm 16 tuổi Nghĩa Phú dự thi Hương đỗ đầu, Nghĩa Phú là người thông thái.

năm 17 tuổi Nghĩa Phú vào kinh dự thi Hội trúng Năm 1548, ông dâng sớ xin lui về nghỉ hưu, phải Tam trường. Vì còn ít tuổi nên Nghĩa Phú được ở

ba lần khẩn khoản nhà vua mới chuẩn cho. Ông về

lại Quốc Tử Giám học tập tiếp. Năm 20 tuổi Nghĩa quê hương sống yên bình bên gia đình con cháu.

Phú được bổ đi làm Huấn đạo ở huyện Lệ Thủy.

Cũng như cụ nội, ông và cha của mình, ông tận tụy Năm Hồng Thuận thứ 3 khoa Tân Mùi (1511), với nước, thương mến chúng dân, tuân theo di chúc Nghĩa Phú dự thi và đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập của cha, ông đã tặng lại cho nhân dân các làng Mạc đệ đệ nhất danh (tức Trạng nguyên) và được bổ

Xá, Đồng Hoàng, Đồng Dương, Làng Thị,... thuộc 126

127

https://thuviensach.vn

tính thông minh thiên bẩm, lên 4 tuổi đã đọc kinh làm quan Hàn Lâm viện Hiệu lý. Đến đời vua Lê truyện chính văn, lên 10 tuổi nổi tiếng là thần đồng.

Trang Tông, niên hiệu Nguyên Hòa thứ 2 (năm Một lần Hoàng Nghĩa Phú theo cha đến thăm Giáp Ngọ, 1534) sự nghiệp trung hưng của nhà Lê quan huyện doãn Lê Đài. Quan huyện muốn thử trí bắt đầu, ông được bổ làm Giám sát Ngự sử Binh thông minh cậu học trò nhỏ, nên ra câu đối rằng: bộ Tả Thị lang rồi thăng Đông các Đại học sĩ và Đa Sĩ nhất hạt nông đa ức hoặc Sĩ Đa.

tiếp tục làm quan đến Tham tri Chính trị, Tham tri Học trò nhỏ đáp lại:

Chính phủ, dự bàn các công việc của triều đình Cực trị chi thời loạn cực tất nhiên trị cực.

nhà Lê trong sự nghiệp trung hưng đất nước.

Hai câu đối - đáp này ý tứ từng chữ đối lại nhau Trong hoàn cảnh bắt đầu sự nghiệp trung hưng, quyết liệt và sâu sắc, thể hiện con người có tầm nhìn một mặt phải đánh dẹp nhà Mạc, một mặt phải ổn xa trông rộng tài tình. Hai câu ấy đại ý như sau: định xã hội, thu phục lòng dân, Trạng nguyên Quan huyện thì tự hào rằng: Khen cho quan Hoàng Nghĩa Phú đã đem hết tài năng và trí tuệ

huyện, tóm quát mọi việc của cả một vùng, dân của mình phò vua vực nước.

cũng nhiều mà binh lính cũng lắm.

Với tài học của quan Trạng nguyên, với con Học trò nhỏ thì chê rằng: Khổ cho sự chuyên người mang cốt cách của nhà Nho chính trực, ông quyền, gây ra nhiều lộn xộn, sẽ dẫn đến trị lại không bao giờ một mình vào triều yết kiến, nhưng những quá đáng (ấy).

rất cung kính giữ nghiêm phép tắc triều đình, vì vậy Nghe xong sự đối đáp khảng khái đầy trí tuệ, rất được nhà vua trọng dụng và được thăng tiến vượt quan huyện doãn kinh ngạc, không dám coi thường bậc không theo thứ tự. Vua nhà Minh cũng phải cậu học trò nhỏ.

dành những lời khen ngợi Trạng nguyên Hoàng Năm 16 tuổi Nghĩa Phú dự thi Hương đỗ đầu, Nghĩa Phú là người thông thái.

năm 17 tuổi Nghĩa Phú vào kinh dự thi Hội trúng Năm 1548, ông dâng sớ xin lui về nghỉ hưu, phải Tam trường. Vì còn ít tuổi nên Nghĩa Phú được ở

ba lần khẩn khoản nhà vua mới chuẩn cho. Ông về

lại Quốc Tử Giám học tập tiếp. Năm 20 tuổi Nghĩa quê hương sống yên bình bên gia đình con cháu.

Phú được bổ đi làm Huấn đạo ở huyện Lệ Thủy.

Cũng như cụ nội, ông và cha của mình, ông tận tụy Năm Hồng Thuận thứ 3 khoa Tân Mùi (1511), với nước, thương mến chúng dân, tuân theo di chúc Nghĩa Phú dự thi và đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập của cha, ông đã tặng lại cho nhân dân các làng Mạc đệ đệ nhất danh (tức Trạng nguyên) và được bổ

Xá, Đồng Hoàng, Đồng Dương, Làng Thị,... thuộc 126

127

https://thuviensach.vn

tổng Đồng Dương hàng trăm mẫu ruộng mà triều Quế tịch liên huy tam thế phả;

đình đã ban thưởng cho gia đình ông làm bổng lộc Đồng đình tự sự nhất thôn từ.

lương ăn. Những khi mất mùa, gia đình ông đều Nghĩa là:

cấp phát tiền, gạo cứu giúp dân nghèo. Vì vậy, Sách quế liên tiếp rực rỡ ba đời ghi rõ; chẳng riêng nhân dân mấy làng được nhận ruộng Đình làng Đồng Dương thờ phụng một lòng cúng tế.

đất mà xa gần đều vô cùng quý mến và biết ơn Trạng nguyên Hoàng Nghĩa Phú.

Suốt cuộc đời làm quan đến khi trở về quê hương ông luôn sống trong thanh thản. Ông không ốm đau bệnh tật cho đến khi mất vào ngày 21 tháng Giêng năm Nhâm Tuất (1562). Triều đình vô cùng thương tiếc, truy phong ông Đặc tiến kim tử, Vinh lộc Đại phu, Thái tử thái bảo. Mộ của ông và vợ

được an táng tại xứ Đường Dâu, đầu gối hướng Bắc nhìn về hướng Nam trên cánh đồng của quê hương -

nay là làng Đa Sĩ, phường Kiến Hưng, quận Hà Đông, Hà Nội. Mộ của ông đã được ba chi họ Hoàng tu sửa năm 2000.

Cũng như nhân dân các làng thuộc phường Đồng Mai (quận Hà Đông) đã lập đền thờ cụ

Hoàng Khắc Minh (1453-1534) từ mấy trăm năm nay, nhân dân làng Đồng Dương (phường Đồng Mai, quận Hà Đông) lập đền thờ cả ba thế hệ: cha ông là Tiến sĩ Hoàng Khắc Minh, Trạng nguyên Hoàng Nghĩa Phú và con trai ông là Tiến sĩ Hoàng Thế Mỹ. Trong hậu cung của ngôi đền thờ (nay là đình thờ) trang nghiêm của làng Đồng Hoàng có đôi câu đối:

128

129

https://thuviensach.vn

tổng Đồng Dương hàng trăm mẫu ruộng mà triều Quế tịch liên huy tam thế phả;

đình đã ban thưởng cho gia đình ông làm bổng lộc Đồng đình tự sự nhất thôn từ.

lương ăn. Những khi mất mùa, gia đình ông đều Nghĩa là:

cấp phát tiền, gạo cứu giúp dân nghèo. Vì vậy, Sách quế liên tiếp rực rỡ ba đời ghi rõ; chẳng riêng nhân dân mấy làng được nhận ruộng Đình làng Đồng Dương thờ phụng một lòng cúng tế.

đất mà xa gần đều vô cùng quý mến và biết ơn Trạng nguyên Hoàng Nghĩa Phú.

Suốt cuộc đời làm quan đến khi trở về quê hương ông luôn sống trong thanh thản. Ông không ốm đau bệnh tật cho đến khi mất vào ngày 21 tháng Giêng năm Nhâm Tuất (1562). Triều đình vô cùng thương tiếc, truy phong ông Đặc tiến kim tử, Vinh lộc Đại phu, Thái tử thái bảo. Mộ của ông và vợ

được an táng tại xứ Đường Dâu, đầu gối hướng Bắc nhìn về hướng Nam trên cánh đồng của quê hương -

nay là làng Đa Sĩ, phường Kiến Hưng, quận Hà Đông, Hà Nội. Mộ của ông đã được ba chi họ Hoàng tu sửa năm 2000.

Cũng như nhân dân các làng thuộc phường Đồng Mai (quận Hà Đông) đã lập đền thờ cụ

Hoàng Khắc Minh (1453-1534) từ mấy trăm năm nay, nhân dân làng Đồng Dương (phường Đồng Mai, quận Hà Đông) lập đền thờ cả ba thế hệ: cha ông là Tiến sĩ Hoàng Khắc Minh, Trạng nguyên Hoàng Nghĩa Phú và con trai ông là Tiến sĩ Hoàng Thế Mỹ. Trong hậu cung của ngôi đền thờ (nay là đình thờ) trang nghiêm của làng Đồng Hoàng có đôi câu đối:

128

129

https://thuviensach.vn

cha của Phạm Quý Lượng, ông nội Phạm Khuông Lễ”. Bản dịch văn bia lưu ở Quốc Tử Giám khắc tên những người đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463) niên hiệu Quang Thuận năm thứ 4 cũng ghi là Phạm Bá Ký. Thế nhưng các đời sau Phạm Bá Ký như Trạng TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN ĐỨC LƯỢNG

nguyên Nguyễn Đức Lượng, Tiến sĩ Khuông Lễ là (1465 - ?)

con và cháu của ông, trong các văn bia, sách Đại Việt sử ký toàn thư, Đăng khoa lục và một số tài liệu Nguyễn Đức Lượng người xã Canh Hoạch, huyện của các soạn giả và phả tộc đều ghi là họ Nguyễn.

Thanh Oai (nay là thôn Canh Hoạch, xã Dân Hòa, Như vậy, vấn đề đặt ra: Tại sao ông Nguyễn Bá Ký huyện Thanh Oai, Hà Nội); ông đỗ Trạng nguyên, đi thi lại đổi sang họ Phạm hay tại sao tổ tiên họ

khoa Giáp Tuất1, niên hiệu Hồng Thuận thứ 6 (1514) Nguyễn ở Canh Hoạch từ sau ông Phạm Bá Ký đời vua Lê Tương Dực. Lúc đầu ông tên là Hề, sau đang là họ Phạm lại đổi sang họ Nguyễn. Theo tư

được vua phê cho đổi tên là Đức Lượng.

liệu dòng họ Nguyễn Canh Hoạch thì dòng họ này Làm quan đến chức Thị lang.

có quan hệ thân tộc với dòng họ Nguyễn Trãi ở Nhị

Khê từ thời Nguyễn Phi Khanh - cha của Nguyễn GIAI THOẠI VÀ TƯ LIỆU

Trãi, vốn ở làng Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương) dời sang Nhị Khê lấy đó là bản quán. Lúc bấy giờ

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN ĐỨC LƯỢNG2

có một người em cùng đi lập quê ở Canh Hoạch.

Người khai đại khoa cho dòng họ Nguyễn ở

Các cụ truyền khẩu câu “Anh ở Ngọc Ổi (tên cũ

Canh Hoạch là ông Nguyễn Bá Ký. Cuốn sách Các làng Nhị Khê) em về Cổ Hạc” (tên cũ làng Canh nhà khoa bảng Việt Nam 1075-1919 có đoạn viết: “Phạm Hoạch). Gặp thời nhiễu nhương, vụ án Lệ Chi Viên Bá Ký người xã Canh Hoạch huyện Thanh Oai...

(1442) đã dẫn đến cái án bất công nhất trong lịch sử, đại công thần Nguyễn Trãi bị tru di tam tộc. Vì có _______________

liên quan nên dòng họ Nguyễn ở Canh Hoạch phải 1. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, đổi họ để đi thi. Đợi tới khi Nguyễn Trãi được vua Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến, Sđd.

Lê Thánh Tông minh oan, con cháu dòng họ

2. Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Nxb. Văn học, Hà Nội, 2006.

Nguyễn ở Canh Hoạch mới đổi về họ cũ.

130

131

https://thuviensach.vn

cha của Phạm Quý Lượng, ông nội Phạm Khuông Lễ”. Bản dịch văn bia lưu ở Quốc Tử Giám khắc tên những người đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi (1463) niên hiệu Quang Thuận năm thứ 4 cũng ghi là Phạm Bá Ký. Thế nhưng các đời sau Phạm Bá Ký như Trạng TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN ĐỨC LƯỢNG

nguyên Nguyễn Đức Lượng, Tiến sĩ Khuông Lễ là (1465 - ?)

con và cháu của ông, trong các văn bia, sách Đại Việt sử ký toàn thư, Đăng khoa lục và một số tài liệu Nguyễn Đức Lượng người xã Canh Hoạch, huyện của các soạn giả và phả tộc đều ghi là họ Nguyễn.

Thanh Oai (nay là thôn Canh Hoạch, xã Dân Hòa, Như vậy, vấn đề đặt ra: Tại sao ông Nguyễn Bá Ký huyện Thanh Oai, Hà Nội); ông đỗ Trạng nguyên, đi thi lại đổi sang họ Phạm hay tại sao tổ tiên họ

khoa Giáp Tuất1, niên hiệu Hồng Thuận thứ 6 (1514) Nguyễn ở Canh Hoạch từ sau ông Phạm Bá Ký đời vua Lê Tương Dực. Lúc đầu ông tên là Hề, sau đang là họ Phạm lại đổi sang họ Nguyễn. Theo tư

được vua phê cho đổi tên là Đức Lượng.

liệu dòng họ Nguyễn Canh Hoạch thì dòng họ này Làm quan đến chức Thị lang.

có quan hệ thân tộc với dòng họ Nguyễn Trãi ở Nhị

Khê từ thời Nguyễn Phi Khanh - cha của Nguyễn GIAI THOẠI VÀ TƯ LIỆU

Trãi, vốn ở làng Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương) dời sang Nhị Khê lấy đó là bản quán. Lúc bấy giờ

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN ĐỨC LƯỢNG2

có một người em cùng đi lập quê ở Canh Hoạch.

Người khai đại khoa cho dòng họ Nguyễn ở

Các cụ truyền khẩu câu “Anh ở Ngọc Ổi (tên cũ

Canh Hoạch là ông Nguyễn Bá Ký. Cuốn sách Các làng Nhị Khê) em về Cổ Hạc” (tên cũ làng Canh nhà khoa bảng Việt Nam 1075-1919 có đoạn viết: “Phạm Hoạch). Gặp thời nhiễu nhương, vụ án Lệ Chi Viên Bá Ký người xã Canh Hoạch huyện Thanh Oai...

(1442) đã dẫn đến cái án bất công nhất trong lịch sử, đại công thần Nguyễn Trãi bị tru di tam tộc. Vì có _______________

liên quan nên dòng họ Nguyễn ở Canh Hoạch phải 1. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, đổi họ để đi thi. Đợi tới khi Nguyễn Trãi được vua Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến, Sđd.

Lê Thánh Tông minh oan, con cháu dòng họ

2. Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Nxb. Văn học, Hà Nội, 2006.

Nguyễn ở Canh Hoạch mới đổi về họ cũ.

130

131

https://thuviensach.vn

Phạm Bá Ký tức Nguyễn Bá Ký đỗ đệ Tam giáp Phụ tiến sĩ, tử tiến sĩ bát truyền chung đồng tiến sĩ xuất thân khoa Quý Mùi (1463) niên đỉnh dụ gia khuông.

hiệu Quang Thuận thứ 4 đời vua Lê Thánh Tông.

Dịch nghĩa:

Ông làm quan to trong triều thăng đến chức Binh bộ

Cậu Trạng nguyên, cháu Trạng nguyên, Thượng thư.

Khoa danh đỗ đầu sáng danh sử sách Trong cuốn Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Cha tiến sĩ, con tiến sĩ, tám đời quyền có ghi Nguyễn Đức Lượng là: “Người xã Canh quý phúc đầy nhà ...

Hoạch, huyện Thanh Oai. Con của Nguyễn Bá Ký, cha Nguyễn Khuông Lễ. Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ

đệ nhất danh (Trạng nguyên) khoa Giáp Tuất (1514)

niên hiệu Hồng Thuận thứ 6 dưới đời vua Lê Tương

Dực. Thi đỗ năm 50 tuổi. Lúc đầu tên là Hề được

Vua phê cho đổi tên là Đức Lượng. Làm quan đến

chức Thị lang”. Sách Các Trạng nguyên nước ta có thêm chi tiết “Trạng nguyên Nguyễn Đức Lượng được đi sứ phương Bắc, khi mất được thăng chức Thượng thư”.

Nguyễn Khuông Lễ con của Nguyễn Đức Lượng, đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Ất Mùi (1535) niên hiệu Đại Chính thứ 6 dưới đời vua Mạc Đăng Doanh, được đi sứ, làm quan đến chức Hữu thị lang, tước bá.

Trong nhà thờ Trạng nguyên hiện vẫn còn lưu đôi câu đối:

Phiên âm:

Cựu Trạng nguyên, sanh Trạng nguyên nhất giáp khoa danh quang sử bút,

132

133

https://thuviensach.vn

Phạm Bá Ký tức Nguyễn Bá Ký đỗ đệ Tam giáp Phụ tiến sĩ, tử tiến sĩ bát truyền chung đồng tiến sĩ xuất thân khoa Quý Mùi (1463) niên đỉnh dụ gia khuông.

hiệu Quang Thuận thứ 4 đời vua Lê Thánh Tông.

Dịch nghĩa:

Ông làm quan to trong triều thăng đến chức Binh bộ

Cậu Trạng nguyên, cháu Trạng nguyên, Thượng thư.

Khoa danh đỗ đầu sáng danh sử sách Trong cuốn Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Cha tiến sĩ, con tiến sĩ, tám đời quyền có ghi Nguyễn Đức Lượng là: “Người xã Canh quý phúc đầy nhà ...

Hoạch, huyện Thanh Oai. Con của Nguyễn Bá Ký, cha Nguyễn Khuông Lễ. Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ

đệ nhất danh (Trạng nguyên) khoa Giáp Tuất (1514)

niên hiệu Hồng Thuận thứ 6 dưới đời vua Lê Tương

Dực. Thi đỗ năm 50 tuổi. Lúc đầu tên là Hề được

Vua phê cho đổi tên là Đức Lượng. Làm quan đến

chức Thị lang”. Sách Các Trạng nguyên nước ta có thêm chi tiết “Trạng nguyên Nguyễn Đức Lượng được đi sứ phương Bắc, khi mất được thăng chức Thượng thư”.

Nguyễn Khuông Lễ con của Nguyễn Đức Lượng, đỗ Đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân khoa Ất Mùi (1535) niên hiệu Đại Chính thứ 6 dưới đời vua Mạc Đăng Doanh, được đi sứ, làm quan đến chức Hữu thị lang, tước bá.

Trong nhà thờ Trạng nguyên hiện vẫn còn lưu đôi câu đối:

Phiên âm:

Cựu Trạng nguyên, sanh Trạng nguyên nhất giáp khoa danh quang sử bút,

132

133

https://thuviensach.vn

Ngô Miễn Thiệu). Cha ông là Ngô Thầm, đoạt học vị Bảng nhãn khoa thi Quý Sửu (1493) niên hiệu Hồng Đức thứ 24.

Ngô Miễn Thiệu nổi tiếng thông minh mẫn tiệp, là người hội tụ được truyền thống hiếu học và khoa TRẠNG NGUYÊN NGÔ MIỄN THIỆU

bảng dòng họ Ngô. Năm 20 tuổi Ngô Miễn Thiệu đỗ

(1499 - ?)

Trạng nguyên khoa thi Mậu Dần niên hiệu Quang Thiệu thứ 3 dưới đời vua Lê Chiêu Tông. Ông làm Ngô Miễn Thiệu người xã Tam Sơn, huyện quan dưới triều Mạc, thăng tới chức Thượng thư Bộ

Đông Ngàn (nay là thôn Tam Sơn, huyện Từ Sơn, Lại kiêm Đô ngự sử, Chưởng hàn lâm viện sự, Nhập tỉnh Bắc Ninh).

thị kinh diên, tước Lý Khê bá.

Ông đỗ Trạng nguyên, khoa Mậu Dần, niên hiệu Ngô Miễn Thiệu không chỉ là bậc quan tài năng Quang Thiệu thứ 3 (1518) đời vua Lê Chiêu Tông.

mẫn cán, mà còn là người thầy giỏi giang, mẫu mực Ngô Miễn Thiệu làm quan triều Mạc trải các chức về trí tuệ và đức độ. Ông đã đào tạo được nhiều bậc Thượng thư Bộ Lại kiêm Đô ngự sử, Chưởng hàn lâm nhân tài cho đất nước, ngay trong lúc cư quan nhậm viện sự, Nhập thị kinh diên, tước Lý Khê bá.

chức, cũng như lúc nghỉ hưu ông đều mở trường dạy học tại quê nhà. Với sự dạy dỗ rèn cặp trực tiếp GIAI THOẠI

của ông, hai người con trai đều đỗ Tiến sĩ: Ngô Diễn đỗ Tiến sĩ khoa Canh Tuất (1550) niên hiệu Cảnh VỀ TRẠNG NGUYÊN NGÔ MIỄN THIỆU1

Lịch thứ 3; Ngô Dịch đỗ Tiến sĩ khoa Bính Thìn Ngô Miễn Thiệu quê làng Tam Sơn - một làng (1556) niên hiệu Quang Bảo thứ 3.

nổi tiếng hiếu học và khoa bảng, nơi duy nhất có Đặc biệt, thầy giáo Trạng nguyên Ngô Miễn đủ “Tam khôi” (Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám Thiệu chính là người đã dạy dỗ Nguyễn Gia Mưu hoa) mà chính ông là một trong hai người đoạt đạt học vị Tiến sĩ và trở thành ngoại tổ của dòng họ

học vị Trạng nguyên (Nguyễn Quan Quang và Ngô - Nguyễn ở Tam Sơn - một trong ba dòng họ

_______________

nối đời khoa bảng ở làng quê nổi tiếng này...

1. Sở Văn hóa - Thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh Bắc, Sđd.

134

135

https://thuviensach.vn

Ngô Miễn Thiệu). Cha ông là Ngô Thầm, đoạt học vị Bảng nhãn khoa thi Quý Sửu (1493) niên hiệu Hồng Đức thứ 24.

Ngô Miễn Thiệu nổi tiếng thông minh mẫn tiệp, là người hội tụ được truyền thống hiếu học và khoa TRẠNG NGUYÊN NGÔ MIỄN THIỆU

bảng dòng họ Ngô. Năm 20 tuổi Ngô Miễn Thiệu đỗ

(1499 - ?)

Trạng nguyên khoa thi Mậu Dần niên hiệu Quang Thiệu thứ 3 dưới đời vua Lê Chiêu Tông. Ông làm Ngô Miễn Thiệu người xã Tam Sơn, huyện quan dưới triều Mạc, thăng tới chức Thượng thư Bộ

Đông Ngàn (nay là thôn Tam Sơn, huyện Từ Sơn, Lại kiêm Đô ngự sử, Chưởng hàn lâm viện sự, Nhập tỉnh Bắc Ninh).

thị kinh diên, tước Lý Khê bá.

Ông đỗ Trạng nguyên, khoa Mậu Dần, niên hiệu Ngô Miễn Thiệu không chỉ là bậc quan tài năng Quang Thiệu thứ 3 (1518) đời vua Lê Chiêu Tông.

mẫn cán, mà còn là người thầy giỏi giang, mẫu mực Ngô Miễn Thiệu làm quan triều Mạc trải các chức về trí tuệ và đức độ. Ông đã đào tạo được nhiều bậc Thượng thư Bộ Lại kiêm Đô ngự sử, Chưởng hàn lâm nhân tài cho đất nước, ngay trong lúc cư quan nhậm viện sự, Nhập thị kinh diên, tước Lý Khê bá.

chức, cũng như lúc nghỉ hưu ông đều mở trường dạy học tại quê nhà. Với sự dạy dỗ rèn cặp trực tiếp GIAI THOẠI

của ông, hai người con trai đều đỗ Tiến sĩ: Ngô Diễn đỗ Tiến sĩ khoa Canh Tuất (1550) niên hiệu Cảnh VỀ TRẠNG NGUYÊN NGÔ MIỄN THIỆU1

Lịch thứ 3; Ngô Dịch đỗ Tiến sĩ khoa Bính Thìn Ngô Miễn Thiệu quê làng Tam Sơn - một làng (1556) niên hiệu Quang Bảo thứ 3.

nổi tiếng hiếu học và khoa bảng, nơi duy nhất có Đặc biệt, thầy giáo Trạng nguyên Ngô Miễn đủ “Tam khôi” (Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám Thiệu chính là người đã dạy dỗ Nguyễn Gia Mưu hoa) mà chính ông là một trong hai người đoạt đạt học vị Tiến sĩ và trở thành ngoại tổ của dòng họ

học vị Trạng nguyên (Nguyễn Quan Quang và Ngô - Nguyễn ở Tam Sơn - một trong ba dòng họ

_______________

nối đời khoa bảng ở làng quê nổi tiếng này...

1. Sở Văn hóa - Thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh Bắc, Sđd.

134

135

https://thuviensach.vn

cậu bé tên là Hoàng Văn Tán gia cảnh tuy nghèo túng nhưng rất thông minh và giỏi đối đáp.

Một hôm, mẹ Tán đi chợ ở làng Thị Cầu thấy đám rước “Vinh quy bái tổ” của một vị Tiến sĩ về

làng Kim Đôi rất đông vui, trang trọng, lộng lẫy, bà TRẠNG NGUYÊN HOÀNG VĂN TÁN*

ao ước con trai mình cũng được học hành đỗ đạt như vậy. Về nhà nhìn vào hoàn cảnh gia đình mình Hoàng Văn Tán người xã Xuân Lôi, huyện Vũ

bà chỉ biết than thở rồi kể lại chuyện đó với người Ninh (nay là thôn Xuân Lôi, xã Tam Giang, huyện con trai. Cậu bé Tán bèn sà vào lòng mẹ và nói “như

Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh)1.

đinh đóng cột” rằng: Con mà được đi học thời con Ông đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi, niên hiệu sẽ đỗ cao hơn!

Thống Nguyên thứ 2 (1523) đời vua Lê Cung Hoàng.

Thấy Tán còn nhỏ mà ăn nói khẳng khái khác Ông làm quan với nhà Mạc, thăng đến chức Lễ

thường, bà mẹ quyết tâm đưa con tìm thầy học chữ.

bộ Tả thị lang.

Nghe tiếng thầy đồ làng Vị (nay thuộc làng Phương Vĩ, phường Vũ Ninh, thành phố Bắc Ninh) nổi tiếng GIAI THOẠI

hay chữ, bà đưa Tán đến xin “nhập môn”. Ngắm đi TRẠNG NGUYÊN HOÀNG VĂN TÁN2

ngắm lại tướng mạo cậu bé, thầy đồ vui vẻ nhận lời.

Lớp học có hơn chục nho sinh nhưng thầy chưa Vào cuối thời Lê Sơ (đầu thế kỷ XVI) ở làng Xuân cho Hoàng Văn Tán được học chữ ngay, cậu chỉ được Lôi, huyện Vũ Ninh, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc có giao làm những việc vặt như quét nhà, dọn dẹp, nước nôi, điếu đóm phục vụ lớp học. Cậu bé Tán chỉ đứng _______________

ở bên ngoài học lỏm, nhưng với trí thông minh bẩm

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng nguyên Hoàng sinh nên cậu “nhập tâm” và thuộc bài làu làu còn giỏi Văn Tán.

1. Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng hơn các nho sinh ở trong lớp.

Việt Nam (1075-1919), Nxb. Văn học, 2006 ghi: [Hoàng Văn Một hôm có cụ Chánh mang lễ và dẫn con trai Tán] người xã Xuân Lôi, huyện Võ Giàng (nay là thôn đến nhập học. Nhìn lên mâm lễ lớn vừa đặt trên Xuân Thủy, xã Quế Tân, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh).

hương án, thầy đồ tức thì ra một vế đối có ý thử tài 2. Nguyễn Văn An: Giai thoại về Trạng nguyên Hoàng Văn Tán, Bắc Ninh online, 17-7-2013.

trò mới và các nho sinh:

136

137

https://thuviensach.vn

cậu bé tên là Hoàng Văn Tán gia cảnh tuy nghèo túng nhưng rất thông minh và giỏi đối đáp.

Một hôm, mẹ Tán đi chợ ở làng Thị Cầu thấy đám rước “Vinh quy bái tổ” của một vị Tiến sĩ về

làng Kim Đôi rất đông vui, trang trọng, lộng lẫy, bà TRẠNG NGUYÊN HOÀNG VĂN TÁN*

ao ước con trai mình cũng được học hành đỗ đạt như vậy. Về nhà nhìn vào hoàn cảnh gia đình mình Hoàng Văn Tán người xã Xuân Lôi, huyện Vũ

bà chỉ biết than thở rồi kể lại chuyện đó với người Ninh (nay là thôn Xuân Lôi, xã Tam Giang, huyện con trai. Cậu bé Tán bèn sà vào lòng mẹ và nói “như

Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh)1.

đinh đóng cột” rằng: Con mà được đi học thời con Ông đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi, niên hiệu sẽ đỗ cao hơn!

