https://thuviensach.vn

Tên sách : NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ GIÁP ẤT TẬP

Tác giả : VỸ-KHIÊM – ĐỨC ĐẠT – SONG QUỲNH – MAI-AM

Bản dịch của LƯU-MINH-TÂM

Nhà xuất bản : PHỦ QUỐC-VỤ-KHANH ĐẶC TRÁCH VĂN HÓA ỦY BAN DỊCH THUẬT – TỦ SÁCH CỔ VĂN

Năm xuất bản : 1971

------------------------

Nguồn sách : timsach.com.vn

Đánh máy : hhongxuan, Harmony, princess0917, Zadd3l, ngoctinhpham, thaonguyen, LiemNT, mopie, minhf@yahoo, chip_mars, wonchou, yeuhoatigone, nhnhien, cakeo, 30 thuythaolien, Linh_tt, Nhapcua, searatsuki, Kimduyen, Kvkhuong, Teszine, Tuyết Linh, quyche, lovelysnake289, uZumi, kimtientang, windyclover, ThanhVan, N_imalone, Quách Châu, Ha_nhanh

Kiểm tra chính tả : Lê Đức Anh Tuấn, Lưu Nguyễn Thị Hợp, Trương Lê Thùy Dương, Triệu Văn Vĩnh, Diệp Hà, Lê Mỹ Hương, Trần Lê Nam, Mạc Tú Anh, Nguyễn Huy Hoàng, Nguyễn Thanh Hải, Lê Thị Phương Hiền, Phạm Thanh, Trịnh Vân Như, Nguyễn Kim Thanh, Thư Võ Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 28/01/2018

https://thuviensach.vn

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận «SỐ HÓA 1000

QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG» của diễn đàn TVE-4U.ORG

Cảm ơn dịch giả LƯU-MINH-TÂM và PHỦ QUỐC-VỤ-KHANH ĐẶC

TRÁCH VĂN HÓA đã chia sẻ với bạn đọc những kiến thức quý giá.

https://thuviensach.vn

Ghi chú của nhóm làm Ebook :

- Các chữ số in đậm trong dấu móc đứng [ ] (theo chủ ý của tác giả dùng để

đối chiếu với phần Hán văn) được sao chép như trong bản sách gốc.

- Các chữ in sai đã được hiệu đính theo như bảng đính chính của nhà xuất bản in ở cuối sách.

- Do chất lượng sách in không cao, nhiều chữ Hán-Việt bị mất dấu mũ và không rõ nét, nên nhóm làm ebook khó bảo đảm độ chính xác của ngữ

nghĩa.

- Phần Hán văn in trong sách gốc khá dài (trên 100 trang), nhóm làm ebook nhất thời không thể biên tập ngay nên đã thực hiện ebook phần chữ Quốc ngữ trước và sẽ bổ túc phần Hán văn sau khi hoàn thành.

Mong bạn đọc thông cảm cho những thiếu sót trên.

https://thuviensach.vn

MỤC LỤC

Phàm Lệ

Thay lời tựa

NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ (GIÁP TẬP)

TRONG LÚC NHÀN VỊNH CỔ VỊNH SỬ (TẬP ĐẦU)

VỊNH SỬ GIÁP TẬP

Đế Nghiêu

Thái Khang

Ngũ Thần

Long Phùng

Y Doãn

Phó Duyệt

Tỷ Can

Cơ Tử

Vi tử

Thái Công

Thương thụ

Di, Tề

Võ Canh

Quản Trọng

Quí Trát

Tử Phương

Lão Tử

Trang tử

https://thuviensach.vn

Đổng Hồ

Tề Thái sử

Trình Anh, Trử cửu

Ngô Phù Sai

Ngũ Viên

Thân bao Tư

Phạm Lãi

Trần văn Chủng

Dự Nhượng

Ngô Khởi

Tôn Tẫn

Tuân Khanh

Thương Ưởng

Quỷ Cốc Tiên sinh

Tô Tần

Quách Ngỗi

Khuất Nguyên

Nhạc Nghị

Vương Xúc

Lận Tương Như

Mạnh Thường Quân

Bình Nguyên quân

Mao Toại

Phạm Thư

Tín Lăng Quân

https://thuviensach.vn

Bạch Khởi

Lỗ trọng Liên

Yên Đan

Kinh Kha

Thủy hoàng

Mao Tiêu

Phạm Tăng

Tiêu Hà

Hàn Tín

Trương Lương

Phàn Khoái

Điền Hoành

Tứ Hạo

Tào Tham

Chu Bột

Trần Bình

Vương Lăng

Lưu Chương

Phục Sinh

Giả Nghị

Tiều Thác

Chu á Phu

Mục Sinh

Đổng tử

Cấp Ẩm

https://thuviensach.vn

Tư Mã Tương Như

Chu mãi Thần

Công Tôn hoằng

Đông phương Sóc

Tư Mã Thiên

Tô Vũ

Hoắc Quang

Ngụy Tướng

Bính Cát

Hoàng Bá

Cung Toại

Triệu khắc Quốc

Tiêu vọng Chi

Nhị Sơ

Khuông Hành

Chu vân

Lưu Hướng

Khổng Quang

Vương Mãng

Mai Phúc

Phùng Minh

Cung Thắng

Trần Hàm

Dương Hùng

Đặng Vũ

https://thuviensach.vn

Phùng Dị

Nghiêm Quang

Mã Viện

Đổng Tuyện

Lưu Thần, Nguyễn Triệu

Mao nghĩa

Ban Siêu

Ban Cố

Lục Tích

Hoàng Hiến

Trương Cương

Lý Ưng

Ngu Hủ

Ngũ xử sĩ

Hoa Hâm

Bát long

Quách Thái

Viên An

Dương Chấn

Phạm Bàng

Cừu Hương

Lưu Khoan

Thân đồ Phan

Hồ Quảng

Đổng Trác

https://thuviensach.vn

Quản Ninh

Sái Ung

Tào tháo

Tuân Úc

Khổng văn Cử

Khổng Minh

Bàng Thống

Quan Công

Trương Phi

Triệu Vân

Nghiêm Nhan

Chu Du

Trương Chiêu

Nễ Hành

Trương Tùng

Hoa Đà

Quản Lộ

Tả Từ

Tư mã Ý

Tào Thực

Khương Duy

Bắc Bình Vương

Gia cát Chiêm

Ngụy Minh Đế

Tấn Vũ đế

https://thuviensach.vn

Hoài, Mẫn, nhị đế

Hiếu Vũ Đế

Đào nguyện ngư phủ

Trúc Lâm thất hiền

Dương Hựu

Đỗ Dự

Vương Duệ

Hà Yến

Bùi Ngỗi

Trương Hoa

Lục Cơ

Tất Trác

Trương Hàn

Xách Tịnh

Vương Đạo

Dữu Lượng

Kê thiệu

Tổ Địch

Đào Khản

Ôn Kiểu

Biện Hồ

Thạch Lặc

Thạch sùng

Hoàn Ôn

Ân Hạo

https://thuviensach.vn

Tôn Thịnh

Chử Biều

Vương hi Chi

Vương Mãnh

Tạ An

Tạ Huyền

Đào Tiềm

Lưu Dụ

Thôi Hạo

Cao Doãn

Tạ linh Vận

Đàn đạo Tế

Viên sán

Chử Uyên

Thẩm khánh Chi

Tông Ý

Chiêu minh thái tử

Đào hoằng Cảnh

Đông Ngụy Cao Hoan

Trần thúc Bảo

Tiêu Diễn

Dương Kiên

Cao Cảnh

Hạ nhược Bật

Tô Uy

https://thuviensach.vn

Vương Thông

Tiết đạo Hành

Dương Tố

Nghiêu quân Tố

Đường Cao Tổ

Dương nghĩa Thần

Bùi Tịch

Phòng Huyền Linh

Đỗ Phòng

Tiêu Vũ

Ngụy Trưng

Lý Tĩnh

Tiết nhân Quí

Chử toại Lương

Lý thế Tích

Địch nhân Kiệt

Ngũ Vương

Võ du Tự

Lạc Tân Vương

Vương bột

Hàn Hưu

Tống Cảnh

Diêu tống

Trương cửu Linh

Lý Thái Bạch

https://thuviensach.vn

Đỗ Phủ

Mạnh hạo Nhiên

Quách tử Nghi

Trương Tuần

Nam Tễ Vân

Nhan chân Khanh

Nhan Kiểu Khanh

Đoàn tú Thực

Lý Bí

Lục Chí

Bùi Độ

Hàn Dũ

Bạch cư Dị

Nguyên Chẩn

Lý Giáng

Lý đức Dụ

Trịnh Khải

Tư Không Đồ

Tôn cung Phụng

Lương Chấn

Vương ngạn Chương

Lý khắc Dụng

Lý tồn Huân

Phùng Đạo

Trần Đoàn

https://thuviensach.vn

Triệu Phổ

Tào Bân

Trương tế Hiền

Lý Kháng

Lã Mông Chính

Vương Đán

Khấu Chuẩn

Song Phóng

Ngụy Dã

Lâm Bô

Vương khâm Nhược

Vương Tăng

Tăng tôn Đạo

Hàn Kỳ

Trọng Yêm

Hàn Phạm

Phú Bật

Đường Giới

Vương đức Dụng

Bao Cực

Triêu Biên

Vương An Thạch

Tư mã Quang

Âu dương Tu

Lạc xã Kỳ Anh

https://thuviensach.vn

Văn ngạn Bác

Tô Thức, Tô Triệt

Tam xá nhân

Trần Hòa

Phạm Trấn

Đặng Túc

Đồng Quán

Khâm tôn

Đồng Quán

Lý nhược Thủy

Tần Cối

Lý Cương

Tôn Trạch

Vương Ngạn

Từ Huy Ngôn

Triệu Đỉnh

Trần Đông

Trương Tuấn

Ngu doãn Văn

Hồ an Quốc

Hồ Thuyên

Hàn thế Trung

Nhạc Phi

Chu Biều

Hồng Hạo

https://thuviensach.vn

Lưu Cung

Trần Quan

Trương Thiệu

Hàn doãn Chụ

Ngụy liễu ông

Chân đức Tú

Ngô Lân

Trần Dần

Triệu sư Cao

Mạnh Cung

Hoàng khải Bá

Giả tự Đạo

Trương Thuận

Uông Lập Tín

Triệu ngang Phát

Mễ Lập

Lý Thị

Khương Tài

Lý đình Chi

Trần nghi Trung

Trần văn Long

Trương thế Kiệt

Lục tú Phu

Văn thiên Tường

Tạ phương Đắc

https://thuviensach.vn

Lưu Mộng Viêm

Gia Huyền Ông

Hứa Hành

Ngô Chừng

Lưu Nhân

Tống Lý Tôn

Đường Ban

Tống Cung đế

Kim An Tôn

Nguyên Thuận đế

Trịnh Trung

NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ ẤT TẬP

Mô Mẫu

Nữ Oa

Tương phi

Hằng Nga

Đát Kỷ

Khương Hậu

Bao Tự

Tây Thi

Việt Nữ

Vệ Cơ

Phàn Phi

Phiếu Mẫu

Vương lăng Mẫu

https://thuviensach.vn

Ngu Cơ

Lã Hậu

Thích Cơ

Đề Oanh

Trác văn Quân

Chiêu Quân

Triệu phi Yến

Tào Đại Gia

Tào Nga

Nhị nữ

Điêu thuyền

Sái Đạm

Hạ Hầu Nữ

Tôn Phu Nhân

Mộc Lan

Trương Phu nhân

Tô Huệ

Duyên Châu

Phan Phi

Tề vương Cao Vỹ

Phùng Thục Phi

Trương lệ Hoa

Tẩy phu nhân

Dạng đế

Tiêu Hậu

https://thuviensach.vn

Chu Quí Phi

Thập lục viện phu nhân

Khương đình Đình

Hồng Phất mỹ nhân

Bình Dương công chúa

Võ Hậu

Vi Hậu (Trung tôn)

Dương quí Phi

Lý Thị

Hoa Nhụy

Tô tiểu Muội

Đỗ Thị

Ung Thị

Dương thái Hậu

Chu kỳ Thê

MẤY LỜI KẾT THÚC

https://thuviensach.vn

VỸ-KHIÊM

ĐỨC ĐẠT

SONG QUỲNH

MAI-AM

NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ

GIÁP ẤT TẬP

Nguyên văn chép tay số G.C. 1.028

của Chi nhánh Văn Khố Đalat

Bản dịch của

LƯU-MINH-TÂM

TỦ SÁCH CỔ VĂN

ỦY BAN DỊCH THUẬT

PHỦ QUỐC-VỤ-KHANH ĐẶC TRÁCH VĂN HÓA

Xuất bản 1971

https://thuviensach.vn

Phàm Lệ

1) Thủ bản của bộ sách này trữ tại Chi nhánh Văn Khố Đà-lạt dưới số

GC 1028.

2) Dịch phẩm gồm có 2 phần : Phần phiên âm và dịch lá thuật và phần nguyên tác in theo Kỹ thuật offset.

3) Trong phần phiên âm những chữ số in đậm in trong dấu móc đứng [

] tương ứng với số trang của nguyên tác, in phía dưới trang cũng in đậm trong móc đứng.

4) Chú thích của dịch giả đều có ghi «lời chú thích thêm» nếu ở thân trang và có chữ số in nhỏ trong vòng đơn ( ) tương ứng với chú thích in ở

cuối trang.

5) Nguyên tác là một tuyển tập của nhiều tác giả như trong bài «Thay Lời Tựa» của dịch giả và bài tựa của Song Quỳnh đã nói rõ. Bài tựa của Song Quỳnh trước số ở cuối trang là A,B,C, để phân biệt với số trang của nguyên tác.

https://thuviensach.vn

Thay lời tựa

CUỐN «NHÀN TRUNG VỊNH CỔ, VỊNH SỬ GIÁP ẤT TẬP»

theo tài liệu trong cuốn «Việt Điện kỳ văn» chép bằng tay cho thấy : Khởi thủy do vị thám Hoa trào Lê mạt là Phạm Thụy (Thoại) biệt hiệu Thạch Động cư sĩ, tự Vỷ Khiêm trước tác.

Bản di cảo di truyền đến đời Nguyễn sơ (cũng đã bị tam sao thất bản) thì được hai vị Tiến sĩ triều Nguyễn là Đức Đạt và Song Quỳnh lựa chọn lấy những bài còn đủ nguyên cảo và sáng tác thêm, nguyên tác của vị nào đều có ghi chú rõ rành ngay bên cạnh.

Theo tài liệu trong «Việt Điện kỳ văn» thì tiểu sử của Phạm công thấy ghi như sau :

Ông là bạn song và đồng khoa với quan Thị lang Vũ-trần-Thiệu.

Vũ-trần-Thiệu bị chúa Trịnh Sâm ép mang biểu sang tâu với nhà Thanh, trong biểu trình bầy : «Con cháu nhà Lê không còn ai xứng đáng làm vua, xin cho họ Trịnh được thay nhà Lê làm vua nước Nam»...

Sang đến Động đình hồ, Vũ-trần-Thiệu đốt tờ biểu của Chúa Trịnh, rồi uống thuốc độc tự tử.

Mấy tên nội giám theo sứ bộ đem việc về tâu với Trịnh-Sâm. Trịnh-Sâm biết sĩ phu còn mến trọng nhà Lê nên đành im việc «Cầu phong»

không nhắc đến nữa.

Phạm Thụy thấy chúa có tà tâm thoán nghịch, mà trong Triều đầy rẫy bọn đại thần chỉ biết chúa chứ không biết vua, dù bạn mình có vì Lê Hoàng mà đốt chiếu biểu nhưng biết đâu một ngày kia chúa Trịnh lại không viết tờ

biểu khác, mà rồi có khi mình phải lãnh sứ mạng làm sứ giả...

Nhất là nạn kiêu binh lúc đó đã manh nha, các quan đại thần bị bọn kiêu binh coi thường, có nhiều vị quan to trong triều thấy bọn kiêu binh https://thuviensach.vn

được Chúa tin cậy đâm ra nịnh bợ bọn chúng để cầu quan cầu tước, hoặc dùng chúng làm vây cánh để mong áp đảo các người không thuộc phe cánh.

Thấy cảnh triều cương nát bấy, binh lính kiêu sa, chúa hoang dâm vô đạo, ông bèn xin từ chức về dạy học ở vùng Thạch-thất (thuộc tỉnh Sơn Tây) và lấy biệt hiệu là Thạch Động cư sĩ. Tương truyền chỗ ông ngồi dạy học, không hề trưng bầy đối trướng nói về khoa cử, phẩm tước như các vị

hưu quan khác, đặc biệt ông chỉ dùng đôi câu đối ý nghĩa rất mộc mạc như

sau :

Nhất đẳng nhân trung thần hiếu tử

Lưỡng kiện sự đọc thư canh điền

Tạm dịch :

Một loạt người : tôi trung con hiếu

Hai công việc : đọc sách cầy nương

Trong những thì giờ nhàn rỗi, ông làm thơ vịnh sử để gởi gấm tâm sự

mình hoặc để dùng ngòi bút của mình làm ngọn bút biên soạn kinh Xuân của Khổng Phu tử.

Tiểu sử ông Đức Đạt xin trình bầy sơ lược như sau : ông người làng Nam Kim, tổng Trung cần, huyện Thanh chương, tỉnh Nghệ an, vốn tính hiếu học và nổi tiếng hay chữ từ thủa nhỏ, ông đậu Tiến sĩ cập đệ thứ ba (Thám hoa) năm Tự Đức thứ sáu.

Hoạn lộ, ông sung chức Thị giảng viện Tập hiền sau thăng Cấp sự

trung.

Cung chức được mấy năm, ông dâng sớ xin về phụng dưỡng mẹ cha già. Vua Tự Đức thấy ông để chữ hiếu trên chữ danh, nên rất thương mến, bèn cho ông được giữ chức Đốc học ngay tỉnh nhà (Nghệ an) để vừa có thì giờ sớm viếng tối thăm vừa có phương tiện đào tạo nhân tài cho đất nước.

https://thuviensach.vn

Sau đó một thời gian, ông được về «Đinh giản» (nghỉ chức để chịu tang cha mẹ). Thời gian này ông mở trường dạy học, sĩ tử bốn phương đến thụ nghiệp rất đông.

Tỉnh đường tâu về Triều hoạt động của ông, vua nhớ ra, bèn hạ chiếu cho ông kiêm lĩnh Quận học.

Sau ông được thăng Án sát rồi Tuần vũ Hưng yên. Ông trị nhậm tỉnh nào thì đúng là vị phúc tinh cho tỉnh đó, vì tính ông liêm khiết, và hết sức khuyên dạy dân lấy hiếu đễ làm trọng. Ông thường nói với bạn đồng liêu : Dân biết hiếu đễ sẽ biết liêm sỉ, biết liêm sỉ sẽ không bao giờ mắc tội phạm thượng. Nếu đã không phạm thượng thì còn bao giờ có tinh thần làm loạn nữa. Thiên tính của ông không danh lợi, chỉ mong sớm thoát vòng cương tỏa sớm chừng nào hay chừng nấy. Nên ông thác bệnh xin được về hưu trí.

Sau khi về hưu, ông lại mở trường dạy học và lấy việc trước thuật làm vui.

Học trò của ông, kể số có ngàn, trong đó có nhiều người dự vào hàng

«hiển hoạn cao khoa». Vì vậy mà danh ông vang cả nơi Triều quận và thôn dã.

Công nghiệp trước thuật của ông đối với văn học sử rất trọng đại, trong số tác phẩm còn truyền lại có :

- Nam sơn song khóa

- Việt sử dẫn bình

- Cần kiệm vựng biên

- Khảo cổ ức thuyết

- Hồ Dạng thi

- Vịnh sử thi, tức «Nhàn trung vịnh sử vịnh cổ : Giáp Ất tập». Tài liệu này do ông Nguyễn thọ Dực, Trưởng ban Cổ Văn, cung cấp.

Tiểu sử Song Quỳnh tiên sinh tra trong «Đăng khoa lục» không thấy, vì tiên sinh đã không để lại họ gì, đậu khoa nào, sinh quán ở đâu. Chính vì tiên https://thuviensach.vn

sinh không muốn phô cái «ta» cho hậu thế thành ra lúc này sưu khảo gặp nhiều khó khăn.

Theo bài tựa cuốn Giáp Ất tập, tiên sinh nói : «Năm Kỷ hợi tiên sinh về hưu trí, phỏng đoán rằng Kỷ hợi đây là năm 1899 mà tiên sinh với Nguyễn công Đức Đạt là bạn đồng triều không còn nghi ngờ gì nữa. Mong rằng hải nội chư quân, nếu ai có tài liệu về tiểu sử của tiên sinh xin gởi về

cho Bộ Văn Hóa để bổ túc.