Thống Nguyên thứ 2 (1523) đời vua Lê Cung Hoàng.

Thấy Tán còn nhỏ mà ăn nói khẳng khái khác Ông làm quan với nhà Mạc, thăng đến chức Lễ

thường, bà mẹ quyết tâm đưa con tìm thầy học chữ.

bộ Tả thị lang.

Nghe tiếng thầy đồ làng Vị (nay thuộc làng Phương Vĩ, phường Vũ Ninh, thành phố Bắc Ninh) nổi tiếng GIAI THOẠI

hay chữ, bà đưa Tán đến xin “nhập môn”. Ngắm đi TRẠNG NGUYÊN HOÀNG VĂN TÁN2

ngắm lại tướng mạo cậu bé, thầy đồ vui vẻ nhận lời.

Lớp học có hơn chục nho sinh nhưng thầy chưa Vào cuối thời Lê Sơ (đầu thế kỷ XVI) ở làng Xuân cho Hoàng Văn Tán được học chữ ngay, cậu chỉ được Lôi, huyện Vũ Ninh, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc có giao làm những việc vặt như quét nhà, dọn dẹp, nước nôi, điếu đóm phục vụ lớp học. Cậu bé Tán chỉ đứng _______________

ở bên ngoài học lỏm, nhưng với trí thông minh bẩm

* Chưa rõ năm sinh, năm mất của Trạng nguyên Hoàng sinh nên cậu “nhập tâm” và thuộc bài làu làu còn giỏi Văn Tán.

1. Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng hơn các nho sinh ở trong lớp.

Việt Nam (1075-1919), Nxb. Văn học, 2006 ghi: [Hoàng Văn Một hôm có cụ Chánh mang lễ và dẫn con trai Tán] người xã Xuân Lôi, huyện Võ Giàng (nay là thôn đến nhập học. Nhìn lên mâm lễ lớn vừa đặt trên Xuân Thủy, xã Quế Tân, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh).

hương án, thầy đồ tức thì ra một vế đối có ý thử tài 2. Nguyễn Văn An: Giai thoại về Trạng nguyên Hoàng Văn Tán, Bắc Ninh online, 17-7-2013.

trò mới và các nho sinh:

136

137

https://thuviensach.vn

“Ruồi đỗ mâm xôi, mâm xôi đỗ”.

được đối vang lên từ phía sau, thầy ngoảnh lại Vì thầy chơi chữ nên vế ra này rất khó đối, cả

chính là Hoàng Văn Tán, thấy vậy thầy vui vẻ đồng đám học trò ngơ ngác nhíu mày im lặng, thầy đồ lắc ý nhận lời, Tán đáp lại rằng:

đầu, hết hy vọng. Bất ngờ cậu bé Tán từ bếp chạy

“Ầm ầm sấm động đất Xuân Lôi”.

lên, tay vẫn sách siêu nước bốc hơi nghi ngút, cậu (Xuân Lôi là quê của Hoàng Văn Tán).

kính cẩn xin phép thầy được đối lại, thầy gật đầu Tán vừa đọc dứt vế đối thì trên trời lóe chớp và bằng lòng. Cụ Chánh và đám nho sinh đứng im tiếp theo là một tiếng sấm rất lớn. Thầy đồ sung phăng phắc nhìn cậu bé Tán với vẻ ngờ vực. Tán sướng reo lên: “Trạng nguyên của ta đây rồi!”.

dõng dạc đọc:

Quả nhiên, khoa thi năm Quý Mùi (1523) niên

“Kiến bò đĩa thịt, đĩa thịt bò”.

hiệu Thống Nguyên thứ 2 đời vua Lê Cung Hoàng, Thầy đồ giật mình vì vế đối của Tán chữ và nghĩa Hoàng Văn Tán đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ

rất chỉnh. Còn cánh nho sinh thì phục lắm! Từ hôm đó nhất danh Trạng nguyên (khoa này lấy đỗ 36 người, thầy cho cậu “nhập môn” chính thức. Với bản chất con trong đó có 3 Tiến sĩ cập đệ, 8 Tiến sĩ xuất thân nhà nghèo vốn cần cù chịu khó cộng với sự thông (Hoàng giáp), 25 đồng Tiến sĩ xuất thân). Sau này minh sẵn có học một biết mười, Hoàng Văn Tán miệt ông được giao cùng với Đông các Đại học sĩ Đạo mài ngày đêm luyện bút, rèn văn dùi mài kinh sử.

Nguyện bá Nguyễn Văn Thái thảo tờ chiếu của vua Năm sau nhà vua mở khoa thi lớp học thì đông, thầy Lê Cung Hoàng nhường ngôi cho Mạc Đăng Dung đồ muốn chọn những môn sinh đã học lâu năm có và làm quan cho nhà Mạc tới chức Tả thị lang Bộ Lễ.

nhiều học vấn, kinh nghiệm để lên kinh đô ứng thí, vì vậy Hoàng Văn Tán không được xếp trong diện đó.

Khi chuẩn bị “lều chõng” lên đường đi thi thì trời nổi cơn mưa, thầy đồ muốn khảo thí các môn sinh lần cuối bèn ra một vế đối:

“Lác đác mưa sa làng Vị Vũ”.

(Vị Vũ tức làng Phương Vĩ, phường Vũ Ninh ngày nay - quê thầy đồ).

Một lần nữa cả môn trường im lặng, thầy trầm tư vẻ mặt không vui. Bỗng nhiên có tiếng xin thầy 138

139

https://thuviensach.vn

“Ruồi đỗ mâm xôi, mâm xôi đỗ”.

được đối vang lên từ phía sau, thầy ngoảnh lại Vì thầy chơi chữ nên vế ra này rất khó đối, cả

chính là Hoàng Văn Tán, thấy vậy thầy vui vẻ đồng đám học trò ngơ ngác nhíu mày im lặng, thầy đồ lắc ý nhận lời, Tán đáp lại rằng:

đầu, hết hy vọng. Bất ngờ cậu bé Tán từ bếp chạy

“Ầm ầm sấm động đất Xuân Lôi”.

lên, tay vẫn sách siêu nước bốc hơi nghi ngút, cậu (Xuân Lôi là quê của Hoàng Văn Tán).

kính cẩn xin phép thầy được đối lại, thầy gật đầu Tán vừa đọc dứt vế đối thì trên trời lóe chớp và bằng lòng. Cụ Chánh và đám nho sinh đứng im tiếp theo là một tiếng sấm rất lớn. Thầy đồ sung phăng phắc nhìn cậu bé Tán với vẻ ngờ vực. Tán sướng reo lên: “Trạng nguyên của ta đây rồi!”.

dõng dạc đọc:

Quả nhiên, khoa thi năm Quý Mùi (1523) niên

“Kiến bò đĩa thịt, đĩa thịt bò”.

hiệu Thống Nguyên thứ 2 đời vua Lê Cung Hoàng, Thầy đồ giật mình vì vế đối của Tán chữ và nghĩa Hoàng Văn Tán đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ

rất chỉnh. Còn cánh nho sinh thì phục lắm! Từ hôm đó nhất danh Trạng nguyên (khoa này lấy đỗ 36 người, thầy cho cậu “nhập môn” chính thức. Với bản chất con trong đó có 3 Tiến sĩ cập đệ, 8 Tiến sĩ xuất thân nhà nghèo vốn cần cù chịu khó cộng với sự thông (Hoàng giáp), 25 đồng Tiến sĩ xuất thân). Sau này minh sẵn có học một biết mười, Hoàng Văn Tán miệt ông được giao cùng với Đông các Đại học sĩ Đạo mài ngày đêm luyện bút, rèn văn dùi mài kinh sử.

Nguyện bá Nguyễn Văn Thái thảo tờ chiếu của vua Năm sau nhà vua mở khoa thi lớp học thì đông, thầy Lê Cung Hoàng nhường ngôi cho Mạc Đăng Dung đồ muốn chọn những môn sinh đã học lâu năm có và làm quan cho nhà Mạc tới chức Tả thị lang Bộ Lễ.

nhiều học vấn, kinh nghiệm để lên kinh đô ứng thí, vì vậy Hoàng Văn Tán không được xếp trong diện đó.

Khi chuẩn bị “lều chõng” lên đường đi thi thì trời nổi cơn mưa, thầy đồ muốn khảo thí các môn sinh lần cuối bèn ra một vế đối:

“Lác đác mưa sa làng Vị Vũ”.

(Vị Vũ tức làng Phương Vĩ, phường Vũ Ninh ngày nay - quê thầy đồ).

Một lần nữa cả môn trường im lặng, thầy trầm tư vẻ mặt không vui. Bỗng nhiên có tiếng xin thầy 138

139

https://thuviensach.vn

dân cực khổ trăm bề. Theo lệ thường, người đỗ

Trạng nguyên sẽ được dựng bia tiến sĩ ở Văn miếu.

Nhưng khoa thi năm đó, do tình hình loạn lạc nên Trạng nguyên Trần Tất Văn không được vinh dự ấy.

Nhiều quan lại chán ghét triều đình đương thời và TRẠNG NGUYÊN TRẦN TẤT VĂN

muốn thay đổi triều chính, Trần Tất Văn cũng ở

trong số đó. Ngay sau khi thi đỗ, Trạng nguyên Trần Tất Văn người xã Nguyệt Áng, huyện An Trần Tất Văn được nhà Lê bổ nhiệm làm quan hàng Lão (nay là thôn Nguyệt Áng, xã Thái Sơn, huyện tứ phẩm. Với hy vọng nhà Mạc có thể xây dựng lại An Lão, Thành phố Hải Phòng).

đất nước thống nhất cường thịnh, ông và nhiều Ông đỗ Trạng nguyên khoa Bính Tuất, niên hiệu quan lại cùng chí hướng ủng hộ Mạc Đăng Dung lật Thống Nguyên thứ 5 (1526), đời vua Lê Cung đổ nhà Lê lập nên triều Mạc; trở thành một trong Hoàng. Làm quan nhà Mạc đến chức Thượng thư, những người có đóng góp lớn trong việc lập nên tước Hàn Xuyên bá, từng đi sứ nhà Minh1.

vương triều mới. Ông được Mạc Đăng Dung kính trọng, bổ nhiệm phụ trách 5 tòa đô đốc và sảnh viện.

Ông hết lòng phò tá vua Mạc ổn định tình hình đất CUỘC ĐỜI VÀ GIAI THOẠI

nước. Khi Mạc Đăng Doanh, con trai của Mạc Đăng VỀ TRẠNG NGUYÊN TRẦN TẤT VĂN

Dung lên ngôi, ông vẫn tiếp tục được trọng dụng và 1. Sự nghiệp nhiều thăng trầm

được phong đến chức Thượng thư, tước Hàn Xuyên bá, phụ trách việc soạn thảo văn thư giữa nhà Mạc Từ đời vua Lê Uy Mục đến đời vua Lê Tương với nhà Minh. Ông từng được cử đi sứ nhà Minh.

Dực trở đi, các vua Lê đều sa vào con đường xa hoa Dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp chính trị, văn vô độ. Triều đình đổ nát, quan lại tham nhũng, lộng chương và được nhắc nhiều trong sử sách về Trạng hành, nội bộ triều đình lục đục, lập bè phái chém nguyên Trần Tất Văn là lần đi sứ nhà Minh với bài giết lẫn nhau, tranh giành quyền lực. Đời sống nhân biểu lui vạn binh. Sử sách ghi rằng: Sau khi nhà Mạc _______________

lên ngôi, tàn dư nhà Lê cầu cứu nhà Minh. Viện cớ

diệt Mạc để khôi phục Lê, nhà Minh xâm lược nước 1. Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Sđd.

ta. Trạng nguyên được vua Mạc Đăng Doanh cử đi 140

141

https://thuviensach.vn

dân cực khổ trăm bề. Theo lệ thường, người đỗ

Trạng nguyên sẽ được dựng bia tiến sĩ ở Văn miếu.

Nhưng khoa thi năm đó, do tình hình loạn lạc nên Trạng nguyên Trần Tất Văn không được vinh dự ấy.

Nhiều quan lại chán ghét triều đình đương thời và TRẠNG NGUYÊN TRẦN TẤT VĂN

muốn thay đổi triều chính, Trần Tất Văn cũng ở

trong số đó. Ngay sau khi thi đỗ, Trạng nguyên Trần Tất Văn người xã Nguyệt Áng, huyện An Trần Tất Văn được nhà Lê bổ nhiệm làm quan hàng Lão (nay là thôn Nguyệt Áng, xã Thái Sơn, huyện tứ phẩm. Với hy vọng nhà Mạc có thể xây dựng lại An Lão, Thành phố Hải Phòng).

đất nước thống nhất cường thịnh, ông và nhiều Ông đỗ Trạng nguyên khoa Bính Tuất, niên hiệu quan lại cùng chí hướng ủng hộ Mạc Đăng Dung lật Thống Nguyên thứ 5 (1526), đời vua Lê Cung đổ nhà Lê lập nên triều Mạc; trở thành một trong Hoàng. Làm quan nhà Mạc đến chức Thượng thư, những người có đóng góp lớn trong việc lập nên tước Hàn Xuyên bá, từng đi sứ nhà Minh1.

vương triều mới. Ông được Mạc Đăng Dung kính trọng, bổ nhiệm phụ trách 5 tòa đô đốc và sảnh viện.

Ông hết lòng phò tá vua Mạc ổn định tình hình đất CUỘC ĐỜI VÀ GIAI THOẠI

nước. Khi Mạc Đăng Doanh, con trai của Mạc Đăng VỀ TRẠNG NGUYÊN TRẦN TẤT VĂN

Dung lên ngôi, ông vẫn tiếp tục được trọng dụng và 1. Sự nghiệp nhiều thăng trầm

được phong đến chức Thượng thư, tước Hàn Xuyên bá, phụ trách việc soạn thảo văn thư giữa nhà Mạc Từ đời vua Lê Uy Mục đến đời vua Lê Tương với nhà Minh. Ông từng được cử đi sứ nhà Minh.

Dực trở đi, các vua Lê đều sa vào con đường xa hoa Dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp chính trị, văn vô độ. Triều đình đổ nát, quan lại tham nhũng, lộng chương và được nhắc nhiều trong sử sách về Trạng hành, nội bộ triều đình lục đục, lập bè phái chém nguyên Trần Tất Văn là lần đi sứ nhà Minh với bài giết lẫn nhau, tranh giành quyền lực. Đời sống nhân biểu lui vạn binh. Sử sách ghi rằng: Sau khi nhà Mạc _______________

lên ngôi, tàn dư nhà Lê cầu cứu nhà Minh. Viện cớ

diệt Mạc để khôi phục Lê, nhà Minh xâm lược nước 1. Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Sđd.

ta. Trạng nguyên được vua Mạc Đăng Doanh cử đi 140

141

https://thuviensach.vn

sứ. Bằng tài ngoại giao và sự lập luận sâu sắc, ông triệu liệt huyện đăng khoa bị khảo (Phan Hào Phủ - Phan khiến âm mưu, thủ đoạn của nhà Minh bị vạch trần.

Huy Ôn soạn); Đỉnh khiết Đại Việt lịch triều đăng khoa Với bài biểu, Trạng nguyên Trần Tất Văn khiến 2

lịch (Vũ Miên, Phan Trọng Phiên biên soạn và tướng nhà Minh là Mao Bá Ôn và Cừu Loạn quyết Nguyễn Hoàn hiệu đính)... ghi lại, khẳng định truyền định lui quân, tránh cho nước nhà một cuộc binh thống khoa bảng, đức hiếu học của Trạng nguyên.

đao. 39 năm sau, nối nghiệp cha, con trai Trạng 2. Khẳng định truyền thống hiếu học của quê nguyên Trần Tất Văn là Trần Tảo đỗ đồng Tiến sĩ

hương

khoa Ất Sửu, niên hiệu Thuần Phúc thứ 4, triều Mạc, phụng sự triều Mạc. Trần Tảo được làm quan Các sách đều ghi rõ Trần Tất Văn người làng đến chức Thừa Chánh sứ.

Nguyệt Áng, huyện An Lão; xuất thân trong gia Nhưng mong muốn xây dựng triều đại cường đình Nho học. Qua nhiều năm miệt mài đèn sách, thịnh, nhân dân ấm no của Trạng nguyên không ông lần lượt vượt qua và đỗ đầu trong các kỳ thi thành hiện thực. Năm 1592, nhà Mạc bị lật đổ, Trần Hương (đỗ Giải nguyên), thi Hội (đỗ Hội nguyên) và thi Đình (Trạng nguyên). Tại Hội thảo khoa học Tảo bị bắt và bị giết ở Thảo Tân, gia đình Trạng về Trạng nguyên Trần Tất Văn, nhà nghiên cứu sử

nguyên bị họa “tru di tam tộc”. Dòng họ Trần làng học Ngô Đăng Lợi phát biểu: Với 800 năm Hán học, Nguyệt Áng bị trả thù thảm khốc, dòng dõi Trần Tất nước ta đào tạo được gần 3.000 tiến sĩ, trong đó chỉ

Văn không còn ai. Những dấu tích của Trạng nguyên có 47 người giành học vị Trạng nguyên, còn gọi là Trần Tất Văn hầu như không còn. Điều này lý giải tại

“Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh”. Số

sao sử sách, tài liệu ghi chép về ông không nhiều; lượng Trạng nguyên ít ỏi càng khẳng định sự tuyển phải mất rất nhiều năm, trải qua nhiều cuộc hội thảo chọn khắt khe, nghiêm cẩn; nếu không có thực tài mới xác định phần nào về thân thế và sự nghiệp của khó có thể đạt tới. Việc huyện An Lão có một vị

ông. Đến nay, năm sinh, năm mất của ông vẫn chưa Trạng nguyên là niềm tự hào về truyền thống hiếu xác định cụ thể. Cây cầu đá 7 nhịp tương truyền học của quê hương. Hơn nữa, con trai Trạng nguyên Trạng nguyên dựng cho dân làng nay cũng chỉ còn Trần Tất Văn là Trần Tảo cũng thi đỗ quan Nghè.

dấu vết 2 trụ đá đặt trong sân chùa và trong những Truyền thống khoa cử nước nhà ghi nhận: mới có câu chuyện kể của dân làng Nguyệt Áng. Dẫu vậy, 19/47 trạng nguyên có cha, chú, anh em cùng đỗ đại tên tuổi của ông vẫn được các sách: Đại Việt đỉnh khoa. Một gia đình có cha đỗ Trạng, con đỗ Nghè nguyên Phật lục (Nguyễn Sư Hoàng), Thiên Nam lịch thì chỉ có 7. Việc một gia đình có cha đỗ Trạng, con 142

143

https://thuviensach.vn

sứ. Bằng tài ngoại giao và sự lập luận sâu sắc, ông triệu liệt huyện đăng khoa bị khảo (Phan Hào Phủ - Phan khiến âm mưu, thủ đoạn của nhà Minh bị vạch trần.

Huy Ôn soạn); Đỉnh khiết Đại Việt lịch triều đăng khoa Với bài biểu, Trạng nguyên Trần Tất Văn khiến 2

lịch (Vũ Miên, Phan Trọng Phiên biên soạn và tướng nhà Minh là Mao Bá Ôn và Cừu Loạn quyết Nguyễn Hoàn hiệu đính)... ghi lại, khẳng định truyền định lui quân, tránh cho nước nhà một cuộc binh thống khoa bảng, đức hiếu học của Trạng nguyên.

đao. 39 năm sau, nối nghiệp cha, con trai Trạng 2. Khẳng định truyền thống hiếu học của quê nguyên Trần Tất Văn là Trần Tảo đỗ đồng Tiến sĩ

hương

khoa Ất Sửu, niên hiệu Thuần Phúc thứ 4, triều Mạc, phụng sự triều Mạc. Trần Tảo được làm quan Các sách đều ghi rõ Trần Tất Văn người làng đến chức Thừa Chánh sứ.

Nguyệt Áng, huyện An Lão; xuất thân trong gia Nhưng mong muốn xây dựng triều đại cường đình Nho học. Qua nhiều năm miệt mài đèn sách, thịnh, nhân dân ấm no của Trạng nguyên không ông lần lượt vượt qua và đỗ đầu trong các kỳ thi thành hiện thực. Năm 1592, nhà Mạc bị lật đổ, Trần Hương (đỗ Giải nguyên), thi Hội (đỗ Hội nguyên) và thi Đình (Trạng nguyên). Tại Hội thảo khoa học Tảo bị bắt và bị giết ở Thảo Tân, gia đình Trạng về Trạng nguyên Trần Tất Văn, nhà nghiên cứu sử

nguyên bị họa “tru di tam tộc”. Dòng họ Trần làng học Ngô Đăng Lợi phát biểu: Với 800 năm Hán học, Nguyệt Áng bị trả thù thảm khốc, dòng dõi Trần Tất nước ta đào tạo được gần 3.000 tiến sĩ, trong đó chỉ

Văn không còn ai. Những dấu tích của Trạng nguyên có 47 người giành học vị Trạng nguyên, còn gọi là Trần Tất Văn hầu như không còn. Điều này lý giải tại

“Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh”. Số

sao sử sách, tài liệu ghi chép về ông không nhiều; lượng Trạng nguyên ít ỏi càng khẳng định sự tuyển phải mất rất nhiều năm, trải qua nhiều cuộc hội thảo chọn khắt khe, nghiêm cẩn; nếu không có thực tài mới xác định phần nào về thân thế và sự nghiệp của khó có thể đạt tới. Việc huyện An Lão có một vị

ông. Đến nay, năm sinh, năm mất của ông vẫn chưa Trạng nguyên là niềm tự hào về truyền thống hiếu xác định cụ thể. Cây cầu đá 7 nhịp tương truyền học của quê hương. Hơn nữa, con trai Trạng nguyên Trạng nguyên dựng cho dân làng nay cũng chỉ còn Trần Tất Văn là Trần Tảo cũng thi đỗ quan Nghè.

dấu vết 2 trụ đá đặt trong sân chùa và trong những Truyền thống khoa cử nước nhà ghi nhận: mới có câu chuyện kể của dân làng Nguyệt Áng. Dẫu vậy, 19/47 trạng nguyên có cha, chú, anh em cùng đỗ đại tên tuổi của ông vẫn được các sách: Đại Việt đỉnh khoa. Một gia đình có cha đỗ Trạng, con đỗ Nghè nguyên Phật lục (Nguyễn Sư Hoàng), Thiên Nam lịch thì chỉ có 7. Việc một gia đình có cha đỗ Trạng, con 142

143

https://thuviensach.vn

đỗ Nghè chứng tỏ truyền thống hiếu học, con nối nghiệp cha, giữ được nếp nhà. Tài văn chương, chính trị của Trạng nguyên được Vũ Phương Đề ghi lại trong chuyện “Một bài biểu lui vạn binh”1: Với lời lẽ vô cùng đanh thép, mạch văn chặt chẽ, ý tứ

sâu sắc như đoạn “Coi nước tôi võ nhân, ít học, thì TRẠNG NGUYÊN ĐỖ TỔNG*

lễ nghĩa sao đáng trách móc? Bảo thương dân An (1504 - ?)

Nam vô tội nỡ nào đem gươm giáo chém giết dân làng”. Bài biểu khiến tướng Minh là Mao Bá Ôn xúc động rồi quyết định lui quân. Ngoài ra, Cục Văn thư

Trạng nguyên Đỗ Tổng1 sinh năm 1504, người xã và Lưu trữ Nhà nước hiện còn lưu giữ bản ʺTiểu chí Lại Ốc, huyện Tế Giang (nay là thôn Lại Ốc, xã Long tỉnh Kiến Anʺ, trong đó có đoạn viết: “Trong lĩnh Hưng, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên).

vực văn học đáng nêu lên là ông Trần Tất Văn, làng Ông đỗ Trạng nguyên khoa Kỷ Sửu, niên hiệu Nguyệt Áng (An Lão), ông Trạng Lang làng Hạnh Minh Đức thứ 3 (1529) đời vua Mạc Đăng Dung.

Thị (An Lão) là những người dân hiếm có của tỉnh Làm quan đến chức Hình bộ Tả thị lang.

Kiến An đã đạt tới đỉnh cao của khoa cử là đỗ Trạng nguyên và Hoàng giáp. Nhưng những nhà Nho này không để lại một sự nghiệp nào cho hậu thế nên dân chúng ít biết đến...”. Những quan điểm, lời nhận xét của tác giả này chưa đầy đủ và cả đến nay, tài liệu sử sách ghi về ông chưa thật nhiều nhưng cho thấy, dù ở thời kỳ nào, tên tuổi của Trạng nguyên Trần Tất Văn cũng được nhân dân nhắc nhở, tự hào.

_______________

_______________

1. Công dư tiệp ký (ghi nhanh lúc rỗi việc công): Là

* Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt tập truyện ký chữ Hán – của tác giả Vũ Phương Đề (1697-?); Nam (1075-1919), Sđd.

ghi chép về các giai thoại có liên quan đến dòng họ và 1. Sách Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các quê hương tác giả.

triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd, ghi tên ông là Đỗ Tông.

144

145

https://thuviensach.vn

đỗ Nghè chứng tỏ truyền thống hiếu học, con nối nghiệp cha, giữ được nếp nhà. Tài văn chương, chính trị của Trạng nguyên được Vũ Phương Đề ghi lại trong chuyện “Một bài biểu lui vạn binh”1: Với lời lẽ vô cùng đanh thép, mạch văn chặt chẽ, ý tứ

sâu sắc như đoạn “Coi nước tôi võ nhân, ít học, thì TRẠNG NGUYÊN ĐỖ TỔNG*

lễ nghĩa sao đáng trách móc? Bảo thương dân An (1504 - ?)

Nam vô tội nỡ nào đem gươm giáo chém giết dân làng”. Bài biểu khiến tướng Minh là Mao Bá Ôn xúc động rồi quyết định lui quân. Ngoài ra, Cục Văn thư

Trạng nguyên Đỗ Tổng1 sinh năm 1504, người xã và Lưu trữ Nhà nước hiện còn lưu giữ bản ʺTiểu chí Lại Ốc, huyện Tế Giang (nay là thôn Lại Ốc, xã Long tỉnh Kiến Anʺ, trong đó có đoạn viết: “Trong lĩnh Hưng, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên).

vực văn học đáng nêu lên là ông Trần Tất Văn, làng Ông đỗ Trạng nguyên khoa Kỷ Sửu, niên hiệu Nguyệt Áng (An Lão), ông Trạng Lang làng Hạnh Minh Đức thứ 3 (1529) đời vua Mạc Đăng Dung.

Thị (An Lão) là những người dân hiếm có của tỉnh Làm quan đến chức Hình bộ Tả thị lang.

Kiến An đã đạt tới đỉnh cao của khoa cử là đỗ Trạng nguyên và Hoàng giáp. Nhưng những nhà Nho này không để lại một sự nghiệp nào cho hậu thế nên dân chúng ít biết đến...”. Những quan điểm, lời nhận xét của tác giả này chưa đầy đủ và cả đến nay, tài liệu sử sách ghi về ông chưa thật nhiều nhưng cho thấy, dù ở thời kỳ nào, tên tuổi của Trạng nguyên Trần Tất Văn cũng được nhân dân nhắc nhở, tự hào.

_______________

_______________

1. Công dư tiệp ký (ghi nhanh lúc rỗi việc công): Là

* Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt tập truyện ký chữ Hán – của tác giả Vũ Phương Đề (1697-?); Nam (1075-1919), Sđd.

ghi chép về các giai thoại có liên quan đến dòng họ và 1. Sách Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các quê hương tác giả.

triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd, ghi tên ông là Đỗ Tông.

144

145

https://thuviensach.vn

Nguyễn Thiến còn có tên hiệu là Cảo Xuyên1.

Ông đỗ Trạng nguyên trước Nguyễn Bỉnh Khiêm một khoa, sau đó hai vị Trạng nguyên này thường xướng họa thơ văn với nhau. Hiện còn một số bài thơ của Nguyễn Thiến chép trong Toàn Việt thi lục và TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN THIẾN

Bạch Vân am thi tập.

(1495 - 1557)

Cũng cần nói thêm Trạng nguyên Nguyễn Thiến là cha của danh tướng Nguyễn Quyện, là thủy tổ

Nguyễn Thiến người xã Canh Hoạch, huyện của đại thi hào Nguyễn Du - tác giả truyện thơ Nôm Thanh Oai (nay là thôn Canh Hoạch, xã Dân Hòa, tuyệt diệu: Truyện Kiều. Điều đó đã được khẳng huyện Thanh Oai, Hà Nội).

định qua phả hệ của dòng họ Nguyễn Du ở làng Nguyễn Thiến đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Nguyễn Thìn, niên hiệu Đại Chính thứ 3 (1532) đời vua Mạc Thiến sinh ra Nguyễn Miễn (tước Phù Hưng hầu).

Đăng Doanh.