Nội dung trong tập Giáp, nhận thấy các vị đã để lại vị nào bao nhiêu bài thơ xin thống kê dưới đây :

Phạm công tự Vỹ Khiêm : 28 bài

Nguyễn công tự Đức Đạt : 315 bài

Song Quỳnh tiên sinh : 350 bài

Mai Am công chúa : 14 bài

Tập Ất :

Phạm công tự Vỹ Khiêm : 1 bài

Nguyễn công tự Đức Đạt : 31 bài

Song Quỳnh tiên sinh : 61 bài

Mai Am công chúa : 9 bài

Và một bài vịnh Lăng mẫu thấy đề tên «Lăng công» không biết của vị

nào và xuất xứ ra sao, kính mong được các nhà cao minh bác học chỉ giáo.

Còn Tiểu sử Mai Am công chúa, tôi chỉ biết rằng bà là em gái Tuy Lý vương, con gái Vua Minh Mạng, triều Nguyễn.

Như trên đã trình bầy, sở dĩ các vị dùng thơ để gởi gấm tâm sự mình, đúng hay không xin quí độc giả đọc bài vịnh Cơ tử thì thấy lòng Tác giả : Nhân giả dương cuồng vi bất nhân

Nhất ca thiên cổ thượng bi tân

Đương niên mạc quái «Trần Hồng Phạm»

https://thuviensach.vn

Tây thổ thù nhân thị Thánh nhân.

Ôi ! người nhân mà phải vờ làm như cuồng như bất nhân, để rồi phải thốt ra những tiếng ca có thể làm cho muôn thuở phải đau thương cay đắng.

Sau bất đắc dĩ phải dâng thiên Hồng Phạm cho Chu Võ Vương, rồi nhận lấy cảnh : «Người thù ở Tây kỳ kia chính là kẻ thù của nhà Ân, thế mà lúc này mình lại nhận là Thánh nhân». Tổng ý bài thơ tác giả cho Trịnh Sâm lúc đó là Trụ vương, mà Chúa Nguyễn trong Nam có thể đóng vai Chu võ Vương. Mà tác giả phải đóng vai Cơ Tử.

Xem bài vịnh Khổng Minh của Nguyễn Đức Đạt :

Lư ngọa tiên tri đỉnh thế thành

Khởi lai hoàn dục dữ thiên tranh

Phan tương nhất tử thù tam cổ

Tinh ảnh thê lương Ngũ trượng doanh.

Ý tứ bài thơ trên cho ta thấy tác giả trung liệt nhường bao.

Bài vịnh Quan công của Song Quỳnh :

Bất tu di hận thất Kinh Tương

Thùy Bá, thùy Vương, mộng nhất trường

Độc hữu Đào viên huynh đệ ước

Đỉnh hôi tuy lãnh thượng văn hương.

Chỉ có hai mươi tám chữ, mà tác giả yên ủi được người mắc gian mưu của địch, khuyên đời dù có làm đến Bá Vương cũng chỉ là giấc mộng. Duy có lời thề nguyện ở Vườn Đào giữ được trọn vẹn mới đáng quí.

Tập «Giáp» vịnh các Anh quân bạo chúa Trung thần nịnh thần v.v...

Tập «Ất» vịnh các bậc Hiền phi, liệt nữ và bọn hãn phụ yên cơ từ trào Đường Nghiêu đến thời gian nhà Nam Tống mất nước.

Người đọc dù sơ ý đến mấy cũng phải công nhận mỗi chữ khen của tác giả là hoa gấm, mà mỗi chữ chê trong bài là búa rìu nói chung.

https://thuviensach.vn

Còn nói riêng về phẩm giá thì toàn là «Lời lời châu ngọc hàng hàng gấm thêu...»

Có thể nói trong văn khố Việt Nam, chưa có cuốn Vịnh nhân vật Bắc sử nào đầy đủ và hay như hai tập vịnh sử này.

Một áng văn chương của các vị đại khoa uyên thâm về nho học, bác lãm về Lão Trang như trên, hèn này được Phủ Văn Hóa dưới quyền điều khiển của Quốc Vụ Khanh Mai-thọ-Truyền giao cho dịch, với điều kiện

«sát nghĩa với nguyên văn».

Nghĩ tới nghĩ lui, sợ không dịch nổi song suy đi xét lại : Hiện thời các nhà khoa bảng uyên thâm về Nho học thì không còn mấy, mà dù có còn năm mười vị thì vì vấn đề tuổi tác và sức khỏe các Vị ấy cũng không đảm nhiệm.

Nếu hèn này tự lượng học lực nông cạn không dịch, sợ rằng áng Văn trên sẽ bị mai một bởi thời gian.

Nên cố gắng dịch, tự biết còn nhiều thiếu sót... Mong rằng các vị cao minh sẽ thể tình lượng thứ cho bằng câu : «Không có cá phải lấy rau má làm bùi»...

Sài gòn, ngày thượng tuần tháng mạnh thu

năm Canh Tuất (1970)

Dịch giả

LƯU-MINH-TÂM

bút hiệu Hải âu tử

https://thuviensach.vn

NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ (GIÁP TẬP)

[ABC]

Tự :

Tuế Kỷ hợi, dư mông chuẩn hưu trí, thoái quan hậu, dĩ thụ đồ vi lạc.

Nhân duyệt Thạch-Động Phạm-công (cựu Lê tiến sĩ tự Vĩ Khiêm) Hoành-Sơn Nguyễn công (bản triều Thám hoa tự Đức Đạt) vịnh sử tập. Tâm yên mộ chi.

Nhân sưu tập Bắc triều lịch đại danh hiền, nghĩa sĩ cập gian thần, nịnh nhân vi nhất tập. Hiền phi liệt nữ cặp hãn phụ yêu cơ vi nhất tập.

Mạn tự hiệu tần dĩ cung nhàn trung chi giai hứng vân nhĩ. Nhược phù, phi đẳng trích hoa dĩ truy hồ tiền đạt cự công chi danh tắc ô hồ cảm. Thống duy pháp nhãn thứ yên thị hạnh. Tinh thi dĩ kiến chí.

Tân đình du yến bất kham đăng

Mạn tá thi thiền tác ngã bằng

Chuyết thập từ chương cam học thiển

Đê ngang nhân vật khỏi tài năng

Trung hiền tiết nghĩa thi quy giám

Tà nịnh yêu kiều phủ việt trừng

Bút hạ cụ tồn thiên cổ sự

Tích nhân tiên dĩ điểm nguyên đăng

Hồng lô tự khanh hưu trí, Song Quỳnh Tiến sĩ Dương tử Thúc cáp ngọc hiên.

Túc thư

https://thuviensach.vn

TRONG LÚC NHÀN VỊNH CỔ VỊNH SỬ (TẬP

ĐẦU)

[ABC]

Tựa :

Năm kỷ-Hợi, ta ơn vua cho về hưu trí. Sau ngày từ quan lui về, ta lấy việc dạy học làm vui. Khi rảnh được Tập đọc thơ Vịnh Sử của : Thạch-Động Phạm Công, một vị Tiến sĩ trào Lê, tự là Vỉ-Khiêm. Hoành-sơn Nguyên-Công, một vị Thám hoa bản triều, tự là Đức-Đạt. Lòng sinh hâm mộ.

Nhân đó ta để tâm sưu tập các vị danh hiền nghĩa sĩ cùng gian thần nịnh nhân của các triều đại Trung Hoa làm một tập, và cả những bậc hiền phi, liệt nữ và tụi hãn phụ yêu cơ góp thành một tập, cũng mường tượng bắt chước người xưa để tiêu hứng trong lúc nhàn.

Còn như việc rẽ bụi mây để tìm hoa quí, theo gót các bậc cự phách tiền đạt, ta đâu có dám. Mong được các vị

Pháp nhãn tông 1 thể ý cho là may. Tất cả gồm lại : Xem thơ

thấy chí.

Tân đình 2 lối cũ khó leo lên

Mượn tạm văn thư kết bạn hiền

Góp nhặt từ chương dù kém cỏi

Thấp cao nhân vật mấy chê khen

Trung hiền triết nghĩa lời son tạc

Gian nịnh yêu ma lưỡi búa rèn

Dưới bút kìa, kìa muôn thuở việc

Người xưa trước đã điểm nguyên tên.

https://thuviensach.vn

Hồng lô tự khanh về hưu, tiến sĩ Song quỳnh Dương tử Thúc cáp bên hiên ngọc.

Kính thư

https://thuviensach.vn

VỊNH SỬ GIÁP TẬP

[1] Thượng tiệt phụ lục Thám Hoa Nguyễn công nguyên tác. Tiến sĩ

Phạm công nguyên tác.

Phần trên là lục những bài nguyên tác của Thám Hoa Nguyễn công và những bài nguyên tác của Tiến sĩ Phạm Công.

https://thuviensach.vn

Đế Nghiêu

Bổ lục Nguyễn công vịnh Đế Nghiêu

Tử Chu bất tiếu mạc khinh tỳ

Hữu phụ như Nghiêu tiếu giả thùy

Tất cánh quá trừng huynh chí sự

Khước tương thần thánh luật gia nhi

Dịch :

Đan Chu không giỏi chớ chê bai

Cha đã là Nghiêu, giỏi, kém ai ?

Dạy dỗ nếp nhà, là muốn được.

Con như thần thánh hoặc ngang tài

Đan Chu con của vua Nghiêu, vua Nghiêu lấy cớ là không giỏi, nên không truyền ngôi cho mà lại truyền ngôi cho vua Thuấn.

Tác giả có ý nói : Đan Chu có kém là chỉ kém đức độ của ông Thuấn, còn so với thiên hạ bấy giờ, Đan Chu không kém ai.

Việc làm của vua Nghiêu là : lấy khuôn phép của Thần thánh để ràng buộc con mình, nghĩa là con phải như mình hay ít ra cũng phải là thần thánh thì mới đáng được nối ngôi.

Sau Ngu Thuấn cũng theo gương trên mà truyền ngôi cho bầy tôi là Vũ, chứ không truyền ngôi cho con là Thương Quân.

Từ Hạ Vũ mới truyền cho con, vì vậy kinh truyện mới có câu «Ngũ đế

quan thiên hạ, tam vương gia thiên hạ» cũng do điển trên, sau người ta thường dùng danh từ «Quan gia» để xưng hô với các bậc vua chúa.

https://thuviensach.vn

Thái Khang

Bổ lục Nguyễn công vịnh Thái Khang

Yếm thính điếu đai tấu cửu ca

Khước tham Lạc biểu dã cầm đa

Thập tuần lạp hứng lan da vị

Hữu khách loan cung dĩ tại hà

Dịch :

Chán cảnh ngồi câu nghe tiếng ca

Chỉ ham săn bắn ở nơi xa

Mười tuần hỏi được bao chim chóc

Để khách đeo cung đứng bến chờ

Thái khang là con ông Khải cháu vua Vũ (ở ngôi 29 năm, trước Tây lịch 2166 năm). Tính ham săn bắn dong chơi. Sau bị Chư Hầu là Hậu Nghệ

làm phản.

https://thuviensach.vn

Ngũ Thần

Nguyên tác của cụ Nghè Song Quỳnh

Chân nguyên hội hợp khải văn minh

Tế tế anh hiền liệt tại đình

Minh triết phi phùng Nghiêu Thuấn thánh

Tứ hung khả giữ ngũ thần tranh

Vũ, Cao, Tắc, Khiết, Ích, ngũ thần hàm tá Đường Ngu.

Dịch : NĂM BẦY TÔI

Đứng đầu vận hội mở Văn minh

Rực rỡ hùng anh trước Đế đình

Sáng suốt không chờ Nghiêu với Thuấn

Tứ hung có thể vẫn còn tranh

Ông Vũ, Cao, Tắc Khiết, Ích, năm vị bầy tôi giỏi đã giúp hai nhà Đường, Ngu.

Nguyễn công nguyên tác

Lạc biểu di tuần lạp bất qui

Nhất nhân hoang lạc, ngũ nhân bi

Hà biên hữu Nghệ loan cung đãi

Khước hận quân vương thượng vị tri

Khải tử Thái Khang tự vị, dật dự hoang du, điền vu Lạc thủy chi biểu, thập tuần bất phản, kỳ đệ ngũ nhân, thuật Đại Vũ chi huấn, tác ca dĩ gián.

Dịch : NĂM CON

Lần lữa ham săn chẳng chịu về

Một người vui để mấy người bi

Bên sông Hậu nghệ đeo cung đợi

Đáng giận nhà vua vẫn mải mê

https://thuviensach.vn

Con ông Khải là Thái Khang nối ngôi cha, ham chơi mải vui săn bắn trên bờ sông Lạc, mười tuần không về, năm người em noi theo lời dạy của Vua Vũ làm bài ca để răn.

https://thuviensach.vn

Long Phùng

[2] Phạm Công nguyên tác

Dược thạch nan y kim cách thu (thâu)

Cổ Kim trung nghĩa tác suy đầu

Hạ vương tứ bách dư niên trạch

Khai quyển do tồn nhất tuyến lưu

Dịch :

Thuốc đá khôn ngăn được giáp binh

Xưa nay Trung nghĩa vẫn lênh đênh

Bốn trăm có lẻ ơn vua Hạ

Mở sách duy còn một nét trinh

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Tứ bách sơn hà thuộc dữ thùy

Trực tương huyết lệ vãn khuynh nguy

Cung trung chúa thượng phương trầm túy

Địa hạ Tiên vương dĩ giám tri

Kiệt vi vô đạo, Long Phùng cực gián, nãi sát chi.

Dịch :

Bốn trăm cơ nghiệp thuộc về ai

Thấy cảnh ngửa nghiêng lệ vắn dài

Chúa thượng trong cung say chửa tỉnh

Suối vàng Tiên đế rỏ tăm hơi.

https://thuviensach.vn

Y Doãn

Nguyên tác của Nguyễn công

(tức Thám Hoa Đức Đạt)

Tam phiên Thang tệ bất dong từ

Bạc đỉnh Đồng lô tướng hựu sư

Huấn cặp cư thành phi úy mãn

Sằn nguyên chỉ luyến cựu sinh nhai

Dịch :

Ba phen khẩn khoản ý khôn từ

Vạc Bạc lò Đồng tướng với sư

Dạy dỗ nên công chưa đã thỏa

Đất Sằn luyến nếp sống ngày xưa

Bài của cụ Nghè Phạm Công

Hữu sằn xuân vũ nhất lê trung

Nghiêu, Thuấn quân dân tự hứa hùng

Tam sinh xuất lai duy hội phóng

Nam sào vị dĩ hựu Đồng cung

Dịch :

Hữu sằn vui sống cuốc, cày, chơi...

Nghiêu, Thuấn tháng ngày sống thảnh thơi

Ba thứ rước mời không lẽ chối

Nam, Đồng coi sóc chốn đôi nơi.

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Nhất đức hàm Thang ky Doãn cung

Thăng Nhi dĩ liễu hựu doanh Đồng

Quân vương tam sinh ân cần ý

https://thuviensach.vn

Sáng thử phi thường lưỡng biến thông.

Y Doãn canh vu Hữu Sằn chi dã. Thành Thang sinh chi, ta Thang phạt Kiệt. Hựu phụ Thái Giáp, tác thư dĩ cáo. Thái giáp bất huệ, nãi phóng chi ư

Đồng cung, giáp cải quá, nãi nghênh qui.

Dịch :

Y Doãn, vua Thang mộ đức ông,

Non Nhi dấy nghĩa, dựng Đồng cung

Đức Vua ba thứ ân cần rước

Dựng nghiệp phi thường biến lẫn thông

Y Doãn cầy ở đồng Hữu Sằn, vua Thành Thang đưa lễ vật đón rước, ông Doãn bèn nhận lời giúp vua Thang đánh vua Kiệt. Sau ông Doãn lại giúp Thái Giáp, ông có làm ra sách để răn, Thái Giáp không chịu nghe, ông bèn đuổi Thái Giáp ra ở Đồng Cung. Sau Thái Giáp hối lỗi, ông lại đón về

cho làm vua.

LỜI CHÚ THÍCH THÊM

Thái giáp làm vua được ba năm thì bị đuổi ra ở Đồng cung (1736 trước Tây lịch) năm đó là năm ất Sửu. Đến năm kỷ Tỵ (1732 trước Tây lịch) lại được rước về làm vua sau khi đã biết hối lỗi. Vì vậy sử sách có câu «Có tài của Y Doãn hãy làm việc như Y Doãn». Việc làm của Y Doãn lịch sử Đông tây ít thấy.

https://thuviensach.vn

Phó Duyệt

[3] Nguyên tác của Nguyễn công

Nham cư an thức Bạc đô cung

Ám tượng hồ lai nhất mộng trung

Mạc thị thánh thần đa ảo hóa

Khu dương tích tại hựu phi hùng

Dịch :

Ở hang đâu rõ Bạc đô cung

Giấc mộng mơ màng lẩn quất trong

Vua thánh tôi hay, mà ảo hóa

Gấu bay dê chạy... Chuyện mông lung

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

I

Ngộ hợp lương duyên diệc thái kỳ

Nhất triêu khí trúc vị Đài Ty

Thao tàng nham tấu phi vô thuyết

Chỉ khủng nhân tình vị tất tri.

Dịch :

Gặp gỡ duyên may nghĩ cũng kỳ

Buổi mai «Cần» gác, giữ Đài Ty

Hang sâu thường ẩn người thao lược

Ngán nỗi nhân tình chẳng biết chi

II

Quân tể tao phùng tự hữu chân

Vị ư Đế lại khiết tinh thần

Hán Văn khước học Thương Cao mộng

Mộng đắc hoàng đầu nhất lộng thần

https://thuviensach.vn

Cao tôn mộng Đế lại lương bật, đồ tượng dĩ cầu đắc Phó Duyệt ư nham dã, nghênh lập vi tướng. Hậu Hán Văn đế diệc dĩ mộng đắc Hoàng đầu lang Đặng Thông dĩ vi Thái trung đại phu.

Dịch :

Gặp gỡ vua tôi thật số trời

Tinh thần vua phải gắng tìm tòi

Hán Văn học cách Cao Tông trước,

Mộng thấy đầu vàng một bậc Tôi...

Vua Cao tông nhà Thương mộng thấy người tự nhận là Bầy tôi giỏi.

Tỉnh dậy, vua cho vẻ hình người trong mộng để tìm kiếm sau quả nhiên cầu được Phó Duyệt nơi hang núi, nhà vua bèn rước về phong làm Tướng văn.

Sau vua Văn đế nhà Hán cũng mộng thấy một người đầu vàng, sau kiếm được Đặng Thông, bèn đón về trào, phong cho làm Thái trung đại phu.

LỜI CHÚ THÍCH THÊM

Vua Cao Tông tức Võ Đinh là vua thứ 21 của nhà Thương. Lên ngôi năm Nhâm Dần khoảng năm 1339 trước Tây lịch.

https://thuviensach.vn

Tỷ Can

[4] Nguyên tác của Phạm Công

Sơn hà tảo vãn thuộc tha nhân

Thất khiếu tương lai phẫu dữ quân

Bất độc đương niên vi đắc tin

Trung can thiên cổ thượng như tân.

Dịch :

Non sông sớm tối thuộc về người

Bảy khiếu dâng vua dám tiếc đời

Chẳng một bấy giờ nêu chữ Tín

Gan trung ngàn thủa vẫn không phai

Nguyên tác của Phạm công

Thứ huynh dĩ khứ phụ sư cuồng,

Độc phấn nguy ngôn sát bất phường

Nhất thốn tan tâm như úy phẫu

Địa du hà diện kiến tiên vương

Dịch :

Anh đã đi rồi, sư phụ điên

Mình, mình liều chết, cố can trên

Lòng son một tấc không e mổ

Chín suối Tiên vương gặp sẽ khen

Nguyên tác của cụ Nghè Song Quỳnh

Khởi nhẫn binh tranh khải chiến trường

Nguyện tương thất khiếu bạch Quân vương

Cô phần bất tịch Chu phong hậu

Mộ thảo nhưng lưu vạn cổ hương.

https://thuviensach.vn

Trụ vi vô đạo, Tỷ Can cực gián. Trụ nộ viết : Ngô văn thánh nhân chi tâm hữu thất khiếu. Toại phanh chi.

Dịch :

Há nỡ binh tranh mở chiến trường

Xin đem bảy khiếu nộp Quân vương

Nấm mồ chẳng đợi nhà Chu đắp

Cỏ áy 3 muôn đời phản g phất hương Vua Trụ làm nhiều điều trái đạo, ông Tỷ Can hết sức can ngăn, Vua Trụ giận nói : Ta nghe nói bậc Thánh nhân, có bảy khiếu ở trong dạ. Nói đoạn bèn sai đem mổ sống.

https://thuviensach.vn

Cơ Tử

Nguyên tác của Phạm công

Nhân giả dương cuồng vi bất nhân

Nhất ca thiên cổ thượng bi tân

Đương niên mạc quái Trần Hồng phạm

Tây thổ thù nhân thị thánh nhân

Dịch :

Nhân phải vờ làm kẻ bất nhân

Lời ca thiên cổ đượm thương thân

Cái năm trao nạp thiên Hồng phạm

Tây thổ người thù ấy Thánh nhân

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Vi cuồng diệc bất thất vi nhân

Nan đắc Thương gia hữu thử nhân

Đương nhật diễn trù phi vị Vũ

Vị thiên tải hạ bách vương trần

Cơ tử gián Trụ bất thính, dương cuồng vi nô, Hậu Vũ phỏng đạo vi Trần Hồng phạm.