Người con thứ ba của Nguyễn Miễn là Nguyễn Ông làm quan nhà Mạc trải các chức Lại bộ

Nhiệm (Nhậm) (tước Nam Dương hầu), năm 1601 tụ

Thượng thư, Ngự sử đài đô ngự sử, Đông các Đại binh chống lại nhà Lê ở vùng Hoàng Giang (Ninh Bình), nhưng thất bại, chạy vào ẩn cư ở Tiên Điền học sĩ, Nhập thị kinh diên, tước Thư quận công. Sau chính là cụ tổ của họ Nguyễn - Tiên Điền. Có thể nói này vì bất mãn với nhà Mạc, ông cùng với thông gia thi hào Nguyễn Du đã tiếp nối và làm tỏa sáng là Đại tướng Thái tể Phụng Quốc công Lê Bá Ly dẫn truyền thống thi thư của tổ tiên ông vốn có từ Thám quân vào Thanh Hóa quy thuận triều Lê Trung hoa Nguyễn Doãn Địch người làng Tảo Dương và Hưng. Vua Lê Trung Hưng ban thưởng, cho giữ

Trạng nguyên Nguyễn Thiến trú quán ở làng Canh nguyên các chức tước, đảm trách việc tuyển bổ quan Hoạch, trang Cổ Hoạch xưa.

lại cho nhà Lê trong khoảng 8 năm. Ông mất năm Thiên Hựu (1557) đời vua Lê Anh Tông1.

_______________

_______________

1. Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Sđd.

1. Từ điển Văn học, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2004.

146

147

https://thuviensach.vn

Nguyễn Thiến còn có tên hiệu là Cảo Xuyên1.

Ông đỗ Trạng nguyên trước Nguyễn Bỉnh Khiêm một khoa, sau đó hai vị Trạng nguyên này thường xướng họa thơ văn với nhau. Hiện còn một số bài thơ của Nguyễn Thiến chép trong Toàn Việt thi lục và TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN THIẾN

Bạch Vân am thi tập.

(1495 - 1557)

Cũng cần nói thêm Trạng nguyên Nguyễn Thiến là cha của danh tướng Nguyễn Quyện, là thủy tổ

Nguyễn Thiến người xã Canh Hoạch, huyện của đại thi hào Nguyễn Du - tác giả truyện thơ Nôm Thanh Oai (nay là thôn Canh Hoạch, xã Dân Hòa, tuyệt diệu: Truyện Kiều. Điều đó đã được khẳng huyện Thanh Oai, Hà Nội).

định qua phả hệ của dòng họ Nguyễn Du ở làng Nguyễn Thiến đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Nguyễn Thìn, niên hiệu Đại Chính thứ 3 (1532) đời vua Mạc Thiến sinh ra Nguyễn Miễn (tước Phù Hưng hầu).

Đăng Doanh.

Người con thứ ba của Nguyễn Miễn là Nguyễn Ông làm quan nhà Mạc trải các chức Lại bộ

Nhiệm (Nhậm) (tước Nam Dương hầu), năm 1601 tụ

Thượng thư, Ngự sử đài đô ngự sử, Đông các Đại binh chống lại nhà Lê ở vùng Hoàng Giang (Ninh Bình), nhưng thất bại, chạy vào ẩn cư ở Tiên Điền học sĩ, Nhập thị kinh diên, tước Thư quận công. Sau chính là cụ tổ của họ Nguyễn - Tiên Điền. Có thể nói này vì bất mãn với nhà Mạc, ông cùng với thông gia thi hào Nguyễn Du đã tiếp nối và làm tỏa sáng là Đại tướng Thái tể Phụng Quốc công Lê Bá Ly dẫn truyền thống thi thư của tổ tiên ông vốn có từ Thám quân vào Thanh Hóa quy thuận triều Lê Trung hoa Nguyễn Doãn Địch người làng Tảo Dương và Hưng. Vua Lê Trung Hưng ban thưởng, cho giữ

Trạng nguyên Nguyễn Thiến trú quán ở làng Canh nguyên các chức tước, đảm trách việc tuyển bổ quan Hoạch, trang Cổ Hoạch xưa.

lại cho nhà Lê trong khoảng 8 năm. Ông mất năm Thiên Hựu (1557) đời vua Lê Anh Tông1.

_______________

_______________

1. Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Sđd.

1. Từ điển Văn học, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2004.

146

147

https://thuviensach.vn

trước được rằng bước đường suy vong của nhà Lê chẳng còn bao xa.

Tương truyền rằng, bà mẹ của Nguyễn Bỉnh Khiêm tuy đã đến tuổi cập kê song không đoái hoài gì đến chuyện chồng con. Nhưng một hôm, bà gặp Văn Định TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN BỈNH KHIÊM

(sau này là cha của Nguyễn Bỉnh Khiêm), thấy ông (1491 - 1585)

này tướng mạo phú quý, sau này ắt sinh quý tử, mới chọn ông làm nơi gửi gắm cuộc đời mình.

Nguyễn Bỉnh Khiêm người xã Trung Am, huyện Thuở nhỏ, Nguyễn Bỉnh Khiêm rất thông minh, Vĩnh Lại, Hải Dương (nay thuộc Vĩnh Bảo, ngoại lại sớm biết nói, chưa đầy một năm đã nói được thành Hải Phòng). Ông tên húy là Văn Đạt, tự

nhiều từ. Mẹ bắt đầu dạy ông đọc Kinh truyện và Hanh Phủ.

Thơ quốc âm. Lên bốn tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ Trạng nguyên khoa Ất thuộc các kinh truyện chính. Một hôm, cha ông Mùi, niên hiệu Đại Chính thứ 6 (1535) đời vua Mạc đang đọc sách, ông cũng ghé vào xem, đột nhiên Đăng Doanh. Ông làm quan đến chức Thượng thư, ông chỉ vào bốn chữ và đọc to lên rằng: “Nhật xuất Thái phó, tước Trình Quốc công.

Đông phương” (Nghĩa là: Mặt trời mọc ở phương Ông nổi tiếng bởi tài tiên tri, được dân gian tôn là Đông). Người cha vô cùng kinh ngạc, vì lúc ấy cậu Trạng Trình.

vẫn chưa biết chữ.

Lớn lên, Nguyễn Bỉnh Khiêm học thầy Lương GIAI THOẠI

Đắc Bằng, được thầy tận tình dạy bảo, truyền thụ

cho môn học Dịch lý và sách Thái ất thần kinh (Bộ

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN BỈNH KHIÊM

kinh thần thông về Thái ất). Tuy học giỏi, nhưng lớn Sinh ra trong một gia đình trí thức phong kiến, lên vào lúc xã hội “không còn cảnh thái bình”...

cha của Nguyễn Bỉnh Khiêm là Văn Định, có đạo

“khắp nơi, chỗ nào cũng máu chảy thành sông, hiệu là Cù Xuyên tiên sinh, là người có văn tài, mẹ

xương chất thành núi”, Nguyễn Bỉnh Khiêm ẩn chí là con gái quan Thượng thư Nhữ Văn Lan, cũng là đợi thời. Mãi sau này, nhà Mạc thay nhà Lê, theo lời một người có học vấn, lại rất thông tuệ và am hiểu khuyên của gia đình và bạn đồng môn, một phần xã lý số. Ngay từ thời nhà Lê cực thịnh, bà đã đoán hội cũng đã tương đối ổn định, Nguyễn Bỉnh Khiêm 148

149

https://thuviensach.vn

trước được rằng bước đường suy vong của nhà Lê chẳng còn bao xa.

Tương truyền rằng, bà mẹ của Nguyễn Bỉnh Khiêm tuy đã đến tuổi cập kê song không đoái hoài gì đến chuyện chồng con. Nhưng một hôm, bà gặp Văn Định TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN BỈNH KHIÊM

(sau này là cha của Nguyễn Bỉnh Khiêm), thấy ông (1491 - 1585)

này tướng mạo phú quý, sau này ắt sinh quý tử, mới chọn ông làm nơi gửi gắm cuộc đời mình.

Nguyễn Bỉnh Khiêm người xã Trung Am, huyện Thuở nhỏ, Nguyễn Bỉnh Khiêm rất thông minh, Vĩnh Lại, Hải Dương (nay thuộc Vĩnh Bảo, ngoại lại sớm biết nói, chưa đầy một năm đã nói được thành Hải Phòng). Ông tên húy là Văn Đạt, tự

nhiều từ. Mẹ bắt đầu dạy ông đọc Kinh truyện và Hanh Phủ.

Thơ quốc âm. Lên bốn tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ Trạng nguyên khoa Ất thuộc các kinh truyện chính. Một hôm, cha ông Mùi, niên hiệu Đại Chính thứ 6 (1535) đời vua Mạc đang đọc sách, ông cũng ghé vào xem, đột nhiên Đăng Doanh. Ông làm quan đến chức Thượng thư, ông chỉ vào bốn chữ và đọc to lên rằng: “Nhật xuất Thái phó, tước Trình Quốc công.

Đông phương” (Nghĩa là: Mặt trời mọc ở phương Ông nổi tiếng bởi tài tiên tri, được dân gian tôn là Đông). Người cha vô cùng kinh ngạc, vì lúc ấy cậu Trạng Trình.

vẫn chưa biết chữ.

Lớn lên, Nguyễn Bỉnh Khiêm học thầy Lương GIAI THOẠI

Đắc Bằng, được thầy tận tình dạy bảo, truyền thụ

cho môn học Dịch lý và sách Thái ất thần kinh (Bộ

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN BỈNH KHIÊM

kinh thần thông về Thái ất). Tuy học giỏi, nhưng lớn Sinh ra trong một gia đình trí thức phong kiến, lên vào lúc xã hội “không còn cảnh thái bình”...

cha của Nguyễn Bỉnh Khiêm là Văn Định, có đạo

“khắp nơi, chỗ nào cũng máu chảy thành sông, hiệu là Cù Xuyên tiên sinh, là người có văn tài, mẹ

xương chất thành núi”, Nguyễn Bỉnh Khiêm ẩn chí là con gái quan Thượng thư Nhữ Văn Lan, cũng là đợi thời. Mãi sau này, nhà Mạc thay nhà Lê, theo lời một người có học vấn, lại rất thông tuệ và am hiểu khuyên của gia đình và bạn đồng môn, một phần xã lý số. Ngay từ thời nhà Lê cực thịnh, bà đã đoán hội cũng đã tương đối ổn định, Nguyễn Bỉnh Khiêm 148

149

https://thuviensach.vn

mới ra ứng thí, đậu Trạng nguyên, năm ấy ông vừa giờ suy yếu, Mạc Đăng Dung thừa cơ soán ngôi vua.

tròn 45 tuổi (năm 1535).

Lập tức, cựu thần nhà Lê nổi lên chống lại nhà Mạc.

Ông ra làm quan triều Mạc, vừa được 8 năm Trong số đó có Nguyễn Kim chiếm cứ suốt một vùng (1535 - 1542), thấy gian thần hoành hành, trong triều từ Thanh Hóa trở vào. Nguyễn Kim có người con rể

các đại thần chia bè, kéo cánh, Nguyễn Bỉnh Khiêm tên Trịnh Kiểm - người này văn võ toàn tài, lại có chí dâng sớ xin chém lộng thần, không được chấp lớn, là cánh tay phải đắc lực giúp Nguyễn Kim lập thuận, ông bèn thác bệnh, cáo quan về vui thú điền nên nhà Lê Trung Hưng. Sau Nguyễn Kim bị một viên. Song, được một thời gian, vì muốn mang tài trí tướng nhà Mạc trà trộn vào, đánh thuốc độc chết, của mình giúp đời, và cũng do sự ràng buộc của nhà toàn bộ binh quyền vào tay Trịnh Kiểm. Trịnh Kiểm Mạc với những sĩ phu có uy vọng, ông quay trở lại thừa cơ hội vua Lê Trung Tông mất, không có người triều tham chính, giữ các chức quan: Tả thị lang Bộ

nối ngôi, muốn tự mình lên ngôi vua, mới sai người Lại, Thượng thư Bộ Lại, Trình tuyền hầu, Trình đi Vĩnh Lại hỏi Trạng Trình.

Quốc công. Người đời yêu mến, kính trọng ông vẫn Trạng Trình nghe xong, không trả lời, chỉ ngoảnh gọi ông là Trạng Trình.

mặt lại, bảo người nhà rằng:

Mãi đến năm 70 tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm mới

- Năm nay lúa không được mùa, vì thóc giống thực sự treo mũ từ quan. Ông về quê nhà, dựng am lép, chúng bay đi tìm thóc cũ gieo mới tốt.

Bạch Vân bên bờ sông Tuyết Hàn, lấy đạo hiệu là Bạch Nói xong, Trạng chống gậy đi chơi, khách cũng Vân cư sĩ. Người đời cũng thường gọi ông là Tuyết đi theo. Thì ra Trạng đến chùa làng, gặp một nhà sư, Giang phu tử. Ông mở trường dạy học, học trò theo học rất đông. Học trò ông có nhiều người nổi tiếng Trạng Trình bảo:

như: Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ, Nguyễn

- Nhà sư giữ chùa, thờ Phật mà ăn oản nhé!

Quyện, Lương Hữu Khánh...

Sứ giả về, thuật lại những lời Trạng Trình nói, Người đương thời tôn kính ông như bậc thầy.

Trịnh Kiểm hiểu Nguyễn Bỉnh Khiêm khuyên mình Thường mỗi khi có việc gì hệ trọng, triều Mạc, cứ lấy đạo bề tôi mà phù vua Lê, thì quyền hành sẽ

chúa Trịnh, chúa Nguyễn vẫn phái sứ giả đến hỏi giữ được.

ý kiến ông.

Trịnh Kiểm bỏ ý định xưng vương, sai người đến Như đã nói ở trên, thời Nguyễn Bỉnh Khiêm sống làng Bố Vệ rước Lê Duy Bang, là cháu sáu đời của là thời xã hội rối ren, đất nước bị chia cắt. Nhà Lê bấy Lê Trừ (anh thứ hai của Lê Lợi) về làm vua (tức vua 150

151

https://thuviensach.vn

mới ra ứng thí, đậu Trạng nguyên, năm ấy ông vừa giờ suy yếu, Mạc Đăng Dung thừa cơ soán ngôi vua.

tròn 45 tuổi (năm 1535).

Lập tức, cựu thần nhà Lê nổi lên chống lại nhà Mạc.

Ông ra làm quan triều Mạc, vừa được 8 năm Trong số đó có Nguyễn Kim chiếm cứ suốt một vùng (1535 - 1542), thấy gian thần hoành hành, trong triều từ Thanh Hóa trở vào. Nguyễn Kim có người con rể

các đại thần chia bè, kéo cánh, Nguyễn Bỉnh Khiêm tên Trịnh Kiểm - người này văn võ toàn tài, lại có chí dâng sớ xin chém lộng thần, không được chấp lớn, là cánh tay phải đắc lực giúp Nguyễn Kim lập thuận, ông bèn thác bệnh, cáo quan về vui thú điền nên nhà Lê Trung Hưng. Sau Nguyễn Kim bị một viên. Song, được một thời gian, vì muốn mang tài trí tướng nhà Mạc trà trộn vào, đánh thuốc độc chết, của mình giúp đời, và cũng do sự ràng buộc của nhà toàn bộ binh quyền vào tay Trịnh Kiểm. Trịnh Kiểm Mạc với những sĩ phu có uy vọng, ông quay trở lại thừa cơ hội vua Lê Trung Tông mất, không có người triều tham chính, giữ các chức quan: Tả thị lang Bộ

nối ngôi, muốn tự mình lên ngôi vua, mới sai người Lại, Thượng thư Bộ Lại, Trình tuyền hầu, Trình đi Vĩnh Lại hỏi Trạng Trình.

Quốc công. Người đời yêu mến, kính trọng ông vẫn Trạng Trình nghe xong, không trả lời, chỉ ngoảnh gọi ông là Trạng Trình.

mặt lại, bảo người nhà rằng:

Mãi đến năm 70 tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm mới

- Năm nay lúa không được mùa, vì thóc giống thực sự treo mũ từ quan. Ông về quê nhà, dựng am lép, chúng bay đi tìm thóc cũ gieo mới tốt.

Bạch Vân bên bờ sông Tuyết Hàn, lấy đạo hiệu là Bạch Nói xong, Trạng chống gậy đi chơi, khách cũng Vân cư sĩ. Người đời cũng thường gọi ông là Tuyết đi theo. Thì ra Trạng đến chùa làng, gặp một nhà sư, Giang phu tử. Ông mở trường dạy học, học trò theo học rất đông. Học trò ông có nhiều người nổi tiếng Trạng Trình bảo:

như: Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ, Nguyễn

- Nhà sư giữ chùa, thờ Phật mà ăn oản nhé!

Quyện, Lương Hữu Khánh...

Sứ giả về, thuật lại những lời Trạng Trình nói, Người đương thời tôn kính ông như bậc thầy.

Trịnh Kiểm hiểu Nguyễn Bỉnh Khiêm khuyên mình Thường mỗi khi có việc gì hệ trọng, triều Mạc, cứ lấy đạo bề tôi mà phù vua Lê, thì quyền hành sẽ

chúa Trịnh, chúa Nguyễn vẫn phái sứ giả đến hỏi giữ được.

ý kiến ông.

Trịnh Kiểm bỏ ý định xưng vương, sai người đến Như đã nói ở trên, thời Nguyễn Bỉnh Khiêm sống làng Bố Vệ rước Lê Duy Bang, là cháu sáu đời của là thời xã hội rối ren, đất nước bị chia cắt. Nhà Lê bấy Lê Trừ (anh thứ hai của Lê Lợi) về làm vua (tức vua 150

151

https://thuviensach.vn

Lê Anh Tông). Quả nhiên, vua Lê chỉ là một ông vua tôi với nhà Lê ngoài Bắc. Công cuộc khẩn hoang và bù nhìn, bao nhiêu quyền lực đều ở trong tay chúa chính sự rộng rãi của Nguyễn Hoàng đã đem lại hiệu Trịnh cả.

quả rõ rệt về mọi mặt... Quả nhiên, dòng dõi các chúa Trịnh Kiểm thay bố vợ nắm binh quyền, sợ hai Nguyễn kéo dài đến tận đầu thế kỷ XIX.

người em trai của vợ là Nguyễn Uông, Nguyễn Nhà Lê, với sự phò tá của chúa Trịnh, trong già Hoàng tranh giành quyền lực, nên đã ám hại nửa thế kỷ đó đã có 38 cuộc giao tranh lớn với nhà Nguyễn Uông và ngấm ngầm tìm cách ám hại nốt Mạc, đẩy đất nước vào cảnh loạn lạc phân ly, người Nguyễn Hoàng. Thấy thế, Nguyễn Hoàng bèn lấy dân khổ cực, đói khát. Cho đến năm 1592, nhà Mạc cớ xin vào trấn thủ Thuận Hóa để giữ mình. Thỉnh bị thất thế, không thể trụ lại ở Thăng Long nữa mới cầu ấy được chấp nhận vì Trịnh Kiểm cũng muốn sai sứ giả đến hỏi Nguyễn Bỉnh Khiêm, ông chỉ ra đẩy Nguyễn Hoàng đi thật xa kinh đô để dễ bề

cho nhà Mạc một con đường:

chuyên quyền. Trước đó, Nguyễn Hoàng đã bí mật

- “Cao Bằng tuy tiểu, khả dĩ sổ thế”.

cho người ra hỏi Nguyễn Bỉnh Khiêm về kế an thân, Nghĩa là: Đất Cao Bằng tuy nhỏ, nhưng có thể ở

thì ông trả lời:

được mấy đời. Quả nhiên, mãi đến năm 1688, sau ba

- “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân”.

đời giữ đất Cao Bằng, nhà Mạc mới bị diệt vong.

Nghĩa là: Một dải Hoành Sơn, dung thân muôn đời. Ngụ ý rằng nếu biết dựa vào một dải Hoành

*

Sơn (tức dãy núi có Đèo Ngang) thì có thể lập

* *

nghiệp được lâu dài.

Sau khi được chấp thuận, Nguyễn Hoàng đem gia Ở Nghệ An, từ lâu lưu truyền câu sấm, mà ai ai quyến và quân binh vào Nam năm 1558. Thuở ban cũng quả quyết đó là của Trạng Trình Nguyễn đầu, Nguyễn Hoàng dựng dinh trại ở xã Ái Tử, Bỉnh Khiêm:

huyện Đăng Xương (Triệu Phong, Quảng Trị).

“Đụn Sơn phân giải, Bò Đái thất thanh”.

Nguyễn Hoàng biết khéo vỗ về quân dân, thu dùng Nghĩa là: Khi nào núi Đụn chia làm hai đỉnh, thì hào kiệt, sưu thuế nhẹ, nên được rất nhiều người khe Bò Đái mất tiếng.

mến phục, gọi là “Chúa Tiên”. Nguyễn Hoàng một Khe Bò Đái là một khe nước nhỏ, thuộc làng Chi mặt khai hoang lập ấp, phát triển kinh tế, nuôi lực Cơ, tổng Võ Nguyên, huyện Thanh Chương (nay lượng, tính kế lâu dài, một mặt vẫn giữ quan hệ vua thuộc Nam Đàn, Nghệ An). Do nước từ trên cao 152

153

https://thuviensach.vn

Lê Anh Tông). Quả nhiên, vua Lê chỉ là một ông vua tôi với nhà Lê ngoài Bắc. Công cuộc khẩn hoang và bù nhìn, bao nhiêu quyền lực đều ở trong tay chúa chính sự rộng rãi của Nguyễn Hoàng đã đem lại hiệu Trịnh cả.

quả rõ rệt về mọi mặt... Quả nhiên, dòng dõi các chúa Trịnh Kiểm thay bố vợ nắm binh quyền, sợ hai Nguyễn kéo dài đến tận đầu thế kỷ XIX.

người em trai của vợ là Nguyễn Uông, Nguyễn Nhà Lê, với sự phò tá của chúa Trịnh, trong già Hoàng tranh giành quyền lực, nên đã ám hại nửa thế kỷ đó đã có 38 cuộc giao tranh lớn với nhà Nguyễn Uông và ngấm ngầm tìm cách ám hại nốt Mạc, đẩy đất nước vào cảnh loạn lạc phân ly, người Nguyễn Hoàng. Thấy thế, Nguyễn Hoàng bèn lấy dân khổ cực, đói khát. Cho đến năm 1592, nhà Mạc cớ xin vào trấn thủ Thuận Hóa để giữ mình. Thỉnh bị thất thế, không thể trụ lại ở Thăng Long nữa mới cầu ấy được chấp nhận vì Trịnh Kiểm cũng muốn sai sứ giả đến hỏi Nguyễn Bỉnh Khiêm, ông chỉ ra đẩy Nguyễn Hoàng đi thật xa kinh đô để dễ bề

cho nhà Mạc một con đường:

chuyên quyền. Trước đó, Nguyễn Hoàng đã bí mật

- “Cao Bằng tuy tiểu, khả dĩ sổ thế”.

cho người ra hỏi Nguyễn Bỉnh Khiêm về kế an thân, Nghĩa là: Đất Cao Bằng tuy nhỏ, nhưng có thể ở

thì ông trả lời:

được mấy đời. Quả nhiên, mãi đến năm 1688, sau ba

- “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân”.

đời giữ đất Cao Bằng, nhà Mạc mới bị diệt vong.

Nghĩa là: Một dải Hoành Sơn, dung thân muôn đời. Ngụ ý rằng nếu biết dựa vào một dải Hoành

*

Sơn (tức dãy núi có Đèo Ngang) thì có thể lập

* *

nghiệp được lâu dài.

Sau khi được chấp thuận, Nguyễn Hoàng đem gia Ở Nghệ An, từ lâu lưu truyền câu sấm, mà ai ai quyến và quân binh vào Nam năm 1558. Thuở ban cũng quả quyết đó là của Trạng Trình Nguyễn đầu, Nguyễn Hoàng dựng dinh trại ở xã Ái Tử, Bỉnh Khiêm:

huyện Đăng Xương (Triệu Phong, Quảng Trị).

“Đụn Sơn phân giải, Bò Đái thất thanh”.

Nguyễn Hoàng biết khéo vỗ về quân dân, thu dùng Nghĩa là: Khi nào núi Đụn chia làm hai đỉnh, thì hào kiệt, sưu thuế nhẹ, nên được rất nhiều người khe Bò Đái mất tiếng.

mến phục, gọi là “Chúa Tiên”. Nguyễn Hoàng một Khe Bò Đái là một khe nước nhỏ, thuộc làng Chi mặt khai hoang lập ấp, phát triển kinh tế, nuôi lực Cơ, tổng Võ Nguyên, huyện Thanh Chương (nay lượng, tính kế lâu dài, một mặt vẫn giữ quan hệ vua thuộc Nam Đàn, Nghệ An). Do nước từ trên cao 152

153

https://thuviensach.vn

chảy xuống, lại chảy xuống chỗ toàn đá, nên phát ra Viên quan huyện đang nghỉ trưa, thấy lính hầu tiếng thập thình dù ở cách xa 5, 6 km.

vào báo có người cháu của Trạng Trình mang một Khe Bò Đái đã tồn tại rất lâu, và tiếng thập thình cuốn sách đến, xin gặp và nói rằng:

ấy đã trở thành âm thanh quen thuộc không thể

- Cụ bảy đời là Trạng Trình bảo đến quan sẽ giúp.

thiếu của người dân mấy xã quanh đó, vậy mà hơn Quan huyện mới nghe, cho là xằng bậy. Song từ

300 năm sau, kể từ khi câu sấm ra đời, vào niên hiệu lâu, đã nghe tiếng và cũng rất mến phục tài của Bảo Đại thứ 20, tức năm 1944, một trận mưa to gió Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, nên mới vội vàng lớn nổi lên, tự nhiên núi Đụn bị xẻ ra làm hai đỉnh, ngồi dậy, ra công đường xem thực hư thế nào.

lập tức tiếng thập thình ở bên khe Bò Đái tắt ngấm.

Ông quan vừa bước chân ra khỏi cái sập mình vẫn nghỉ trưa, thì bất ngờ, một cái xà nhà bỗng Dân gian cũng truyền lại câu chuyện Nguyễn dưng rơi xuống. Cái sập gãy làm đôi. Chao ôi! Nếu Bỉnh Khiêm cứu cháu bảy đời bị đói như sau: không có người cháu của Trạng Trình đến xin gặp, Gia cảnh của cháu bảy đời Trạng Trình nghèo có lẽ tính mạng của quan cũng khó bảo toàn.

lắm. Gặp năm đói kém, trong bồ, thóc không còn Nhận được cuốn sách, viên tri huyện đọc và thấy một đấu, mọi vật có giá trị trong nhà đã bán hết sự việc xảy ra thật đúng như lời tiên tri của Trạng.

sạch. Người cháu trong bụng vừa buồn, vừa đói, Quan cảm kích lắm, mới sai gia nhân đem tiền, gạo ngồi giở cuốn sách của cụ Nguyễn để lại. Bất ngờ

cấp cho cháu của Trạng, giúp cho anh này qua cơn đọc đến hai câu:

đói nghèo.

“Ngã cứu nhữ thượng lương chi ách Nhữ cứu ngã thất thế chi bần”.

*

Nghĩa là:

* *

- Ta cứu ngươi khỏi tai nạn do xà nhà gây ra Ngươi giúp ta cứu cháu bảy đời (của ta) khỏi đói.

Các giai thoại trên đều chứng tỏ rằng, Trạng Người cháu lạ lắm, trong bụng băn khoăn, nửa Trình là người có tài tiên tri, trên thông thiên văn, ngờ nửa tin. Trạng đã mất từ lâu rồi, sao có thể cứu dưới tường địa lý, giữa hiểu lòng người, nên biết được quan huyện khỏi nạn do xà nhà gây nên. Tuy trước được những việc xảy ra đến mấy trăm năm thắc mắc thế, nhưng đang ở bước đường cùng, anh sau. Dường như, ông cũng đã được dân gian hóa, này cũng cứ đánh bạo mang cuốn sách đến dinh đại diện cho trí tuệ của dân tộc, của nhân dân, đồng quan huyện, để nhờ quan xem và cứu giúp.

thời cũng là nơi gửi gắm những ước mơ về cảnh 154

155

https://thuviensach.vn

chảy xuống, lại chảy xuống chỗ toàn đá, nên phát ra Viên quan huyện đang nghỉ trưa, thấy lính hầu tiếng thập thình dù ở cách xa 5, 6 km.

vào báo có người cháu của Trạng Trình mang một Khe Bò Đái đã tồn tại rất lâu, và tiếng thập thình cuốn sách đến, xin gặp và nói rằng:

ấy đã trở thành âm thanh quen thuộc không thể

- Cụ bảy đời là Trạng Trình bảo đến quan sẽ giúp.

thiếu của người dân mấy xã quanh đó, vậy mà hơn Quan huyện mới nghe, cho là xằng bậy. Song từ

300 năm sau, kể từ khi câu sấm ra đời, vào niên hiệu lâu, đã nghe tiếng và cũng rất mến phục tài của Bảo Đại thứ 20, tức năm 1944, một trận mưa to gió Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, nên mới vội vàng lớn nổi lên, tự nhiên núi Đụn bị xẻ ra làm hai đỉnh, ngồi dậy, ra công đường xem thực hư thế nào.

lập tức tiếng thập thình ở bên khe Bò Đái tắt ngấm.

Ông quan vừa bước chân ra khỏi cái sập mình vẫn nghỉ trưa, thì bất ngờ, một cái xà nhà bỗng Dân gian cũng truyền lại câu chuyện Nguyễn dưng rơi xuống. Cái sập gãy làm đôi. Chao ôi! Nếu Bỉnh Khiêm cứu cháu bảy đời bị đói như sau: không có người cháu của Trạng Trình đến xin gặp, Gia cảnh của cháu bảy đời Trạng Trình nghèo có lẽ tính mạng của quan cũng khó bảo toàn.

lắm. Gặp năm đói kém, trong bồ, thóc không còn Nhận được cuốn sách, viên tri huyện đọc và thấy một đấu, mọi vật có giá trị trong nhà đã bán hết sự việc xảy ra thật đúng như lời tiên tri của Trạng.

sạch. Người cháu trong bụng vừa buồn, vừa đói, Quan cảm kích lắm, mới sai gia nhân đem tiền, gạo ngồi giở cuốn sách của cụ Nguyễn để lại. Bất ngờ

cấp cho cháu của Trạng, giúp cho anh này qua cơn đọc đến hai câu:

đói nghèo.