Dịch :

Vờ điên chẳng mất tiếng nhân, ôi...

Người thế, nhà Thương có mấy người ?

Trù tính phải đâu riêng giúp Vũ,

Đề ngàn năm lẻ : các vua noi.

Cơ Tử can vua Trụ không nghe, vờ điên làm như kẻ nô bộc. Sau Vũ

vương cho tìm hỏi về đạo, ông dâng sách Trần hồng Phạm.

https://thuviensach.vn

Vi tử

[5] Phạm công Nguyên tác

Nhất đệ vô tri tống cửu châu

Hoang khâu hữu hận phó du du

Điệt nhi hựu bả ân diêu đoạn

Vương tữ an năng bất chích Châu

Dịch :

Chín châu chờ mất vì em ác

Đồi núi giận hờn bay man mác

Con cháu làm tan mất nghiệp Ân

Sang Chu, ông Vi thờ vua khác

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Độc phu kết oán vạn dân thù

Mục Dã binh qua thế bất hưu

Dục vị Thương gia tồn nhất tuyến

Hà phòng bạch mã khách ư Chu.

Vi tử, Trụ chi thứ huynh, gián Trụ bất thính, tri kỳ tất vong, nãi bão tế

khí qui Chu, dĩ tồn Thương tự. Khổng tử xưng : Ân hữu tam nhân.

Dịch :

Trụ vương gây oán vạn dân sầu

Mục dã gươm đao cực đượm mầu

Muốn cứu nhà Thương còn giống rễ

Vó câu tuyết nhuộm chạy sang Châu

Vi tử là anh thứ của vua Trụ, can Trụ không nghe, ông biết thế nào vua Trụ cũng mất ngôi, ông bèn đem đồ tế khí về với nhà Châu, để nhà Thương https://thuviensach.vn

còn có người nối dõi thờ cúng. Sau đó, Khổng-tử khen : «Nhà Thương có ba người nhân».

https://thuviensach.vn

Thái Công

Nguyên tác của Nguyễn công

Vị thủy vô đoan đắc ngọc hoàng

Ngư can trịch liễu sạ ưng dương

Thùy tri bát thập tàn niên khách

Dẫn xuất Chu gia bát bách trường

Dịch :

Bỗng dưng sông Vị sóng vang ầm

Đành vứt cành câu Tướng ấn cầm

Ai biết tám mươi ông cụ đó

Dựng nên Chu nghiệp tám trăm năm

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

I

Vị thủy thiên chừ vương tá tài

Ngư ông tế ngộ diệc kỳ tai

Bát tuần thùy điếu vô nhân thức

Đài đắc Chu vương thủy tải hồi

Dịch :

Sông Vị trời dành đấng lược thao

Người câu gặp gỡ lạ làm sao

Tám mươi... câu kéo không ai biết,

Đợi đến vua Chu đón lại trào

II

Tích bản ngư ông tài tá Vương

Hưng Chu trận pháp dĩ thao tàng

Thương nhân mạc oán Hề Khê tẩu

Cục tố binh tranh sáng tự Thương

https://thuviensach.vn

Thái công bát thập dự, điếu vu Vị tân. Văn chương xuất lạp thủy ngộ, tải qui, tôn vi Thượng phụ. Hậu tá Vũ vương phạt Trụ.

Dịch :

Thân vốn người câu tài giúp vua

Dấy Chu trận pháp dấu từ xưa

Dân Thương chớ oán chi Khê lão

Nên oán vua Thương tự phất cờ

Thái công tuổi đã tám mươi hơn, câu ở bến sông Vị. Vua Văn vương đi săn gặp, rước về tôn làm Thượng phụ. Sau Thái công giúp Vũ vương đánh Trụ.

https://thuviensach.vn

Thương thụ

Bổ lục Nguyễn công vịnh Thương thụ

Hoàn hoàn Chi hổ hám Thương giao

Đài hỏa không tương bửu ngọc phao

Ưng ngộ quán doanh phù Kiệt ác

Nhiêu sinh bất cảm vọng Nam sào

Dịch :

Lục thêm bài Nguyễn công vịnh nhà Thương mất

Mạnh mẽ cọp Chu ngốn đất Thương

Lửa thiểu ngọc báu... bụi mờ sương

Những ai giúp Kiệt gây thêm ác

Thoát chết... Nam sào dám ngó sang.

https://thuviensach.vn

Di, Tề

[6] Nguyễn công nguyên tác

Cô trúc thanh phong thuyết nhị hiền

Tằng làng phiến thạch Thủ dương điên

Dĩ cam hiều phúc nguyên vô oán

Cùng ước hà nhân đại trách thiên

Dịch :

Cô Trúc hai người có tiếng tăm

Thảnh thơi chóp núi Thủ Dương nằm

Nhịn suông... dạ trống không hề oán

Cùng... hẹn trách trời... Ai viếng thăm

Song Quỳnh nguyên tác

Hổ lữ hoàn hoàn khải chiến quan

Mạnh hà Chu dĩ tẩy binh hoàn

Cô thần khấu mã nan vi lực

Thiên vị Thương gia chiếm nhất san

Dị Tề, Cô Trúc quân chi tử, Vũ vương phạt Trụ, khấu mã nhi gián.

Toại bất thực Chu túc, ẩn vu Thủ Dương chi sơn.

Dịch :

Gươm dáo rần rần mở chiến trường,

Mạnh Tân, Chu đã dứt nhà Thương

Hai ông níu ngựa can không nổi

Riêng vị nhà Thương chiếm Thủ Dương.

Hai ông Bá Di, Thúc Tề là con vua Cô Trúc. Vũ vương đánh Trụ, hai ông níu ngựa can không được, bèn lên ẩn ở núi Thủ Dương, không ăn thóc của nhà Chu.

https://thuviensach.vn

Võ Canh

Nguyễn công nguyên tác

Đông phương trấp tải hận nan bình

Quân phụ thù thâm, tước thổ khinh

Hoán đắc di lê tam kỷ ngạnh

Đó lòng Ân tự xướng tiên thanh

Dịch :

Hai chục năm ôi, Hận khó bình

Vua cha thù nặng, tước quyền khinh

Quân dân mấy thứ theo lời dụ

Thao giúp Ân đều hưởng ứng thanh

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Chu gia tuy thánh diệc ngô thù

Nhất niệm quân thân vị thủy hưu

Cô Trúc, Di Tề, do khấu mã

Huống vi Ân tự cảm thần Chu.

[7] Võ canh Trụ chi tử, Vũ vương thủ Ân nãi phong Võ Canh ư Ân. Vũ

vương băng, thành vương lập, Võ Canh toại phản.

Dịch :

Nhà Chu dù Thánh vẫn là thù

Nợ nước, tình nhà chịu được du

Cô trúc Di Tề còn níu ngựa

Huống con Ân Đế nỡ tôi Chu.

Võ canh con của Trụ vương. Vũ vương đánh lấy nhà Thương, bèn phong cho Võ Canh ở đất Ân. Vũ vương mất, Thành vương lên nối ngôi.

Võ Canh nghĩ đến thù cha bèn làm phản.

https://thuviensach.vn

LỜI CHÚ THÍCH THÊM

Vũ vương lên ngôi năm Canh dần (1111 trước tây lịch, mất năm Đinh Dậu(1104 trước Tây lịch). Năm đó Võ Canh làm phản. Chu công phải ba năm mới dẹp xong.

https://thuviensach.vn

Quản Trọng

Nguyễn công nguyên tác

Bá tá tài cao ỷ dụng chuyên

Quốc gia đại kế cách mang nhiên

Triều trung tam tử như nan cận

Đại tướng hà phòng biệt trạch hiền

Dịch :

Giúp Bá tài cao, có tính chuyên

Quốc gia việc lớn cũng hồn nhiên

Trong triều nếu biết xa ba gã

Người tướng thay ông khỏi chọn hiền

Nguyên tác của cụ Nghè Song Quỳnh

Thế hữu Xuân Thu, Bá hữu thần

Trọng chi bất tử diệc sinh nhân

Đương niên túng phỉ can luy tiết

Vị tất y thường Bất giới lân

Quản trọng bất tử ư Công tử Củ chi nạn, tù ư Đường Phụ, Hoàn công giải kỳ phược lập dĩ vi Tướng. Tá Hoàn công, tôn Chu thất, nhương di địch, nhất khuông thiên hạ, cửu hợp Chư Hầu, Phu tử xưng kỳ nhân Dịch :

Đời có Xuân Thu, Bá được người

Trọng mà không chết, sống cho đời

Nếu không giam chấp thì chưa chắc

Xiêm áo thêu lân... phương sáng ngời

Quản trọng không chết với chủ cũ là Công tử Củ, rồi bị giam ở Đường Phụ. Tề Hoàn công thân hành đến cởi trói cho và rước về làm Tướng quốc.

https://thuviensach.vn

Trông giúp Hoàn Công, tôn nhà Chu, ngăn được mọi rợ, chín lần họp Chư Hầu, đem thiên hạ về một mối. Đức Khổng Phu tử khen là «Nhân».

LỜI CHÚ THÍCH THÊM

Ba gã nói ở bài trên là Công tử Khai-Phương, Thụ Điêu Dịch Nha (ba tên hầu cận của Hoàn Công) trước khi chết, Trọng khuyên Hoàn công nên xa chúng. Nếu xa chúng thì người thay Trọng không cần chọn người giỏi, nước vẫn yên.

https://thuviensach.vn

Quí Trát

Nguyễn công nguyên tác

Thùy Diên vương vị ngã hà tằng,

Tam nhượng cao phong khởi dị năng

Vị luận Di thanh hoàn tự phủ

Xuân Thu nhân vật kỷ Diên lăng

Dịch :

Ngôi vua Quí Trát có màng đâu

Ba thứ chối từ khí tiết cao

So với Di, Tề ngang hoặc kém

«Diên Lăng» ít thấy ở Xuân thu. (Thâu)

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Tước vị phi vinh thoát tỷ đông

Nghị nhiên tam nhượng diệc cao phong

Chỉ nhân quyên giới thành ngô tháo

Thùy vị Tiên quân tịnh Cố cung

[8] Trát Ngô Thọ Mộng chi qui tử. Thọ Mộng dục lập Trát. Trát từ nãi lập Chư-Phàn, Phàn nhượng Trát hựu bất thụ. Hậu Công tử Quang thí Liêu, trí quốc phỏng Trát. Trát diệc bất thụ.

Dịch :

Tước vị coi khinh tựa cởi giầy

Ba nhường không nhận chí cao thay

Quyết dìn trong trắng cho bền chí

Lệnh của vua cha… cung cũ hay.

Trát là con út của vua Ngô Thọ Mộng. Thọ Mộng muốn lập Trát làm Thế tử. Trát từ chối, do đó mới lập Chư Phàn. Sau Phàn xin nhường, Trát https://thuviensach.vn

vẫn không nhận. Sau Công tử Quang giết Vương Liêu, đem nước dâng, Trát cũng không nhận.

https://thuviensach.vn

Tử Phương

Phạm công nguyên tác

Ngang ngang chí khí tự tường hồng

Tử Kích an năng mộ đắc công

Kiêu tự nhất tương bần tiện điếu

Cổ kim cùng hán vị khai dung

Dịch :

Vênh vang tớn tở tựa chim bay

Tử Kích giận à… ông kệ thây

Kiêu của người nghèo là đáng quí

Nghèo mà lên mặt, hiếm xưa nay.

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Bất tùy vật khuất tự thường thân

Kỳ khí lăng lăng quýnh xuất trần

Nhàn lý ninh tri Tề Thế tử

Thục vi phú quí thục vi bần.

Tề thế tử, Kích xuất ngộ Tử Phương. Tử Phương bất vi lễ, Tử Kích nộ

viết : «Phú quí kiêu nhân hồ ? Bần tiện kiêu nhân hồ». Tử Phương viết :

«Diệc duy bần tiện kiêu nhân nhĩ».

Dịch :

Chẳng hề khúm núm cứ nghênh ngang

Khí phách lâng lâng khác thói thường

Dưới mắt coi thường Tề thế tử

Ai nghèo… đâu chịu kém ai sang.

Thế tử nước Tề là Tử Kích ra dạo chơi ngoài thành, gặp Tử Phương.

Tử Phương không chịu làm lễ chào hỏi. Tử Kích giận nói : «Người giàu https://thuviensach.vn

sang có quyền kiêu ngạo hay người nghèo có quyền kiêu ?» Tử Phương thản nhiên đáp : «Chỉ người nghèo mới có quyền kiêu».

https://thuviensach.vn

Lão Tử

Nguyễn công nguyên tác

Tử khí chưng thành đạo đức văn

Đông Chu đàm lễ Khổng thường văn

Hình danh tự thị Thân, Hàn phái

Mạc bả vô tình trách Lão quân

Dịch :

Sắc tía «hóa thành» Đạo đức kinh

Đông Chu hỏi lễ Khổng tiên sinh

Chính ngài là «Tổ» Thân, Hàn phái

Ai biểu Ngài lơ… với thế tình.

Nguyên tác của cụ Nghè Song Quỳnh

Tử khí chưng thành thử diệu tài

Thánh kinh vị tựu Lão kinh khai

Bất tri quan Doãn hà vi giả

Hàm Cốc tiên nghênh nhất lão lai.

[9] Lão tử danh Đam, thường du quá Hàm quan. Quan lệnh Doãn hỉ

vọng kiến tử khí, tri Lão tử lai. Nghênh, sử chước thư. Nãi chước Đạo đức kinh ngũ thiên ngôn.

Dịch :

Sắc tía gây nên đủ mọi tài

Thánh kinh chưa tới Lão kinh khai

Biết chăng Quan Doãn đang chờ ngóng

Hàm Cốc đón mời cụ lại chơi

Lão tử tên Đam, thường đi chơi qua ải Hàm Cốc. Lệnh Doãn ở đây thấy sắc tía thì mừng, đoán là Lão tử sẽ đến, sửa soạn đón. Khi ông đến, https://thuviensach.vn

Lệnh Doãn rước mời lưu lại làm sách. Lão tử bèn làm cuốn Đạo đức kinh năm ngàn lời.

https://thuviensach.vn

Trang tử

Nguyễn công nguyên tác

Thử sinh ninh tác duệ đồ qui

Bất tác giao đàn y tú hi

Thổ thị sính kim cao độc tuyệt

Quang dương hà tất luận văn từ

Dịch :

Làm kiếp con rùa bùn lết đuôi

Không làm cái xác để người chơi

Coi vàng như đất tinh thần ấy

Chẳng đợi xem văn cũng biết người.

Bài của Tiến sĩ Song Quỳnh

Bằng quân thoát thánh hựu siêu thần

Nhập liễu trần lung khước yếm trần

Khí phách dục vi thiên địa lữ

Diện bì nhưng thị thế gian nhân

Trang danh Chu, Sở Uy vương sính dĩ bách kim, Trang tử phương điếu, chỉ can bất cố. Tề Tuyên vương hựu dĩ thiên kim nghênh vi tướng, diệc bất thụ, vi văn hoang đường tự, tư thích kỷ.

Dịch :

Tài ông ngang thánh lại hơn thần

Mắc lưới trần gian lại chán trần

Khí phách muốn cùng Trời đất bạn

Thế gian mấy kẻ đáng theo chân

Họ Trang tên Chu, Sở Uy vương nghe tiếng đưa lễ vật và trăm cân vàng lại rước. Trang tử đang ngồi câu, không đoái hoài. Tề Tuyên vương lại https://thuviensach.vn

sai người đưa vật ngàn vàng đến mời ra làm tướng, ông cũng không nhận, ông ưa viết lối văn hoang đường theo ý thích riêng của mình.

https://thuviensach.vn

Đổng Hồ

Nguyễn công nguyên tác

Nhất bút tru tâm túc việt hình

Phân minh thuyết giữ tặc thần thinh

Thuẫn, Xuyên nghịch án quyền khinh trọng

Thư pháp tằng tiên Khổng thánh kinh

Dịch :

Cây viết nghiêm minh kể tội tình

Rõ ràng khiến bọn tặc thần kinh

Thuẫn, Xuyên nặng nhẹ quyền truy tố

Phép viết… ông này trước Khổng Kinh. (Xuân thu) Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Lẫm nhiên nhất bút lũng lôi đình

Trực vị thiên thu túc điển hình

Vị đãi thánh kinh nghiêm phủ việt

Tội danh tảo dĩ định quyền hành

[10] Hồ, Tấn Thái sử, Linh cộng dục sát Triệu Thuẫn. Thuẫn xuất bôn.

Thuẫn tộc nhân Triệu Xuyên sát công ư Đào viên. Hồ thư viết : Triệu Thuẫn thí quân, dĩ thị ư triều. Hồ viết : Tử vi chính Khanh, vong bất việt cảnh, phản bất thảo tặc, phi tử nhi thùy ? Phu Tử tu Xuân thu diệc thư viết :

«Triệu Thuẫn thí kỳ quân».

Dịch :

Ghê thay cây bút tựa lôi đình

Để giúp ngàn thu giữ điển hình

Rìu búa Thánh kinh chưa kết tội

Tội danh sớm đã định phân minh.

https://thuviensach.vn

Hồ là quan Thái sử nước Tấn. Vua Tấn Linh Công muốn giết Triệu Thuẫn. Thuẫn bỏ trốn, người em họ của Thuẫn là Triệu Xuyên bèn giết vua Linh-Công ở vườn đào. Hồ bèn ghi : «Thuẫn giết vua» đoạn đưa cho triều thần coi. Hồ nói với Thuẫn : «Ông làm quan chính Khanh, đi trốn chưa vượt cõi, khi về không trị tội kẻ phản tặc, ông không giết vua thì ai ?» Sau đức Khổng Phu Tử sửa Kinh Xuân thu cũng chép : «Triệu Thuẫn giết vua

!».

https://thuviensach.vn

Tề Thái sử

Nguyễn công nguyên tác

Trực bút y nhiên tứ Đổng Hồ

Nhất môn tam liệt thế gian vô

Ký thanh Nam sử hưu phiền vãng

Tứ đệ huy hàn tặc dĩ chu

Dịch :

Bút thẳng như nhau «Bốn Đổng Hồ»

Nhà ba liệt sĩ thế gian thua

Gửi lời Nam Sử không cần lại

Em thứ tư ghi… giặc hết trò

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Phẫn tâm nghịch thụ khởi tương dong

Huynh đệ liên danh huy bút phong

Tấn hữu Đổng hồ, Tề Thái sử

Tiêm nô tự khả tiếp gian hùng

Thôi Trữ thí Trang Công, Thái sử thư : «Trữ thí kỳ quân», Trữ sát chi.

Kỳ đệ kế thư nhi tử nhị nhân. Kỳ đệ hựu thư, Trữ sá chi. Nam sử văn chi, chấp giản vãng, văn ký thư nãi hoàn.

Dịch :

Việc làm phản nghịch lẽ khôn dong

Anh với hai em múa bút lông

Tấn có Đổng Hồ, Tề Thái sử

Tiêm nô cây viết dẹp gian hùng.

Thôi Trữ giết vua Tề là Trang Công. Quan Thái sử chép : «Thôi Trữ

giết vua» Trữ giận giết đi. Hai em của Thái sử cùng chép như anh. Đều bị

https://thuviensach.vn

Trữ giết. Người em thứ tư cũng lại chép : «Thôi Trữ giết vua là Quang».

Trữ giận lắm hỏi : «Nhà ngươi không thấy ba anh bị giết vì không nghe lời ta đó sao ?» Người em thư tư đáp : «Việc Tướng Quốc làm ai mà không biết, song bổn phận người chép sử là chép sự thật». Trữ nghe xong tha không giết. Nam sử nghe tin anh em Thái Sử bị giết, sợ việc bỏ không ai ghi, bèn cầm thẻ lại chực ghi. Sau được tin việc đã ghi bèn cầm thẻ quay về.

https://thuviensach.vn

Trình Anh, Trử cửu

Nguyên tác của Nguyễn công

Hạ cung oan báo kế Đào viên

Nhị khách âm thương Triệu tự tồn

Thùy dị Thùy nan câu bất hủ

Vân hà tế điển lậu công tôn

Dịch :

Hạ cung oan báo nối Đoàn viên

Hai khách ngầm bàn giống triệu yên

Khó, dễ cả hai đều bất hủ

Công tôn Chử cửu đáng khen hơn.