“Ngã cứu nhữ thượng lương chi ách Nhữ cứu ngã thất thế chi bần”.

*

Nghĩa là:

* *

- Ta cứu ngươi khỏi tai nạn do xà nhà gây ra Ngươi giúp ta cứu cháu bảy đời (của ta) khỏi đói.

Các giai thoại trên đều chứng tỏ rằng, Trạng Người cháu lạ lắm, trong bụng băn khoăn, nửa Trình là người có tài tiên tri, trên thông thiên văn, ngờ nửa tin. Trạng đã mất từ lâu rồi, sao có thể cứu dưới tường địa lý, giữa hiểu lòng người, nên biết được quan huyện khỏi nạn do xà nhà gây nên. Tuy trước được những việc xảy ra đến mấy trăm năm thắc mắc thế, nhưng đang ở bước đường cùng, anh sau. Dường như, ông cũng đã được dân gian hóa, này cũng cứ đánh bạo mang cuốn sách đến dinh đại diện cho trí tuệ của dân tộc, của nhân dân, đồng quan huyện, để nhờ quan xem và cứu giúp.

thời cũng là nơi gửi gắm những ước mơ về cảnh 154

155

https://thuviensach.vn

sống thanh bình, không chiến tranh, không loạn lạc của nhân dân. Thế mới biết, Nguyễn Bỉnh Khiêm có uy vọng lớn đến nhường nào.

Nguyễn Bỉnh Khiêm là tác giả lớn của văn học thế kỷ XVI. Ông để lại đến nay hai tập thơ chữ Hán là Bạch Vân am thi tập và tập thơ chữ Nôm Bạch Vân TRẠNG NGUYÊN GIÁP HẢI

quốc ngữ thi. Thơ của ông có chiều sâu của sự triết lý (1507 - 1586)

nhưng cũng rất chân tình. Chân tình trong sự lo nước, thương đời:

Buốt lòng thương dân đói rét

Giáp Hải còn gọi là Giáp Trưng, tự Tiềm Phu, Ai nêu đại nghĩa diệt hung tàn.

hiệu Tiết Trai. Ông nguyên quán ở làng Công Luận, (Cảm hứng)

thị trấn Văn Giang, huyện Văn Giang, trấn Hải Dương (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Thuở nhỏ, nhà nghèo, Chân tình khi khuyên nhủ, bàn bạc, mách bảo lại mồ côi cha nên được một gia đình ở xã Dĩnh Kế, điều hơn lẽ thiệt cho đời, thậm chí chân tình ngay cả

huyện Phượng Nhãn (nay thuộc thôn Dĩnh Kế, khi phê phán, tố cáo những tệ nạn xã hội và cảnh thành phố Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang) đón về làm cáo bọn giàu sang ăn trên, ngồi trốc: con nuôi, cho ăn học và trưởng thành ở đó.

Có thuở được thời mèo đuổi chuột

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Mậu Tuất, niên Đến khi thất thế kiến tha bò.

hiệu Đại Chính thứ 9 (1538) đời vua Mạc Đăng Thơ của ông cũng hồn nhiên, phóng khoáng và Doanh. Làm quan đến chức Lục bộ Thượng thư

giản dị như chính con người ông vậy. Nhưng tư

kiêm Đông các, Nhập thị, Kinh diên, Thái bảo, tưởng nổi bật trong thơ ông vẫn là nỗi lo nước, thương dân, phản đối chiến tranh phong kiến, và tước Sách Quốc công1.

khi nào cũng mong mỏi:

Trạng nguyên Giáp Hải là người yêu nước Bao giờ được thấy lại cảnh thịnh trị

thương dân lại có tài văn học, giỏi về bang giao từ

Trời đất như xưa một vẻ thái hòa.

_______________

1. Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Sđd.

156

157

https://thuviensach.vn

sống thanh bình, không chiến tranh, không loạn lạc của nhân dân. Thế mới biết, Nguyễn Bỉnh Khiêm có uy vọng lớn đến nhường nào.

Nguyễn Bỉnh Khiêm là tác giả lớn của văn học thế kỷ XVI. Ông để lại đến nay hai tập thơ chữ Hán là Bạch Vân am thi tập và tập thơ chữ Nôm Bạch Vân TRẠNG NGUYÊN GIÁP HẢI

quốc ngữ thi. Thơ của ông có chiều sâu của sự triết lý (1507 - 1586)

nhưng cũng rất chân tình. Chân tình trong sự lo nước, thương đời:

Buốt lòng thương dân đói rét

Giáp Hải còn gọi là Giáp Trưng, tự Tiềm Phu, Ai nêu đại nghĩa diệt hung tàn.

hiệu Tiết Trai. Ông nguyên quán ở làng Công Luận, (Cảm hứng)

thị trấn Văn Giang, huyện Văn Giang, trấn Hải Dương (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Thuở nhỏ, nhà nghèo, Chân tình khi khuyên nhủ, bàn bạc, mách bảo lại mồ côi cha nên được một gia đình ở xã Dĩnh Kế, điều hơn lẽ thiệt cho đời, thậm chí chân tình ngay cả

huyện Phượng Nhãn (nay thuộc thôn Dĩnh Kế, khi phê phán, tố cáo những tệ nạn xã hội và cảnh thành phố Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang) đón về làm cáo bọn giàu sang ăn trên, ngồi trốc: con nuôi, cho ăn học và trưởng thành ở đó.

Có thuở được thời mèo đuổi chuột

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Mậu Tuất, niên Đến khi thất thế kiến tha bò.

hiệu Đại Chính thứ 9 (1538) đời vua Mạc Đăng Thơ của ông cũng hồn nhiên, phóng khoáng và Doanh. Làm quan đến chức Lục bộ Thượng thư

giản dị như chính con người ông vậy. Nhưng tư

kiêm Đông các, Nhập thị, Kinh diên, Thái bảo, tưởng nổi bật trong thơ ông vẫn là nỗi lo nước, thương dân, phản đối chiến tranh phong kiến, và tước Sách Quốc công1.

khi nào cũng mong mỏi:

Trạng nguyên Giáp Hải là người yêu nước Bao giờ được thấy lại cảnh thịnh trị

thương dân lại có tài văn học, giỏi về bang giao từ

Trời đất như xưa một vẻ thái hòa.

_______________

1. Xem Ngô Đức Thọ (Chủ biên): Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), Sđd.

156

157

https://thuviensach.vn

mệnh. Trước tác của ông bị thất lạc nhiều, hiện chỉ

còn các tập Tuy bang tập (có sách chép là Tuy phong tập); Ứng đáp bang giao tập; Cổ kim bang giao bị lãm...

Nội dung bao trùm trong các tác phẩm của ông là tấm lòng yêu nước thương dân, hoặc niềm tự hào TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN KỲ*

dân tộc mang khí vị hoài cổ... Vì vậy, khi ông mất, (1518 - ?)

triều đình đã khen ngợi ông là vị “quốc lão, đế sư, được cả nước tôn trọng”.

Nguyễn Kỳ người xã Bình Dân, huyện Đông Yên, (nay thuộc xã Tân Dân, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên).

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Tân Sửu, niên hiệu Quảng Hòa thứ 1 (1541) đời vua Mạc Phúc Hải.

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, giữ chức Hàn lâm viện thị thư.

_______________

* Theo sách Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), ghi tên Trạng nguyên là Nguyễn Cơ.

158

159

https://thuviensach.vn

mệnh. Trước tác của ông bị thất lạc nhiều, hiện chỉ

còn các tập Tuy bang tập (có sách chép là Tuy phong tập); Ứng đáp bang giao tập; Cổ kim bang giao bị lãm...

Nội dung bao trùm trong các tác phẩm của ông là tấm lòng yêu nước thương dân, hoặc niềm tự hào TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN KỲ*

dân tộc mang khí vị hoài cổ... Vì vậy, khi ông mất, (1518 - ?)

triều đình đã khen ngợi ông là vị “quốc lão, đế sư, được cả nước tôn trọng”.

Nguyễn Kỳ người xã Bình Dân, huyện Đông Yên, (nay thuộc xã Tân Dân, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên).

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Tân Sửu, niên hiệu Quảng Hòa thứ 1 (1541) đời vua Mạc Phúc Hải.

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, giữ chức Hàn lâm viện thị thư.

_______________

* Theo sách Các nhà khoa bảng Việt Nam (1075-1919), ghi tên Trạng nguyên là Nguyễn Cơ.

158

159

https://thuviensach.vn

bèn ân chuẩn an táng cụ ngay tại đó. Thân nhân, gia đình, con cháu cụ tụ tập về Lạc Đạo làm lễ hiếu, con trưởng cụ Hoàn Nguyên, tên là Nghĩa Yêm ở lại bên mộ cụ theo phong tục thời ấy. Sau đó, ông Nguyễn Yêm dời nhà đến xin cấp đất bổng lộc ở Lạc Đạo, TRẠNG NGUYÊN DƯƠNG PHÚC TƯ

chuyển mộ tiền nhân là các bậc Minh Tính - Chân (1505 - 1564)

Tính về với đất “Thiên táng” của cụ Hoàn Nguyên.

Dương Phúc Tư thuở nhỏ theo học cha, cụ Nghĩa Dương Phúc Tư người xã Lạc Đạo, huyện Gia Yêm - một nhà Nho đỗ đạt song không ra làm quan.

Lâm (nay là xã Lạc Đạo, huyện Văn Lâm, tỉnh Phúc Tư thiên tư mẫn tuệ, học đâu nhớ đấy. Năm Hưng Yên).

1547, Dương Phúc Tư đỗ Trạng nguyên.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Đinh Mùi, niên hiệu Sau khi thi đỗ, Dương Phúc Tư ra làm quan nhà Vĩnh Định thứ 1 (1547) đời vua Mạc Phúc Nguyên.

Mạc, giữ chức Tham chính, nhưng ông chỉ làm quan có 5 năm rồi về quê dạy học. Học trò ông có nhiều TƯ LIỆU

người thành đạt, trong đó có Phạm Trấn cũng đỗ

Trạng nguyên năm 1556.

VỀ TRẠNG NGUYÊN DƯƠNG PHÚC TƯ

Trạng nguyên Dương Phúc Tư sinh năm 1505

tại xã Lạc Đạo, ông nội là cụ Hoàn Nguyên - một tướng tài ba trong quân đội của vua Lê Thánh Tông.

Năm 1470, trong một trận chiến với quân Chiêm

Thành, cụ Hoàn Nguyên bị tử trận, thi hài được đưa

về quê. Trên đường về đi qua vườn Hồng, xã Lạc Đạo thì đoàn nghỉ lại. Chỉ qua một đêm, mối đùn lên vùi toàn bộ áo quan. Thấy sự kỳ lạ, mọi người cho là điềm lành “Thiên táng”. (Tức là không do con người an táng mà trời đã tạo ra muôn loài an táng thi hài cụ). Quân hầu cấp báo lên vua, vua thấy thế

160

161

https://thuviensach.vn

bèn ân chuẩn an táng cụ ngay tại đó. Thân nhân, gia đình, con cháu cụ tụ tập về Lạc Đạo làm lễ hiếu, con trưởng cụ Hoàn Nguyên, tên là Nghĩa Yêm ở lại bên mộ cụ theo phong tục thời ấy. Sau đó, ông Nguyễn Yêm dời nhà đến xin cấp đất bổng lộc ở Lạc Đạo, TRẠNG NGUYÊN DƯƠNG PHÚC TƯ

chuyển mộ tiền nhân là các bậc Minh Tính - Chân (1505 - 1564)

Tính về với đất “Thiên táng” của cụ Hoàn Nguyên.

Dương Phúc Tư thuở nhỏ theo học cha, cụ Nghĩa Dương Phúc Tư người xã Lạc Đạo, huyện Gia Yêm - một nhà Nho đỗ đạt song không ra làm quan.

Lâm (nay là xã Lạc Đạo, huyện Văn Lâm, tỉnh Phúc Tư thiên tư mẫn tuệ, học đâu nhớ đấy. Năm Hưng Yên).

1547, Dương Phúc Tư đỗ Trạng nguyên.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Đinh Mùi, niên hiệu Sau khi thi đỗ, Dương Phúc Tư ra làm quan nhà Vĩnh Định thứ 1 (1547) đời vua Mạc Phúc Nguyên.

Mạc, giữ chức Tham chính, nhưng ông chỉ làm quan có 5 năm rồi về quê dạy học. Học trò ông có nhiều TƯ LIỆU

người thành đạt, trong đó có Phạm Trấn cũng đỗ

Trạng nguyên năm 1556.

VỀ TRẠNG NGUYÊN DƯƠNG PHÚC TƯ

Trạng nguyên Dương Phúc Tư sinh năm 1505

tại xã Lạc Đạo, ông nội là cụ Hoàn Nguyên - một tướng tài ba trong quân đội của vua Lê Thánh Tông.

Năm 1470, trong một trận chiến với quân Chiêm

Thành, cụ Hoàn Nguyên bị tử trận, thi hài được đưa

về quê. Trên đường về đi qua vườn Hồng, xã Lạc Đạo thì đoàn nghỉ lại. Chỉ qua một đêm, mối đùn lên vùi toàn bộ áo quan. Thấy sự kỳ lạ, mọi người cho là điềm lành “Thiên táng”. (Tức là không do con người an táng mà trời đã tạo ra muôn loài an táng thi hài cụ). Quân hầu cấp báo lên vua, vua thấy thế

160

161

https://thuviensach.vn

Ngày 1 tháng 2 năm Bính Tuất (1586), ông từ biệt gia đình, di cư về làng Phù Tải, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam (nay là thôn Giải Đông, xã An Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam) để ẩn dật và mất tại đó. Mộ ông táng ở làng Phù Tải, huyện Bình Lục, TRẠNG NGUYÊN TRẦN VĂN BẢO

tỉnh Hà Nam. Ông được sắc phong Dực Bảo Trung (1524 – 1586)

Hưng Linh Phù Tôn Thần, gia tặng Đoan Túc Tướng Công Tôn Thần. Tại Phù Tải có đền thờ Trạng Trần Văn Bảo người làng Cổ Chử, huyện Giao Thủy, nguyên rất khang trang, có đủ đồ thờ tự, như: kiệu, phủ Thiên Trường, trấn Sơn Nam (nay thuộc xã Hồng bát biểu, võng lọng, v.v...

Quang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định). Nguyên gốc Sử sách ghi chép nhiều về Trạng nguyên Trần làng Đại Bối, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa, vốn Văn Bảo. Riêng sách Lịch triều hiến chương loại chí, thuộc dòng dõi họ Lê. Thân sinh ông là Lê Minh Triết, húy mục “Nhân vật chí”, sử gia Phan Huy Chú đã xếp Văn Linh, tự Minh Đạt, làm quan triều nhà Lê tước Hán Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm và Trạng nguyên Quận Công, lấy bà Trần Thị Từ Huệ người làng Cổ Chử, Trần Văn Bảo vào bậc “Đức nghiệp chi Nho”.

sinh ra ông. Ban đầu ông có tên Lê Minh Bảo, sau mới đổi thành Trần Văn Bảo.

Trần Văn Bảo đỗ Trạng nguyên khoa Canh Tuất, niên hiệu Cảnh Lịch thứ 3 (1550), đời vua Mạc Phúc Nguyên. Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, thăng đến chức Thượng thư, tước Nghĩa Sơn bá. Sau khi mất được truy phong tước Nghĩa quận công. Ông được vua Mạc cử đi sứ nhà Minh. Sau ba lần dâng sớ xin vua Mạc cải cách chính sự, nhà vua chấp thuận nhưng không thi hành, ông xin từ quan về trí sĩ.

Nhà Lê Trung Hưng vời ông ra làm quan nhưng ông từ chối, giữ lòng trung với nhà Mạc, theo truyền thống của kẻ sĩ không thờ hai triều.

162

163

https://thuviensach.vn

Ngày 1 tháng 2 năm Bính Tuất (1586), ông từ biệt gia đình, di cư về làng Phù Tải, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam (nay là thôn Giải Đông, xã An Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam) để ẩn dật và mất tại đó. Mộ ông táng ở làng Phù Tải, huyện Bình Lục, TRẠNG NGUYÊN TRẦN VĂN BẢO

tỉnh Hà Nam. Ông được sắc phong Dực Bảo Trung (1524 – 1586)

Hưng Linh Phù Tôn Thần, gia tặng Đoan Túc Tướng Công Tôn Thần. Tại Phù Tải có đền thờ Trạng Trần Văn Bảo người làng Cổ Chử, huyện Giao Thủy, nguyên rất khang trang, có đủ đồ thờ tự, như: kiệu, phủ Thiên Trường, trấn Sơn Nam (nay thuộc xã Hồng bát biểu, võng lọng, v.v...

Quang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định). Nguyên gốc Sử sách ghi chép nhiều về Trạng nguyên Trần làng Đại Bối, huyện Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa, vốn Văn Bảo. Riêng sách Lịch triều hiến chương loại chí, thuộc dòng dõi họ Lê. Thân sinh ông là Lê Minh Triết, húy mục “Nhân vật chí”, sử gia Phan Huy Chú đã xếp Văn Linh, tự Minh Đạt, làm quan triều nhà Lê tước Hán Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm và Trạng nguyên Quận Công, lấy bà Trần Thị Từ Huệ người làng Cổ Chử, Trần Văn Bảo vào bậc “Đức nghiệp chi Nho”.

sinh ra ông. Ban đầu ông có tên Lê Minh Bảo, sau mới đổi thành Trần Văn Bảo.

Trần Văn Bảo đỗ Trạng nguyên khoa Canh Tuất, niên hiệu Cảnh Lịch thứ 3 (1550), đời vua Mạc Phúc Nguyên. Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, thăng đến chức Thượng thư, tước Nghĩa Sơn bá. Sau khi mất được truy phong tước Nghĩa quận công. Ông được vua Mạc cử đi sứ nhà Minh. Sau ba lần dâng sớ xin vua Mạc cải cách chính sự, nhà vua chấp thuận nhưng không thi hành, ông xin từ quan về trí sĩ.

Nhà Lê Trung Hưng vời ông ra làm quan nhưng ông từ chối, giữ lòng trung với nhà Mạc, theo truyền thống của kẻ sĩ không thờ hai triều.

162

163

https://thuviensach.vn

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN LƯỢNG THÁI TRẠNG NGUYÊN PHẠM TRẤN

(1525 - ?)

(1523 - ?)

Nguyễn Lượng Thái người xã Bình Ngô, huyện Phạm Trấn người xã Lam Cầu, huyện Gia Phúc Gia Định (nay là xã An Bình, huyện Thuận Thành, (nay là thôn Lam Cầu, xã Nhật Tân, huyện Gia Lộc, tỉnh Bắc Ninh).

tỉnh Hải Dương). Ông đỗ Trạng nguyên khoa Bính Ông đỗ Trạng nguyên khoa Quý Sửu, niên Thìn, niên hiệu Quang Bảo thứ 2 (1556) đời vua Mạc hiệu Cảnh Lịch thứ 6 (1553) dưới đời vua Mạc Phúc Nguyên.

Phúc Nguyên.

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan với nhà Mạc, giữ

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan đến chức Tả thị

chức Thừa chính sứ, kiêm Đông các Đại học sĩ. Đến lang Bộ Lễ, tước Định Nham hầu.

đời Lê Trung Hưng, ông cáo quan về quê.

164

165

https://thuviensach.vn

TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN LƯỢNG THÁI TRẠNG NGUYÊN PHẠM TRẤN

(1525 - ?)

(1523 - ?)

Nguyễn Lượng Thái người xã Bình Ngô, huyện Phạm Trấn người xã Lam Cầu, huyện Gia Phúc Gia Định (nay là xã An Bình, huyện Thuận Thành, (nay là thôn Lam Cầu, xã Nhật Tân, huyện Gia Lộc, tỉnh Bắc Ninh).

tỉnh Hải Dương). Ông đỗ Trạng nguyên khoa Bính Ông đỗ Trạng nguyên khoa Quý Sửu, niên Thìn, niên hiệu Quang Bảo thứ 2 (1556) đời vua Mạc hiệu Cảnh Lịch thứ 6 (1553) dưới đời vua Mạc Phúc Nguyên.

Phúc Nguyên.

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan với nhà Mạc, giữ

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan đến chức Tả thị

chức Thừa chính sứ, kiêm Đông các Đại học sĩ. Đến lang Bộ Lễ, tước Định Nham hầu.

đời Lê Trung Hưng, ông cáo quan về quê.

164

165

https://thuviensach.vn

TRẠNG NGUYÊN PHẠM DUY QUYẾT

TRẠNG NGUYÊN VŨ GIỚI

(1521 - ?)

(1541 - ?)

Phạm Duy Quyết người xã Xác Khê, huyện Chí Vũ Giới người xã Lương Xá, huyện Lương Tài Linh, phủ Nam Sách, xứ Hải Dương (nay thuộc thôn (nay là thôn Lương Xá, xã Phú Lương, huyện Lương Kim Khê, xã Phú Điền, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Tài, tỉnh Bắc Ninh).

Dương).

Vũ Giới đỗ Trạng nguyên khoa Đinh Sửu, niên Phạm Duy Quyết đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm hiệu Sùng Khang thứ 12 (1577) đời vua Mạc Mậu Hợp.

Tuất, niên hiệu Quang Bảo thứ 9 (1562), đời vua Mạc Ông làm quan đến chức Lại bộ Thượng thư.

Phúc Nguyên. Ông làm quan đến chức Đông các Đại học sĩ, Tả thị lang tước Xác Khê hầu.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN VŨ GIỚI1

Trạng nguyên Vũ Giới xuất thân từ quê hương và gia đình từng vang bóng một thời bởi nhiều người đỗ đại khoa và làm quan to trong triều. Quê hương ông - xã Lương Xá, huyện Lương Tài, Kinh Bắc (nay là làng Lương Xá, xã Phú Lương, huyện Lương Tài, Bắc Ninh) có tới 8 vị đậu Tiến sĩ, trong đó trước Vũ Giới có 2 vị đỗ đầu là Vũ Kính và _______________

1. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd.

166

167

https://thuviensach.vn

TRẠNG NGUYÊN PHẠM DUY QUYẾT

TRẠNG NGUYÊN VŨ GIỚI

(1521 - ?)

(1541 - ?)

Phạm Duy Quyết người xã Xác Khê, huyện Chí Vũ Giới người xã Lương Xá, huyện Lương Tài Linh, phủ Nam Sách, xứ Hải Dương (nay thuộc thôn (nay là thôn Lương Xá, xã Phú Lương, huyện Lương Kim Khê, xã Phú Điền, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Tài, tỉnh Bắc Ninh).

Dương).

Vũ Giới đỗ Trạng nguyên khoa Đinh Sửu, niên Phạm Duy Quyết đỗ Trạng nguyên khoa Nhâm hiệu Sùng Khang thứ 12 (1577) đời vua Mạc Mậu Hợp.

Tuất, niên hiệu Quang Bảo thứ 9 (1562), đời vua Mạc Ông làm quan đến chức Lại bộ Thượng thư.

Phúc Nguyên. Ông làm quan đến chức Đông các Đại học sĩ, Tả thị lang tước Xác Khê hầu.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN VŨ GIỚI1

Trạng nguyên Vũ Giới xuất thân từ quê hương và gia đình từng vang bóng một thời bởi nhiều người đỗ đại khoa và làm quan to trong triều. Quê hương ông - xã Lương Xá, huyện Lương Tài, Kinh Bắc (nay là làng Lương Xá, xã Phú Lương, huyện Lương Tài, Bắc Ninh) có tới 8 vị đậu Tiến sĩ, trong đó trước Vũ Giới có 2 vị đỗ đầu là Vũ Kính và _______________

1. Xem Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd.

166

167

https://thuviensach.vn

Phạm Quang Tiến... Đến tuổi trưởng thành, Vũ

Giới lại kết duyên trăm năm với con gái Thượng thư Hoàng Sĩ Khải...

Sinh ra trên một mảnh đất trù phú về khoa bảng, có nhiều người tài kinh bang tế thế đang ở thời TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN XUÂN CHÍNH*

thượng phong thăng tiến, trong một gia đình Nho giáo, quan lại cao cấp (chú ruột và bố vợ làm (1588 - ?)

Thượng thư), Vũ Giới sớm được tắm mình trong không khí hiếu học của quê hương, gia đình. Mặt khác, Vũ Giới cũng chẳng phải tầm sư học đạo khó Nguyễn Xuân Chính người xã Phù Chẩn (Tục gọi là khăn như nhiều nho sinh khác, chính thầy dạy học làng Cháy), huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc, nên còn là thân phụ của mình - Hoàng giáp Vũ Kính. Ngay được gọi là Trạng Cháy.

từ nhỏ, Vũ Giới đã tỏ ra mẫn tuệ khác thường, đặc Nguyễn Xuân Chính đỗ Trạng nguyên khoa Đinh Sửu, biệt là tài đọc sách thì khó ai sánh kịp. Chẳng bao lâu, ông đã am hiểu tứ thư (Đại học, Trung dung, niên hiệu Dương Hòa thứ 3 (1637) đời vua Lê Thần Tông.

Luận ngữ, Mạnh Tử) và thấm nhuần ngũ kinh (Kinh Nguyễn Xuân Chính làm quan đến chức Lại bộ Tả Thị

thi, Kinh thư, Kinh Dịch, Kinh lễ, Kinh xuân thu). Rồi lang, Nhập thị kinh diên, tước Đào Ngạn Bá. Khi mất được thì những sách kinh điển như Cương mục, Tả truyện, truy tặng chức Thượng thư, tước Hầu.

Chu lễ quảng nghĩa, Đại học diễn nghĩa... kể có tới hàng nghìn quyển ông đều tìm đọc và thấu suốt những GIAI THOẠI

chân nghĩa sâu xa... Người đương thời nói rằng, kẻ

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN XUÂN CHÍNH

thông minh tài trí thì nhiều, nhưng người ham đọc sách đến như Vũ Giới thì thật là hiếm lắm!

Nguyễn Xuân Chính sinh ra trong một gia đình Vũ Giới ra làm quan, lần lượt được thăng các có truyền thống thi thư. Cha của Nguyễn Xuân chức: Tham ty hàn lâm viện sự, Hữu lang Bộ Hộ, Chính thi đậu Hương cống, được phong chức Tự

Hàn lâm thị giảng và Thượng thư Lại bộ ...

khanh Thái Bảo. Mẹ là Từ Huệ, sau khi chồng mất Vũ Giới làm quan nhà Mạc đến năm 1593 thì _______________

bệnh và tạ thế. Ông được an táng tại quê nhà, đặt

* Xem Sở Văn hóa - Thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh tên hiệu là Hòa An tiên sinh đạo học tôn sư.

Bắc, Sđd.

168

169

https://thuviensach.vn

Phạm Quang Tiến... Đến tuổi trưởng thành, Vũ

Giới lại kết duyên trăm năm với con gái Thượng thư Hoàng Sĩ Khải...

Sinh ra trên một mảnh đất trù phú về khoa bảng, có nhiều người tài kinh bang tế thế đang ở thời TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN XUÂN CHÍNH*

thượng phong thăng tiến, trong một gia đình Nho giáo, quan lại cao cấp (chú ruột và bố vợ làm (1588 - ?)

Thượng thư), Vũ Giới sớm được tắm mình trong không khí hiếu học của quê hương, gia đình. Mặt khác, Vũ Giới cũng chẳng phải tầm sư học đạo khó Nguyễn Xuân Chính người xã Phù Chẩn (Tục gọi là khăn như nhiều nho sinh khác, chính thầy dạy học làng Cháy), huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc, nên còn là thân phụ của mình - Hoàng giáp Vũ Kính. Ngay được gọi là Trạng Cháy.

từ nhỏ, Vũ Giới đã tỏ ra mẫn tuệ khác thường, đặc Nguyễn Xuân Chính đỗ Trạng nguyên khoa Đinh Sửu, biệt là tài đọc sách thì khó ai sánh kịp. Chẳng bao lâu, ông đã am hiểu tứ thư (Đại học, Trung dung, niên hiệu Dương Hòa thứ 3 (1637) đời vua Lê Thần Tông.

Luận ngữ, Mạnh Tử) và thấm nhuần ngũ kinh (Kinh Nguyễn Xuân Chính làm quan đến chức Lại bộ Tả Thị

thi, Kinh thư, Kinh Dịch, Kinh lễ, Kinh xuân thu). Rồi lang, Nhập thị kinh diên, tước Đào Ngạn Bá. Khi mất được thì những sách kinh điển như Cương mục, Tả truyện, truy tặng chức Thượng thư, tước Hầu.

Chu lễ quảng nghĩa, Đại học diễn nghĩa... kể có tới hàng nghìn quyển ông đều tìm đọc và thấu suốt những GIAI THOẠI

chân nghĩa sâu xa... Người đương thời nói rằng, kẻ

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN XUÂN CHÍNH

thông minh tài trí thì nhiều, nhưng người ham đọc sách đến như Vũ Giới thì thật là hiếm lắm!

Nguyễn Xuân Chính sinh ra trong một gia đình Vũ Giới ra làm quan, lần lượt được thăng các có truyền thống thi thư. Cha của Nguyễn Xuân chức: Tham ty hàn lâm viện sự, Hữu lang Bộ Hộ, Chính thi đậu Hương cống, được phong chức Tự

Hàn lâm thị giảng và Thượng thư Lại bộ ...

khanh Thái Bảo. Mẹ là Từ Huệ, sau khi chồng mất Vũ Giới làm quan nhà Mạc đến năm 1593 thì _______________

bệnh và tạ thế. Ông được an táng tại quê nhà, đặt

* Xem Sở Văn hóa - Thông tin Bắc Ninh: Văn hiến Kinh tên hiệu là Hòa An tiên sinh đạo học tôn sư.

Bắc, Sđd.

168

169

https://thuviensach.vn

năm 25 tuổi mới làm lẽ quan Tư Khanh, là người Đêm hôm ấy, Xuân Chính nằm ngủ trong nhà, phụ nữ nết na, hiền thục.

chợt mơ thấy một cụ già hiện lên, xưng là Đại Tương truyền, một đêm bà Từ Huệ nằm mơ thấy Vương thần từ - Thành Hoàng làng. Thần lấy tay, mình nhẹ nhàng bay lên trời, nuốt mặt trăng vào viết hai chữ Trạng nguyên vào bụng Xuân Chính.

bụng. Tỉnh dậy thấy người thanh thoát lạ thường.

Lại cho một cái thước trên đề hai chữ Trạng Và từ hôm đó bà mang thai.

nguyên. Tỉnh dậy, cậu bé vui mừng lắm, cho đấy Mùa thu ngày 1-8-1588, bà Từ Huệ sinh hạ một là điềm lành đã được báo trước nên càng dốc sức cậu con trai bụ bẫm, kháu khỉnh, ông bà đặt tên cậu là học hành.

Đức Chính, sau đổi là Xuân Chính.

Xuân Chính có trí nhớ rất tốt, học đâu nhớ đấy, Càng lớn, Xuân Chính càng kháu khỉnh, phổng thông kinh thạo sử, học một biết mười, ứng đối rất phao, bụng đầy, mắt màu khói phủ, ngón tay trỏ có mau lẹ, thông minh. Ai biết cũng đều nể phục.

vân màu huyền hình ấn tự, ngọc tảng có nốt ruồi Một hôm, làng cậu bé đón một ông quan huyện đen, tiếng nói đanh sắc, tai nghe được xa. Bà con về thăm. Lý trưởng bắt dân làng phải quét dọn trong làng ngoài xóm đều trầm trồ khen ngợi: đường sá thật sạch để đón quan huyện. Mọi người

- Đứa trẻ này vừa có tướng nhập khoa, lại vừa có đều nhất nhất nghe theo, riêng Xuân Chính nhất tướng xuất chinh, mai sau ắt hẳn văn võ toàn tài, định không nghe. Lý trưởng mang việc đó bẩm báo công danh rạng rỡ vẻ vang khó ai sánh được.

lên quan trên. Quan huyện tức giận gọi Xuân Chính Năm Xuân Chính được ba tuổi, cha cậu chẳng đến hỏi:

may qua đời. Mất đi trụ cột, gia đình cậu dần dần

- Anh kia làm gì mà không chịu quét đường?

lâm vào cảnh khốn khó. Mọi thứ đều thiếu hụt Xuân Chính bình tĩnh thưa:

trăm bề. Ăn cũng thường bữa đói bữa no, nhưng

- Thưa! Tôi là học trò.

mẹ của Xuân Chính là một người đàn bà hiểu biết, Quan huyện cười to lên rồi nói:

và cũng theo lời trăng trối lại của chồng nên bà

- Nếu quả thực là học trò thì ta ra cho vế đối này, quyết chí cho con đi học. Không có tiền đóng học nếu đối được thì tha, nếu không thì phải chịu phạt.

phí, bà bán ruộng, bán đất để con được đến Rồi quan đọc:

trường. Chọn ngày lành tháng tốt, bà sắm sửa lễ

- Chàng màng, chàng màng, thấy dọn đàng thì lẩn vật, thắp hương khấn trời đất cho Xuân Chính đến như cuốc.

trường nhập học.

Câu này thật hiểm hóc. Hai từ “Chàng màng”, 170

171

https://thuviensach.vn

năm 25 tuổi mới làm lẽ quan Tư Khanh, là người Đêm hôm ấy, Xuân Chính nằm ngủ trong nhà, phụ nữ nết na, hiền thục.

chợt mơ thấy một cụ già hiện lên, xưng là Đại Tương truyền, một đêm bà Từ Huệ nằm mơ thấy Vương thần từ - Thành Hoàng làng. Thần lấy tay, mình nhẹ nhàng bay lên trời, nuốt mặt trăng vào viết hai chữ Trạng nguyên vào bụng Xuân Chính.

bụng. Tỉnh dậy thấy người thanh thoát lạ thường.

Lại cho một cái thước trên đề hai chữ Trạng Và từ hôm đó bà mang thai.

nguyên. Tỉnh dậy, cậu bé vui mừng lắm, cho đấy Mùa thu ngày 1-8-1588, bà Từ Huệ sinh hạ một là điềm lành đã được báo trước nên càng dốc sức cậu con trai bụ bẫm, kháu khỉnh, ông bà đặt tên cậu là học hành.

Đức Chính, sau đổi là Xuân Chính.

Xuân Chính có trí nhớ rất tốt, học đâu nhớ đấy, Càng lớn, Xuân Chính càng kháu khỉnh, phổng thông kinh thạo sử, học một biết mười, ứng đối rất phao, bụng đầy, mắt màu khói phủ, ngón tay trỏ có mau lẹ, thông minh. Ai biết cũng đều nể phục.

vân màu huyền hình ấn tự, ngọc tảng có nốt ruồi Một hôm, làng cậu bé đón một ông quan huyện đen, tiếng nói đanh sắc, tai nghe được xa. Bà con về thăm. Lý trưởng bắt dân làng phải quét dọn trong làng ngoài xóm đều trầm trồ khen ngợi: đường sá thật sạch để đón quan huyện. Mọi người

- Đứa trẻ này vừa có tướng nhập khoa, lại vừa có đều nhất nhất nghe theo, riêng Xuân Chính nhất tướng xuất chinh, mai sau ắt hẳn văn võ toàn tài, định không nghe. Lý trưởng mang việc đó bẩm báo công danh rạng rỡ vẻ vang khó ai sánh được.

lên quan trên. Quan huyện tức giận gọi Xuân Chính Năm Xuân Chính được ba tuổi, cha cậu chẳng đến hỏi:

may qua đời. Mất đi trụ cột, gia đình cậu dần dần

- Anh kia làm gì mà không chịu quét đường?

lâm vào cảnh khốn khó. Mọi thứ đều thiếu hụt Xuân Chính bình tĩnh thưa:

trăm bề. Ăn cũng thường bữa đói bữa no, nhưng

- Thưa! Tôi là học trò.

mẹ của Xuân Chính là một người đàn bà hiểu biết, Quan huyện cười to lên rồi nói:

và cũng theo lời trăng trối lại của chồng nên bà

- Nếu quả thực là học trò thì ta ra cho vế đối này, quyết chí cho con đi học. Không có tiền đóng học nếu đối được thì tha, nếu không thì phải chịu phạt.

phí, bà bán ruộng, bán đất để con được đến Rồi quan đọc:

trường. Chọn ngày lành tháng tốt, bà sắm sửa lễ

- Chàng màng, chàng màng, thấy dọn đàng thì lẩn vật, thắp hương khấn trời đất cho Xuân Chính đến như cuốc.

trường nhập học.

Câu này thật hiểm hóc. Hai từ “Chàng màng”, 170

171

https://thuviensach.vn

“Chàng màng” chỉ đặc tính của con cuốc. “Lẩn như

Năm 16 tuổi, Xuân Chính thi Hương, đỗ đầu cả

cuốc” cũng là một thành ngữ phổ biến trong dân gian.

bốn trường, gọi là Giải nguyên đệ nhất. Năm 19 tuổi, Xuân Chính nghe xong đối luôn:

Xuân Chính đội lễ ra đình để cúng các bậc Thánh hiền,

- Hục hặc, hục hặc, nghe có giặc đã run như cầy.

trong khi đợi đến lượt lễ, cậu ngả người nằm thiu thiu Câu đối quá chỉnh. “Hục hặc” được lặp lại đúng ngủ, chợt mơ màng nghe như có tiếng người nói: tính chất của con cầy. “Run như cầy” cũng là thành

“Trạng nguyên chớ nằm”. Nghe vậy Xuân Chính ngữ dân gian. Đặc biệt hơn nữa, Xuân Chính dùng mừng lắm, trong lòng cậu đinh ninh mình sau này sẽ

“cầy” để đối với “cuốc”, vừa là một loài chim, vừa công thành danh toại.

chỉ công cụ nhà nông.

Năm Xuân Chính 24 tuổi, có một người tên Sài Quan huyện nghe xong vừa tức vừa phục, vì Tư, hiệu là Niên Hoành, là con của một vị Thượng ở câu trên ông ta chê Xuân Chính lười, thì ở câu thư, nức tiếng hay chữ. Xuân Chính thấy thế liền dưới Xuân Chính đã cự lại ông ta, cho rằng ông đến xin làm học trò. Gặp được thầy giỏi, cậu càng ta vừa hèn vừa nhát, mới chỉ nghe tin có giặc đã dốc chí học hành, chẳng bao lâu, văn bài của Xuân run như cầy sấy. Tức nhưng không làm gì được Chính tiến bộ vượt bậc, các bạn học ai ai cũng ngợi vì vế đối quá chỉnh nên quan huyện đành tha cho khen. Nhưng không được bao lâu, thầy Sài Tư

Xuân Chính.

được triệu vào kinh dạy học, Xuân Chính lại tìm Năm 13 tuổi, Xuân Chính dự khoa thi Hương, chỉ

đến một thầy khác là quan Thừa sứ ở làng Tháp, trúng Tam trường. Cậu vì thế mà chán ngán, thất cũng nổi danh hay chữ. Học được ba tháng, quan vọng sinh ra trễ nải việc học hành, ngày ngày chỉ

Thừa sứ nói:

rong chơi với đám bạn. Một đêm nằm ngủ, lại mơ

- Văn từ của con mạch lạc, khẩu khí mạnh mẽ, thấy Thành Hoàng làng hiện ra, nói:

ngang tầm với văn từ của các bậc khôi nguyên. Vậy

- Cuộc đời còn có nhiều sự biến đổi không con hãy về nhà, mở trường dạy học, đợi đến khoa ngừng, ngươi còn phải trải qua nhiều gian lao vất thi thì hãy vào kinh ứng thí.

vả, nhưng cứ bền sức chịu khó đèn sách thì ắt có Nghe lời thầy, Xuân Chính về nhà mở trường ngày thành công.

dạy học, học trò theo học rất đông. Năm 37 tuổi, Xuân Chính giật mình tỉnh dậy. Ngẫm nghĩ lại Xuân Chính thi đỗ Hoành từ học sĩ, được bổ làm lời Thành Hoàng nói, thấy thần dạy thật đúng, lại Huấn đạo phủ Nghĩa Hưng. Song ông vẫn chưa từ

ngày đêm miệt mài học tập.

bỏ giấc mộng Trạng nguyên, nên hai năm sau, ông 172

173

https://thuviensach.vn

“Chàng màng” chỉ đặc tính của con cuốc. “Lẩn như

Năm 16 tuổi, Xuân Chính thi Hương, đỗ đầu cả

cuốc” cũng là một thành ngữ phổ biến trong dân gian.

bốn trường, gọi là Giải nguyên đệ nhất. Năm 19 tuổi, Xuân Chính nghe xong đối luôn:

Xuân Chính đội lễ ra đình để cúng các bậc Thánh hiền,

- Hục hặc, hục hặc, nghe có giặc đã run như cầy.

trong khi đợi đến lượt lễ, cậu ngả người nằm thiu thiu Câu đối quá chỉnh. “Hục hặc” được lặp lại đúng ngủ, chợt mơ màng nghe như có tiếng người nói: tính chất của con cầy. “Run như cầy” cũng là thành

“Trạng nguyên chớ nằm”. Nghe vậy Xuân Chính ngữ dân gian. Đặc biệt hơn nữa, Xuân Chính dùng mừng lắm, trong lòng cậu đinh ninh mình sau này sẽ

“cầy” để đối với “cuốc”, vừa là một loài chim, vừa công thành danh toại.

chỉ công cụ nhà nông.

Năm Xuân Chính 24 tuổi, có một người tên Sài Quan huyện nghe xong vừa tức vừa phục, vì Tư, hiệu là Niên Hoành, là con của một vị Thượng ở câu trên ông ta chê Xuân Chính lười, thì ở câu thư, nức tiếng hay chữ. Xuân Chính thấy thế liền dưới Xuân Chính đã cự lại ông ta, cho rằng ông đến xin làm học trò. Gặp được thầy giỏi, cậu càng ta vừa hèn vừa nhát, mới chỉ nghe tin có giặc đã dốc chí học hành, chẳng bao lâu, văn bài của Xuân run như cầy sấy. Tức nhưng không làm gì được Chính tiến bộ vượt bậc, các bạn học ai ai cũng ngợi vì vế đối quá chỉnh nên quan huyện đành tha cho khen. Nhưng không được bao lâu, thầy Sài Tư

Xuân Chính.

được triệu vào kinh dạy học, Xuân Chính lại tìm Năm 13 tuổi, Xuân Chính dự khoa thi Hương, chỉ

đến một thầy khác là quan Thừa sứ ở làng Tháp, trúng Tam trường. Cậu vì thế mà chán ngán, thất cũng nổi danh hay chữ. Học được ba tháng, quan vọng sinh ra trễ nải việc học hành, ngày ngày chỉ

Thừa sứ nói:

rong chơi với đám bạn. Một đêm nằm ngủ, lại mơ

- Văn từ của con mạch lạc, khẩu khí mạnh mẽ, thấy Thành Hoàng làng hiện ra, nói:

ngang tầm với văn từ của các bậc khôi nguyên. Vậy

- Cuộc đời còn có nhiều sự biến đổi không con hãy về nhà, mở trường dạy học, đợi đến khoa ngừng, ngươi còn phải trải qua nhiều gian lao vất thi thì hãy vào kinh ứng thí.

vả, nhưng cứ bền sức chịu khó đèn sách thì ắt có Nghe lời thầy, Xuân Chính về nhà mở trường ngày thành công.

dạy học, học trò theo học rất đông. Năm 37 tuổi, Xuân Chính giật mình tỉnh dậy. Ngẫm nghĩ lại Xuân Chính thi đỗ Hoành từ học sĩ, được bổ làm lời Thành Hoàng nói, thấy thần dạy thật đúng, lại Huấn đạo phủ Nghĩa Hưng. Song ông vẫn chưa từ

ngày đêm miệt mài học tập.

bỏ giấc mộng Trạng nguyên, nên hai năm sau, ông 172

173

https://thuviensach.vn

từ quan về quê dạy học, tiếp tục ôn luyện đợi ngày Sự cương trực, thẳng thắn của ông còn thể hiện ở

ứng thí.

việc giữ vững kỷ cương trong thi cử. Nhiều lần ông Năm 1637, khi đã xấp xỉ 50 tuổi, ông mới đậu được vua Lê giao cho việc trông coi các cuộc thi Hội, Trạng nguyên sau bao nhiêu năm vất vả, đúng như

thi Đình. Năm 1642, ông được vào nội thị dạy Thái lời thần nhân năm xưa đã từng nói.

tử học và được thăng chức Lễ bộ Hữu thị lang. Năm Hôm vào cung ra mắt vua, Trạng nguyên Nguyễn 1643, trong khoa thi Hội, Xuân Chính làm bài văn Xuân Chính được vua ban thưởng rất hậu hĩnh: Bốn mẫu, sĩ tử đọc đều hết lời tán tụng.

mươi quan tiền cổ, một chiếc áo gấm, bốn mươi lạng Năm 1646, trong khoa thi Đình, có viên khảo bạc trắng, lại thêm một chiếc áo tía đai bạc.

quan mang bài thi không đáng đỗ trình vua, vì đây Sau khi thi đỗ, Xuân Chính nhận chức Hàn lâm là bài của người nhà viên quan này. Vua phê cho đỗ

thị giảng, được vua hết lòng yêu mến, quý trọng, Thám hoa. Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính biết thường mời vào cung đàm đạo văn chương, luận chuyện, ông không đồng ý và bảo với các quan phải bàn việc nước.

đánh xuống đúng bảng, vì chuyện này mà vua rất Xuất thân từ đường văn chương khoa cử, nhưng giận ông.

Xuân Chính lại nổi tiếng về tài thao lược cầm quân.

Tháng Giêng năm Đinh Hợi (1647), một đêm ông Ông được triều đình tin dùng, kể cả việc bang giao mơ thấy đang đi đường thì gặp một người cao đến và cầm quân dẹp loạn.

năm trượng, tay cầm kiếm dài ngăn đường mình đi.

Hai lần phụng mệnh nhà vua đi tiếp sứ thần Ông giật mình tỉnh dậy, toát mồ hôi lạnh, thấy trong phương Bắc (năm 1639 và năm 1644), với tài hùng người mệt mỏi vô cùng, biết có chuyện chẳng lành biện khi mềm mỏng lúc cứng rắn ông đã làm tăng sẽ xảy đến. Đến tháng Hai, ông nhận chỉ theo vua thể diện Quốc gia, khiến sứ thần phải khiếp phục xuống thuyền theo đường thủy đón sứ thần Bắc nước Nam có lắm người tài. Với những công lao ấy, quốc. Đến đất Sơn Nam thì tự dưng vô cớ thuyền bị

ông được phong tước hầu.

vỡ đầu. Đến Đông Cứu (thuộc huyện Lang Tài, Kinh Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính cũng nhiều Bắc), vua cho mở hội năm ngày. Dân địa phương phen dẹp loạn cứu nguy cho triều đình. Ông hết dẹp đem biếu năm quả cau, vua ban cho Trạng Cháy loạn ở Cao Bằng, lại vào Nghệ An... Cuộc dẹp loạn một quả, nói rằng:

nào cũng đại thắng khải hoàn, đem lại sự ấm êm

- Triều quan nhận chức thì nhiều, riêng quan cho dân chúng.

Trạng nên được quý trọng.

174

175

https://thuviensach.vn

từ quan về quê dạy học, tiếp tục ôn luyện đợi ngày Sự cương trực, thẳng thắn của ông còn thể hiện ở

ứng thí.

việc giữ vững kỷ cương trong thi cử. Nhiều lần ông Năm 1637, khi đã xấp xỉ 50 tuổi, ông mới đậu được vua Lê giao cho việc trông coi các cuộc thi Hội, Trạng nguyên sau bao nhiêu năm vất vả, đúng như

thi Đình. Năm 1642, ông được vào nội thị dạy Thái lời thần nhân năm xưa đã từng nói.

tử học và được thăng chức Lễ bộ Hữu thị lang. Năm Hôm vào cung ra mắt vua, Trạng nguyên Nguyễn 1643, trong khoa thi Hội, Xuân Chính làm bài văn Xuân Chính được vua ban thưởng rất hậu hĩnh: Bốn mẫu, sĩ tử đọc đều hết lời tán tụng.

mươi quan tiền cổ, một chiếc áo gấm, bốn mươi lạng Năm 1646, trong khoa thi Đình, có viên khảo bạc trắng, lại thêm một chiếc áo tía đai bạc.

quan mang bài thi không đáng đỗ trình vua, vì đây Sau khi thi đỗ, Xuân Chính nhận chức Hàn lâm là bài của người nhà viên quan này. Vua phê cho đỗ

thị giảng, được vua hết lòng yêu mến, quý trọng, Thám hoa. Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính biết thường mời vào cung đàm đạo văn chương, luận chuyện, ông không đồng ý và bảo với các quan phải bàn việc nước.

đánh xuống đúng bảng, vì chuyện này mà vua rất Xuất thân từ đường văn chương khoa cử, nhưng giận ông.

Xuân Chính lại nổi tiếng về tài thao lược cầm quân.

Tháng Giêng năm Đinh Hợi (1647), một đêm ông Ông được triều đình tin dùng, kể cả việc bang giao mơ thấy đang đi đường thì gặp một người cao đến và cầm quân dẹp loạn.

năm trượng, tay cầm kiếm dài ngăn đường mình đi.

Hai lần phụng mệnh nhà vua đi tiếp sứ thần Ông giật mình tỉnh dậy, toát mồ hôi lạnh, thấy trong phương Bắc (năm 1639 và năm 1644), với tài hùng người mệt mỏi vô cùng, biết có chuyện chẳng lành biện khi mềm mỏng lúc cứng rắn ông đã làm tăng sẽ xảy đến. Đến tháng Hai, ông nhận chỉ theo vua thể diện Quốc gia, khiến sứ thần phải khiếp phục xuống thuyền theo đường thủy đón sứ thần Bắc nước Nam có lắm người tài. Với những công lao ấy, quốc. Đến đất Sơn Nam thì tự dưng vô cớ thuyền bị

ông được phong tước hầu.

vỡ đầu. Đến Đông Cứu (thuộc huyện Lang Tài, Kinh Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính cũng nhiều Bắc), vua cho mở hội năm ngày. Dân địa phương phen dẹp loạn cứu nguy cho triều đình. Ông hết dẹp đem biếu năm quả cau, vua ban cho Trạng Cháy loạn ở Cao Bằng, lại vào Nghệ An... Cuộc dẹp loạn một quả, nói rằng:

nào cũng đại thắng khải hoàn, đem lại sự ấm êm

- Triều quan nhận chức thì nhiều, riêng quan cho dân chúng.

Trạng nên được quý trọng.

174

175

https://thuviensach.vn

Từ đó, thiên hạ đều gọi Xuân Chính là quan Tả

Trạng nguyên”. Đến cả chục năm sau khi Xuân trạng (Tức là Trạng nguyên kiêm chức Binh bộ Tả

Chính qua đời, trước bá quan văn võ, vua Lê lại nói thị lang).

rằng: “Trạng Cháy là người vô tư, có tài cao trong Do sống lâu ngày ở dưới thuyền bị lạnh, lại đi thiên hạ. Thực sự mà nói, biết được ta chỉ có Trạng thăm nhiều làng ở Lang Tài, nên khi quay về đến Cháy”. Rồi vua Lê lệnh cho việc cúng tự ông phải nửa đường, Xuân Chính bị ốm nặng, bèn xin về quê hết sức chu đáo.

dưỡng bệnh.

Nghe tin Xuân Chính bị bệnh, vua sai người đem một đĩnh bạc và thuốc về tận nhà ban cho Xuân Chính.

Hai tháng trôi qua, dù đã thuốc thang và được người nhà chăm sóc chu đáo, song bệnh tình của ông vẫn không thuyên giảm. Một hôm, mồ hôi ông bỗng toát ra như tắm, biết là đã đến lúc mình phải ra đi, ông gọi vợ con vào dặn dò mọi lẽ, rồi hôm sau, tự nhiên ông nói:

- Ta đến gặp Ngọc hoàng, không có việc gì ta sẽ về.

Nghe thấy thế, cả nhà òa khóc. Ông gắng động viên mọi người:

- Đạo trời có mở tất có đóng, có đóng tất có mở, các ngươi chớ có lo buồn.

Nói rồi, Nguyễn Xuân Chính thanh thản ra đi.

Lúc ấy là giờ thìn, ngày mùng 9, tháng 5, năm Đinh Hợi (1647).

Trạng Cháy mất rồi, người người thương tiếc.

Đến vua cũng phải khóc thương, vua nói: “Từ khi khai quốc đến nay chưa dễ gặp ai được như quan 176

177

https://thuviensach.vn

Từ đó, thiên hạ đều gọi Xuân Chính là quan Tả

Trạng nguyên”. Đến cả chục năm sau khi Xuân trạng (Tức là Trạng nguyên kiêm chức Binh bộ Tả

Chính qua đời, trước bá quan văn võ, vua Lê lại nói thị lang).

rằng: “Trạng Cháy là người vô tư, có tài cao trong Do sống lâu ngày ở dưới thuyền bị lạnh, lại đi thiên hạ. Thực sự mà nói, biết được ta chỉ có Trạng thăm nhiều làng ở Lang Tài, nên khi quay về đến Cháy”. Rồi vua Lê lệnh cho việc cúng tự ông phải nửa đường, Xuân Chính bị ốm nặng, bèn xin về quê hết sức chu đáo.

dưỡng bệnh.

Nghe tin Xuân Chính bị bệnh, vua sai người đem một đĩnh bạc và thuốc về tận nhà ban cho Xuân Chính.

Hai tháng trôi qua, dù đã thuốc thang và được người nhà chăm sóc chu đáo, song bệnh tình của ông vẫn không thuyên giảm. Một hôm, mồ hôi ông bỗng toát ra như tắm, biết là đã đến lúc mình phải ra đi, ông gọi vợ con vào dặn dò mọi lẽ, rồi hôm sau, tự nhiên ông nói:

- Ta đến gặp Ngọc hoàng, không có việc gì ta sẽ về.

Nghe thấy thế, cả nhà òa khóc. Ông gắng động viên mọi người:

- Đạo trời có mở tất có đóng, có đóng tất có mở, các ngươi chớ có lo buồn.

Nói rồi, Nguyễn Xuân Chính thanh thản ra đi.

Lúc ấy là giờ thìn, ngày mùng 9, tháng 5, năm Đinh Hợi (1647).

Trạng Cháy mất rồi, người người thương tiếc.

Đến vua cũng phải khóc thương, vua nói: “Từ khi khai quốc đến nay chưa dễ gặp ai được như quan 176

177

https://thuviensach.vn

chơi thả diều giấy với lũ trẻ chăn trâu, người chị

đưa Quốc Trinh vào mách thầy. Thầy đồ nghiêm nghị nói:

- Tội anh đáng phạt, nhân đây ta ra một vế đối.

Đối được ta tha, nếu không đối được, ta đuổi khỏi TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN QUỐC TRINH

lớp, không cho theo học nữa.

(1625 - 1674)

Nói đoạn, thầy đọc: “Mê chơi, chẳng học quên lời chị”.

Nguyễn Quốc Trinh chẳng cần suy nghĩ, đọc ngay: Nguyễn Quốc Trinh người xã Nguyệt Áng, huyện

“Thi đỗ khoa cao, nức tiếng thầy”.

Thanh Trì (nay là Đại Áng, Thanh Trì, Hà Nội). Ông sinh Thầy gật gù khen ngợi, còn chị gái rất vui mừng ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, có nhiều về tài trí nhanh nhạy của cậu em. Quả thực, sau này người đỗ đạt.

Nguyễn Quốc Trinh đã giữ đúng lời hứa như câu Nguyễn Quốc Trinh đỗ Trạng nguyên khoa Kỷ Hợi, đối. Ông đỗ Trạng nguyên, mang lại niềm vẻ vang, niên hiệu Vĩnh Thọ thứ 2 (1656) đời vua Lê Thần Tông.

vinh dự cho gia đình, quê hương.

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan.

Không những thế, Trạng nguyên Nguyễn Quốc Năm 1667, ông được cử đi sứ nhà Thanh, khi trở về

Trinh còn là một người cương trực, khẳng khái, có được phong chức Tả Thị lang Bộ Lại, tước Liên Trì tử...

khí tiết.

Chuyện kể rằng, chúa Trịnh Tạc đang ôm ấp GIAI THOẠI

mộng chính ngôi thiên tử nên sai đắp một đài lớn ở

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN QUỐC TRINH

kinh thành Thăng Long, đặt tên là đài Thụ Thiên, chuẩn bị sau này sẽ làm lễ cáo trời đất. Đài khởi Khi Nguyễn Quốc Trinh còn nhỏ, gia đình gặp công, đào móng, dựng cột, hình thành nên cái cảnh khó khăn, bần hàn, song không vì thế mà cha khung có vẻ rất bề thế.

mẹ ông bỏ bễ việc học hành của ông. Ông được gửi Chúa Trịnh Tạc vui vẻ đến tận nơi xem xét. Theo sang làng bên cạnh học với một thầy đồ có tiếng, hộ tống chúa có các viên quan, trong đó có Nguyễn hằng tháng, chị gái Nguyễn Quốc Trinh gánh gạo Quốc Trinh.

và đồ ăn sang chu cấp cho em. Một hôm đến thăm Nhìn quang cảnh đầy triển vọng nguy nga, chúa em thấy Quốc Trinh không học hành mà đang mải hỏi Nguyễn Quốc Trinh:

178

179

https://thuviensach.vn

chơi thả diều giấy với lũ trẻ chăn trâu, người chị

đưa Quốc Trinh vào mách thầy. Thầy đồ nghiêm nghị nói:

- Tội anh đáng phạt, nhân đây ta ra một vế đối.

Đối được ta tha, nếu không đối được, ta đuổi khỏi TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN QUỐC TRINH

lớp, không cho theo học nữa.

(1625 - 1674)

Nói đoạn, thầy đọc: “Mê chơi, chẳng học quên lời chị”.

Nguyễn Quốc Trinh chẳng cần suy nghĩ, đọc ngay: Nguyễn Quốc Trinh người xã Nguyệt Áng, huyện

“Thi đỗ khoa cao, nức tiếng thầy”.