Bài của cụ Nghè Song Quỳnh

Hạ cung nhã xuất thử oan thù

Thùy khẳng quyên thân vị chủ mưu

[11] Nhị khách đồng tâm tồn nhất Triệu Thục nan thực dị tịnh thiên thâu

Tư Khấu Đồ ngạn Giả, công Triệu Sóc ư Hạ cung, diệt kỳ tộc. Sóc thê di phúc sinh nam. Giả xách chi. Sóc khách Trình Anh, Chử Cữu mưu viết :

«Lập cô giữ tử thục nan ?». Cữu viết : «Lập cô nan». Chử Cữu viết : «Tử vi kỳ nan, ngô vi kỳ dị». Nãi thủ tha nhi nặc sơn trung. Anh xuất di Giả cáo Triệu cô xứ. Giả sử nhân sát Chử Cữu cập nhi. Anh tốt giữ chân cô nặc sơn trung, danh viết Vũ. Hậu Vũ đắc phục lập. Anh vị Vũ viết : «Ngã tương hạ

báo Chử Cữu». Toại tự sát.

Dịch :

Hạ Cung đã xảy chuyện oan thù

Ai dám quên mình vị chủ như

Hai khách một lòng «còn giống Triệu»

https://thuviensach.vn

Ai «Nan» ai «Dị» nấc ngàn thu Tư Khấu Đồ ngạn Giả đánh được Triệu Sóc ở Hạ cung, rồi giết cả họ

của Sóc. Lúc đó vợ Sóc, đang có bầu, sau sanh một trai. Giả nghe chuyện cho người tìm kiếm. Hai môn khách của Sóc là Trình Anh Chử Cữu bàn với nhau : «Một đằng giữ con côi, một đằng liều chết, đằng nào khó ?». Trình Anh nói : «Nuôi giữ con côi khó». Chử Cữu nói : «Đã vậy anh làm việc khó, để tôi làm việc dễ». Nói xong, Chử Cữu về đem con mình vào ở trong núi, rồi cho Anh đến báo với Đồ ngạn Giả là mình đang nuôi đứa Cô nhi họ

Triệu. Giả tưởng thực trọng thưởng cho Anh rồi sai người vây bắt và giết đi.

Do đó mà Trình Anh được đường hoàng nuôi đứa Cô nhi ở trong núi và đặt tên là Vũ. Sau Vũ lớn, được triều đình chọn phục chức của cha. Anh nói với Vũ : «Tôi phải xuống báo cho Chử Cữu biết đây». Nói đoạn, Cầm gươm tự

sát.

https://thuviensach.vn

Ngô Phù Sai

Bổ lục Nguyễn công vịnh Ngô Phù Sai

Dõng đông bất nhẫn thụ cơ mi

Kiến ngũ hà nhan, hối giã tri

Hữu Việt vô Ngô thiên dĩ định

Nguy đài di hận thất Tây Thi.

Dịch :

Sang đông, ngần ngại rẽ giây cương

Thẹn gặp Viên ư hối trễ tràng

Có Việt không Ngô trời đã định

Tây Thi vắng bóng dạ thương mang

https://thuviensach.vn

Ngũ Viên

Phạm công nguyên tác

Phụ oán huynh cừu đới nhập Ngô

Thệ tâm tam chiến trị Kinh-đô

Nam nhi dĩ liễu bình sinh oán

Dư hận Phù Sai, Tể Hỉ ngu.

Dịch :

Thù oán cha anh, sang nước Ngô

Lòng thề ba trận phá Kinh đô 4

Nam nhi đã trả bình sinh oán

Chỉ giận Phù Sai, Bá Hỉ, ngu.

Nguyễn công nguyên tác

Tiên da Sở mộ kiếm hoành yêu

Sát phụ thù thâm nhất đán tiêu

Thượng hữu li di oan hận kết

Thiên thu phong vũ Tích giang trào

Dịch :

Cầm roi quật mộ kiếm ngang hông

Thù giết cha kia một sớm xong

Còn việc thây trôi oan hận kết

Tích giang muôn thuở sóng gào sông

Bài của cụ nghè Song Quỳnh

Chỉ vị thân thù từ cố đô

Nhất tiên Kinh mộ phẫn lư ngô

Khước lân độc thiểu tri cơ trí

Giang thượng minh đào mạc oán Ngô

https://thuviensach.vn

Viên phụ vi Sở Binh vương sở sát. Viên bôn Ngô, đạo Ngô phạt Sở, nhập Dĩnh tiên Bình vương mộ. Hậu Ngô bại Việt, Việt thỉnh thành, Viên gián, Ngô bất thính, nãi sứ Tề [12] thuộc kỳ tử ư Bão thị. Ngô vương văn chi tứ tử, dĩ li bì thịnh kỳ thi phù chi giang trung. Tử Tư nhân lưu dương ba y triều vãng lai.

Dịch :

Chỉ vị thù cha bỏ Cố đô,

Một roi quật mộ hả thù xưa

Tiếc không sớm liệu, non, cơ trí

Tiếng sóng gào sông, chớ oán Ngô.

Cha của Viên bị Bình vương giết, Viên chạy sang Ngô, dẫn đường cho Ngô đánh Sở. Khi quân tiến vào Dĩnh đô, Viên đánh vào mộ Bình vương để

báo thù. Sau Ngô đánh được Việt, Việt xin hòa, Viên can. Ngô không nghe Viên mượn cớ sứ Tề đem con gởi họ Bảo. Vua Ngô nghe tin, bắt Viên phải chết, lại sai mang thây của Viên thả trên sông. Thây của Viên theo gió rập rềnh khi lên khi xuống.

https://thuviensach.vn

Thân bao Tư

Phạm công nguyên tác

Nam nhi nhất khốc tối anh hùng

Tần xuất, Ngô qui, Sở phục cung

Nhất lão phục thù ngô trách tắc

Chiêu Vương vô kế khả thù công

Dịch :

Nam khi khóc thế mới anh hùng

Tần giúp, Ngô về, Sở phục cung

Một lão phục thù, xong trách nhiệm

Chiêu Vương không thể tính đền công

Nguyễn công nguyên tác

Thiết xỉ gia oan hữu chí thân

Giải thư quốc nạn khởi vô nhân

Tử năng phú Sở, Ngô năng phục

Thất nhật hào thanh quả động Tần

Dịch :

Biết nỗi niềm oan của bạn thân

Song le vì nước phải liều thân

Anh làm nghiêng Sở tôi đây giữ

Bảy bữa gào kêu chuyển được Tần

Bài của Tiến sĩ Song Quỳnh

Thượng ký thần tâm thệ phục Kinh

Không thùy lệ vũ tá nhân binh

Tần sư túng bất lai tương viện

Hựu hướng thùy bang tác khốc thanh

https://thuviensach.vn

Bao tư giữ Ngũ viên hữu, viên bôn Ngô, giữ Tư biệt viết : «Ngã tất phú Sở». Tư viết : «Ngô tất phục Sở». Hậu Ngô nhập Dĩnh, Tư nãi như Tần khất sư, khốc ư đình thất nhật, Tần Vi chi xuất sư.

Dịch :

Lòng thần thề quyết phục Kinh xưa

Đi mượn binh người khóc tựa mưa

Ví phỏng quân Tần không chịu giúp

Thì ông định khóc nước nào chưa ?

Tư với Ngũ Viên là bạn thân. Viên chạy trốn sang Ngô, cùng Tư từ biệt nói : «Tôi phải làm cho nước Sở nghiêng ngửa». Tư đáp : «Tôi sẽ làm cho nước Sở vững vàng». Sau quân Ngô kéo vào Dĩnh đô. Tư chạy sang Tần xin quân cứu viện. Tư đứng khóc ở trước sân bảy ngày. Vua Tần cảm động ban lệnh ra quân.

https://thuviensach.vn

Phạm Lãi

Nguyễn công nguyên tác

Viện bào tức nhật chiểu cường Ngô

Nhất khả phiêu phiêu dĩ Ngũ hồ

Bất thức chu trung tân quyến thuộc

Cựu duyên tằng phủ thoại Cô Tô

Dịch :

Trống rong từ thủa thắng xong Ngô

Một chiếc thuyền buôn dong Ngũ hồ

Không biết trong thuyền người bạn mới

Duyên xưa có nhắc chuyện Cô Tô

Song Quỳnh Tiến sĩ

Việt đỉnh tuy cam thả mạc nhu

Tây Thi khả cộng ngã du hồ

Chu trung tưởng khởi «Tàng cung» thán

Thiên vị mưu thần hối chiểu Ngô

[13] Phạm Lãi giữ Việt Vương Câu Tiễn phục thù diệt Ngô. Ngô diệt hậu từ khứ, đồng Tây Thi du Ngũ hồ, di thư Đại phu Trần văn Chủng. Sứ

khứ. Chủng bất thính. Hậu bị sát.

Dịch :

Lộc Việt dù ngon chẳng nhẩy vô

Tây Thi đưa ả ngắm năm hồ

Trong thuyền nhớ lại câu cung gác

Lại hối… minh mưu để đánh Ngô

Phạm Lãi cùng vua Việt Câu tiễn đánh Ngô để trả thù. Sau khi Ngô bị

diệt, Ông từ chức rồi lén đem Tây Thi đi dạo chơi năm Hồ. Tiếp đó có đưa https://thuviensach.vn

thư cho quan Đại phu Trần văn Chủng. Sứ gia mang thư đến, Chủng không nghe. Sau bị giết.

https://thuviensach.vn

Trần văn Chủng

Nguyễn công nguyên tác

Khinh chu hối bất Ngũ hồ dương

Tam sách hoàn mông nhất kiếm thường

Điểu tận cung tàng thiên cổ sự

Đại phu hà tất oán quân vương

Dịch :

Hối chẳng dong ghe viếng Ngũ hồ

Xong ba sách lược mạng ra tro

Cung treo… chim hết trò thiên cổ

Trách Đại phu rồi… hãy oán vua

Song Quỳnh tiến sĩ

Dĩ tương tam sách báo Ngô thù

Lục sách huề lai địa hạ du

Việt kiếm vô tình quân mạc oán

Hạp tòng Phạm Lão phiếm hồ chu

Chủng bất thính Phạm Lãi chi ngôn, hậu Việt Vương sát Chủng. Vị

viết : «Tử hữu cửu sách, ngô dụng kỳ tam. Dĩ phá Ngô. Kỳ lục thượng tại tử, hạnh vị Cô tiền vương ư địa hạ, mưu Ngô chi tiền nhân».

Dịch :

Đã đem ba sách báo thù Ngô

Sáu sách xin mang xuống dưới mồ

Gươm Việt vô tình đừng oán trách

Không theo Phạm Lão hóa lầm to…

Chủng không nghe lời Phạm Lãi, sau vua Việt giết Chủng. Trước khi giết, Vua Việt nói : «Người có chín sách, ta mới dùng ba đã phá xong Ngô.

https://thuviensach.vn

Nay người còn sáu, phiền người đem xuống dưới đất để giúp các Tiên vương của ta để mưu tính với các tiền nhân của nước Ngô».

https://thuviensach.vn

Dự Nhượng

Nguyễn công nguyên tác

Bạt kiếm hô thiên, thiên bất văn

Kiều đầu oán khí ám hàn vân

Báo tuy kịch liệt hiềm trì liễu

Trí thị nguyên phi tử cựu quân

Dịch :

Rút kiếm kêu Trời… Trời chẳng nghe

Đầu cầu oán khí lạnh mây che

Báo thù khá đấy hiềm hơi chậm

Trí Bá vua xưa… báo những gì

Song Quỳnh Tiến Sĩ nguyên tác

Kiều hạ tiềm mưu chí vị thân

Tá y nhất kích tráng lai thần

Chỉ duyên hậu ngộ phương đồ báo

Tri thị quân phi quốc sĩ nhân

Dịch :

Bên cầu mưu việc chí chưa nguôi

Mượn áo một roi đánh thấu người

Nếu chỉ đền ơn người hậu đãi

Thì danh quốc sĩ đến đâu ngươi.

[14] Phạm công nguyên tác

Kiều hạ tam hô khấp quỉ thần

Thiên thu như kiến kiếm mang tân

Trung Hàng Trí Bá phân khinh trọng

Tận Thị công danh lợi lộc nhân

https://thuviensach.vn

Dịch :

Quỉ khóc thần sầu bởi tiếng kêu

Ngàn năm như thấy kiếm vang reo

Trung Hàng, Trí Bá, coi khinh trọng

Vì lợi vì danh có bấy nhiêu ?

Song Quỳnh nguyên tác

Di duyên lưỡng tính tác phù trầm

Khuy tứ nhân tình phán thiển thâm

Hà bạc Trung Hàng, hậu Trí Bá

Hô thiên ưng vị bạch thần tâm

Nhượng tiên sự Trung hàng thị. Trí Bá diệt chi. Phục sự Trí Bá, hậu Trí Bá vi Triệu Tương Tử sở sát. Nhượng dục báo cừu, Tương tử xuất, Nhượng hoài đao thủ phục kiều hạ. Tương tử sử nhân xách đắc chi. Viết, Tử tự vi kế

? Nhượng viết : Thần cố phục chu, Nguyện thỉnh quân y kích chi, tuy tử bất hận. Tương Tử dữ chi. Bạt kiếm tam dược, hô thiên nhi kích chi. Toại tự

sát. Án Nhượng viết : Trung hàng thị dĩ chúng nhân đãi ngã ngã dỉ chúng nhân đãi chi. Trí Bá dĩ Quốc sĩ đãi ngã, ngã cố dĩ Quốc sĩ đãi chi.

Dịch :

Làm tôi hai họ nổi chìm ôi

Xét kỹ nông sâu thấy rõ rồi

Mỏng với Trung Hàng, dầy Trí Bá

Kêu trời chưa rõ tấm lòng tôi

Nhượng trước kia thờ họ Trung Hàng. Trung Hàng bị Trí Bá diệt, Nhượng lại thờ Trí Bá. Sau Trí Bá bị Triệu Tương tử giết. Nhượng muốn báo thù. Chờ khi Tương tử đi ra, Nhượng dấu dao trong người phục chờ

dưới cầu. Tương Tử sai người xét bắt được, bèn hỏi : «Nhà ngươi tự làm hay ai sai ?» Nhượng nói : «Tội tôi đáng chết, vậy xin Ngài cởi áo cho tôi được đánh vào áo, dù chết cũng không ân hận». Tương tử cởi áo đưa cho.

https://thuviensach.vn

Nhượng nhảy lên ba thứ, miệng kêu trời tay cầm roi đánh vào áo. Đoạn tự

sát. Xét lời của Nhượng nói với Triệu Tương tử : «Trung Hàng thị đãi ta như người thường, ta lấy tư cách người thường đáp lại, Trí Bá đãi ta như

Quốc Sĩ, nên ta đáp lại bằng tinh thần Quốc sĩ».

https://thuviensach.vn

Ngô Khởi

Nguyễn công nguyên tác

Tướng quân hà cố bạc tao khang

Cân trất hà cô xỉ kiếm mang

Triền nhĩ oan hồn tiêu đắc phủ

Phiên giao nhất kích lụy Kinh Vương

Dịch :

Tướng quân coi mỏng nghĩa Tao khang

Khăn yếm tội chi để phũ phàng

Theo dõi... oan kia hồn chửa thoát

Thành ra người chết bởi Kinh vương

Nguyên tác Tiến Sĩ Song Quỳnh

Tao khang hà sự độc hàm oan

Chỉ vị tham danh khước thiểu ân

Truyền thoại kỷ đa khuê các nữ

Túc âm hưu đáo Tướng quân môn

[15] Khởi sĩ Lỗ, Tề phạt Lỗ, Lỗ dục tướng chi. Dĩ kỳ Khởi thê Tề nữ

nghi chi. Khởi sát thê cầu tướng. Hậu sự Ngụy đắc tội, bôn sở vi tướng, Sở

Vương băng, Sở thần thích sát chi.

Dịch :

Tấm cám tội gì phải ngậm oan

Chỉ vị tham chức, hóa quên ơn

Để nay Khuê các nhiều cô nói

Muộn... cũng không thèm tướng với quan.

Khởi làm quan ở Lỗ. Tề đánh Lỗ. Lỗ muốn dùng Khởi làm tướng.

Song còn nghi ngại vợ Khởi là con gái nước Tề. Khởi bèn giết vợ để được https://thuviensach.vn

làm Tướng. Sau Sở sang làm quan ở Ngụy phải tội, chạy sang Sở được Sở

dùng làm Tướng. Khi Sở Vương chết, các bầy tôi Sở đâm chết Khởi.

https://thuviensach.vn

Tôn Tẫn

Nguyễn Công nguyên tác

Mã lăng thụ hạ tịch phong xuy,

Nhất chúc tài nhiên vạn Nỗ tùy

Khiểm đắc Quyên đầu lai để túc,

Oan gia nguyên thị cựu tương tri

Dịch :

Mã lăng hiu hắt gió cây chiều

Một đuốc bùng lên muôn nỏ theo

Đem được đầu Quyên về dưới trướng

Oan gia, bạn cũ... hạt sương gieo

Nguyên tác Song Quỳnh tiến sĩ

Binh mưu bí kế trữ khâm hoài

Nguyệt túc hà phòng danh tướng tái

Hữu nhật Bàng Quyên tương phỏng cựu

Dĩ ư thụ hạ hậu quân lai

Tẫn dữ Quyên câu học binh pháp. Quyên sĩ Ngụy, tự dĩ năng bất cặp Tẫn. Triệu chí, đoạn kỳ túc. Tề sứ cứu tải dĩ qui, tiến ư Vương, dĩ vi sư Hậu Ngụy phạt Hàn. Tề sử Tẫn phạt Ngụy cứu Hàn. Quyên văn chi, khứ Hàn qui Ngụy.

Tẫn độ kỳ hành, mộ đương chí Mã Lăng. Nãi đại thụ bạch thư viết :

«Bàng Quyên tử thử thụ hạ». Giáp đạo phục vạn nỗ, kỳ nhật mộ kiến hỏa cử nhi phát. Quyên quả dạ chí kiến bạch thư dĩ hỏa chúc chi, Vạn nỗ câu phát. Ngụy sư đại loạn. Quyên tự vẫn.

Dịch :

Mưu cơ bí mật dấu ai hay

https://thuviensach.vn

Cụt cẳng ngờ đâu vẫn tướng tài Có buổi Bàng quyên mong bạn cũ

Dưới cây sửa soạn để chờ ai.

Tẫn với Quyên cùng học binh pháp, sau Quyên làm quan với Ngụy tự

biết tài không bằng Tẫn, bèn cho mời đến rồi chặt chân. Sứ nước Tề cứu Tẫn về dâng vua Tề. Vua Tề dùng làm Quân sư. Sau Ngụy đánh Hàn. Tề sai Tẫn đánh Ngụy để cứu Hàn. Quyên nghe tin vội bỏ Hàn, về cứu Ngụy.

Tẫn đo được lối Quyên rút, biết thể nào đêm đó Quyên cũng qua Mã lăng, bèn sai vạc vỏ cây rồi viết : «Bàng Quyên chết ở dưới cây này». Đoạn cho phục quân cung nỏ một muôn gần đó và ra lệnh : «Đêm nay khi nào thấy ở gốc cây có lửa soi thì bắn». Quả nhiên đêm đó Quyên kéo quân qua đấy, thấy gốc cây vạc trắng có chữ viết bèn sai đốt lửa xem chữ gì. Hàng muôn cung nỏ đều hướng vào đốm lửa mà bắn. Quân Ngụy náo loạn.

Quyên biết mắc mưu tự đâm cổ chết.

https://thuviensach.vn

Tuân Khanh

[16] Nguyễn công nguyên tác

Tịch thượng đàm binh diệu lược khai

Nghĩ ưng chỉ chưởng khán đồ hồi

Lan Lăng nhất quận hà tu thí

Bách lý không cơ Quản Nhạc tài

Dịch :

Trên chiếu bày mưu há chịu ai

Việc trong thiên hạ vẽ trên tay

Lan Lăng một quận không bèn bõ

Trăm dặm thi đua Quản, Nhạc tài

Song Quỳnh nguyên tác

Đồ hồi chưởng thượng tín phi hư

Bách lý Lan Lăng chí vị thư

Trì sậu thánh hiền thả hưu thuyết

Khán lai Quản Nhạc quả hà như

Tuân Huống sĩ Triệu vi Lan Lăng lệnh, thường luận binh Hiếu võ vương tiền. Dư thị vị kỳ tài xất Quản nhạc, khu khu Lan Lăng, quả vi hà tai.

Án Tuân tử vân «Đồ hồi thiên hạ ư chưởng thượng».

Dịch :

Việc vẽ trên tay thực chẳng hư

Lan lăng trăm dặm chí chưa vừa

Thánh hiền so sách chưa bàn vội

Quản, Nhạc xem ra lực có thừa.

Tuân Huống làm quan ở Triệu với chức Lệnh quận Lan Lăng, ông thường ngồi bàn về binh vụ trước mặt Hiếu Võ Vương. Dư thị khen : «Tài https://thuviensach.vn

này kém gì Quản Trọng Nhạc Nghị, sao lại để ngồi vò võ mãi ở Lan Lăng».

Xét Tuân tử thường nói : «Ta tính việc thu hồi thiên hạ trên bàn tay».

https://thuviensach.vn

Thương Ưởng

Nguyễn công nguyên tác

Nguy triệu chương chương hạp cải đồ

Gia hà bất tích, tích Thương ô

Tần xa dĩ cụ quân tri phủ

Trị tích do lao giảo Đại phu

Dịch :

Triệu chứng hay hay mở rộng trò

Nhà còn không tiếc, tiếc Thương ô

Xe Tần đã sẵn, người không liệu

Sửa đổi công trình nhọc Đại phu

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

Xuất vong vô xá hận hà cùng

Ưng hối huyền kim tỉ mộc công

Khứ Ngụy bất tòng Công Thúc ngữ

Thương quân thử xứ diệc anh hùng

Dịch :

Ra đi tay trắng, hận khôn cùng

Sau nữa treo vàng chẳng kể công

Bỏ Ngụy không theo Công Thúc dặn

Thương quân điểm đó cũng anh hùng

Song quỳnh nguyên tác

Công lợi hưu căng Bá thuật kỳ

Phú cường cận hiệu cánh hà thi

Nhất thời tác pháp thiên niên hại

Ưng hận Tần xa liệt dĩ chì

https://thuviensach.vn

Thương Ưởng nhập Tần, thuyết Tần Hiếu công biến pháp. Tần phong ư Thương ô. Tần nhân đa oán chi, cư ngũ nguyệt. Tần Bá tốt, Tần nhân xa liệt Ưởng, diệt kỳ gia.

Dịch :

Công, lợi đừng khoe Bá thuật tài

Mạnh giầu dù được, đã hơn ai

Một ngày «biến pháp» ngàn năm hại

Đáng giận xe Tần chậm xé... ai.

Thương Ưởng vào Tần, nói với Tần Hiếu công xin Biến pháp. Vua Tần phong cho Ưởng ở đất Thương ô. Việc biến pháp khiến dân Tần oán ghét.

Được năm tháng vua Tần chết, dân Tần dùng xe cho xé xác Ưởng, đoạn diệt cả nhà.

https://thuviensach.vn

Quỷ Cốc Tiên sinh

[17] Song Quỳnh nguyên tác

Thanh khê Quỉ cốc khả dong thân

Khước bả tu mi độn thế trần

Bãi hạp tung hoành Quỉ dẫn quỉ 5

Phụ dong biến hiện hữu Nghi Tần.

Tính Vương danh Hủ, cư thanh khê chi Quỉ Cốc. Trương Nghi Tô Tần sư sự chi, giáo dĩ Bãi, Hạp, Tung hoành chi thuật, du thuyết Chư hầu.

Dịch :

Thanh khê hang quỉ tạm dung thân

Đem dấu mày râu lánh tục trần

Dùng thuật Tung hoành, Quỉ dạy quỉ

Lả lơi biến hiện tụi Nghi Tần

Ông họ Vương tên Hủ ở trong hang Quỉ đất Thanh khê. Trương Nghi Tô Tần thờ làm thầy, ông dạy cho thuật «Bãi hạp tung hoành» để du thuyết Chư Hầu. Bãi hạp tung hoành nòng cốt có : Làm cho địch phân hóa, làm cho địch rối ren rồi phát động hoặc khủng bố để lợi cho ta.

https://thuviensach.vn

Tô Tần

Phạm công nguyên tác

Trạo tam thốn thiệt bác cao quan

Chiến quốc nhân tài tổng giá ban

Vi thán Thế tình đa phản phúc

Thả tương Tô Tử nhất thân khan

Dịch :

Uốn ba tấc lưỡi được quan to

Chiến quốc nhân tài cả một lò

Than vãn thế tình nhiều tráo trở

Thì chàng Tô tử hãy mang so.

Nguyễn Công nguyên tác

Thiệt tệ lao quân thuyết Hợp Tung

Đa kim bác đắc tẩu thê cung

Cừ gia tất cánh vô Nam tử

Tần bản tu mi tác phụ dong

Dịch :

Miệng lưỡi kéo dài thuyết hợp tung

Nhiều vàng được vợ chị khen lung

Nhà quan không có trai thì ước,

Trai tựa Tô Tần có, hóa không.

Song Quỳnh nguyên tác

Trêu du Yên bích, Mộ Tần quan

Chiến quốc công danh khẩu thiệt gian

Khước tiếu Hầu môn đa thiếp phụ

Nghi Tần lộng đắc tá dong nhan

https://thuviensach.vn

Nghi Tần dĩ tung hoành chi thuyết, du thuyết Chư hầu, đồ thủ phú quí.

Dịch :

Sáng chơi Yên bích, tối Tần quan,

Chiến quốc công danh, miệng lưỡi soàng

Đời nhạo nhà Quan nhiều thiếp phụ

Nghi, Tần dáng dấp cung trong ban

Nghi, Tần dùng thuyết Tung hoành du thuyết Chư Hầu cầu được giầu sang.

https://thuviensach.vn

Quách Ngỗi

[18] Nguyễn công nguyên tác

Nhất ngữ thiên kim xảo tự môi

Tiếp tương quần sĩ thượng yên đài

Nhãn trung tử mã phân phân thị

Kỷ kiến Trâu bang mệnh thế tài.

Dịch :

Lời nói gói vàng khéo mối manh

Muốn cho người giỏi đến Yên kinh

Phải dùng (Ngựa chết) mua xương ngựa

Thì nước Trâu nhà khối tuấn anh.

Song Quỳnh nguyên tác

Lễ trọng diên hiền quán dĩ khai

Phân nhiên quần sĩ thượng Kim đài

Chỉ duyên Quách Tử phi minh nhãn

Mãi tuấn hà thường đắc tuân lai

Yên Chiêu Vương phỏng hiền sĩ ư Quách Ngỗi. Ngỗi viết : «Cổ hữu dĩ

thiên kim mãi tuấn mã giả. Mã dĩ tử, mãi kỳ cốt ngũ bách kim. Bất cơ niên, thiên lý mã chí giả tam». Vương dục trí sĩ. Tiên tông Ngỗi thủy. Ư thị

Vương sư sự chi, Trí thiên kim dài dĩ diên hiền giả. Sĩ tranh xu Yên.

Dịch :

Theo lễ Diên hiền quán mở ra

Tất nhiên hiền sĩ kéo về ta

Khen cho Quách Tử tinh con mắt

«Mua ngựa» câu hiền giúp Quốc gia

https://thuviensach.vn

Yên Chiêu Vương muốn vời Hiền sĩ bốn phương lại giúp, bèn hỏi Quách Ngỗi. Ngỗi tâu : «Xưa có người bỏ ra ngàn vàng để mua ngựa hay.

Nếu có con nào tiếng là ngựa hay mà đã chết, người đó cũng bỏ ra 500 lạng để mua bộ xương. Chưa đầy năm mà người đó mua được ba con Thiên lý mã». Nay nhà Vua muốn cầu hiền sĩ, nên cho Ngỗi này bắt đầu. Chiêu Vương bèn coi Ngỗi như bậc thầy, và đặt ra Đài Thiên Kim để đón hiền sĩ

bốn phương. Nghe tiếng Hiền sĩ bốn phương tranh nhau đến.

https://thuviensach.vn

Khuất Nguyên

Nguyễn công nguyên tác

Ly Tao phú bãi thạch trầm La

Tôn quốc tình thâm khứ đắc ma

Cổ điếu dương cơ lao trí chủy

Nhật quang thiên cổ chiếu trừng ba

Dương Hùng tác Ly Tao dĩ phản chi.

Dịch :

Ly tao đứt tiếng đá chìm sông

Vì nước thâm tình bỏ dứt không

Thăm viếng nhọc lòng ai luyến tiếc

Trời quang ngàn thuở nước xanh trong.

Dương Hùng làm bài «Phản ly tao» để hạ giá bản nguyên tác.

Song Quỳnh Tiến Sĩ

Bang quốc tôn thần nghĩa khí cao

Thiên thu tri kỷ hữu ly tao

Thánh hiền thiện xử bằng quân khán

La thủy đương vô tác lộ đào

Khuất Nguyên Sở Tôn thất, sự Hoài vương dĩ sàm kiến sơ. Phẫn, tác ly tao. Hậu Tương vương thiên chi Giang Nam, hoài thạch đầu Mịch La nhi tử.

Dịch :

Nước bậc Tôn thần, nghĩa khí cao

Ngàn thu tri kỷ, khúc ly tao

Thánh hiền khéo xử như ông đã

Sông nước sông La chẳng giận gào

https://thuviensach.vn

Khuất Nguyên là Tôn thất nước Sở, thờ vua Hoài vương, bị dèm pha.

Giận đời, ông làm phú Ly Tao để bầy tâm sự. Sau Vua Tương Vương cho dời ông sang Giang Nam, buồn cho tình đời, ông ôm đá nhảy xuống sông Mịch la mà chết.

https://thuviensach.vn

Nhạc Nghị

[19] Nguyễn công nguyên tác

Ly yên nghĩa bất nhẫn Yên vong (vương)

Mưu phạt hà ngôn cảm dự thương

Thặng hữu báo Yên di trát tại

Lâm li lệ mặc thuyết tiên vương

Dịch :

Lìa Yên không nỡ thấy Yên tan

Mưu đánh Yên ư chẳng giám bàn

Lời trát báo Yên còn để đó

Lẽ pha nước mắt khóc Tiên vương

Song Quỳnh nguyên tác

Thân tuy cư Tiệu bất vong Yên

Thê khấp Tiên quân mặc thượng truyền

Khởi cẩn tướng tài công tích chứ

Thần tâm trung nghĩa thủy chung toàn (tuyền)

Nghị sự Yên Chiêu Vương phá Tề vi Cử, Tức Mặc vị hạ. Huệ Vương lập nghi chi. Sử Kỵ Kiếp đại, Nghị toại bôn Triệu. Hậu Triệu giữ chi mưu phạt Yên. Khấp từ. Triệu vương nãi chỉ. Yên khủng Triệu dụng Nghị, sử

nhân nhượng chi, Nghị báo thư trần thuyết Tiên Vương. Yên nãi phong Nghị tử. Nghi phục thông Yên.

Dịch :

Thân dù ở Triệu dám quên Yên

Khóc nhớ Tiên quân bút mực truyền

Dám cậy Tướng tài, quên nghĩa lớn

Lòng thần trung nghĩa vẹn hai bên

https://thuviensach.vn

Nghị thờ Yên Chiêu vương, phá nước Tề, vây nước Cử, duy còn đất Tức Mặc chưa hạ được. Huệ Vương lên nối ngôi, có ý nghi, sai Kỵ Kiếp đến thay, Nghị bỏ chạy sang Triệu. Sau vua Triệu mời bàn việc đánh Yên.

Nghị khóc từ chối. Vua Triệu thấy thế đành thôi. Nước Yên sợ Triệu dùng Nghị, bèn sai người sang từ tạ. Nghị biên thơ trả lời trần tình nỗi oan và kể

việc mình đối với Yên Tiên vương ngày trước. Yên bèn phong cho con Nghị làm quan. Từ đó Nghị lại cùng Yên thông hiếu.

https://thuviensach.vn

Vương Xúc

Nguyễn công nguyên tác

Phong phỉ tư nhiên thất thập thành

Kháng Yên duy hữu nhất thư sinh

Đan tâm lưu tác trung hôn bổ

Tuyệt đậu do năng xướng nghĩa thanh

Dịch :

Sóng gió lan ra bẩy chục thành

Chống Yên duy có một thư sinh

Lòng son lưu với hồn trung nhỉ

Xướng nghĩa coi thường việc tử sinh

Song quỳnh nguyên tác

Cương ngữ vô đoan khởi chiến trần

Đồng cừu thùy thị kháng cường lân

Tề thành thất thập tòng phong phỉ

Hách hách cô trung chỉ nhất nhân

[20] Xúc Họa ấp nhân. Nhạc Nghị phá Tề. Sử nhân vị Xúc viết : «Bất lai hàng thả đồ ấp». Xúc viết : «Trung thần bất sự nhị quân». Toại tự kính tuyệt đậu nhi tử. Tề Đại phu văn chi, tương giữ lập Vương tử.

Dịch :

Bờ cõi không dưng gió bụi rồi

Thù chung ai chịu chống thù ôi

Thành Tề bảy chục đều giông tố

Rờ rỡ Cô trung chỉ một người.

Xúc người ấp Họa, Nhạc Nghị phá Tề, sai người nói với Xúc : «Nếu không lại hàng sẽ cho người làm cỏ cả ấp». Xúc trả lời : «Bày tôi trung https://thuviensach.vn

không thờ hai chúa». Nói xong ông tự xiết cổ họng mà chết. Đại phu nước Tề nghe tin trên, bèn cho con ông được tập chức.

https://thuviensach.vn

Lận Tương Như

Nguyễn công nguyên tác

Đầu toái năng linh Triệu bích hoàn

Qui lai nộ phát thượng xung quan

Dư uy thặng đáo Trì diên hội

Nhất sất sinh phong, địch phủ hàn

Dịch :

Đầu bể đành cam, ngọc vẫn nguyên

Ra về tức giận tóc bung lên

Oai thừa phảng phất Trì Diên hội

Tiếng thét lạnh người địch phải kiêng.

Song quỳnh nguyên tác

Bích hoàn qui triệu năng tồn Triệu

Phẫu kích yêu Tần khả khước Tần

Khí lược khởi tu Liêm lão Tướng

Vị ưng hiệp sĩ thiểu tư nhân

Tần thỉnh dĩ thành dịch Triệu bích. Tương Như phụng bích vãng Tần, Tần vô ý thường thành, Tương Như phục thủ bích khiển nhân hoài qui. Dĩ

thân đãi mệnh. Tần Vương hiền nhi qui chi. Hậu Tần, Triệu hội vu Miện trì.

Tần sử Triệu vương cổ sắt, Tương Như thỉnh Tần Vương kích phẫu, lệ

thanh sất chi, tả hữu giai phi. Triệu qui dĩ vi Thượng khanh.

Dịch :

Bích mang về Triệu là còn Triệu

Hũ gõ bởi Tần sẽ nhột Tần

Khí lược há thua Liêm lão tướng

Trong hàng Hiệp sĩ ít ai hơn.

https://thuviensach.vn

Tần nói đem thành đổi ngọc Bích của Triệu. Tương Như vâng lệnh mang ngọc sang Tần. Thấy Tần không thành thực đổi trác, Tương Như bày mẹo lấy lại ngọc Bích cho người lén đem về, còn mình ở lại đợi lệnh. Vua Tần phục là người tài cho về. Sau hai Vua Tần, Triệu hội ở Miện trì, Vua Tần sai vua Triệu đánh đờn. Tương Như đứng ra xin vua Tần gỏ hũ. Trong khi đó, Tương Như vừa nói vừa thét như sấm vang, bọn tả hữu vua Tần đều lạnh gáy nể sợ. Khi về nước được phong làm Thượng Khanh.

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

Miện trì ngũ bộ đoạt Tần quyền

Triệu bích qui lai cánh đắc tuyền

Tạ tội Liêm Pha tối hào cử

Tướng quân hiền tỉ Thượng Khanh hiền.

Dịch :

Miện Trì năm bước hiếp oai Tần

Ngọc bích thu về, việc đáng khen

Tạ tội Liêm Pha là nghĩa cử

Khanh so với Tướng cả hai hiền

https://thuviensach.vn

Mạnh Thường Quân

Nguyễn công nguyên tác

Kê cẩu vi trường diệc thụ ân

Hổ lang kiêu hãnh miễn Tần thôn

Tam thiên kiều sở Phùng xưng tối

Trâu, Mạnh hà tằng xuất thị môn.

Dịch :

Gà chó dông dài thảy chịu ơn

Hùm beo Tần nọ tránh qua cơn

Ba ngàn xấu đẹp Phùng hay nhất

Trâu, Mạnh cùng nhà khó thể hơn.

Song Quỳnh nguyên tác

Đắc sĩ như quân sĩ diệc kỳ

Kê minh Cẩu đạo hiệu truy tùy

[21] Sổ thiên hoạn dưỡng hà đa khách

Canh tịnh Tần Vương nhất ái cơ

Tề phong Điền Văn vi Mạnh Thường quân. Thực khách sổ thiên nhân.

Tần Vương văn chi, thỉnh ư Tề, dục dĩ vi tướng. Ký nhập Tần, ý tất tiên Tề

nhi hậu Tần. Tần dục sát chi. Cầu giải ư Tần Hạnh cơ. Cơ dục đắc hồ bạch cừu. Cừu dĩ hiến Vương, vô dĩ ứng. Khách hữu thiện vi cẩu đạo, đạo dĩ hiến Cơ, Cơ vị ngôn ư vương khiển qui. Hậu Vương hối, sử truy chi. Mạnh Thường chí quan, quan pháp kê minh xuất khách. Thời thượng tảo, khách hữu thiện vi kê minh giả. Dã kê văn chi giai minh. Nãi đắc thoát.

Dịch :

Tụi sĩ theo ông lắm trự kỳ

Giả gà, giả chó trộm hay ghê

Vài ngàn ăn bám không là mấy

https://thuviensach.vn

Đèo cả vua Tần một ái Cơ

Tề phong cho Điền Văn làm Mạnh Thường quân, trong nhà Văn lúc đó có vài ngàn khách. Vua Tần nghe tiếng, xin với Vua Tề cho Văn sang Tần, định dùng làm Tướng quốc. Sang Tần, ý Văn muốn trước nghĩ về Tề, sau mới nghĩ đến Tần. Thấy thế, vua Tần muốn giết Văn. Văn cầu cứu với người thiếp yêu của vua Tần, nhưng người thiếp muốn được cái áo Bạch hồ

cừu rồi mới giúp. Nhưng áo đó Văn đã chót dâng cho vua Tần. Bọn khách theo Văn có người có tài nghệ trộm, bèn lẻn vô cung trộm áo đó để Văn đưa cho người thiếp. Được áo, người thiếp nói với Vua Tần tha cho Văn về Tề, Nhưng sau đó Tần Vương hối, sai quan quân đuổi theo. Lúc này Mạnh Thường đã ra đến Ải. Luật pháp ở Ải quan : Gà gáy mới mở cửa cho khách qua lại. Bọn khách theo Văn có người khéo bắt chước gà gáy. Bèn giả làm gà gáy lên, gà quanh đó nghe gáy đều gáy theo. Văn thoát nạn qua ải về Tề.

https://thuviensach.vn

Bình Nguyên quân

Nguyễn công nguyên tác

Tọa dưỡng tam thiên tác thậm ma

Lâm hành giản khách khước vô đa

Xử nang túng phỉ Mao Trùy tiến

Cánh nhật tung ngôn nại Sở hà.

Dịch :

Nuôi khách ba ngàn lắm thế a

Khi nguy giúp đỡ mấy người ta

Nếu Mao không nhận «dùi trong túi»

Cứu viện ai mời được Sở qua.

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

Năng nhân tị túc trảm thuyền quyên

Nặc nặc tranh xưng Công tử hiền

Môn hạ vị tằng thức Mao Toại.

Bình Nguyên hư đạo Khách Tam thiên

Dịch :

Nguyên nhân xảy bước hại thuyền quyên

Miệng, miệng, đều khen công tử hiền

Dưới trướng, Mao không tình nguyện giúp

Ba ngàn thực khách chỉ ngồi yên.

Song quỳnh nguyên tác

Vô ná Tần sư dĩ áp môn

Trù năng vãng Sở ước Tung ngôn

Nang trung hạnh hữu Mao trùy thoát

Sai ủy đa thời hoạn dưỡng ân.

https://thuviensach.vn

Triệu công tử tác vi Bình Nguyên, Triệu bị Tần công, sử cầu cứu ư Sở.

Bình Nguyên ước kỳ khách nhị thập nhân dữ câu, đắc thập cửu nhân, dư vô khả thủ. Mao Toại tự tiến nãi giữ [22] câu chí Sở, giữ Sở Vương ngôn Hợp Tung, nhật xuất chí nhật trung bất quyết. Toại án kiếm lịch giai nhi thượng, trần thuyết lợi hại, hiếp Sở định Tung nhi qui. Sở Xuân thân cứu Triệu.

Dịch :

Vô cớ quân Tần lại kéo sang

Ai người biểu Sở nạn môi răng

May sao Mao Toại dùi trong túi

Đền đáp ơn ông đã đãi đằng...

Triệu công từ là Bình Nguyên quân. Triệu bị Tần đánh, sai cầu cứu Sở.

Bình Nguyên quân định cầm đầu một phái đoàn hai mươi người sang Sở, trong đó tuyển toàn môn khách của ông. Chọn mãi chỉ được có 19 người, ngoài ra không chọn được ai nữa. Mao Toái tự tình nguyện đi, bèn cùng sang Sở. Ông cùng vua Sở bàn truyện «Hợp Tung» từ sáng đến trưa mà chưa quyết định. Toại bèn cầm gươm lên thềm điện trần thuyết về lợi hại cho vua Sở nghe. Vua Sở phải chấp thuận hợp tung. Phái bộ mới về Triệu.