Thanh Trì (nay là Đại Áng, Thanh Trì, Hà Nội). Ông sinh Thầy gật gù khen ngợi, còn chị gái rất vui mừng ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, có nhiều về tài trí nhanh nhạy của cậu em. Quả thực, sau này người đỗ đạt.

Nguyễn Quốc Trinh đã giữ đúng lời hứa như câu Nguyễn Quốc Trinh đỗ Trạng nguyên khoa Kỷ Hợi, đối. Ông đỗ Trạng nguyên, mang lại niềm vẻ vang, niên hiệu Vĩnh Thọ thứ 2 (1656) đời vua Lê Thần Tông.

vinh dự cho gia đình, quê hương.

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan.

Không những thế, Trạng nguyên Nguyễn Quốc Năm 1667, ông được cử đi sứ nhà Thanh, khi trở về

Trinh còn là một người cương trực, khẳng khái, có được phong chức Tả Thị lang Bộ Lại, tước Liên Trì tử...

khí tiết.

Chuyện kể rằng, chúa Trịnh Tạc đang ôm ấp GIAI THOẠI

mộng chính ngôi thiên tử nên sai đắp một đài lớn ở

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN QUỐC TRINH

kinh thành Thăng Long, đặt tên là đài Thụ Thiên, chuẩn bị sau này sẽ làm lễ cáo trời đất. Đài khởi Khi Nguyễn Quốc Trinh còn nhỏ, gia đình gặp công, đào móng, dựng cột, hình thành nên cái cảnh khó khăn, bần hàn, song không vì thế mà cha khung có vẻ rất bề thế.

mẹ ông bỏ bễ việc học hành của ông. Ông được gửi Chúa Trịnh Tạc vui vẻ đến tận nơi xem xét. Theo sang làng bên cạnh học với một thầy đồ có tiếng, hộ tống chúa có các viên quan, trong đó có Nguyễn hằng tháng, chị gái Nguyễn Quốc Trinh gánh gạo Quốc Trinh.

và đồ ăn sang chu cấp cho em. Một hôm đến thăm Nhìn quang cảnh đầy triển vọng nguy nga, chúa em thấy Quốc Trinh không học hành mà đang mải hỏi Nguyễn Quốc Trinh:

178

179

https://thuviensach.vn

- Thế nào, ý ông ra sao?

Nguyễn Quốc Trinh lắc đầu, thẳng thắn đáp:

- Khải chúa thượng, xây đắp thế nào cũng được nhưng lòng thiên hạ không vui đâu.

Các quan đi theo hầu chúa thấy Quốc Trinh trả

TRẠNG NGUYÊN ĐẶNG CÔNG CHẤT1

lời như vậy thì tái mặt đi vì sợ hãi. Chúa Trịnh Tạc có vẻ không hài lòng, hỏi vặn:

(1622 - 1683)

- Thiên hạ hàng trăm nghìn người, một mình ông làm sao biết được trăm nghìn bụng?

Trạng nguyên Đặng Công Chất sinh ra tại xã Phù Nguyễn Quốc Trinh bình thản đáp:

Đổng, huyện Tiên Sơn (nay là thôn Phù Đổng, xã Phủ

- Thiên hạ là tôi đây. Lòng tôi không vui thì biết Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội), nên còn được gọi là lòng thiên hạ.

Trạng Gióng.

Chúa nín lặng, lên kiệu trở về cung. Tối hôm ấy, Ông đỗ Trạng nguyên khoa Tân Sửu, niên hiệu Vĩnh một cơn bão nổi lên, sét đánh làm mấy cái đài đổ

Thọ thứ 4 (1661), đời vua Lê Thần Tông và từng được cử

sụp. Vì thế, chúa Trịnh không dám tiếp tục công đi sứ nhà Thanh. Làm quan tới chức Tham tụng, Hình bộ

việc nữa.

Thượng thư, tước Tử. Khi mất được truy tặng chức Thiếu bảo, Thượng thư Bộ Lại, tước bá.

*

* *

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN ĐẶNG CÔNG CHẤT

Nguyễn Quốc Trinh bản tính khẳng khái, dám luận bàn điều phải trái với chúa Trịnh, một phần vì lòng trung nghĩa, một phần cũng vì tấm lòng yêu 1. Phúc đức tại mẫu

nước, thương dân, nên khi ông mất, dân chúng thành Tương truyền, dòng họ Đặng ở Việt Nam là con Thăng Long đều thương tiếc. Triều đình truy phong cháu của Trần Quốc Tuấn, có thể vì lý do nào đó mà ông chức Thượng thư Bộ Binh, tước Trì Quận công, tên thụy là Cương Trung, phong làm Phúc thần.

_______________

1. Đặng Yên Hòa: Gia phả Đặng - Trần, Báo An ninh thế

giới, số 66, tháng 1-2007.

180

181

https://thuviensach.vn

- Thế nào, ý ông ra sao?

Nguyễn Quốc Trinh lắc đầu, thẳng thắn đáp:

- Khải chúa thượng, xây đắp thế nào cũng được nhưng lòng thiên hạ không vui đâu.

Các quan đi theo hầu chúa thấy Quốc Trinh trả

TRẠNG NGUYÊN ĐẶNG CÔNG CHẤT1

lời như vậy thì tái mặt đi vì sợ hãi. Chúa Trịnh Tạc có vẻ không hài lòng, hỏi vặn:

(1622 - 1683)

- Thiên hạ hàng trăm nghìn người, một mình ông làm sao biết được trăm nghìn bụng?

Trạng nguyên Đặng Công Chất sinh ra tại xã Phù Nguyễn Quốc Trinh bình thản đáp:

Đổng, huyện Tiên Sơn (nay là thôn Phù Đổng, xã Phủ

- Thiên hạ là tôi đây. Lòng tôi không vui thì biết Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội), nên còn được gọi là lòng thiên hạ.

Trạng Gióng.

Chúa nín lặng, lên kiệu trở về cung. Tối hôm ấy, Ông đỗ Trạng nguyên khoa Tân Sửu, niên hiệu Vĩnh một cơn bão nổi lên, sét đánh làm mấy cái đài đổ

Thọ thứ 4 (1661), đời vua Lê Thần Tông và từng được cử

sụp. Vì thế, chúa Trịnh không dám tiếp tục công đi sứ nhà Thanh. Làm quan tới chức Tham tụng, Hình bộ

việc nữa.

Thượng thư, tước Tử. Khi mất được truy tặng chức Thiếu bảo, Thượng thư Bộ Lại, tước bá.

*

* *

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN ĐẶNG CÔNG CHẤT

Nguyễn Quốc Trinh bản tính khẳng khái, dám luận bàn điều phải trái với chúa Trịnh, một phần vì lòng trung nghĩa, một phần cũng vì tấm lòng yêu 1. Phúc đức tại mẫu

nước, thương dân, nên khi ông mất, dân chúng thành Tương truyền, dòng họ Đặng ở Việt Nam là con Thăng Long đều thương tiếc. Triều đình truy phong cháu của Trần Quốc Tuấn, có thể vì lý do nào đó mà ông chức Thượng thư Bộ Binh, tước Trì Quận công, tên thụy là Cương Trung, phong làm Phúc thần.

_______________

1. Đặng Yên Hòa: Gia phả Đặng - Trần, Báo An ninh thế

giới, số 66, tháng 1-2007.

180

181

https://thuviensach.vn

đổi thành họ Đặng và chia nhau sinh sống ở nhiều đúng lễ giáo. Không phải ngẫu nhiên mà cả 4

địa phương khác nhau trong cả nước. Chi họ Đặng người con trai của Từ Huệ bà về sau đều công của Trạng Gióng về ở tại làng Phù Đổng (huyện thành danh toại. Người con cả từng làm đến chức Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh) từ thế kỷ XVI vì thấy phong Tham nghị. Người con thứ hai và người con thứ

cảnh nơi đây núi sông hữu tình. Ông nội của Trạng ba cũng đều hiển đạt. Người con út, đỗ khoa Sĩ

Gióng tên là Đặng Minh Phu, từng làm quan tới vọng và sau này làm đến chức Đô Tổng binh chức Lại bộ Thị lang, khi về già thích “sống cảnh Thiêm sự Cao Bằng. Sách ghi, khi các con đã trưởng nhàn rỗi, dạy học”1. Chính cụ Đặng Minh Phu là thành, làm mệnh quan triều đình rồi, Từ Huệ bà vẫn người đã góp phần sửa đặt lễ nghi ở địa phương, nhắc nhở các con về ba nguyên tắc khi làm quan...

bồi đắp thuần phong mỹ tục cho làng Phù Đổng.

2. Có công mài sắt

Thân phụ của Trạng Gióng là trưởng nam của cụ Đặng Minh Phu, tên là Đặng Hòa Sắt, cũng là Trạng Gióng sinh vào ngày Tân Mão, giờ Dần, người có tiếng văn hay, mấy lần dự thi Hội đỗ Tam năm Nhâm Tuất (1622). Tương truyền, thân mẫu trường nên được các quan rất quý. Cụ Đặng Hòa của Trạng Gióng đến kỳ sinh nở đã nằm mơ thấy Sắt từng được bổ làm Tri huyện Gia Định nhưng một con hổ đen gầm lên một tiếng kinh thiên động sau 11 năm lăn lộn quan trường, mà không thăng địa, giật mình tỉnh giấc và trở dạ sinh con.

quan tiến chức nên cởi ấn về nhà theo đuổi thú vui Ngay từ nhỏ, Đặng Công Chất đã tỏ ra rất hiếu xem phong thủy...

học, quanh năm gần như không lúc nào rời sách Trạng Gióng là con trai thứ ba, do bà chánh thất thánh hiền. Mùa đông, trời lạnh, cậu bé Chất ra sân họ Nguyễn sinh ra. Thân mẫu của Trạng Gióng nằm phơi nắng cho ấm để đọc sách. Có lần, người cũng là người hiếu học, thuộc nhiều điển tích, ca cha trông thấy con nằm co ro ngoài nắng đọc sách, dao. Tính bà nhân hậu, thường hay làm phúc giúp đã buột miệng nói đùa, đại ý, nếu con sợ lạnh đến người. Khi mất, bà được đặt hiệu là Từ Huệ bà.

thế thì ta sẽ cho con kiểu đất “cấn bút, song quản Với con cái, Từ Huệ bà răn dạy rất nghiêm, theo sâm vân”, tức là thế đất hình hai quản bút chỉ thẳng lên mây trời ở phía Đông. Câu này còn có nghĩa là ta _______________

sẽ cho con thế đất phát về văn chương, 5 đời mặc áo 1. Theo Đặng Gia phả hệ toàn chính thực lục và Đặng gia gấm không thôi...

phả ký tục biên, Lương Xá, Hà Tây, Ngô Thế Long dịch và chú thích, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2006.

Lớn lên, theo nghiệp lều chõng, Đặng Công Chất 182

183

https://thuviensach.vn

đổi thành họ Đặng và chia nhau sinh sống ở nhiều đúng lễ giáo. Không phải ngẫu nhiên mà cả 4

địa phương khác nhau trong cả nước. Chi họ Đặng người con trai của Từ Huệ bà về sau đều công của Trạng Gióng về ở tại làng Phù Đổng (huyện thành danh toại. Người con cả từng làm đến chức Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh) từ thế kỷ XVI vì thấy phong Tham nghị. Người con thứ hai và người con thứ

cảnh nơi đây núi sông hữu tình. Ông nội của Trạng ba cũng đều hiển đạt. Người con út, đỗ khoa Sĩ

Gióng tên là Đặng Minh Phu, từng làm quan tới vọng và sau này làm đến chức Đô Tổng binh chức Lại bộ Thị lang, khi về già thích “sống cảnh Thiêm sự Cao Bằng. Sách ghi, khi các con đã trưởng nhàn rỗi, dạy học”1. Chính cụ Đặng Minh Phu là thành, làm mệnh quan triều đình rồi, Từ Huệ bà vẫn người đã góp phần sửa đặt lễ nghi ở địa phương, nhắc nhở các con về ba nguyên tắc khi làm quan...

bồi đắp thuần phong mỹ tục cho làng Phù Đổng.

2. Có công mài sắt

Thân phụ của Trạng Gióng là trưởng nam của cụ Đặng Minh Phu, tên là Đặng Hòa Sắt, cũng là Trạng Gióng sinh vào ngày Tân Mão, giờ Dần, người có tiếng văn hay, mấy lần dự thi Hội đỗ Tam năm Nhâm Tuất (1622). Tương truyền, thân mẫu trường nên được các quan rất quý. Cụ Đặng Hòa của Trạng Gióng đến kỳ sinh nở đã nằm mơ thấy Sắt từng được bổ làm Tri huyện Gia Định nhưng một con hổ đen gầm lên một tiếng kinh thiên động sau 11 năm lăn lộn quan trường, mà không thăng địa, giật mình tỉnh giấc và trở dạ sinh con.

quan tiến chức nên cởi ấn về nhà theo đuổi thú vui Ngay từ nhỏ, Đặng Công Chất đã tỏ ra rất hiếu xem phong thủy...

học, quanh năm gần như không lúc nào rời sách Trạng Gióng là con trai thứ ba, do bà chánh thất thánh hiền. Mùa đông, trời lạnh, cậu bé Chất ra sân họ Nguyễn sinh ra. Thân mẫu của Trạng Gióng nằm phơi nắng cho ấm để đọc sách. Có lần, người cũng là người hiếu học, thuộc nhiều điển tích, ca cha trông thấy con nằm co ro ngoài nắng đọc sách, dao. Tính bà nhân hậu, thường hay làm phúc giúp đã buột miệng nói đùa, đại ý, nếu con sợ lạnh đến người. Khi mất, bà được đặt hiệu là Từ Huệ bà.

thế thì ta sẽ cho con kiểu đất “cấn bút, song quản Với con cái, Từ Huệ bà răn dạy rất nghiêm, theo sâm vân”, tức là thế đất hình hai quản bút chỉ thẳng lên mây trời ở phía Đông. Câu này còn có nghĩa là ta _______________

sẽ cho con thế đất phát về văn chương, 5 đời mặc áo 1. Theo Đặng Gia phả hệ toàn chính thực lục và Đặng gia gấm không thôi...

phả ký tục biên, Lương Xá, Hà Tây, Ngô Thế Long dịch và chú thích, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2006.

Lớn lên, theo nghiệp lều chõng, Đặng Công Chất 182

183

https://thuviensach.vn

không phải lúc nào cũng được suôn sẻ mặc dù thi là Hình bộ Thượng thư và Binh bộ Thượng thư. Khi khoa Sĩ vọng đầu tiên đã được xếp loại ưu ngay.

Trạng Gióng từ trần, ông được truy phong Lại bộ

Văn của ông hay nhưng viết chữ cũng có lúc bị

Thượng thư, Thiếu bảo, tước Bá...

nhầm nên đã bị đánh hỏng ở kỳ thi tiếp đó. Quan triều lúc đó là người trọng tài, tiếc hơi văn hiếm có 3. Lấy nhân làm gốc

của Đặng Công Chất nên đã tâu lên với vua để vua Tại thư phòng của mình, Đặng Công Chất cho dán triệu vào trong cung, ban cho chức dạy học. Theo câu đối: “Lượng năng do kỷ hữu. Chí nghiệp tự

sách Đại Việt sử ký toàn thư phải tới năm 1661, Đặng thiên thành” (Tài năng dù tự mình sẵn có. Sự nghiệp Công Chất lúc đó đã gần 40 tuổi, mới đỗ Trạng lớn phải nhờ trời mới nên). Trong phép hành xử ở

nguyên (Tiến sĩ cập đệ), cùng với Đào Công Chính đời, Đặng Công Chất luôn lấy chữ tình và chữ nghĩa (Bảng nhãn) và Ngô Khuê (Thám hoa), vua ban cho làm trọng. Cuốn Đặng gia phả hệ toàn chính thực lục Trạng nguyên áo bào đoạn màu đỏ, đai lưng giát và Đặng gia phả ký tục biên Lương Xá, Hà Tây, có bạc, vinh quy bái tổ về làng... Tiếp đó Đặng Công viết: khi Đặng Công Chất thi ứng chế, các quan triều Chất thi ứng chế, đỗ thứ nhất nên được phong chức bình văn cho rằng văn của Đặng Công Chất hay hơn Hiển cung Đại phu, Lâm hàn thị giảng... Hoạn lộ

của người từng được cử vào chức Thị thư khoa sau này của Đặng Công Chất nhìn chung thuận trước là Nguyễn Quốc Khôi. Nghe vậy, Nguyễn buồm xuôi gió. Phương châm hành xử của ông có Quốc Khôi không phục và có ý gây khó dễ cho Đặng thể diễn giải bằng câu “Kẻ sĩ rất quý ở cương Công Chất khi ông được cử làm Thị thư mới. Thế

trường”. Đặng Công Chất làm quan lúc nào cũng rất nhưng, Trạng Gióng vẫn tươi cười như không và mực thanh cần. Nhà vua rất hay vời ông vào cung nhất mực đối đãi tử tế với người tiền nhiệm. Ngày để giảng sách... Năm 1676, Trạng nguyên Đặng Nguyễn Quốc Khôi mất, Đặng Công Chất để tang Công Chất từng được vua cử cùng Hồ Sĩ Dương đề

thân mẫu. Lệ thường, như Sách Lễ dạy, “khi đang tựa bộ sách Lam Sơn thực lục, “tham khảo bản cũ

để tang cha mẹ, không nên viếng điếu ai”. Thế

cùng các sách gia đình để sửa lại, chỗ nào sai thì nhưng, Đặng Công Chất khi nghe lời ngăn cản đã chép lại cho đúng, chỗ nào sót thì bổ sung vào, cốt thốt lên: “Tăng Tử trong lúc có trọng tang, vẫn đến tiện đọc và truyền bá rộng rãi...”. Công việc của các viếng thăm Tử Hạ” (Tăng Tử và Tử Hạ là các đệ tử

ông đã được đời sau đánh giá xứng đáng... Những giỏi của Khổng Tử, hai trong số 72 người hiền). Tức chức vụ cao nhất của Đặng Công Chất ở trong triều là ông muốn nói, người quân tử đôi khi phải biết 184

185

https://thuviensach.vn

không phải lúc nào cũng được suôn sẻ mặc dù thi là Hình bộ Thượng thư và Binh bộ Thượng thư. Khi khoa Sĩ vọng đầu tiên đã được xếp loại ưu ngay.

Trạng Gióng từ trần, ông được truy phong Lại bộ

Văn của ông hay nhưng viết chữ cũng có lúc bị

Thượng thư, Thiếu bảo, tước Bá...

nhầm nên đã bị đánh hỏng ở kỳ thi tiếp đó. Quan triều lúc đó là người trọng tài, tiếc hơi văn hiếm có 3. Lấy nhân làm gốc

của Đặng Công Chất nên đã tâu lên với vua để vua Tại thư phòng của mình, Đặng Công Chất cho dán triệu vào trong cung, ban cho chức dạy học. Theo câu đối: “Lượng năng do kỷ hữu. Chí nghiệp tự

sách Đại Việt sử ký toàn thư phải tới năm 1661, Đặng thiên thành” (Tài năng dù tự mình sẵn có. Sự nghiệp Công Chất lúc đó đã gần 40 tuổi, mới đỗ Trạng lớn phải nhờ trời mới nên). Trong phép hành xử ở

nguyên (Tiến sĩ cập đệ), cùng với Đào Công Chính đời, Đặng Công Chất luôn lấy chữ tình và chữ nghĩa (Bảng nhãn) và Ngô Khuê (Thám hoa), vua ban cho làm trọng. Cuốn Đặng gia phả hệ toàn chính thực lục Trạng nguyên áo bào đoạn màu đỏ, đai lưng giát và Đặng gia phả ký tục biên Lương Xá, Hà Tây, có bạc, vinh quy bái tổ về làng... Tiếp đó Đặng Công viết: khi Đặng Công Chất thi ứng chế, các quan triều Chất thi ứng chế, đỗ thứ nhất nên được phong chức bình văn cho rằng văn của Đặng Công Chất hay hơn Hiển cung Đại phu, Lâm hàn thị giảng... Hoạn lộ

của người từng được cử vào chức Thị thư khoa sau này của Đặng Công Chất nhìn chung thuận trước là Nguyễn Quốc Khôi. Nghe vậy, Nguyễn buồm xuôi gió. Phương châm hành xử của ông có Quốc Khôi không phục và có ý gây khó dễ cho Đặng thể diễn giải bằng câu “Kẻ sĩ rất quý ở cương Công Chất khi ông được cử làm Thị thư mới. Thế

trường”. Đặng Công Chất làm quan lúc nào cũng rất nhưng, Trạng Gióng vẫn tươi cười như không và mực thanh cần. Nhà vua rất hay vời ông vào cung nhất mực đối đãi tử tế với người tiền nhiệm. Ngày để giảng sách... Năm 1676, Trạng nguyên Đặng Nguyễn Quốc Khôi mất, Đặng Công Chất để tang Công Chất từng được vua cử cùng Hồ Sĩ Dương đề

thân mẫu. Lệ thường, như Sách Lễ dạy, “khi đang tựa bộ sách Lam Sơn thực lục, “tham khảo bản cũ

để tang cha mẹ, không nên viếng điếu ai”. Thế

cùng các sách gia đình để sửa lại, chỗ nào sai thì nhưng, Đặng Công Chất khi nghe lời ngăn cản đã chép lại cho đúng, chỗ nào sót thì bổ sung vào, cốt thốt lên: “Tăng Tử trong lúc có trọng tang, vẫn đến tiện đọc và truyền bá rộng rãi...”. Công việc của các viếng thăm Tử Hạ” (Tăng Tử và Tử Hạ là các đệ tử

ông đã được đời sau đánh giá xứng đáng... Những giỏi của Khổng Tử, hai trong số 72 người hiền). Tức chức vụ cao nhất của Đặng Công Chất ở trong triều là ông muốn nói, người quân tử đôi khi phải biết 184

185

https://thuviensach.vn

vượt qua những phép tắc thông thường mà ứng xử

thơ. Trạng Gióng rót trà mời khách rồi chậm rãi viết bất thường cho phải đạo nhân nghĩa. Không những lên trên lụa:

thế, Đặng Công Chất còn viết văn tế Nguyễn Quốc

“Xuất tự Côn Lôn, khảm vị doanh

Khôi với những lời thấm thía: “Ông bạn quý của tôi Hoàng Hà đáo để chi kỳ bình.

là bậc hiếu trung. Người quân tử chính trực. Nước Thiêm tầm bất đãi Đường Ngu tuấn, không mất vì cái vẫn còn là đạo...”.

Nhất thực hề khuy Ngô Sở tranh.

Năm 1663, ông được phái đi làm Đốc thị xứ Nghệ

Đạm nhước hữu thời Bao Lão tiếu, An. Khi ấy, ở vùng Thiết Lâm, có khoảng vài ba trăm Đới như hà nhật Hán Hoàng Minh.

người dân cư trú ở khu vực biên giới, đóng nhà bè Trường trưng long mã sơ phi ngẫu, ngay ở cửa khe suối, náu mình làm nghề đạo tặc.

Để đức nguyên đồng nhật nguyệt minh”.

Triều đình sai Đặng Công Chất một mình dẹp cướp.

(Tạm dịch: Nước bắt đầu chảy, từ núi Côn Đặng Công Chất đã tìm hiểu rõ những nguyên nhân Lôn, một vũng không đầy, Thế mà ngày nay tìm cách phủ dụ, hợp pháp hóa đời sống của những thành sông Hoàng Hà. Sông dài nghìn tầm, không người dân sở tại, lập làng xã, mở mang kinh tế và đợi đời Đường - Ngu đào vét. Một giọt không cạn, giáo huấn. Dần dà, vùng đó trở thành một nơi ăn nên khi Ngô - Sở tranh nhau. Có khi nước trong như

làm ra. Dân Thiết Lâm biết ơn Trạng Gióng nên đã Bao Chửng cất tiếng cười, Rồi có khi như dải áo, lập sinh từ (đền thờ sống) Đặng Công Chất. Và một như lời thề vua Hán. Khi có Long Mã nổi lên, phần cũng nhờ thành tích giúp dân an cư lạc nghiệp điềm hay không ngẫu nhiên. Vì đức vua sáng như

ở Nghệ An năm 1665, Đặng Công Chất đã được mặt trời, mặt trăng).

triều đình thăng chức Gia hành Đại phu, Công bộ

Ông quan Trung Quốc “xem bài thơ, đọc rõ từng Hữu Thị lang...

câu, miệng tủm tỉm cười, ngẫm nghĩ hồi lâu, uống Trạng Gióng từng không chỉ một lần được vua xong trà” rồi nói: “Bụng dạ nhà thơ, như nước sông cử đi sứ Trung Hoa. Theo Đặng gia phả hệ toàn chính muôn khoảnh mông mênh. Những dòng nước nhỏ

thực lục và Đặng gia phả ký tục biên Lương Xá, Hà Tây, nhuần tưới trong khoảnh trăm dặm hay nghìn dặm, năm 1683, Đặng Công Chất đi sứ, trên đường trở về

một giọt nước thêm vào cũng chẳng thấm gì. Nước nước, ngồi bên bờ sông Hoàng Hà, quan hộ tống Nam là nơi mặt trời đỏ rực, vùng đất oi nóng, không triều Thanh nhìn thấy con nước cuộn chảy, đã yêu ngờ lại là nơi “Lục nhất” sinh thành! Như vậy thì cầu Đặng Công Chất ngẫu hứng làm một bài đạo của người quân tử ở đâu cũng là đạo “Nhân”

186

187

https://thuviensach.vn

vượt qua những phép tắc thông thường mà ứng xử

thơ. Trạng Gióng rót trà mời khách rồi chậm rãi viết bất thường cho phải đạo nhân nghĩa. Không những lên trên lụa:

thế, Đặng Công Chất còn viết văn tế Nguyễn Quốc

“Xuất tự Côn Lôn, khảm vị doanh

Khôi với những lời thấm thía: “Ông bạn quý của tôi Hoàng Hà đáo để chi kỳ bình.

là bậc hiếu trung. Người quân tử chính trực. Nước Thiêm tầm bất đãi Đường Ngu tuấn, không mất vì cái vẫn còn là đạo...”.

Nhất thực hề khuy Ngô Sở tranh.

Năm 1663, ông được phái đi làm Đốc thị xứ Nghệ

Đạm nhước hữu thời Bao Lão tiếu, An. Khi ấy, ở vùng Thiết Lâm, có khoảng vài ba trăm Đới như hà nhật Hán Hoàng Minh.

người dân cư trú ở khu vực biên giới, đóng nhà bè Trường trưng long mã sơ phi ngẫu, ngay ở cửa khe suối, náu mình làm nghề đạo tặc.

Để đức nguyên đồng nhật nguyệt minh”.

Triều đình sai Đặng Công Chất một mình dẹp cướp.

(Tạm dịch: Nước bắt đầu chảy, từ núi Côn Đặng Công Chất đã tìm hiểu rõ những nguyên nhân Lôn, một vũng không đầy, Thế mà ngày nay tìm cách phủ dụ, hợp pháp hóa đời sống của những thành sông Hoàng Hà. Sông dài nghìn tầm, không người dân sở tại, lập làng xã, mở mang kinh tế và đợi đời Đường - Ngu đào vét. Một giọt không cạn, giáo huấn. Dần dà, vùng đó trở thành một nơi ăn nên khi Ngô - Sở tranh nhau. Có khi nước trong như

làm ra. Dân Thiết Lâm biết ơn Trạng Gióng nên đã Bao Chửng cất tiếng cười, Rồi có khi như dải áo, lập sinh từ (đền thờ sống) Đặng Công Chất. Và một như lời thề vua Hán. Khi có Long Mã nổi lên, phần cũng nhờ thành tích giúp dân an cư lạc nghiệp điềm hay không ngẫu nhiên. Vì đức vua sáng như

ở Nghệ An năm 1665, Đặng Công Chất đã được mặt trời, mặt trăng).

triều đình thăng chức Gia hành Đại phu, Công bộ

Ông quan Trung Quốc “xem bài thơ, đọc rõ từng Hữu Thị lang...

câu, miệng tủm tỉm cười, ngẫm nghĩ hồi lâu, uống Trạng Gióng từng không chỉ một lần được vua xong trà” rồi nói: “Bụng dạ nhà thơ, như nước sông cử đi sứ Trung Hoa. Theo Đặng gia phả hệ toàn chính muôn khoảnh mông mênh. Những dòng nước nhỏ

thực lục và Đặng gia phả ký tục biên Lương Xá, Hà Tây, nhuần tưới trong khoảnh trăm dặm hay nghìn dặm, năm 1683, Đặng Công Chất đi sứ, trên đường trở về

một giọt nước thêm vào cũng chẳng thấm gì. Nước nước, ngồi bên bờ sông Hoàng Hà, quan hộ tống Nam là nơi mặt trời đỏ rực, vùng đất oi nóng, không triều Thanh nhìn thấy con nước cuộn chảy, đã yêu ngờ lại là nơi “Lục nhất” sinh thành! Như vậy thì cầu Đặng Công Chất ngẫu hứng làm một bài đạo của người quân tử ở đâu cũng là đạo “Nhân”

186

187

https://thuviensach.vn

mà thôi! Hà tất phải theo hùa hay bắt chước giống hệt nhau...”.