Sở sai Xuân Thân sang cứu Triệu.

https://thuviensach.vn

Mao Toại

Nguyễn công nguyên tác

Thủ kiếm đề minh xuất Sở sư

Tam thiên lục lục quí tu mi

Xử nang vị khả khinh tương tiếu

Bất thỉnh hà do dĩnh thoát chùy.

Dịch :

Gươm chỏ hẹn ngày Sở xuất quân

Ba ngàn lúc nhúc nhục ôi thân

Dùi nằm trong túi chưa thò mũi,

Khì đã thò ra, sắc bội phần.

Phạm công nguyên tác

Sở Triệu tung thành nhất thoát chùy

Tam thiên thực khách thất tu mi

Tướng thiên hạ sĩ phi dung dị

Vi Tiếu Bình Nguyên tự giác chì

Dịch :

Sở, Triệu, Hợp Tung bởi mũi dùi

Ba ngàn thực khách mặt đen thui

Biết tài thiên hạ đâu rằng dẽ

Cười trách Binh Nguyên biết chậm thôi.

Song Quỳnh nguyên tác

Doanh môn tằng dưỡng tam thiên khách

Lâm sự toàn bằng nhất sĩ tài

Sở Triệu bất phùng tương đối lũy

Tiên sinh hà nhật thoát chùy lai.

https://thuviensach.vn

Bình Nguyên quân như Sở, Mao Toại tự tiến viết : Sĩ xử thế như chùy xử nang, thần kim nhật xử nang trung thoát dĩnh nhi xuất. Khách thập cửu nhân mục nhi tiếu chi. Cập chí Sở, Toại kiếp Sở định Tung ước. Toại tả thủ

chì bàn, hữu thủ chiêu thập cửu nhân sáp đường hạ viết : Công đẳng lục lục.

Sở vi nhân nhân thành sự giả.

Dịch :

Đầy nhà từng nuôi ba ngàn khách

Việc đến trông nhờ một bậc tài

Sở Triệu nếu chưa thành đối lũy

Ngày nào Tiên sinh cho dùi khai

Bình nguyên quân sang Sở, Mao toại tình nguyện đi theo, nói : «Kẻ sĩ

ở đời như cái dùi trong túi, bữa nay xin cho mũi dùi được thò ra». Mười chín người khách nghe Toại nói đều nhìn nhau mà cười. Khi đến Sở, Toại uy hiếp vua Sở phải lập «Tung ước» bằng cách : Tay phải nắm bàn tay phải vẫy 19 người trong bọn đến dưới thềm mà rằng : các ông còn lóng ngóng gì nữa ? Đó chính là do người mà nên việc.

https://thuviensach.vn

Phạm Thư

Nguyễn công nguyên tác

Đoạt vị cư nhiên ách nhiễm hầu

Đồ Lương chỉ xách Ngụy Tề đầu

Nhược phi biến kế phùng Yên khách

Na đắc toàn danh Bảo Ứng hầu

Dịch :

Đoạt chức không đâu, ức nổ hầu

Chính danh đòi được Ngụy Tề đầu

Nếu không biến kế nhờ Yên khách

Sao được toàn danh bảo ứng hầu.

Phạm công nguyên tác

Hàm dương để hí đắc phong vân

Lục quốc sơn hà thác nhập Tần

Mạc đạo Ngụy Tề thiên nhục nhỡn

Trần ai vật sắc kỷ hà nhân.

Dịch :

Hàm dương đùa giỡn gặp phong vân

Sáu nước non sông báo thuộc Tần

Chớ trách Ngụy Tề là mắt thịt

Trần ai mấy kẻ biết danh nhân

Song Quỳnh nguyên tác

Đái liễu tàn thương nhập tướng Tần

Vinh hoa hoán khước cựu phong trần

[23] Cổ Khanh dục phỏng Cố nhân phủ

Thực liệu giai tiền đậu dĩ trần

https://thuviensach.vn

Dịch :

Mang vết tàn thương, sang Tướng Tần

Vinh hoa đem đổi cái phong trần

Cổ Khanh như muốn thăm người cũ

Xiết họng bên thềm đủ thức ăn

Bài hai cùng tên của Song Quỳnh Tiến sĩ

Như hử quân tài khởi thân cùng

Triêu từ Ngụy Quốc mộ Tần cung

Cổ Khanh thả mạc lân hàn sĩ

Lục quốc sơn hà bão chưởng trung

Thư sĩ Ngụy, giữ Tu cổ sứ Tề. Tề tư giữ Thư kim, Cổ nghi Thư thông Tề qui cáo kỳ Tướng Ngụy Tề. Tề suy kích Thư. Thư dương tử, quyển dĩ

chách trí xí trung. Thư cáo thủ giả đắc xuất, cánh danh Trương Lộc. Tần sứ

chí, tiềm tải qui Tần, Tần dĩ vi Tướng.

Hậu Cổ sinh Tần, Thư tệ y vãng kiến chi. Cổ viết : Phạm Thúc nhất hàn chí thử, dĩ tệ bào giữ chi. Toại vị Cổ ngự chi Tướng phủ. Thư tiên nhập, Cổ vấn môn hạ, tri kiến khi, nãi tạ tội. Thư nãi đại thỉnh Chư hầu tân khách, tọa Cổ đường hạ, trí tỏa đậu kỳ tiền nhi mã thực chi.

Dịch :

Tài cán như ngươi há phải cùng

Sáng dời nước Ngụy, tối Tần cung

Cổ khanh gã biết thương hàn sĩ

Sáu nước non sông tay nắm trong.

Thư làm quan nước ngụy, cùng Tu Cổ sang sứ Tề. Nước Tề tặng vàng riêng cho Thư. Cổ nghi là Thư có ý thông tư với Tề. Khi về Cổ nói với Tướng quốc Ngụy Tề. Ngụy Tề sai nọc ra đánh. Đau quá Thư phải giả vờ

chết. Ngụy Tề sai quân sĩ lấy phên cuộn lại vứt vào cầu tiêu. Thư năn nỉ với quân canh giữ được thả ra, bèn đổi tên là Trương Lộc.

https://thuviensach.vn

Sau Tần ngầm sai sứ sang đón về cho làm tướng. Gặp lúc Cổ sang sứ

Tần, Thư vận áo rách đến thăm. Cổ trong thấy ngạc nhiên hỏi : «Chú Phạm đói rét đến cỡ vậy à ?» Nói xong, lấy cái áo cũ đưa cho. Thư xin dong xe cho Cổ đến Tướng phủ. Đến nơi Thư vào trước. Cổ hỏi thăm người giữ cửa mới biết Thư là Tướng quốc, bèn vào yết kiến tạ tội. Thư cho mời Tân khách của Chư hầu đến ăn tiệc, bắt Cổ ngồi ở dưới thềm, cho ăn như ngựa vậy.

https://thuviensach.vn

Tín Lăng Quân

Nguyễn công nguyên tác

Nhất chiến thôi Tần giải Triệu nguy

Đoạt quân sát tướng cừu nan từ

Tuy nhiên thượng thắng tha công tử

Thụ địa vô hà dĩ khất sư

Dịch :

Một trận ngăn Tần Triệu hết nguy

Cướp quân giết tướng lỗi khôn từ

Tuy nhiên Công tử hơn người khác

Nhận đất chưa gì đã khất sư

Song Quỳnh nguyên tác

Hào hiệp nhân vi hào hiệp danh

Thiết phù cứu Triệu giải Tần binh

[24] Bất tri tha nhật Tần công Ngụy

Quả phủ Binh Nguyên niệm cựu tình

Ngụy công tử Vô Kỵ vi Tín-Lăng-Quân. Tần vi triệu, Bình Nguyên quân cầu viện ư Vô Kỵ, Vô Kỵ trị sát Tấn Bỉ, đoạt kỳ binh phù cứu Triệu phá Tần.

Dịch :

Hào hiệp người, nên hào hiệp danh

Cướp quân cứu Triệu, đuổi Tần binh.

Rồi sau nếu xảy Tần xâm Ngụy

Không biết Bình Nguyên có nhớ tình.

Ngụy công tử Vô Kỵ là Tín-Lăng-Quân, gặp lúc quân Tần đánh Triệu, Bình Nguyên quân cầu viện với Vô Kỵ. Vô Kỵ bèn giết Tướng quân là Tấn https://thuviensach.vn

Bỉ, cướp lấy binh phù và quân sĩ, tiến sang đánh Tần giải vây cho Triệu.

https://thuviensach.vn

Bạch Khởi

Nguyễn công nguyên tác

Thượng đảng nghiêu ca phụ sách huân

Ứng hầu sàm khẩu dĩ ngân ngân

Đỗ Bưu nhất kiếm không hàm nộ

Ký phủ Trường bình kỷ vạn quân

Dịch :

Thượng đảng lời ca, sách lược tài

Ứng Hầu sàm báng miệng khơi khơi

Đỗ Bưu một kiếm oan hay chẳng

Nhớ chửa trường Bình việc sớm mai...

Song Quỳnh nguyên tác

Bằng nhĩ binh mưu tướng lược trường

Ứng Hầu tảo dĩ phục phong mang

Trường Bình kỷ vạn nhân oan trái

Nhất kiếm Bưu đình vị túc thường.

Khởi vi Tần Tướng phá Triệu, khánh hàng tốt tứ thập vạn ư Trường Bình. Ứng Hầu kỵ kỳ công, hứa Triệu hòa, bãi binh, hựu tiềm khởi ư

Vương. Khởi khứ Hàm Dương chí Đỗ Bưu, Vương tứ chi kiếm tự sát.

Dịch :

Chú cậy mưu cao tướng lược tài

Ứng Hầu gươm sắc phục bên vai

Trường Bình mấy vạn người chôn sống

Một kiếm Bưu Đình chưa đủ phai...

Khởi làm Tướng nước Tần đánh Triệu, chôn sống bốn mươi muôn quân đã hàng. Ứng hầu thấy vậy ghen công, bèn cho Triệu hòa, hai nước bãi https://thuviensach.vn

binh, lại ngầm tâu dèm Khởi với vua Tần. Khởi về Hàm Dương đến Đỗ

Bưu, nhận được gươm của Vua Tần bắt tự sát.

https://thuviensach.vn

Lỗ trọng Liên

Nguyễn công nguyên tác

Thùy vương thùy đế tức nan câm

Tu tác Tần dân thị bản tâm

Bất đạo hải đông ngô túc nguyện

Ngũ thành tỉ thoát huống thiên câm (kim)

Dịch :

Ai vương ai đế cấm ngăn ai :

Xấu hổ làm dân của nước ngoài

Đông hải khỏi ra là mãn nguyện

Năm thành chẳng thiết huống vàng thoi.

Song Quỳnh nguyên tác

Đông Hải trừng thanh khả tị trần

Định dong Tần đế tác Tần dân

[25] Vị tu tỉ thoát ngũ thành sự

Kỳ khí lăng lăng dĩ quýnh nhân

Trọng liên Tề nhân, Trần ký phá Triệu, Chư hầu dục đế Tần. Trọng Liên viết : Tần nhược đế tắc Liên hữu đạo Đông Hải nhi tử, bất nguyện vi chi dân giã. Chư Hầu toại bất phục ngôn đế Tần. Hậu Triệu dục phong Liên ngũ thành, Liên bất thụ. Bình nguyên quân nãi dĩ thiên kim vi thọ. Liên tiếu viết : Sở quí thiên hạ sĩ giả, vị nhân bài nạn giải phọc nhi vô thủ giã. Toại từ

khứ.

Dịch :

Đông Hải tuy trong, lánh được đời

Dong cho Tần đế để làm tôi

Năm thành coi rẻ như mang dép

Khí lạ lâng lâng sáng vượt đời.

https://thuviensach.vn

Trọng Liên người nước Tề, Tần đánh được Triệu, Chư Hầu muốn tôn Tần làm Đế. Trọng Liên nói : Nếu tôn Tần làm Đế, thì Liên này chạy ra Đông Hải mà chết, chứ nhất định không làm dân Tần. Do đó Chư Hầu bỏ

không bàn chuyện tôn Tần làm Đế. Sau vua Triệu muốn phong cho Liên năm thành. Liên hết sức từ, Bình-Nguyên-Quân đưa năm ngàn vàng đến chúc thọ. Liên cười mà rằng : Cái quí của kẻ sĩ trong thiên hạ là vì người trừ nạn cởi trói mà không kể công. Nói xong từ tạ bỏ đi.

https://thuviensach.vn

Yên Đan

Nguyễn công nguyên tác

Nhất chủy như năng tệ ác nhân

Phù Tô hiền tự tất canh tân

Đồ cùng cánh thố Kinh Kha thủ

Thiên họa Yên Vương thị họa Tần

Dịch :

Một kiếm mà hay giết ác nhân

Phù Tô nối nghiệp sẽ canh tân

Kinh Kha không thể làm xong việc

Là vạ vua Yên, vạ cả Tần

Song Quỳnh nguyên tác

Mạn tương Yên yến thí Tần tiên

Bất tử Tần vương khước tử Yên

Liệt quốc quân thần tu tảo kế

Mưu đồ nghiêu hãnh khởi cầu tuyền.

Yên Thái Tử Đan oán Tần, mộ đắc Tráng sĩ Kinh Kha, sử hoài chủy thủ nhập Tần thích Tần vương. Kha phụng đốc vưu địa đồ chí Tần, tiến đồ

dĩ kiến, tù cùng chủy kiến. Kha tả thủ bả Vương tụ, hữu thủ khám chi.

Vương kinh khởi, tụ tuyệt, Vương hoàn trụ nhi tẩu, Kha dẩn chủy thủ thích vương bất trúng, trúng đồng trụ, Tả hữu thượng tiền điện sát Kha, Tần cánh diệt Yên.

Dịch :

Chuyện đem sức yến thử roi Tần

Chẳng chết vua Tần chết đến thân

Sáu nước vua tôi nên sớm liệu

Quanh co mưu tính, khó lòng ngăn.

https://thuviensach.vn

Thái tử Đan nước Yên oán vua Tần, mộ được Tráng sĩ Kinh Kha, Thái tử nhờ Kinh Kha mang gươm sang Tần, đâm chết vua Tần. Kha mang bản đồ sang Tần, vờ dâng địa-đồ, rồi tay trái vớ lấy áo vua Tần, tay phải cầm dao đâm. Vua Tần sợ quá, dứt áo ra mà chạy quanh ở cột điện. Kha đâm không trúng, trúng vào cột. Tả hữu của vua Tần chạy lên giết được Kinh Kha. Vua Tần cho quân diệt Yên.

https://thuviensach.vn

Kinh Kha

[26] Nguyễn công nguyên tác

Chủy ninh bất lợi hận vô tài

Thích trụ hà thành chí dĩ hôi

Uổng liễu Phàn Kỳ khinh hứa tá

Kỷ thời hoàn đắc nhĩ đầu lai

Dịch :

Gươm kia không bén, giận không tài,

Trúng cột thành ra chí nguội rồi

Uổng sức Phàn Kỳ lòng phó thác

Đầu mình bao thũa trả về nơi.

Song Quỳnh nguyên tác

Chủy thủ đề lai họa nhập Tần,

Xung quan nhuệ khí bạc tầng vân

Tần vương bất lạc Kinh Kha thủ

Thiên sử tiên suy lục quốc quân.

Kinh Kha Vi Yên đan thích Tần bất trúng nhi tử.

Dịch :

Lăm lăm gươm báu dắt sang Tần

Mây mỏng vì làn nhuệ khí dâng

Tần chúa không do Kha giết chết

Ý trời, sáu nước sẽ lầm than.

Kinh Kha vì Yên Đan đâm vua Tần không trúng rồi bị giết.

Bổ lục Nguyễn công Vịnh Cao tiệm ly

Dịch thủy thương tâm cựu khúc tàn

Tần đình nhất kích phát xung quan

https://thuviensach.vn

Thử hồi trúng phủ hà tu vấn

Hách đắc cừu nhân phũ dĩ hàn.

Tiệm Ly Kinh Kha khách giả, Kha bại trận, Tiệm Ly dĩ kích trúc kiến Tần, dĩ đao trí trúc trung, kích Tần vương bất trúng nhi tử.

Dịch :

Khúc hát thương tâm chửa đã tàn

Tóc đều dựng đứng, tiếng dao vang

Bấy giờ dù trúng hay không trúng

Khoái cái kẻ thù mật tưởng tan.

Tiệm Ly là khách của Kinh Kha, sau khi Kha thất bại, tiệm ly mượn tiếng thổi ống trúc để được yết kiến vua Tần. Ông dấu dao trong ống sáo, lấy dao đánh vua Tần không trúng rồi bị giết.

https://thuviensach.vn

Thủy hoàng

Bổ lục Nguyễn công vịnh Thủy hoàng

Mậu Tần thiên giả Cổ nhân nhi

Nhất hổ bào hao lục quốc bi

Hổ diệc lưỡng phiên tao trị phách

Tiền phiên chủy thủ, hậu phiên suy

Dịch :

Buôn Tần trời mượn con nhà buôn

Một cọp rống gầm sáu nước buồn

Cọp cũng hai phen chồn vía cọp

Trước dao sau ống tiếp theo luôn

https://thuviensach.vn

Mao Tiêu

Song Quỳnh nguyên tác

Tần đỉnh an tri tráng sĩ nhan

Mao sinh diệc hạnh đắc sinh hoàn

Thế phùng chiến quốc đa kỳ khách

Hỉ thiệp ba đào hung dũng gian

Tần thái Hậu giữ Cù Độc tư thông. Sự giác, Tần thiên Thái Hậu vu Ung hạ, lệnh cảm gián giả tử. Gián nhi tử nhị thập thất nhân. Hậu hữu Tề

khách Mao Tiêu thỉnh gián, Vương dục phanh chi. Tiêu [27] viết : Bệ hạ

hữu cuồng bột chi hành kim thiên hạ văn chi, tận ngõa giải vô hướng Tần giả, thiết nguy chi. Ngôn dĩ, giải y phục chất. Vương hạ điện thủ tiếp chi, tước dĩ Thượng khanh.

Dịch :

Tần ác ai ngờ Tráng sĩ gan

Mao sinh may mắn được thân toàn

Trông thời Chiến quốc nhiều người lạ

Sóng gió rập rềnh vẫn lội sang.

Tần Thái Hậu tư thông với Cù Độc, việc vở lỡ, vua Tần cho đầy Thái hậu ở Ung Hạ. Đoạn ra lệnh : «Ai can thì giết». Có hai mươi bảy người can rồi bị giết. Sau có một người khách ở Tề tên Mao Tiêu xin can. Vua Tần định cho mổ bụng làm tội. Tiêu tâu : Bệ hạ có việc làm điên rồ, khiến thiên hạ nghe nói đến, tinh thần đều như ngói đổ, không ai muốn quay về với Tần nữa. Thần trộm nghĩ như vậy là nguy quá. Nói xong Tiêu cởi áo đợi mổ.

Vua Tần thân xuống khỏi điện dắt lên, phong cho tước Thượng khanh.

https://thuviensach.vn

Phạm Tăng

Phạm công nguyên tác

Ngọc đẩu đồng tàn Sở Bá khuynh

Lão thần nan giữ lão thiên tranh

Thu phong cổ chủng a hồn tại

Tứ bách càn khôn thế thế minh

Dịch :

Chén ngọc tan, điềm nghiệp Sở hư

Lão thần tranh nổi Lão thiên ư

Gió thu mồ cũ hồn ai thấy

Bốn kỷ đất trời đã định rư

Nguyễn công nguyên tác

Mục hạ long văn thi nhược vô

Phúc trung kỳ kế cánh thùy thâu

Quân vương tảo ngộ Hồng môn quyết

Cửu quận thùy năng đoạt bá đồ

Dịch :

Dưới mắt coi đời có cũng không

Lòng bao kế lạ mấy ai hòng

Hồng Môn vua biết nghe theo kế

Chín quận còn ai nhắc Bái công

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

Nhụ tử hà năng giữ hữu vi

Bất tri long chuẩn đế vương tư

Hư truyền Á phụ đa kỳ kế

Ngọc quyết hà như thảo cụ thi.

https://thuviensach.vn

Dịch :

Con trẻ làm nên trò trống chi

Chẳng coi rồng tướng Đế vương kia

Nghe đồn Á Phụ nhiều mưu lạ

Ngọc quyết đem dùng chẳng thích nghi

Song Quỳnh nguyên tác

Ngũ thái long thành Hán hữu vương

Bách Tăng nan vị Sở tranh cường

Tuy nhiên Tăng diệc Sở mưu sĩ

Tăng vi vương thời Sở vị vương (vong)

Tăng niên thất thập sự Hạng vương, thường khuyến Hạng vương cấp kích Bái công. Hán dụng Trần Bình phản gián kế. Vũ nãi nghi Tăng, Tăng khất qui, chí Bành thành nhi tử.

Dịch :

Năm vẻ mây rồng Hán có vua,

Trăm Tăng khó giúp Sở tranh đua

Dù sao Tăng cũng nhiều mưu kế

Tăng nếu còn thì Sở chửa thua.

Tăng, tuổi bảy mươi giúp Hạng vương, thường khuyên Hạng vương nên trừ gấp Bái công đi. Sau Hán dùng mẹo phản gián của Trần Bình, khiến Vũ nghi Tăng. Tăng thấy vậy xin về. Đến Bành Thành uất chết.

https://thuviensach.vn

Tiêu Hà

Phạm công nguyên tác

Tiền nhật liên thù ngũ tải lao

Ngạn đình do thắng Vị Ương đao

Phong ba cảnh giới tri đa thiểu

Mạc bả tham tâm trách lại tào

Dịch :

Giúp Hán năm năm khó nhọc hung

Vị Ương tuy thoát cũng mang gông

Trải bao sóng gió bao hoàn cảnh

Bởi «lại» mà tham, có hoặc không

Song Quỳnh nguyên tác

Huân nghiệp khôi nhiên nhất đại thần

Diệc hiên miện khách, diệc ni trần

Nãi ông phi thị năng vinh nhục

Chỉ vị công danh ngộ liễu nhân

[28] Hà thường vi Tần lại, hậu tòng Hán vương, sáng nghiệp đệ nhất công thần, vị quán quần thần diệc bất miễn giới hệ chi nhục.

Dịch :

Nghiệp lớn công ông kể đứng đầu

Áo xiêm bùn bụi trải như nhau

Nãi ông câu chuyện vinh và nhục

Là bởi công danh lừa lọc nhau.

Hà trước làm lại cho nhà Tần, sau giúp Hán vương, mở nghiệp được coi là Công thần số một, đứng đầu trăm quan. Sau vẫn bị cái nhục giam chấp.

https://thuviensach.vn

Hàn Tín

Nguyễn công nguyên tác

Bái Tướng đăng đàn quyết sở vương

Anh hùng kết thúc quýnh tầm thường

Tử sinh nghĩa bất sơ tâm phụ

Do bả Hàn nhi thác Triệu vương

Dịch :

Nhân tướng lên đàn biết sở thua

Anh hùng đoán xét phải tay vừa

Tử sinh vì nghĩa không đành phụ

Còn giữ thằng con gửi Triệu xưa

Phạm công nguyên tác

Tần, Hạng ký bình, Tín tự nan

Cái thiên hữu Hán tức vô Hàn

Vị Ương diệc tục Ô Giang hận

Chung thủy anh Hùng ngũ tải gian

Dịch :

Tần, Hạng bình xong, Tín bị tàn

Ý trời có Hán tức không Hàn

Vị Ương nối hận Ô Giang đấy

Sau trước năm năm sự nghiệp tàn

Nguyễn công nguyên tác

Chân long dĩ đế, giả vương cầm

Suy giải ân thâm oán diệc thâm

Phương ngoại tức nan Hoàng Thạch lữ

Nhất can hà bất điếu Hoài âm

https://thuviensach.vn

Dịch :

Rồng thiệt làm vua, vua giả tù

Suy ra ân oán chuyện không ngoa

Bên trời chẳng biết theo Hoàng Thạch

Thà lại Hoài âm câu dưỡng già

Song Quỳnh nguyên tác

Trịch liễu ngư can yêu ấn huyền

Đáo đầu vinh lợi cánh mang nhiên

Hạng, Lưu, tả hữu nan đầu túc

Giáng, Quân công danh xỉ tị khiên

Vọng mãn Sở Vương phong tước nhật

Oán sinh Vân Mộng xuất du tiền

Di ngôn hoàn ngộ nga câu thảm

Chỉ giáo phương tri Phiếu mẫu hiền

Tín Hoài âm nhân, gia Bần, điếu vu thành hạ. Ký nhi sự Hạng vương, hựu khứ Hạng tòng Hán vương nhập Ba Thục, đăng đàn bái Tướng. Tá Hán thủ thiên hạ. Phong Sở Vương. Nhân hữu thượng thư cáo biến. Vi Lã Hậu sở sát.

Dịch :

Ném cái cành câu vớ ấn đeo

Gặp thời vinh hiển biết bao nhiêu

Hạng, Lưu phải trái khôn chen gót

Giáng, Quán ngang vai hổ đứng triều

Thỏa mãn Sở Vương ngày chịu tước

Oán hờn Vân Mộng lúc đi theo

Sau rồi người đẹp giam sầu thảm

Phiếu Mẫu dạy lời đáng để treo

https://thuviensach.vn

Tín người Hoài âm, nghèo câu cá ở dưới bờ thành. Đã thờ Hạng Vương, rồi lại bỏ Hạng Vương theo Hán Vương vào Ba thục, được lên đàn phong Tướng, giúp Hán lấy xong thiên hạ được phong tước Sở Vương. Sau nhân có người dâng thư cáo biến, Bị Lã Hậu bắt giết chết.

https://thuviensach.vn

Trương Lương

[29] Nguyễn công nguyên tác

Vị cấp thường ân thố liễu chùy

Canh thân hựu nhập Hán vương suy

Long hưng hầu hoẳng phi ngô ý

Ngũ tải không đa nhất cục kỳ

Dịch :

Vì gấp đền ơn chẳng bỏ cơ...

Sau vào màn trướng Hán vương chờ

Rồng bay khỉ chết mình đâu muốn

Mới thoáng năm năm một cuộc cờ.

Phụ lục mai Am Công chúa nguyên tác

Tá trợ chân kham Đế giả sư

Công thành hợp giữ Xích tùng kỳ

Định chừ hà sự bằng thư trĩ

Hán tộ tương khuynh chấp cữu thùy.

Dịch :

Mượn cớ vô làm thày của vua

Công thành đi với Xích tùng xưa

Định ngôi Chừ nhị bàn vơ vẩn

Ngôi Hán mà nghiêng lỗi chẳng vừa.

Song quỳnh Nguyên tác

I

Diệc tòng Xích đế diệc tòng tiên

Tri lược phi phàm khí độ tiên

Tiến thoái cơ quan thùy thức phá

https://thuviensach.vn

Thị hàn công tử thị thần tiên II

Chỉ vị Hàn ân nhập Hán duy

Dĩ Hàn nhi xuất, dĩ Hàn qui

Phiêu phiêu phượng cử, hồng minh ngoại

Thống hận Hàn, bành phạp kiến cơ

Tử Phòng, Hàn gia Công Tử, Hàn vi Tần, Hạng sở sát, Tử Phòng tòng Hán Cao Tổ báo thù Tần, Hạng. Sự thành khứ Hán, hướng Cốc thành du.

Dịch :

Rằng theo Xích Tử Dịch với theo Tiên

Chí lược không phàm, khí độ Tiên

Lui tới, cơ quan... ai biết nổi

Đương Hàn công Tử hóa thần tiên

II

Muốn trả ơn Hàn, giúp Hán chơi

Vị Hàn ra, lại vị Hàn lui

Tung tăng cánh phượng phương trời thẳm

Giận tụi Hàn, Bành chẳng biết nơi

Tử Phòng, một Công Tử nước Hàn. Vua Hàn bị Tần, Hạng giết. Tử

phòng theo Hán Cao Tổ báo thù hai nhà Tần, Hạng. Việc xong, ông bỏ Hán, mượn tiếng là đi chơi ở Cốc thành.

https://thuviensach.vn

Phàn Khoái

Nguyễn công nguyên tác

Hồng Môn liệt tỷ tiếu trùng đồng

Bài đạt trung ngôn khởi Nãi ông

Suy ác mưu thần lao chỉ họa

Thiệt phong chung nhượng vũ phu hùng

Dịch :

Hồng Môn rách mắt liếc đôi ngươi

Bầy đặt lời trung nghe rất suôi

Màn trướng mưu thần bao tính toán

Thua ông quan võ đúng mười mươi

Song quỳnh nguyên tác

Tham tài hiếu sắc ngộ anh hùng

Nhất dược Tần cung tỉnh Nãi ông

Thế thượng khoái đồ lương bất thiểu

Thị thùy trác hữu trạnh thần phong

[30] Bái Công Tần cung dụ lưu cư chi, Phàn Khoái gián dĩ hoàn quân Bá Thượng.

Dịch :

Của tham sắc muốn hại anh hùng

Thuốc đắng ông làm tỉnh Bái công

Như Khoái trên đời ai dễ sánh

Mấy ai phong độ đặng như ông

Bái Công vào cung nhà Tần, ý muốn lưu cư ở đấy để hưởng thú gái đẹp nhiều của cải lắm. Phàn Khoái tha thiết khuyên rút quân về Bá Thượng.

https://thuviensach.vn

Điền Hoành

Nguyễn Công nguyên tác

Nam diện hề kham bắc diện canh

Vương hầu tuy quí khẳng du sinh

Tráng tai ngũ bách đồng tâm lữ

Nhất đảo anh hùng vạn cổ danh

Dịch :

Quay mặt Nam rồi, lại bắc ư

Vương, Hầu dù quí, chỉ là hư...

Mạnh thay tráng sĩ năm trăm bạn

Một đảo... anh hùng, muôn thuở lưu

Song Quỳnh nguyên tác

Tần bất vi ô, Hán bất vinh

Dao dao cách thủy nhất triều đình

Quên sinh ngũ bách quân thần nghĩa

Đảo tự cô cao, hải tự thanh.

Hán ký diệt Sở, Điền Hoành cụ tru, giữ kỳ đồ ngũ bách nhân, nhập cư

hải đảo trung. Hán triệu chi. Hoành viết : Ngô giữ Hán nam diện xưng Cô, nãi bắc diện sự chi, sỉ thậm. Nãi tự sát, kỳ đồ diệc giai tự sát.

Dịch :

Tần chẳng là dơ, Hán chẳng vinh

Song song cách biển một triều đình

Vua tôi thác nghĩa năm trăm mạng

Đảo tự cao mà biển tự xinh.

Hán đã diệt được Sở, Điền Hoành sợ bị giết, đem năm trăm đồ đảng ra ở ngoài đảo giữa biển. Vua Hán cho sứ ra triệu. Hoành nói với tả hữu : Ta https://thuviensach.vn

với Hán, trước đây đều ngảnh mặt về Nam xưng Cô, nay ta lại ngảnh mặt về Bắc mà thờ, còn xấu hổ nào bằng. Nói đoạn, ông tự sát, năm trăm đồ

đảng của ông đều tự sát theo.

https://thuviensach.vn

Tứ Hạo

Nguyễn công nguyên tác

Bạch vân thàm xứ cửu vong ky (Cơ)

Trần cục hà tằng quản thị phi

Bất giải thử hồi can thậm sự

Minh hồng khước bạng Hán sồ phi

Dịch :

Mây trắng non xanh đã bạn bè,

Sự đời lấn vấn nữa mà chi

Sau rồi can thiệp vào trong việc

Tổ Hán chim Hồng lắm thị phi.

Phạm công nguyên tác

[31] Thiểu yếm công danh, lão đắc quan Yên nguy hữu hệ Hán giang san

Hàn, Bành dĩ bị nga câu thảm

Cố vị Lưu hầu nhất đáo quan.

Dịch :

Trẻ chán công danh, già hám quan

Non sông nhà Hán, định nguy an

Hàn, Bành đã bị vòng giam chấp

Cố giắt Lưu Hầu tránh lửa than 6

Song Quỳnh nguyên tác

Thế ngoại chiêu yêu hữu Tử Phòng

Thả từ cố lãnh kiến Cao Hoàng

Phu cơ khả cát Thích Cơ ái

Vũ dực phiên thành Lã thị vương.

https://thuviensach.vn

Tứ lão tị Tần loạn, ẩn ư Thương Sơn, hán Cao dục dịch Thái tử, Tử

Phòng vi kế chiêu chí tứ lão vi vũ dực. Hán toại bất dịch Thái tử. Tứ lão phục từ qui Thương sơn.

Dịch :

Vì nể van xin bởi Tử Phòng

Nên dời đỉnh núi, gặp Cao hoàng

Thích Cơ bị lạt tình da thịt

Lông cánh gây cho tụi lã vương.

Bốn ông cụ tránh loạn nhà Tần, vào ẩn tích ở Thương sơn, Hán Cao Tổ

muốn thay đổi ngôi Thái tử, Tử Phòng bầy mưu mời bốn ông cụ xuống núi làm vây cánh cho Thái tử. Thấy thế, Hán Cao bỏ ý định thay đổi. Bốn ông Cụ từ giã Thái tử rồi lại về ẩn ở Thương sơn.

https://thuviensach.vn

Tào Tham

Nguyễn công nguyên tác

Công thành lược địa tối công đa

Thuần tửu bôi trung ngụ nhiếp hòa

Tướng phủ thử hồi vô biệt sự

Lại Tào ca bãi quốc nhân ca

Dịch :

Đánh thành mở đất có công to

Rượu ngọt trong ly sực vị hòa

Tướng phủ lúc này không mấy việc

Lại nha dứt tiếng, nối dân ca

Song Quỳnh nguyên tác

Ngũ niên đãng định tẩy chinh trần

Giải liễu nhung bào vị Tướng thần

Trị thuật dĩ sư Hoàng, Lão huấn

Thùy tương bất học tiếu tư nhân

Tào Tham tại Huệ đế thời vi Tướng, dĩ Hoàng Lão thanh tịnh vi trị, phủ trung vô sự. Vi tướng tam niên, bách tính ca chi.

Dịch :

Năm năm đánh đánh dẹp khoác nhung bào

Nay cởi nhung y giữ chức cao

Cai trị dựa theo Hoàng Lão dạy

Học hành tuy kém, cũng thanh tao.

Tào Tham làm Tướng Quốc dưới thời Hán Huệ Đế, ông lấy đạo Thanh tịnh của Hoàng, Lão, làm tiêu chuẩn cai trị, trong phủ nhàn hạ ít việc. Làm Tướng Quốc ba năm, trăm họ ca tụng ông là người có đức chính.

https://thuviensach.vn

Chu Bột

Phạm công nguyên tác

Bắc nam nguyên thị Hán gia quân

Nhất thản hà tu tả hữu phân

Thái úy dã tằng a Lã thị

Khủng nhân nghi ngã cố nghi nhân

Dịch :

Bắc Nam đều là quân nhà Hán

Riêng rẽ là đầu rước lấy nạn

Thái úy khéo lừa bọn Lã vương

Mấy thằng hay nghi đều vào cạm.

Nguyễn công nguyên tác

Lộc, Sản đương nhiên bất giải binh

Bắc môn nhất lệnh khởi năng hành

An Lưu diệc phí Tướng quân lực

Hạt nhược kiên trì Bạch Mã minh.

Dịch :

Lộc, Sản trong tay còn giữ binh

Bắc môn hiệu lệnh khó thi hành

«An Lưu» chỉ phí Tướng quân sức

Đành dựa vào lời «Bạch Mã minh»

Song Quỳnh nguyên tác

Cao Hoàng ỷ lộc đa công tích

Lã trĩ thần kê hữu ẩn ưu

Mạc bả vô văn thiểu lão tướng

Nhất sinh trung hậu túc an Lưu.

https://thuviensach.vn

[32] Bột tòng Cao tổ sáng nghiệp, đãi Lã Hậu xưng chế, chư Lã dục vi loạn. Bột sử Bì Ký di Lã Lộc giải binh thu Bột. Bột đắc bắc quân, nhập quân môn hành lệnh, tất tru chư Lã.

Dịch :

Cao Hoàng săn hươu nhiều công lớn

Gà Lã gáy quái điềm lo âu

Chớ có đem văn hù Lão Tướng

Một niềm trung hậu đủ «An Lưu»

Bột theo vua Cao Tổ dựng nghiệp. Khi Lã Hậu xưng chế, bọn họ Lã định làm loạn. Bột sai Bì Ký nói với Lã Lộc : Trao binh cho Bột, Bột sẽ

giúp. Khi Bột đã trực tiếp chỉ huy Bắc quân, ông bèn ra lệnh giết hết bọn Vương hầu họ Lã.

https://thuviensach.vn

Trần Bình

Nguyễn công nguyên tác

Nhất ngữ a vương Hán tộ nguy

Yến cư thâm niệm diệc hà thi

Nhân nhân tế sự lương đa hạnh

Kế sách hưu khoa «Lục Xuất» kỳ.

Dịch :

Lời nói a tòng Hán sẽ nguy

Sao ông im lặng để làm chi

Việc đời nhiều việc may hơn giỏi

«Lục xuất» mưu xưa chớ vội khoe.

Song Quỳnh nguyên tác

Ngũ niên hán ác vận trù suy

Lục xuất mưu đa dụng nữ nhi

Tha nhật phong vương a Lã thị

Khước phùng nữ chúa cánh vô kỳ.

Bình vi Hán Cao mưu thần, Cập chư Lã thiện quyền, yến cư thâm niệm, Vô nhất sách khuông cứu. Lã Hậu dục phong vương chư Lã. Bình a ý tòng chi.

Dịch :

Năm năm giúp Hán những công chi

Lục xuất nhờ tài bọn nữ nhi

Lã muốn phong Vương a thuận ý

Đáng thờ Nữ chúa chẳng nên chê

Bình, mưu thần của Hán Cao tổ, khi bọn họ Lã chuyên quyền, Bình ngồi im lặng ngậm miệng không một lời giúp đỡ. Sau Lã Hậu muốn phong https://thuviensach.vn

vương cho tụi họ Lã, Bình tỏ ý a dua thuận theo.

https://thuviensach.vn

Vương Lăng

Nguyễn công nguyên tác

Đại đình chính nghị trở gian mưu

Độc bả Cô trung vị quốc ưu

Tu hiệu hà nhân a Lã Tẫn

Phù đồng khoa khẩu thuyết «An Lưu»

Dịch :

Khi ra đại nghị phá gian mưu

Một dạ cô trung vị quốc ưu

Xấu mặt những người theo mụ Lã

Cuối cùng nỏ miệng nói «An Lưu»

Song Quỳnh nguyên tác

Lã Tẫn tư quyền xướng hiểu âm

Minh đề Bạch Mã quỉ thần lâm

Lẫm nhiên thử nhật trung thần tiết

Bất phụ đương sơ lão mẫu tâm

[33] Lăng mẫu khuyến Lăng thiện sự Hán vương, Toại tá Cao Tổ sáng Hán nghiệp. Cập Lã Hậu xưng chế, dục vương như Lã. Lăng viết : Tích Cao Tổ hình Bạch Mã minh viết : Phi Lưu thị nhi vương, thiên hạ cộng kích chi.

Toại bất tòng.

Dịch :

Gà Lã giữ quyền sáng gáy ran

Lời thề Bạch Mã khắc nơi gan

Trung thần sáng chói treo cao tiết

Chẳng phụ lời xưa Lão mẫu răn.

https://thuviensach.vn

Lăng Mẫu khuyên Lăng phải hết sức thờ vua Hán. Lăng bèn giúp Cao Tổ dựng cơ nghiệp. Khi Lã Hậu cầm quyền, muốn phong Vương cho anh em họ Lã. Lăng không chịu nói : Xưa Cao tổ lập minh thệ ở Bạch Mã có nói : «Người nào không phải họ Lưu mà xưng Vương, thiên hạ có quyền đánh», ông phản kháng đến cùng nhất định không nghe lệnh của Lã Hậu.

https://thuviensach.vn

Lưu Chương

Nguyễn công nguyên tác

Tửu diên kiếm đoạt tẫn kê hồn

Lã Lộc vô sanh đế hữu tôn

Huyết tính Nam nhi kỳ báo quốc

Thưởng công hậu bạc cánh hà ngôn

Dịch :

Một gươm trước tiệc, gà… kinh hồn

Đế có cháu hiền, Lộc mất con

Huyết tính tài trai là vì nước

Khỏi cần công trạng thiệt và hơn

Song Quỳnh nguyên tác

Diên tiền kiếm khí dục tinh thôn

Nghĩ cát thần kê hạ tửu tôn

Chư Lã vị vong tiên đoạt phách

Tráng tai Cao Đế hữu từ tôn

Chương, Cao Đế tôn, thê Lã Lộc nữ. Lã Hậu lệnh nhập túc vệ thường vi tửu lại, dĩ quân pháp hành tửu, chảm chư Lã nhất nhân, tả hữu đại kinh.

Hựu tá Chu Bột tru chư Lã hữu công.

Dịch :

Trong tiệc gươm thiêng muốn nuốt tươi

Huyết gà gáy quái dưới li mời

Làm tan hồn phách tụi nhà Lã

Cao đế có cháu hay tuyệt vời.

Chương là cháu của Cao Đế, vợ Chương là con gái Lã Lộc. Lã Hậu cho vào coi quân Túc vệ. Một hôm đang trong tiệc, Chương dựa vào quân https://thuviensach.vn

pháp chém một người trong tụi họ Lã. Tả hữu thảy đều kinh sợ, Chương giúp Chu Bột giết bọn họ Lã, có công lớn.

https://thuviensach.vn

Phục Sinh

Nguyễn công nguyên tác

Tần hỏa ô năng hỏa phúc thư

Bàn nhiên nhất Tẩu cửu tuần dư

Đế vương triện tích bằng dư khẩu

Tàng mật công cao Khổng bích chừ.