Đã thành rồi, ở đâu cũng có người tài, thời nào cũng có người tài, trên mọi phương diện, cho muôn thuở...

TRẠNG NGUYÊN LƯU DANH CÔNG

Trạng Gióng là một nhân tài như thế của đất (1644 - 1675)

Việt, chứ không riêng họ Đặng.

Lưu Danh Công người xã Phương Liệt, huyện Thanh Trì (nay thuộc phường Phương Liệt, quận Thanh Xuân, Hà Nội).

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Canh Tuất, niên hiệu Cảnh Trị thứ 8 (1670), đời vua Lê Huyền Tông.

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, được thăng chức Hàn lâm thị độc.

Trạng nguyên Lưu Danh Công là người học nhiều, biết rộng, tại bia đình Phương Liệt hiện còn bút tích của ông: “Ngắm nhìn về địa lý, Phương Liệt có địa hình đẹp. Đất có truyền thống về thuần phong mỹ tục, đất linh, ắt phải có nhân kiệt”. Năm 1670, ông được ghi tên vào văn bia ở Văn Miếu - Quốc Tử

Giám (năm ông thi đỗ Trạng nguyên). Hiện ở làng Phương Liệt có miếu thờ Trạng nguyên Lưu Danh Công, gọi là miếu Ông Trạng, đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hóa năm 1993.

188

189

https://thuviensach.vn

mà thôi! Hà tất phải theo hùa hay bắt chước giống hệt nhau...”.

Đã thành rồi, ở đâu cũng có người tài, thời nào cũng có người tài, trên mọi phương diện, cho muôn thuở...

TRẠNG NGUYÊN LƯU DANH CÔNG

Trạng Gióng là một nhân tài như thế của đất (1644 - 1675)

Việt, chứ không riêng họ Đặng.

Lưu Danh Công người xã Phương Liệt, huyện Thanh Trì (nay thuộc phường Phương Liệt, quận Thanh Xuân, Hà Nội).

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Canh Tuất, niên hiệu Cảnh Trị thứ 8 (1670), đời vua Lê Huyền Tông.

Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, được thăng chức Hàn lâm thị độc.

Trạng nguyên Lưu Danh Công là người học nhiều, biết rộng, tại bia đình Phương Liệt hiện còn bút tích của ông: “Ngắm nhìn về địa lý, Phương Liệt có địa hình đẹp. Đất có truyền thống về thuần phong mỹ tục, đất linh, ắt phải có nhân kiệt”. Năm 1670, ông được ghi tên vào văn bia ở Văn Miếu - Quốc Tử

Giám (năm ông thi đỗ Trạng nguyên). Hiện ở làng Phương Liệt có miếu thờ Trạng nguyên Lưu Danh Công, gọi là miếu Ông Trạng, đã được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử văn hóa năm 1993.

188

189

https://thuviensach.vn

dòng họ Nho gia, một gia đình có người mẹ thông minh nhân đức, một người cha phong độ hiền tài, Nguyễn Đăng Đạo thuở nhỏ đã tỏ ra hơn người, thông minh đĩnh ngộ, chăm chỉ học hành, có chí nối TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN ĐĂNG ĐẠO*

nghiệp cha ông, dòng họ.

(1651 - 1719)

Tương truyền, khi phu nhân Ngọc Nhĩ có thai Nguyễn Đăng Đạo, một đêm mùa Hạ trăng sáng Nguyễn Đăng Đạo người xã Hoài Bão, huyện như ban ngày, bà ra giếng lấy nước, chợt thấy một Tiên Du (nay là xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh ngôi sao lớn rơi vào thùng nước bèn lấy khăn bịt Bắc Ninh). Sau, ông đổi tên là Đăng Liên.

miệng thùng lại mang về. Sáng hôm sau, bà nói Ông thi đỗ Trạng nguyên khoa Quý Hợi (1683) chuyện với Đông các Nguyễn Đăng Cảo (anh trai đời Lê Hy Tông. Năm ấy ông mới 33 tuổi.

của Nguyễn Đăng Minh, bác ruột Nguyễn Đăng Ông làm quan đến chức Binh bộ Thượng thư, Đạo) nghe việc sao rơi vào thùng nước đêm qua, Tham tụng kiêm Đông các Đại học sĩ, tước Bá. Khi ông Đăng Cảo cho là điềm lành, khuyên bà dùng mất được truy tặng chức Lại bộ Thượng thư, tước nước ở thùng đó để ăn uống sẽ sinh quý tử. Bà Ngọc Thọ quận công.

Nhĩ mang thai sinh được một cậu con trai, mặt mũi Tác phẩm hiện còn 8 bài thơ chép trong Toàn Việt khôi ngô sáng sủa, đặt tên là Nguyễn Đăng Đạo.

thi lục.

Lúc mới 1 tuổi, Nguyễn Đăng Đạo thường được bác ruột là Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo rất yêu GIAI THOẠI

quý, lúc nào cũng cho theo bên cạnh hoặc bế đi chơi.

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN ĐĂNG ĐẠO

Nguyễn Đăng Cảo thường khoe với mọi người về

Nguyễn Đăng Đạo rằng:

1. Ba tuổi đã tiếp sứ thần

- Triều đình ghét ta không cho đỗ Trạng nguyên, Sinh trưởng nơi quê hương văn hiến, trong một nhưng còn thằng bé này ngày sau không cho nó đỗ

là không được đâu!

_______________

Khi lên 3 tuổi, Nguyễn Đăng Đạo được bác

* Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Nguyễn Đăng Cảo cho theo lên biên giới nhân một Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd.

chuyến đi tiếp sứ nhà Thanh. Sứ nhà Thanh trông 190

191

https://thuviensach.vn

dòng họ Nho gia, một gia đình có người mẹ thông minh nhân đức, một người cha phong độ hiền tài, Nguyễn Đăng Đạo thuở nhỏ đã tỏ ra hơn người, thông minh đĩnh ngộ, chăm chỉ học hành, có chí nối TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN ĐĂNG ĐẠO*

nghiệp cha ông, dòng họ.

(1651 - 1719)

Tương truyền, khi phu nhân Ngọc Nhĩ có thai Nguyễn Đăng Đạo, một đêm mùa Hạ trăng sáng Nguyễn Đăng Đạo người xã Hoài Bão, huyện như ban ngày, bà ra giếng lấy nước, chợt thấy một Tiên Du (nay là xã Liên Bão, huyện Tiên Du, tỉnh ngôi sao lớn rơi vào thùng nước bèn lấy khăn bịt Bắc Ninh). Sau, ông đổi tên là Đăng Liên.

miệng thùng lại mang về. Sáng hôm sau, bà nói Ông thi đỗ Trạng nguyên khoa Quý Hợi (1683) chuyện với Đông các Nguyễn Đăng Cảo (anh trai đời Lê Hy Tông. Năm ấy ông mới 33 tuổi.

của Nguyễn Đăng Minh, bác ruột Nguyễn Đăng Ông làm quan đến chức Binh bộ Thượng thư, Đạo) nghe việc sao rơi vào thùng nước đêm qua, Tham tụng kiêm Đông các Đại học sĩ, tước Bá. Khi ông Đăng Cảo cho là điềm lành, khuyên bà dùng mất được truy tặng chức Lại bộ Thượng thư, tước nước ở thùng đó để ăn uống sẽ sinh quý tử. Bà Ngọc Thọ quận công.

Nhĩ mang thai sinh được một cậu con trai, mặt mũi Tác phẩm hiện còn 8 bài thơ chép trong Toàn Việt khôi ngô sáng sủa, đặt tên là Nguyễn Đăng Đạo.

thi lục.

Lúc mới 1 tuổi, Nguyễn Đăng Đạo thường được bác ruột là Thám hoa Nguyễn Đăng Cảo rất yêu GIAI THOẠI

quý, lúc nào cũng cho theo bên cạnh hoặc bế đi chơi.

VỀ TRẠNG NGUYÊN NGUYỄN ĐĂNG ĐẠO

Nguyễn Đăng Cảo thường khoe với mọi người về

Nguyễn Đăng Đạo rằng:

1. Ba tuổi đã tiếp sứ thần

- Triều đình ghét ta không cho đỗ Trạng nguyên, Sinh trưởng nơi quê hương văn hiến, trong một nhưng còn thằng bé này ngày sau không cho nó đỗ

là không được đâu!

_______________

Khi lên 3 tuổi, Nguyễn Đăng Đạo được bác

* Trần Hồng Đức (Biên soạn): Các vị Trạng nguyên, Nguyễn Đăng Cảo cho theo lên biên giới nhân một Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt Nam, Sđd.

chuyến đi tiếp sứ nhà Thanh. Sứ nhà Thanh trông 190

191

https://thuviensach.vn

thấy Đăng Đạo còn nhỏ tuổi rất lấy làm kinh ngạc,

- Nếu có phải là học trò dòng dõi nhà Nho trong liền nói rằng:

huyện này thì hãy ngồi dậy làm thử một bài thơ

- Bé như vậy mà đã vượt qua trăm núi nghìn Nôm tả cảnh trời rét xem có được không?

sông lam chướng hiểm trở, vẫn nhanh nhẹn tháo Nguyễn Đăng Đạo trả lời:

vát, thật là kỳ đồng.

- Tôi làm được.

Đôi câu đối còn lưu được tại nhà thờ Nguyễn Nói rồi, Nguyễn Đăng Đạo suy nghĩ chỉ trong Đăng Đạo ngày nay:

một lúc và ngồi dậy đọc một bài thơ như sau: Tam tuế kỳ đồng kinh sứ Bắc

Phù phù gió thổi bụi đường quan

Thập niên tể tướng trọng triều Nam.

Rét phải nằm co há có cuồng

Trong đó có vế đối “Tam tuế kỳ đồng kinh sứ

Cá chửa giương vây miền Bắc Hải

Bắc” (Ba tuổi kỳ đồng làm kinh ngạc sứ giả Bắc Rồng còn uốn khúc bãi Nam Dương

triều) chính là nói sự kiện này trong cuộc đời Cất đầu ngoảnh lại càn khôn đế

Nguyễn Đăng Đạo.

Cuốn gió mang chào cảnh thổ vương Lên 6 tuổi, Đăng Đạo được gia đình cho đi học.

Bĩ cực đã rồi thì đến thái

Cậu bé nổi tiếng thông minh, nghịch ngợm và học Sang xuân đầm ấm sẽ thung dung.

giỏi. Đường đi học phải qua cầu Chợ, tục gọi là cầu Quan huyện nghe xong hết lời khen ngợi, nói Giếng. Gặp những hôm trời rét buốt, cậu bé Đăng ông đến kỳ thi tới thế nào cũng chiếm bảng vàng.

Đạo thường phải vào cầu trú chân cho đỡ rét.

Năm 16 tuổi, Nguyễn Đăng Đạo đi thi đỗ Tam Dân gian vẫn còn lưu truyền câu chuyện về cuộc trường. Đến năm 19 tuổi thi Hương đỗ đầu Hương đối đáp giữa ông và viên quan huyện Tiên Du. Một Cống, được theo giới đường quan vào học ở Quốc Tử

hôm, quan huyện đi qua thấy ông đang nằm trong Giám. Nhà Nguyễn Đăng Đạo ở làng Hoài Bão, cách cầu trú rét mà không dậy chào, cho là vô lễ, quan xa kinh thành Thăng Long, sáng nào Đăng Đạo cũng bèn tức giận hỏi:

dậy sớm nấu ăn để ra kinh đô kịp nghe giảng sách

- Mày là đứa nào mà thấy quan không dậy buổi sáng. Cậu bé tiếp thu kiến thức rất giỏi, tỏ ra có chào hỏi?

sức học phi thường, được bạn bè đồng học mến phục.

Cậu ngẩng đầu lên đáp:

2. Mối duyên tình của Nguyễn Đăng Đạo

- Bẩm quan, tôi là học trò.

Quan huyện hỏi:

Một lần vào tiết Nguyên Tiêu (Rằm tháng Giêng), 192

193

https://thuviensach.vn

thấy Đăng Đạo còn nhỏ tuổi rất lấy làm kinh ngạc,

- Nếu có phải là học trò dòng dõi nhà Nho trong liền nói rằng:

huyện này thì hãy ngồi dậy làm thử một bài thơ

- Bé như vậy mà đã vượt qua trăm núi nghìn Nôm tả cảnh trời rét xem có được không?

sông lam chướng hiểm trở, vẫn nhanh nhẹn tháo Nguyễn Đăng Đạo trả lời:

vát, thật là kỳ đồng.

- Tôi làm được.

Đôi câu đối còn lưu được tại nhà thờ Nguyễn Nói rồi, Nguyễn Đăng Đạo suy nghĩ chỉ trong Đăng Đạo ngày nay:

một lúc và ngồi dậy đọc một bài thơ như sau: Tam tuế kỳ đồng kinh sứ Bắc

Phù phù gió thổi bụi đường quan

Thập niên tể tướng trọng triều Nam.

Rét phải nằm co há có cuồng

Trong đó có vế đối “Tam tuế kỳ đồng kinh sứ

Cá chửa giương vây miền Bắc Hải

Bắc” (Ba tuổi kỳ đồng làm kinh ngạc sứ giả Bắc Rồng còn uốn khúc bãi Nam Dương

triều) chính là nói sự kiện này trong cuộc đời Cất đầu ngoảnh lại càn khôn đế

Nguyễn Đăng Đạo.

Cuốn gió mang chào cảnh thổ vương Lên 6 tuổi, Đăng Đạo được gia đình cho đi học.

Bĩ cực đã rồi thì đến thái

Cậu bé nổi tiếng thông minh, nghịch ngợm và học Sang xuân đầm ấm sẽ thung dung.

giỏi. Đường đi học phải qua cầu Chợ, tục gọi là cầu Quan huyện nghe xong hết lời khen ngợi, nói Giếng. Gặp những hôm trời rét buốt, cậu bé Đăng ông đến kỳ thi tới thế nào cũng chiếm bảng vàng.

Đạo thường phải vào cầu trú chân cho đỡ rét.

Năm 16 tuổi, Nguyễn Đăng Đạo đi thi đỗ Tam Dân gian vẫn còn lưu truyền câu chuyện về cuộc trường. Đến năm 19 tuổi thi Hương đỗ đầu Hương đối đáp giữa ông và viên quan huyện Tiên Du. Một Cống, được theo giới đường quan vào học ở Quốc Tử

hôm, quan huyện đi qua thấy ông đang nằm trong Giám. Nhà Nguyễn Đăng Đạo ở làng Hoài Bão, cách cầu trú rét mà không dậy chào, cho là vô lễ, quan xa kinh thành Thăng Long, sáng nào Đăng Đạo cũng bèn tức giận hỏi:

dậy sớm nấu ăn để ra kinh đô kịp nghe giảng sách

- Mày là đứa nào mà thấy quan không dậy buổi sáng. Cậu bé tiếp thu kiến thức rất giỏi, tỏ ra có chào hỏi?

sức học phi thường, được bạn bè đồng học mến phục.

Cậu ngẩng đầu lên đáp:

2. Mối duyên tình của Nguyễn Đăng Đạo

- Bẩm quan, tôi là học trò.

Quan huyện hỏi:

Một lần vào tiết Nguyên Tiêu (Rằm tháng Giêng), 192

193

https://thuviensach.vn

chùa Báo Thiên mở rộng cửa đón khách thập phương

- Tôi là danh sĩ Kinh Bắc đến xin quan lớn cho vào lễ Phật và xem hoa nở. Đăng Đạo cũng vừa đi vào làm rể!

nghe giảng sách về, thấy ngoài cổng chùa dừng lại Tiểu thư hoảng sợ vô cùng, bảo thị nữ lấy vàng một chiếc xe loan, có một tiểu thư xinh đẹp cùng đám bạc, lụa là ra tặng Đăng Đạo và nói rằng: thị nữ vào Tam bảo lễ Phật. Đăng Đạo bèn đi theo,

- Thôi đây có chút quà giúp thầy ăn học, thầy khi tiểu thư xinh đẹp bước vào dâng lễ, Đăng Đạo nên ra ngay kẻo cha tôi biết được thì nguy đến tính cũng tiến lên đứng cạnh nàng và khấn to lên rằng: mạng của thầy.

- Nam mô a di đà Phật! Cầu Phật tổ phù hộ cho Nhưng Đăng Đạo vẫn không chịu trở chân, ung vợ chồng con bách niên giai lão.

dung nói:

Chuyện xảy ra bất ngờ, mấy thị nữ hoảng sợ, vội

- Thưa tiểu thư, tôi đến đây để cầu hôn chứ

vàng lên tiếng mắng Đăng Đạo vô lễ. Cô tiểu thư

không xin vàng lụa.

biết đấy là trò nghịch của đám học trò, nên không Tiếng của Đăng Đạo vang vang làm cho cả phủ

giận, lại sẽ sàng nói với đám con hầu: đều giật mình. Thân phụ tiểu thư vốn là quan Đề

- Ngày xuân lễ Phật, người ta đùa, các em đừng lĩnh (quan chỉ huy quân nội thành) nghe chuyện, nặng lời như thế.

hầm hầm tức giận thét lính trói Đăng Đạo lại chờ

Nói rồi cô lên xe về phủ.

đến sáng sớm mai sẽ hỏi tội. Đám lính thét mắng ầm Đăng Đạo thấy cô gái đã đẹp, lại ăn nói đoan ầm nên kinh động cả quan Tham tụng Phạm Công trang nên mê mẩn tâm thần, lẽo đẽo theo sau xe, Trứ ở kề đó. Phạm Công Trứ bèn cùng lính xách đèn quyết định tìm cho rõ ràng nhà nàng ở đâu để tìm sang thì được Đề lĩnh kể lại sự việc trên.

cách gặp lại.

Phạm Công Trứ nghe chuyện cả cười nói với Khi biết nhà và biết tiểu thư ấy là con một viên Đề lĩnh:

quan lớn trong triều, đêm ấy Đăng Đạo khăn áo

- “Hữu phi thường nhân, tất hữu phi thường sự” .

chỉnh tề đi vòng ra ngõ sau dinh tìm cách vượt Việc khác thường, chắc người cũng khác thường.

tường vào phủ, ngồi ở một chỗ khuất gần phòng Xin ngài hãy cho tôi hỏi vài câu cho rõ đã.

tiểu thư.

Đề lĩnh chấp thuận, cho giải Đăng Đạo vào.

Một người thị nữ thoáng thấy bóng người vội Phạm Công Trứ hỏi:

báo cho tiểu thư biết. Tiểu thư ra, Đăng Đạo đứng

- Anh xưng là danh sĩ Kinh Bắc, vậy thử làm bài lên chắp tay nói luôn:

phú mới ra ở trường Giám hôm nay xem thế nào?

194

195

https://thuviensach.vn

chùa Báo Thiên mở rộng cửa đón khách thập phương

- Tôi là danh sĩ Kinh Bắc đến xin quan lớn cho vào lễ Phật và xem hoa nở. Đăng Đạo cũng vừa đi vào làm rể!

nghe giảng sách về, thấy ngoài cổng chùa dừng lại Tiểu thư hoảng sợ vô cùng, bảo thị nữ lấy vàng một chiếc xe loan, có một tiểu thư xinh đẹp cùng đám bạc, lụa là ra tặng Đăng Đạo và nói rằng: thị nữ vào Tam bảo lễ Phật. Đăng Đạo bèn đi theo,

- Thôi đây có chút quà giúp thầy ăn học, thầy khi tiểu thư xinh đẹp bước vào dâng lễ, Đăng Đạo nên ra ngay kẻo cha tôi biết được thì nguy đến tính cũng tiến lên đứng cạnh nàng và khấn to lên rằng: mạng của thầy.

- Nam mô a di đà Phật! Cầu Phật tổ phù hộ cho Nhưng Đăng Đạo vẫn không chịu trở chân, ung vợ chồng con bách niên giai lão.

dung nói:

Chuyện xảy ra bất ngờ, mấy thị nữ hoảng sợ, vội

- Thưa tiểu thư, tôi đến đây để cầu hôn chứ

vàng lên tiếng mắng Đăng Đạo vô lễ. Cô tiểu thư

không xin vàng lụa.

biết đấy là trò nghịch của đám học trò, nên không Tiếng của Đăng Đạo vang vang làm cho cả phủ

giận, lại sẽ sàng nói với đám con hầu: đều giật mình. Thân phụ tiểu thư vốn là quan Đề

- Ngày xuân lễ Phật, người ta đùa, các em đừng lĩnh (quan chỉ huy quân nội thành) nghe chuyện, nặng lời như thế.

hầm hầm tức giận thét lính trói Đăng Đạo lại chờ

Nói rồi cô lên xe về phủ.

đến sáng sớm mai sẽ hỏi tội. Đám lính thét mắng ầm Đăng Đạo thấy cô gái đã đẹp, lại ăn nói đoan ầm nên kinh động cả quan Tham tụng Phạm Công trang nên mê mẩn tâm thần, lẽo đẽo theo sau xe, Trứ ở kề đó. Phạm Công Trứ bèn cùng lính xách đèn quyết định tìm cho rõ ràng nhà nàng ở đâu để tìm sang thì được Đề lĩnh kể lại sự việc trên.

cách gặp lại.

Phạm Công Trứ nghe chuyện cả cười nói với Khi biết nhà và biết tiểu thư ấy là con một viên Đề lĩnh:

quan lớn trong triều, đêm ấy Đăng Đạo khăn áo

- “Hữu phi thường nhân, tất hữu phi thường sự” .

chỉnh tề đi vòng ra ngõ sau dinh tìm cách vượt Việc khác thường, chắc người cũng khác thường.

tường vào phủ, ngồi ở một chỗ khuất gần phòng Xin ngài hãy cho tôi hỏi vài câu cho rõ đã.

tiểu thư.

Đề lĩnh chấp thuận, cho giải Đăng Đạo vào.

Một người thị nữ thoáng thấy bóng người vội Phạm Công Trứ hỏi:

báo cho tiểu thư biết. Tiểu thư ra, Đăng Đạo đứng

- Anh xưng là danh sĩ Kinh Bắc, vậy thử làm bài lên chắp tay nói luôn:

phú mới ra ở trường Giám hôm nay xem thế nào?

194

195

https://thuviensach.vn

Ông sai cởi trói và đưa đầu bài, giấy bút cho Thanh, thương lượng về việc đòi lại ba động Ngưu Đăng Đạo. Đăng Đạo đọc đề dưới trăng, lập tức mài Dương, Hồ Điệp, Phổ Viên thuộc huyện Vị Xuyên, mực cầm bút viết một lèo. Viết xong trao cho lính xứ Tuyên Quang.

cầm vào, đoạn quẳng bút bảo đám lính: Đoàn sứ bộ do chánh sứ Nguyễn Đăng Đạo dẫn

- Các anh vào mời tiểu thư ra đón tân lang đi chứ!

đầu suốt mấy ngày ròng phải chờ đợi ở công quán Cả bọn lính cười ồ, cho Đăng Đạo là điên. Trong (nhà khách) vì nhà Thanh cố tình gây khó dễ không khi ấy Phạm Công Trứ mở bài soi đọc thì thấy quả

cho vào triều yết kiến vua. Đêm hôm đó có trăng là văn tài, bèn nói chuyện với quan Đề lĩnh rằng: sáng, Đăng Đạo đi lại nơi tiền sảnh bỗng thấy một

- Nếu ngài có ý kén rể hiền thì có lẽ khó ai hơn thiếu nữ xinh đẹp đến trước sảnh, cắm một cái biển chàng trai này được. Văn này nếu không đỗ Trạng có đề chữ Nguyệt (trăng), vái ba vái rồi bỏ đi. Đăng nguyên thì cũng đỗ Bảng nhãn chẳng thường.

Đạo nghi hoặc chưa hiểu ý tứ gì nhưng thấy cử chỉ

Đề lĩnh nghe lời, đổi giận làm mừng, gọi Đăng của thiếu nữ dưới trăng có vẻ lạ nên tức cảnh sinh Đạo tới bảo:

tình nghĩ luôn ra một bài thơ, rồi một bài phú với

- Ta bằng lòng nhận anh làm rể, nhưng nhà ta đầu đề Vịnh trăng sáng và Bái nguyệt đình phú.

hiếm hoi chỉ có đứa con gái ấy thôi. Anh bây giờ

Sáng hôm sau, sứ bộ ta được yết kiến vua Thanh, đang chân trắng mà con ta đang chịu tang, ta cho anh buổi tiếp sứ này còn có cả sứ thần của các nước vào ở trong dinh học hành nhưng phải đại đăng khoa khác. Vua Thanh ra cho các sứ thần một bài phú để

(thi đỗ) thì mới có thể tiểu đăng khoa (lấy vợ) được.

Đăng Đạo hớn hở vui mừng về chùa Báo Thiên thử tài, đề là Bái nguyệt đình phú, đúng với đề mà đem hành lý sách vở vào trong dinh Đề lĩnh ăn học.

Đăng Đạo đã nghĩ đêm qua. Trong khi các sứ còn Một năm sau, Đăng Đạo thi Hương đỗ đầu. Đến đang ngẫm nghĩ cân nhắc từng câu thì Đăng Đạo năm Chính Hòa thứ tư (1683) thi Đình ông đỗ Trạng ung dung múa bút viết những nét rồng bay phượng nguyên, viên quan Đề lĩnh đúng như lời hứa, cho múa. Vua quan triều Thanh đều hết sức kinh ngạc.

phép ông sánh duyên cùng tiểu thư. Đăng Đạo cùng Sau đó, viên Hàn lâm nhà Thanh thân đến mời một lúc được thỏa cả hai điều mong ước lớn, thật là sứ thần Đại Việt đi vãn cảnh trong vườn Thượng bõ công đèn sách bấy lâu.

uyển thưởng trăng ngắm hoa cùng sứ thần các nước. Đăng Đạo đang cùng các sứ thần say sưa 3. Lưỡng quốc Trạng nguyên

ngắm cảnh thì bỗng viên quan Hàn lâm viện nhà Năm Đinh Sửu (1697), ông được cử đi sứ nhà Thanh tức cảnh ra ngay một vế đối:

196

197

https://thuviensach.vn

Ông sai cởi trói và đưa đầu bài, giấy bút cho Thanh, thương lượng về việc đòi lại ba động Ngưu Đăng Đạo. Đăng Đạo đọc đề dưới trăng, lập tức mài Dương, Hồ Điệp, Phổ Viên thuộc huyện Vị Xuyên, mực cầm bút viết một lèo. Viết xong trao cho lính xứ Tuyên Quang.

cầm vào, đoạn quẳng bút bảo đám lính: Đoàn sứ bộ do chánh sứ Nguyễn Đăng Đạo dẫn

- Các anh vào mời tiểu thư ra đón tân lang đi chứ!

đầu suốt mấy ngày ròng phải chờ đợi ở công quán Cả bọn lính cười ồ, cho Đăng Đạo là điên. Trong (nhà khách) vì nhà Thanh cố tình gây khó dễ không khi ấy Phạm Công Trứ mở bài soi đọc thì thấy quả

cho vào triều yết kiến vua. Đêm hôm đó có trăng là văn tài, bèn nói chuyện với quan Đề lĩnh rằng: sáng, Đăng Đạo đi lại nơi tiền sảnh bỗng thấy một

- Nếu ngài có ý kén rể hiền thì có lẽ khó ai hơn thiếu nữ xinh đẹp đến trước sảnh, cắm một cái biển chàng trai này được. Văn này nếu không đỗ Trạng có đề chữ Nguyệt (trăng), vái ba vái rồi bỏ đi. Đăng nguyên thì cũng đỗ Bảng nhãn chẳng thường.

Đạo nghi hoặc chưa hiểu ý tứ gì nhưng thấy cử chỉ

Đề lĩnh nghe lời, đổi giận làm mừng, gọi Đăng của thiếu nữ dưới trăng có vẻ lạ nên tức cảnh sinh Đạo tới bảo:

tình nghĩ luôn ra một bài thơ, rồi một bài phú với

- Ta bằng lòng nhận anh làm rể, nhưng nhà ta đầu đề Vịnh trăng sáng và Bái nguyệt đình phú.

hiếm hoi chỉ có đứa con gái ấy thôi. Anh bây giờ

Sáng hôm sau, sứ bộ ta được yết kiến vua Thanh, đang chân trắng mà con ta đang chịu tang, ta cho anh buổi tiếp sứ này còn có cả sứ thần của các nước vào ở trong dinh học hành nhưng phải đại đăng khoa khác. Vua Thanh ra cho các sứ thần một bài phú để

(thi đỗ) thì mới có thể tiểu đăng khoa (lấy vợ) được.

Đăng Đạo hớn hở vui mừng về chùa Báo Thiên thử tài, đề là Bái nguyệt đình phú, đúng với đề mà đem hành lý sách vở vào trong dinh Đề lĩnh ăn học.

Đăng Đạo đã nghĩ đêm qua. Trong khi các sứ còn Một năm sau, Đăng Đạo thi Hương đỗ đầu. Đến đang ngẫm nghĩ cân nhắc từng câu thì Đăng Đạo năm Chính Hòa thứ tư (1683) thi Đình ông đỗ Trạng ung dung múa bút viết những nét rồng bay phượng nguyên, viên quan Đề lĩnh đúng như lời hứa, cho múa. Vua quan triều Thanh đều hết sức kinh ngạc.

phép ông sánh duyên cùng tiểu thư. Đăng Đạo cùng Sau đó, viên Hàn lâm nhà Thanh thân đến mời một lúc được thỏa cả hai điều mong ước lớn, thật là sứ thần Đại Việt đi vãn cảnh trong vườn Thượng bõ công đèn sách bấy lâu.

uyển thưởng trăng ngắm hoa cùng sứ thần các nước. Đăng Đạo đang cùng các sứ thần say sưa 3. Lưỡng quốc Trạng nguyên

ngắm cảnh thì bỗng viên quan Hàn lâm viện nhà Năm Đinh Sửu (1697), ông được cử đi sứ nhà Thanh tức cảnh ra ngay một vế đối:

196

197

https://thuviensach.vn

- Xuân tiêu phong nguyệt, nguyệt thiêm hoa sắc, Nghe xong, viên Hàn lâm nhà Thanh nhận xét: phong tống hoa hương, hương sinh sắc, sắc sinh hương,

- Sứ Cao Ly nói đến trúc mai cùng cành lá tươi hương hương, sắc sắc mãn xuân tiêu, tương tư khách tốt, sực nức một nhà chắc đời sau cũng có công hứng khách tư khách.

nghiệp lớn. Còn sứ thần nước Nam lấy đàn thơ nói Dịch nghĩa:

đến chuyện đàn thơ, cùng hòa nhã chung đúc tạo

- Đêm xuân, trăng gió, trăng nhuốm sắc cho hoa, gió hóa vào cả ở thân mình, từng câu từng chữ chọi đưa hương hoa, hương theo sắc, sắc theo hương, hương nhau chan chát, tất đời sau sự nghiệp sẽ hiển vinh hương, sắc sắc tràn ngập đêm xuân, khách tương tư nhớ

rực rỡ ngang trời. So với câu của sứ Cao Ly thì câu khách tương tư.

của sứ thần nước Nam mang sắc riêng biệt. Ôi! Quả

Mọi người đều trầm trồ khen vế đối của viên là lời đẹp ý hay.

quan nhà Thanh là âm điệu luyến láy đầy chất thơ, Văn tài của Đăng Đạo đã làm cho vua Thanh trầm bổng đầy chất nhạc, khiến các sứ thần bối rối cùng triều đình và sứ thần các nước thán phục.

không biết đối ra sao.

Chính nhờ vậy mà triều đình nhà Thanh đã thay đổi Sứ thần Cao Ly (Triều Tiên) lên tiếng trước: thái độ kẻ cả, trịch thượng, việc luận bàn về biên

- Tùng viện trúc mai, mai sinh ngọc diệp, trúc hóa ngọc giới được tra xét rõ ràng.

chi, chi tỷ diệp, diệp tỷ chi, chi chi diệp diệp liên tùng viên, Nguyễn Đăng Đạo được nể trọng, vua Thanh hữu tình nhân thức hữu tình nhân.

quyết định phong cho ông là Trạng nguyên của Bắc Dịch nghĩa:

- Mai trúc lầu tùng, mai nở lá đẹp, trúc hóa cành đẹp, Triều, ban mũ áo võng lọng và cho ông vinh quy về

cành liền lá, lá liền cành, cành cành, lá lá sát lầu tùng, nước. Đăng Đạo cùng đoàn sứ bộ hoàn thành nhiệm người hữu tình biết kẻ hữu tình.

vụ trở về, xứng đáng với sứ mệnh vua giao. Đoàn Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo đối tiếp rằng: sứ bộ nước ta khi đi qua các tỉnh của Trung Quốc, đi

- Hạ nhật cầm thi, thi ngụ ngã tình, cầm ngụ ngã tính, đến tỉnh nào tỉnh ấy cũng phải đón rước long trọng.

tính viện tình, tình viện tính, tính tính tình tình thư hạ

4. Một lòng thương yêu dân

nhật, tri âm nhân thức tri âm nhân.

Dịch nghĩa:

Làm đến chức Tể tướng Thượng thư nhưng

- Ngày hạ đàn thơ, thơ ngụ tình ta, đàn hòa tâm tính, Nguyễn Đăng Đạo không bao giờ quên rằng dân ta tính nương tình, tình nhờ tính, tính tính tình tình ngày còn rất đói khổ lam lũ. Nguyễn Đăng Đạo thường hè nhàn rỗi, người tri âm hiểu người tri âm.

xuyên quan tâm đến đời sống dân chúng. Những 198

199

https://thuviensach.vn

- Xuân tiêu phong nguyệt, nguyệt thiêm hoa sắc, Nghe xong, viên Hàn lâm nhà Thanh nhận xét: phong tống hoa hương, hương sinh sắc, sắc sinh hương,

- Sứ Cao Ly nói đến trúc mai cùng cành lá tươi hương hương, sắc sắc mãn xuân tiêu, tương tư khách tốt, sực nức một nhà chắc đời sau cũng có công hứng khách tư khách.

nghiệp lớn. Còn sứ thần nước Nam lấy đàn thơ nói Dịch nghĩa:

đến chuyện đàn thơ, cùng hòa nhã chung đúc tạo

- Đêm xuân, trăng gió, trăng nhuốm sắc cho hoa, gió hóa vào cả ở thân mình, từng câu từng chữ chọi đưa hương hoa, hương theo sắc, sắc theo hương, hương nhau chan chát, tất đời sau sự nghiệp sẽ hiển vinh hương, sắc sắc tràn ngập đêm xuân, khách tương tư nhớ

rực rỡ ngang trời. So với câu của sứ Cao Ly thì câu khách tương tư.

của sứ thần nước Nam mang sắc riêng biệt. Ôi! Quả

Mọi người đều trầm trồ khen vế đối của viên là lời đẹp ý hay.

quan nhà Thanh là âm điệu luyến láy đầy chất thơ, Văn tài của Đăng Đạo đã làm cho vua Thanh trầm bổng đầy chất nhạc, khiến các sứ thần bối rối cùng triều đình và sứ thần các nước thán phục.

không biết đối ra sao.

Chính nhờ vậy mà triều đình nhà Thanh đã thay đổi Sứ thần Cao Ly (Triều Tiên) lên tiếng trước: thái độ kẻ cả, trịch thượng, việc luận bàn về biên

- Tùng viện trúc mai, mai sinh ngọc diệp, trúc hóa ngọc giới được tra xét rõ ràng.

chi, chi tỷ diệp, diệp tỷ chi, chi chi diệp diệp liên tùng viên, Nguyễn Đăng Đạo được nể trọng, vua Thanh hữu tình nhân thức hữu tình nhân.

quyết định phong cho ông là Trạng nguyên của Bắc Dịch nghĩa:

- Mai trúc lầu tùng, mai nở lá đẹp, trúc hóa cành đẹp, Triều, ban mũ áo võng lọng và cho ông vinh quy về

cành liền lá, lá liền cành, cành cành, lá lá sát lầu tùng, nước. Đăng Đạo cùng đoàn sứ bộ hoàn thành nhiệm người hữu tình biết kẻ hữu tình.

vụ trở về, xứng đáng với sứ mệnh vua giao. Đoàn Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo đối tiếp rằng: sứ bộ nước ta khi đi qua các tỉnh của Trung Quốc, đi

- Hạ nhật cầm thi, thi ngụ ngã tình, cầm ngụ ngã tính, đến tỉnh nào tỉnh ấy cũng phải đón rước long trọng.

tính viện tình, tình viện tính, tính tính tình tình thư hạ

4. Một lòng thương yêu dân

nhật, tri âm nhân thức tri âm nhân.

Dịch nghĩa:

Làm đến chức Tể tướng Thượng thư nhưng

- Ngày hạ đàn thơ, thơ ngụ tình ta, đàn hòa tâm tính, Nguyễn Đăng Đạo không bao giờ quên rằng dân ta tính nương tình, tình nhờ tính, tính tính tình tình ngày còn rất đói khổ lam lũ. Nguyễn Đăng Đạo thường hè nhàn rỗi, người tri âm hiểu người tri âm.

xuyên quan tâm đến đời sống dân chúng. Những 198

199

https://thuviensach.vn

dịp từ triều đình về quê, ông thăm hỏi khuyến khích nhà ra mà cứu đói, cấp thóc cho dân gieo mạ cấy việc cần lao, việc học hành của dân quanh vùng.

tái giá”.

Tôn trọng truyền thống tín ngưỡng của một vùng Nhờ đó mà dân địa phương qua được bước khó quê nhiều chùa chiền thờ thần, ông còn góp tiền cho khăn, làm vụ sau bội thu. Dân chúng được no ấm, xây dựng tu bổ đình đền miếu mạo ở quê hương, cảm ơn ân nghĩa và công đức của quan Trạng chùa Bách Môn tương truyền là do ông cho tu bổ

Nguyễn Đăng Đạo đã làm lời ca truyền tụng: xây dựng lại trong thời kỳ này.

Bất hữu Trạng nguyên tiền

Nhân dân làng Hoài Bão vẫn còn nhớ câu Ngô dân hà dĩ an.

chuyện quan Trạng chia ruộng vua ban cho dân xưa Bất hữu Trạng nguyên túc

kia. Đấy là do việc Nguyễn Đăng Đạo được triều Ngô dân hà dĩ dục

đình ban cho ruộng lộc, vốn tính liêm khiết, ông Tướng công chi đức

nhất mực từ chối không nhận. Vua và các triều thần Lịch vạn thế nhi bất vong.

nói mãi, Đăng Đạo bèn xin lĩnh khu ruộng bỏ hoang Nghĩa là:

đầy lau lách và cỏ dại, gọi là cánh đồng Cầu Vực.

Không có tiền quan Trạng

Sau đó ông cho các gia đình nghèo khó ra đó phát Dân ta làm sao sống yên lành

cỏ, cải tạo để làm thành ruộng cày cấy được. Khi đã Không có lúa của quan Trạng

trở thành khoảnh ruộng tốt, ông chia hẳn cho các gia Dân ta làm sao nuôi được nhau

đình ấy...

Đức của Tướng công

Nhân dân quanh vùng còn nhớ ơn ông Nguyễn Trải muôn đời nhắc nhở không quên.

Đăng Đạo cứu đói cho dân. Một năm kia, trời làm Thấy dân đi từ làng Khắc Niệm ra chợ Bịu phải mất mùa, dân chúng quê ông đói khổ, làng xóm tiêu lội qua một ngòi nước giữa đồng, đi lại rất khó điều. Thấy vậy, ông liền viết thư về khuyên phu khăn, Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo lấy tiền nhân phát tiền gạo cứu giúp người nghèo đói, với riêng của gia đình cho dân làm một chiếc cầu, có lời lẽ cảm động và tình thương dân sâu nặng của vị

mái lợp để mọi người qua lại được thuận tiện và quan đại thần:

làm chỗ tránh mưa nắng. Tục gọi đó là “Cầu Còng”,

“Ta nhân danh làm quan đại thần coi việc triều còn nhân dân địa phương thì yêu mến gọi đó là đình, không nỡ ngồi mà nhìn nhân dân ta đói mà

“Cầu vồng quan Trạng”.

không xót thương, phu nhân hãy đem tiền thóc của 200

201

https://thuviensach.vn

dịp từ triều đình về quê, ông thăm hỏi khuyến khích nhà ra mà cứu đói, cấp thóc cho dân gieo mạ cấy việc cần lao, việc học hành của dân quanh vùng.

tái giá”.

Tôn trọng truyền thống tín ngưỡng của một vùng Nhờ đó mà dân địa phương qua được bước khó quê nhiều chùa chiền thờ thần, ông còn góp tiền cho khăn, làm vụ sau bội thu. Dân chúng được no ấm, xây dựng tu bổ đình đền miếu mạo ở quê hương, cảm ơn ân nghĩa và công đức của quan Trạng chùa Bách Môn tương truyền là do ông cho tu bổ

Nguyễn Đăng Đạo đã làm lời ca truyền tụng: xây dựng lại trong thời kỳ này.

Bất hữu Trạng nguyên tiền

Nhân dân làng Hoài Bão vẫn còn nhớ câu Ngô dân hà dĩ an.

chuyện quan Trạng chia ruộng vua ban cho dân xưa Bất hữu Trạng nguyên túc

kia. Đấy là do việc Nguyễn Đăng Đạo được triều Ngô dân hà dĩ dục

đình ban cho ruộng lộc, vốn tính liêm khiết, ông Tướng công chi đức

nhất mực từ chối không nhận. Vua và các triều thần Lịch vạn thế nhi bất vong.

nói mãi, Đăng Đạo bèn xin lĩnh khu ruộng bỏ hoang Nghĩa là:

đầy lau lách và cỏ dại, gọi là cánh đồng Cầu Vực.

Không có tiền quan Trạng

Sau đó ông cho các gia đình nghèo khó ra đó phát Dân ta làm sao sống yên lành

cỏ, cải tạo để làm thành ruộng cày cấy được. Khi đã Không có lúa của quan Trạng

trở thành khoảnh ruộng tốt, ông chia hẳn cho các gia Dân ta làm sao nuôi được nhau

đình ấy...

Đức của Tướng công

Nhân dân quanh vùng còn nhớ ơn ông Nguyễn Trải muôn đời nhắc nhở không quên.

Đăng Đạo cứu đói cho dân. Một năm kia, trời làm Thấy dân đi từ làng Khắc Niệm ra chợ Bịu phải mất mùa, dân chúng quê ông đói khổ, làng xóm tiêu lội qua một ngòi nước giữa đồng, đi lại rất khó điều. Thấy vậy, ông liền viết thư về khuyên phu khăn, Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo lấy tiền nhân phát tiền gạo cứu giúp người nghèo đói, với riêng của gia đình cho dân làm một chiếc cầu, có lời lẽ cảm động và tình thương dân sâu nặng của vị

mái lợp để mọi người qua lại được thuận tiện và quan đại thần:

làm chỗ tránh mưa nắng. Tục gọi đó là “Cầu Còng”,

“Ta nhân danh làm quan đại thần coi việc triều còn nhân dân địa phương thì yêu mến gọi đó là đình, không nỡ ngồi mà nhìn nhân dân ta đói mà

“Cầu vồng quan Trạng”.

không xót thương, phu nhân hãy đem tiền thóc của 200

201

https://thuviensach.vn

Nguyễn Đăng Đạo thọ 69 tuổi. Khi ông mất, không chỉ có người thân và dân chúng thương tiếc, mà vua Lê cũng rất ngậm ngùi. Vua truy tặng cho ông chức Lại bộ Thượng thư, tước Thọ quận công.

Vua ban cờ và câu đối sai quan về tế, phong làm TRẠNG NGUYÊN TRỊNH TUỆ*

Phúc thần xã Hoài Bão.

(1704 - ?)

Câu đối như sau:

Tiến sĩ, Thượng thư thiên hạ hữu

Trạng nguyên Tể tướng thiên hạ vô.

Trịnh Tuệ nguyên quán tại hương Sóc Biện Dịch nghĩa:

Thượng, xã Vĩnh Hùng, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thiên hạ có tiến sĩ làm chức Thượng thư

Thanh Hóa.

Thế gian hiếm Trạng nguyên làm Tể tướng.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Bính Thìn, niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 2 (1736) đời vua Lê Ý Tông.

Làm quan chức Tế tửu Quốc Tử Giám, khi mất được truy phong hàm Hữu Thị lang.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN TRỊNH TUỆ

Trịnh Tuệ là cháu 4 đời của chúa Trịnh Tùng nhưng đến đời cha ông thì đã nghèo. Vì thế đã lớn mới được đi học, tính thông minh mẫn tiệp, lại có ý chí, suy ngẫm sâu sắc, tự lập tự cường, không dựa dẫm, ỷ thế dòng tộc nhà chúa mà biếng nhác. Khi đi học cầm sách liếc qua một lần là có thể thuộc lòng.

Năm Quý Mão (1723) niên hiệu Bảo Thái thứ 4, Trịnh Tùng thi hương đỗ Tứ trường hình phiên. Đợi mãi _______________

* Một số tài liệu viết là Trịnh Huệ ( BT).

202

203

https://thuviensach.vn

Nguyễn Đăng Đạo thọ 69 tuổi. Khi ông mất, không chỉ có người thân và dân chúng thương tiếc, mà vua Lê cũng rất ngậm ngùi. Vua truy tặng cho ông chức Lại bộ Thượng thư, tước Thọ quận công.

Vua ban cờ và câu đối sai quan về tế, phong làm TRẠNG NGUYÊN TRỊNH TUỆ*

Phúc thần xã Hoài Bão.

(1704 - ?)

Câu đối như sau:

Tiến sĩ, Thượng thư thiên hạ hữu

Trạng nguyên Tể tướng thiên hạ vô.

Trịnh Tuệ nguyên quán tại hương Sóc Biện Dịch nghĩa:

Thượng, xã Vĩnh Hùng, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thiên hạ có tiến sĩ làm chức Thượng thư

Thanh Hóa.

Thế gian hiếm Trạng nguyên làm Tể tướng.

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Bính Thìn, niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 2 (1736) đời vua Lê Ý Tông.

Làm quan chức Tế tửu Quốc Tử Giám, khi mất được truy phong hàm Hữu Thị lang.

GIAI THOẠI

VỀ TRẠNG NGUYÊN TRỊNH TUỆ

Trịnh Tuệ là cháu 4 đời của chúa Trịnh Tùng nhưng đến đời cha ông thì đã nghèo. Vì thế đã lớn mới được đi học, tính thông minh mẫn tiệp, lại có ý chí, suy ngẫm sâu sắc, tự lập tự cường, không dựa dẫm, ỷ thế dòng tộc nhà chúa mà biếng nhác. Khi đi học cầm sách liếc qua một lần là có thể thuộc lòng.

Năm Quý Mão (1723) niên hiệu Bảo Thái thứ 4, Trịnh Tùng thi hương đỗ Tứ trường hình phiên. Đợi mãi _______________

* Một số tài liệu viết là Trịnh Huệ ( BT).

202

203

https://thuviensach.vn

đến năm ông 33 tuổi mới gặp kỳ thi, đỗ Trạng nguyên.

Ông kết bạn với Thực quận công Hoàng Công Phủ, hai người thường làm thơ xướng họa. Về sau Công Phủ mưu phản, Trịnh Doanh lên ngôi, Trịnh Doanh nghi ngờ Trịnh Tuệ có bè với Hoàng Công Phủ, bãi bỏ

ông về quê, sau lại dùng ông làm Quốc Tử Giám tế

MỤC LỤC

tửu. Ông mất được phong hàm Hữu Thị lang.

Sau khi ông đỗ Trạng nguyên có lời dị nghị rằng Trang

Trịnh Giang thiên tư cho ông đỗ, ông có phần phẫn uất lắm.

Lời Nhà xuất bản

5

Theo chế độ cũ, Cống sĩ hợp cách lại vào thi điện Lời nói đầu 7

thì vua tự ra đề. Khoa ấy thi ngay ở Thủ đường Trịnh Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang .............................. 11

Doanh, ông đỗ đầu. Người bấy giờ nghi ngờ Trịnh Trạng nguyên Nguyễn Hiền ............................................. 18

Doanh thiên vị với dòng họ này, vì họ này cống Kinh Trạng nguyên Trần Quốc Lặc ................................. 25

nhiều của. Ông thấy hơi ngượng. Một hôm ở con Trại Trạng nguyên Trương Xán........................................ 26

đường tấp nập tại kinh đô, ông nói với mọi người Kinh Trạng nguyên Trần Cố ............................................. 28

rằng: “Tôi đỗ đầu mà nói là do Vương phủ thiên vị thì còn Trại Trạng nguyên Bạch Liêu........................................... 29

gọi gì là văn chương nữa! Nay muốn để khỏi nghi ngờ, Trạng nguyên Đào Tiêu ..................................................... 34

mọi người đem các câu hỏi khó ở trong bất cứ sách nào về

Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi............................................. 36

kinh sử, tử tập, hoặc y học, bói toán, lý số tôi đều xin trả

Trạng nguyên Đào Sư Tích................................................ 43

lời rõ ràng”. Mọi người tranh nhau hỏi câu khó, ông Trạng nguyên Nguyễn Trực.............................................. 51

đều ứng đáp trôi chảy. Cuối cùng có người phụ nữ

Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư................................... 57

nói rằng: “Chiếc đũa là vật không có chân, lúc thì gãy, lúc Trạng nguyên Lương Thế Vinh ........................................ 67

thì mất, thì nói chạy đi đâu, ở điển nào?”. Ông đáp: Trạng nguyên Vũ Kiệt........................................................ 77

ʺ Không thấy ở Thanh Hóa có núi chiếc đũa đó sao, nó không có chân mà chạy về gốc đấy”. Mọi người đều kính Trạng nguyên Vũ Tuấn Chiêu .......................................... 86

phục, tiếng dị nghị do đó dần dần hết.

Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ ............................................. 88

Trịnh Tuệ là dấu chấm cuối cùng cho danh hiệu Trạng nguyên Nguyễn Quang Bật ................................... 89

Trạng nguyên của lịch sử khoa cử Nho giáo Việt Nam.

Trạng nguyên Trần Sùng Dĩnh ......................................... 91

Trạng nguyên Vũ Duệ........................................................ 92

204

205

https://thuviensach.vn

đến năm ông 33 tuổi mới gặp kỳ thi, đỗ Trạng nguyên.

Ông kết bạn với Thực quận công Hoàng Công Phủ, hai người thường làm thơ xướng họa. Về sau Công Phủ mưu phản, Trịnh Doanh lên ngôi, Trịnh Doanh nghi ngờ Trịnh Tuệ có bè với Hoàng Công Phủ, bãi bỏ

ông về quê, sau lại dùng ông làm Quốc Tử Giám tế

MỤC LỤC

tửu. Ông mất được phong hàm Hữu Thị lang.

Sau khi ông đỗ Trạng nguyên có lời dị nghị rằng Trang

Trịnh Giang thiên tư cho ông đỗ, ông có phần phẫn uất lắm.

Lời Nhà xuất bản

5

Theo chế độ cũ, Cống sĩ hợp cách lại vào thi điện Lời nói đầu 7

thì vua tự ra đề. Khoa ấy thi ngay ở Thủ đường Trịnh Trạng nguyên Nguyễn Quan Quang .............................. 11

Doanh, ông đỗ đầu. Người bấy giờ nghi ngờ Trịnh Trạng nguyên Nguyễn Hiền ............................................. 18

Doanh thiên vị với dòng họ này, vì họ này cống Kinh Trạng nguyên Trần Quốc Lặc ................................. 25

nhiều của. Ông thấy hơi ngượng. Một hôm ở con Trại Trạng nguyên Trương Xán........................................ 26

đường tấp nập tại kinh đô, ông nói với mọi người Kinh Trạng nguyên Trần Cố ............................................. 28

rằng: “Tôi đỗ đầu mà nói là do Vương phủ thiên vị thì còn Trại Trạng nguyên Bạch Liêu........................................... 29

gọi gì là văn chương nữa! Nay muốn để khỏi nghi ngờ, Trạng nguyên Đào Tiêu ..................................................... 34

mọi người đem các câu hỏi khó ở trong bất cứ sách nào về

Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi............................................. 36

kinh sử, tử tập, hoặc y học, bói toán, lý số tôi đều xin trả

Trạng nguyên Đào Sư Tích................................................ 43

lời rõ ràng”. Mọi người tranh nhau hỏi câu khó, ông Trạng nguyên Nguyễn Trực.............................................. 51

đều ứng đáp trôi chảy. Cuối cùng có người phụ nữ

Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư................................... 57

nói rằng: “Chiếc đũa là vật không có chân, lúc thì gãy, lúc Trạng nguyên Lương Thế Vinh ........................................ 67

thì mất, thì nói chạy đi đâu, ở điển nào?”. Ông đáp: Trạng nguyên Vũ Kiệt........................................................ 77

ʺ Không thấy ở Thanh Hóa có núi chiếc đũa đó sao, nó không có chân mà chạy về gốc đấy”. Mọi người đều kính Trạng nguyên Vũ Tuấn Chiêu .......................................... 86

phục, tiếng dị nghị do đó dần dần hết.

Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ ............................................. 88

Trịnh Tuệ là dấu chấm cuối cùng cho danh hiệu Trạng nguyên Nguyễn Quang Bật ................................... 89

Trạng nguyên của lịch sử khoa cử Nho giáo Việt Nam.

Trạng nguyên Trần Sùng Dĩnh ......................................... 91

Trạng nguyên Vũ Duệ........................................................ 92

204

205

https://thuviensach.vn

Trạng nguyên Vũ Dương ................................................. 98

Chịu trách nhiệm xuất bản

Trạng nguyên Nghiêm Viện.............................................. 99

Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP

Trạng nguyên Đỗ Lý Khiêm............................................ 101

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

Trạng nguyên Lê Ích Mộc................................................ 105

TS. HOÀNG PHONG HÀ

Trạng nguyên Lê Nại ....................................................... 114

Trạng nguyên Nguyễn Giản Thanh ............................... 117

Chịu trách nhiệm nội dung

Trạng nguyên Hoàng Nghĩa Phú ................................... 125

PHÓ GIÁM ĐỐC - PHÓ TỔNG BIÊN TẬP

Trạng nguyên Nguyễn Đức Lượng................................ 130

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

Trạng nguyên Ngô Miễn Thiệu ...................................... 134

TS. VŨ TRỌNG LÂM

Trạng nguyên Hoàng Văn Tán ....................................... 136

Trạng nguyên Trần Tất Văn ............................................ 140

GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP

Trạng nguyên Đỗ Tổng.................................................... 145

NHÀ XUẤT BẢN VĂN HỌC

Trạng nguyên Nguyễn Thiến.......................................... 146

NGUYỄN ANH VŨ

Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm............................... 148

Biên tập nội dung: TS. HOÀNG MẠNH THẮNG

Trạng nguyên Giáp Hải ................................................... 157

ThS. NGUYỄN THỊ HẢI BÌNH

Trạng nguyên Nguyễn Kỳ............................................... 159

TỐNG VIỆT HẠNH

Trạng nguyên Dương Phúc Tư....................................... 160

NGUYỄN PHƯƠNG THÙY

Trạng nguyên Trần Văn Bảo ........................................... 162

Trình bày bìa:

ĐƯỜNG HỒNG MAI

Trạng nguyên Nguyễn Lượng Thái ............................... 164

Chế bản vi tính:

NGUYỄN THỊ HẰNG

Trạng nguyên Phạm Trấn................................................ 165

Sửa bản in:

PHÒNG BIÊN TẬP KỸ THUẬT

Trạng nguyên Phạm Duy Quyết .................................... 166

Đọc sách mẫu:

VIỆT HẠNH

Trạng nguyên Vũ Giới ..................................................... 167

Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính............................... 169

Trạng nguyên Nguyễn Quốc Trinh................................ 178

Trạng nguyên Đặng Công Chất...................................... 181

Trạng nguyên Lưu Danh Công....................................... 189

Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo .................................. 190

Trạng nguyên Trịnh Tuệ.................................................. 203

206

207

https://thuviensach.vn

Trạng nguyên Vũ Dương ................................................. 98

Chịu trách nhiệm xuất bản

Trạng nguyên Nghiêm Viện.............................................. 99

Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP

Trạng nguyên Đỗ Lý Khiêm............................................ 101

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

Trạng nguyên Lê Ích Mộc................................................ 105

TS. HOÀNG PHONG HÀ

Trạng nguyên Lê Nại ....................................................... 114

Trạng nguyên Nguyễn Giản Thanh ............................... 117

Chịu trách nhiệm nội dung

Trạng nguyên Hoàng Nghĩa Phú ................................... 125

PHÓ GIÁM ĐỐC - PHÓ TỔNG BIÊN TẬP

Trạng nguyên Nguyễn Đức Lượng................................ 130

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

Trạng nguyên Ngô Miễn Thiệu ...................................... 134

TS. VŨ TRỌNG LÂM

Trạng nguyên Hoàng Văn Tán ....................................... 136

Trạng nguyên Trần Tất Văn ............................................ 140

GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP

Trạng nguyên Đỗ Tổng.................................................... 145

NHÀ XUẤT BẢN VĂN HỌC

Trạng nguyên Nguyễn Thiến.......................................... 146

NGUYỄN ANH VŨ

Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm............................... 148

Biên tập nội dung: TS. HOÀNG MẠNH THẮNG

Trạng nguyên Giáp Hải ................................................... 157

ThS. NGUYỄN THỊ HẢI BÌNH

Trạng nguyên Nguyễn Kỳ............................................... 159

TỐNG VIỆT HẠNH

Trạng nguyên Dương Phúc Tư....................................... 160

NGUYỄN PHƯƠNG THÙY

Trạng nguyên Trần Văn Bảo ........................................... 162

Trình bày bìa:

ĐƯỜNG HỒNG MAI

Trạng nguyên Nguyễn Lượng Thái ............................... 164

Chế bản vi tính:

NGUYỄN THỊ HẰNG

Trạng nguyên Phạm Trấn................................................ 165

Sửa bản in:

PHÒNG BIÊN TẬP KỸ THUẬT

Trạng nguyên Phạm Duy Quyết .................................... 166

Đọc sách mẫu:

VIỆT HẠNH

Trạng nguyên Vũ Giới ..................................................... 167

Trạng nguyên Nguyễn Xuân Chính............................... 169

Trạng nguyên Nguyễn Quốc Trinh................................ 178

Trạng nguyên Đặng Công Chất...................................... 181

Trạng nguyên Lưu Danh Công....................................... 189

Trạng nguyên Nguyễn Đăng Đạo .................................. 190

Trạng nguyên Trịnh Tuệ.................................................. 203

206

207

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Document Outline

- Blank Page

Table of Contents

Blank Page