Dịch :

Sách trong ruột, lửa Tần không đốt nổi

Chín mươi hơn một lão vẫn đường hoàng

Truyện, sách Đế vương dạy truyền khẩu

Giúp Khổng nho nhiều tài liệu bảo tàng

Song Quỳnh nguyên tác

Kinh từ bất tùy Tần hỏa hôi,

Thiên tướng di phúc vị nhân khai

Đế vương thiên cổ truyền tâm yếu

Đoan tự A ông đỗ lý lai.

[34] Phục Sinh danh Thắng, vi Tần Bác sĩ, trị Thượng thư. Hán hưng dĩ thư giáo ư Tề Lỗ. Văn đế thời, phỏng năng trị Thượng thư giả, Sinh niên cửu thập dư bất năng hành, Sứ thố vãng thụ Sinh khẩu truyền chi.

Dịch :

Kinh sách không tan bởi lửa Tần

Trời đem bộ ruột để in văn

Đế vương truyện cũ lưu truyền lại

Đầu mối công ông dự một phần.

Phục Sinh tên Thắng, làm Bác sĩ nhà Tần kiêm chức Thượng thư. Khi nhà Hán định xong thiên hạ, ông đem sách dạy học ở hai nước Tề, Lỗ. Thời https://thuviensach.vn

Hán văn đế muốn dùng một người coi chức Thượng thư, mời ông, lúc này ông đã chín mươi hơn không đi được. Sứ giả đến, ông đọc truyền khẩu cho chép các Kinh truyện.

https://thuviensach.vn

Giả Nghị

Phạm công nguyên tác

Giáng, Quán thao thao danh lợi tràng

Giáo quân thống Hán hựu bi Lương

Khuất nguyên hà lại Tương giang bích

Thiên cổ vô từ điếu Lạc dương.

Dịch :

Giáng, Quân theo hùa bám lợi danh

Thương Lương xót Hán chỉ mình khanh

Khuất Nguyên đâu nhỉ ? Giòng Thương biếc

Đất Lạc ngàn xưa khách vắng tanh.

Nguyễn công nguyên tác

Phương nghị công khanh hốt tả thiên

Sủng ân dĩ hữu lộng thần chuyên

Quân vương tự đức hoàng đầu trợ

Khởi cố Tràng Sa khuất thiếu niên.

Dịch :

Bàn đến Công Khanh bị lãng quên

Ơn vua riêng bọn «Lộng thần» chuyên

Triều đình trọng đãi người hơn tuổi

Ai đoái Tràng Sa một thiếu niên.

Song Quỳnh nguyên tác

Thuần túy uyên nguyên phi Đổng tử

Đê ngang nhân vật hữu Linh Quân

Trị an phi thị thiếu niên sự

Xuất phó Tràng Sa mạc oán văn.

https://thuviensach.vn

Nghị Lạc Dương nhân, Hà Nam thái thú Ngô công tiến chi. Đế ai kỳ

tài dục dụng dĩ Công khanh, Đại thần đa đoản chi, dĩ vi niên thiếu sơ học.

Đế nãi sơ chi, xuất vi Tràng sa Thái Phó.

Dịch :

Thuần túy uyên nguyên thua Đổng tử

Dọc ngang nhân vật kém Linh Quân

Trị an đâu phải trò con trẻ

Thái phó tràng sa chớ oán hờn

Nghị người Lạc Dương, do Quan Thái thú Hà nam tiến lên vua. Vua yêu tài, toàn dùng vào hàng Công Khanh, song nhiều vị Đại thần dèm pha, cho Nghị là còn ít tuổi, tài non. Sau đó, vua lạnh nhạt, cho làm Thái thú quận Tràng sa.

https://thuviensach.vn

Tiều Thác

Nguyễn công nguyên tác

Tước địa thùy tri vị Hán mưu

An tri độc thủ trị Ngô cừu

Khan lai tự cổ hình danh báo

Vệ Ưởng, Hàn Phi, tổng nhất lưu.

Dịch :

Giúp Hán thu về đất một khu,

Biết đâu việc đó lại gây thù

Xưa nay cai trị thành oan báo

Vệ Ưởng, Hàn Phi, giống hệt trò.

Song Quỳnh nguyên tác

Trí nang phi thị hảo vi ngu

Chỉ vị hình danh thuật dĩ vu

Họa bính Thân, Hàn tảo thụ nhĩ

Mạc cừu Viên lệnh, mạc cừu Ngô

[35] Thác học Thân, Hàn hình danh, Cảnh đế thời vi Ngự sử đại phu.

Kiến nghi thiện tước Chư Hầu. Thất quốc cử binh phản. Viên Áng tố giữ

Thác bất thiện, nhập kiến Đế, Ngôn Sở vô cố bị tước. Cố khởi tru Thác.

Kim vi kế độc chảm Thác, phục kỳ địa, tắc binh khả vô huyết nhận nhi bãi.

Đế nãi tru Thác.

Dịch :

Túi khôn chưa hẳn đã là ngu

Vì luật bày ra rước lấy thù

Cái vạ Thân, Hàn, người tự chuốc

Đừng thù Viên Áng chớ thù Ngô

https://thuviensach.vn

Thác học phép cai trị của Thân, Hàn. Làm Ngự sử Đại phu dưới trào Cảnh Đế, dâng kiến nghị xin thu đất của Chư Hầu. Do đó bảy nước cùng cất quân làm phản. Viên Áng vốn có hiềm với Thác, bèn tâu với vua : Hai nước Ngô Sở vô cớ bị cắt mất đất, nay giấy binh là để giết Thác. Muốn dứt nạn binh đao chỉ có cách chém Thác để tạ tội với chư hầu là thượng sách.

Cảnh Đế bèn cho giết Thác.

https://thuviensach.vn

Chu á Phu

Nguyễn công nguyên tác

Nhất Tướng tung thiên thất quốc bình

Công cao tất cánh vị cư thành

Tu tri luyến vị năng chiêu họa

Ngã pháp hề lao tướng sĩ bình.

Dịch :

Một tướng tung trời bảy nước bình

Công cao hoàn tất đã nên danh

Biết đâu luyến tiếc là mang vạ

Chết đói chả cần tướng biện minh.

Song Quỳnh nguyên tác

Binh trần táp địa tướng tông thiên

Phá địch công thành oán dĩ triên

Nhất ngã vị ưng bằng tướng pháp

Hàn, Bành thư cấu sự do truyền.

Á Phu kích Ngô sở, thính Triệu Thiệp kế, tẩu Lam điền để Lạc dương.

Chư hầu văn chi, dĩ vi tòng thiên nhi hạ, toại bình thất quốc. Hậu dĩ tội ngục tử. Hứa Phụ thường tướng á Phu viết : Túng lý nhập khẩu thử Ngã tử

pháp giã.

Dịch :

Binh vang dưới đất, tướng trên trời

Đánh giặc mà hay oán phải dài

Chết đói khỏi cần coi tướng pháp

Hàn, Bành chuyện cũ ngẫm đâu sai.

https://thuviensach.vn

Á Phu đánh Ngô, Sở, sau nghe kế của Triệu Thiệp, thừa thắng đánh tràn qua Lam điền, rồi quay lại Lạc Dương. Chư hầu nghe tin đều thất kinh, cho là quân Á Phu tự trên trời kéo xuống. Nhờ dư uy, Á Phu bình được bảy nước. Sau Á Phu phải tội chết trong ngục. Trước đó, Hứa Phụ xem tướng cho Á Phu đoán «Túng lý nhập khẩu» là tướng bị chết đói.

https://thuviensach.vn

Mục Sinh

Nguyễn công nguyên tác

Lễ chản hồ nhiên tiểu tiết hiềm

Họa cơ nguyên tự đãi tình chiêm

Khả lân Thân, Bạch do tương cưỡng

Tảo vãn khan quân Sở thị kiềm

Dịch :

Chén rượu hiềm vì tiểu tiết nên

Vạ do sơ suất bởi từ trên

Khá thương Thân, Bạch còn toan cưỡng

Sớm muộn coi kềm chợ Sở bên.

Song Quỳnh nguyên tác

Lễ tửu tuy vi thành bất phu

Giả ưng tảo tác miễn kiềm nô

[36] Bạch, Thân nhị tử nhưng lưu tại

Sở thị hành thung lạc giã vô.

Mục Sinh giữ Thân công Bạch sinh vi Sở Nguyên vương hữu. Mục sinh bất thị tửu, Nguyên vương vì thiết lễ, chí vương Mậu nãi vong thiết.

Mục sinh viết : Vương chi ý đãi, bất khứ Sở nhân tương kiềm ngã ư thị.

Toại xưng bệnh. Thân, Bạch cưỡng khởi chi, bất thính cánh tạ khứ. Hậu Mậu giữ Ngô mưu phản, Thân bạch gián Mậu. Mậu tự phi chi, sử thôi thung ư thị.

Dịch :

Li rượu chỉ là của bất phu

Mong sao sớm thoát cảnh kiềm nô

Bạch, Thân hai gã còn lưu lại

Giữa chợ bi kềm rước lấy ngu.

https://thuviensach.vn

Mục Sinh cùng với Thân công, Bạch sinh là bạn chơi với Sở Nguyên vương. Mục Sinh không hay rượu. Một bữa Nguyên vương bầy tiệc, đến Vương Mậu lại quên. Mục Sinh nói : Vua mà sơ suất như vậy, nếu không bỏ

đi (sẽ bị người nước Sở cùm kẹp ở chợ. Từ đó Sinh cáo bệnh không đi đâu.

Thân, Bạch cố ép dựng dậy, Sinh không nghe rồi từ tạ bỏ đi. Sau Mậu cùng Ngô mưu phản, Thân, Bạch hai người can Mậu không nghe, bắt hai người phải ôm cối ở chợ.

https://thuviensach.vn

Đổng tử

Phạm công nguyên tác

Nhất đa dục chủ lưởng kiêu vương

Nhẫn sắc tao phùng tiếu bỉ thương

Thiên cổ thuần nho danh tại Sử

Thao thao hà giả hiệu hoằng thang.

Dịch :

Một chúa hai vương mình một mình

Tao phùng cười khóc với xanh xanh

Ngàn xưa nho nhã danh ghi Sử

Lớp lớp bàn chi bọn giả danh.

Nguyễn công nguyên tác

Thuần nho kính học đại văn chương

Thố bạc hoằng du cảm hiệt ngoan

Tam sách dĩ điêu anh tích giám

Ủy thân khước trị lưỡng kiêu Vương

Dịch :

Thuần nho thêm tiếng đại văn chương

Ngoan cố a dua kệ thói thường

Ba sách nói lên tài uẩn xúc

Một mình đặt giữa cặp kiêu Vương

Phụ lục Mai Am Công chúa nguyên tác

Hán đại nho lâm hãn giữ trù

Hạ suy tịch mịch độc Xuân Thu

Phí vô tế thế thiên văn sách

Nhất tướng Giang Đô cánh bạch đầu

https://thuviensach.vn

Dịch :

Đời Hán rừng nho ít kẻ bằng

Xuân thu thường đọc dưới mùng giăng

Phải đâu tế thế thiên văn thiếu

Đầu bạc Giang đô gửi gió trăng

Song Quỳnh nguyên tác

Tần hôi tàn liễu bán trăn hoang

Bất hữu thuần nho thục xiển dương

Thánh học môn đình nghi tịch tọa

Quân vương chính hóa khả cầm chương

Uyên nguyên tuy vị sài Du, Hạ

Thuần túy hoàn kham trật Hán Đường

Hà giả hoằng thanh thủ Khanh tướng

Thiên thu do tụng Quảng xuyên đường

Đổng trọng Thư ư Vũ Đế cử hiền lương, Đại đình đối sách vi chi thủ

cử. Học vấn uyên nguyên thuần túy, vi nhất đại đại nho.

Dịch :

Lửa Tần đốt sách nửa tan hoang

Không có thuần nho ai mở mang

Thánh học thi thư trên chiếu giảng

Quân vương chính hóa khúc đàn dương

Rộng sâu chưa được bằng Du, Hạ

Thuần túy đâu thua kém Hán, Đường

Chẳng học để làm Khanh với tướng

Học cho muôn thủa lấy làm gương.

[37] Đổng Trọng Thư thời Hán Vũ đế có danh tính trong bản Hiền lương đề cử, sau vào Đại đình đối sách đậu đệ nhất. Một nhà học vấn uyên nguyên thuần túy, một danh nho thời đó.

https://thuviensach.vn

Cấp Ẩm

Phạm công nguyên tác

Chử liễu quân vương, xúc tướng công

Lão thần nan ngọa Hán triều trung

Hoằng thanh phú quí kim an tại

Thiên cổ do hoài cảnh cảnh phong

Dịch :

Ngạnh với quân vương, giữ lẽ công

Trong triều một Lão giữ niềm trung

Giầu sang tàn mộng đâu còn mãi

Muôn thuở sáng ngời nhớ tác phong

Nguyễn công nguyên tác

Xã thần danh vọng quán nham lang

Trực nghĩa tằng văn tập bạn vương

Đế diệc tri tôn hoàn nộ cống

Thiên giao mãnh thú ngọa Hoài dương

Dịch :

Bầy tôi danh vọng vượt trăm quan

Nói thẳng không cần nể Đế vương

Vua cũng biết điều đành nén giận

Hoài Dương để mặc cọp nghênh ngang.

Song Quỳnh nguyên tác

Công khanh phi cảm nguyện hoằng thang

Đãn nguyện Trung Lang chí mạc thường

Do hạnh quân vương do kính đạn

Lão thần thả đắc ngọa Hoài dương

https://thuviensach.vn

Tự Trường Nhụ, vi nhân chính trực. Vũ đế dĩ nghiêm kiến đạn. Ẩm thường nguyện vi Trung Lang, tại Cấm đát bổ quá thập di. Bất hứa. Toại dĩ

vi Hoài dương Thái thú, cư thập tải nhi tốt.

Dịch :

Công khanh đâu giám ngồi huyênh hoang

Xin chức Trung Lang bị lỡ làng

May được nhà Vua lòng kính nể

Lão thần được khểnh tại Hoài dương.

Tự là Trường Nhụ, tính người thẳng thắn. Vũ đế thấy ông nghiêm khắc đem lòng kính nể. Ông thường tự xin làm Trung lang để kiểm soát hành vi của trăm quan. Vua không nghe, bổ ông ra làm Thái thú Hoài dương, ở

chức 10 năm rồi chết.

https://thuviensach.vn

Tư Mã Tương Như

Phạm công nguyên tác

Tự thị vương tôn nộ sỉ nhân

Tài như Tư Mã khỉ trường bần

Nhất sinh lưỡng độ phùng tri kỷ

Tiền hữu Văn quân, hậu Võ quân

Dịch :

Tự thuở Vương Tôn giận dũi ai

Tài như Tư Mã há nghèo dai

Một đời hai độ quen tri kỷ

Trước có Văn quân, sau nữ tài

Nguyễn công nguyên tác

Cầm tâm dược dược phú phiêu phiêu

Giã quán cầm khiêu, phú diệc khiêu

Ký ngữ Vương Tôn hưu quí sỉ

Độc côn giai tế dĩ đăng triều

Dịch :

Tiếng đàn khêu gợi, phú lâng lâng

Đàn đã nỉ non, phú lại càng

Nhắn với Vương Tôn đừng mắc cở

Cưỡi trâu thằng rể đã lên sang

Song Quỳnh nguyên tác

I

Lịch biến Lâm cùng thi thượng nhai

Vị phùng hối tích hỗn trần ai

Vương tôn thả mạc hoài tu quí

https://thuviensach.vn

Giai tế như kim kiến tiết lai.

II

[38] Bần trung đắc thú hữu dao cầm

Duy Trác Văn Quân hội thưởng âm

Tấu phú tha niên yêu sủng hạnh

Tao phùng diệu kế học cầm tâm

Lâm Cùng, Trác Tôn hữu nữ Trác văn quân tân quả. Tương như dĩ cầm tâm khiêu chi, tác Phượng cầu hoàng khúc. Văn quân dạ bôn. Câu phản Thành Đô, điển cừu thế tửu Văn Quân đương hư. Tương Như chứ độc tỵ

khố điều khí. Vương Tôn văn nhi sỉ chi. Hậu dĩ tấu phú đắc hạnh, kiến tiết sứ Thục. Vương tôn nhân môn hạ ngưu tửu giao hoan.

Dịch :

I

Mở quán Lâm cùng chợ búa chơi

Khi còn lận đận giữa Trần ai

Vương Tôn chớ nghĩ điều e thẹn.

Rể quí cờ mao lại rước mời.

II

Cảnh nghèo có thú dạo đàn cầm

Duy Trác văn quan biết thưởng âm

Tấu phú sau này vua mến chuộng

Tao phùng khéo lựa khúc cầm tâm

Huyện Lâm Cùng, Trác Văn Quân con gái của Trác vương Tôn mới góa. Tương như dùng đàn gẩy khúc Phụng cầu hoàng để khêu gợi. Văn quân đêm lẻn sang, rồi cả hai cùng trốn về Thành đô. Một thời gian tiền hết, phải đem thế áo lấy rượu và chăn trâu thuê. Vương Tôn nghe chuyện mắc cở. Sau Tương Như tấu phú được vua yêu cho làm quan. Vào đất Thục, Trác vương Tôn dâng trâu rượu để mua vui.

https://thuviensach.vn

Chu mãi Thần

Phạm công nguyên tác

Kỷ khúc tiều tân, kỷ khúc nhai

Nhất ca mang sái tự lân tài

Quân vương bất tỉ sân bần phụ

Phú quí công danh dĩ bách lai

Dịch :

Sườn non mấy độ củi trên vai

Tiếng hát nghêu ngao tự tiếc tài

Vua chúa khác xa cô vợ xác

Công danh phú quí nọ cầu ai.

Nguyễn công nguyên tác

Diệc sô nghiêu giả, diệc hàn nho

Đạo thượng hà nhân giải thức ngô

Ngũ thập vinh hoa thời vị đáo

Yêm giao kinh phụ yếm tiều phu.

Dịch :

Đã anh kiếm củi, lại hàn nho

Mấy kẻ trên đời đã biết cho

Năm chục vinh hoa thời chửa đến

Thành cô vợ xác trán Tiều phu.

Song Quỳnh nguyên tác

Nhất thúc thư nang nhất thúc tân

Nhiên da tiều tử ức văn nhân

Công danh phú quí do lai nhật

Vô quái khuê trung yếm liễu bần

https://thuviensach.vn

Mãi Thần gia bần, thường ngải tân, hành đạo trung thả ca thả độc. Kỳ

thê tu chi cầu khứ. Mãi Thần viết : Ngã niên ngũ thập đương phú quí. Hậu quả vi Cối kê Thái thú.

Dịch :

Bó sách kèm thêm một bó cây

Nhà văn bán củi mấy ai hay

Công danh phú quí ngày mai tới

Quái ! Khách phòng khuê chẳng đợi ngày.

Mãi thần nhà nghèo, thường phải kiểm củi về để độ thân, hàng ngày đi bán củi, Thần treo sách ở bó củi, vừa đi vừa học. Người vợ lấy làm xấu hổ

xin đi lấy chồng khác. Mãi Thần an ủi : «Số tôi năm mươi tuổi mới giầu sang». Sau quả nhiên ông làm Thái thú ở Cối Kê.

LỜI CHÚ THÍCH THÊM

Chữ Kinh phụ trong bài của Nguyễn công có nghĩa là «Người vợ đeo thoa bằng cỏ» (Kinh thoa)

https://thuviensach.vn

Công Tôn hoằng

[39] Nguyễn công nguyên tác

Sức trá cô danh nhất lão ông

Thượng tiền do tự thuyết thần trung

Bình Tân khai các thành hà sự

Doanh đắc Hoài Nam tiếu phát mông.

Dịch :

Giả dối dơ danh cái tuổi già,

Trung thần còn tự miệng khoe ra

Bình Tân mở gác nên bao việc

Tiếng để Hoài Nam một tiếng khà.

Song Quỳnh nguyên tác

Quân vương đa dục yếm cương phương

Khúc học phùng nghênh thủ sủng quang

Trương nhụ hữu tri đương mạc tiếu

Trực thần thập tải ngọa Hoài dương.

Hoằng niên lục thập dư, Đình đối đệ nhất, khúc học a thế, thường ư

thượng tiền tấu sự a ý thuận chỉ. Cấp ẩm diện kết kỳ bất trung. Hậu bái Thừa tướng, phong Bình tân hầu.

Dịch :

Vua hám chơi nhiều ghét nói ngay

Ông tài rào đón được yêu lây

Trẻ già biết truyện đừng chê trách

Cấp ẩm mười năm sống lất lây.

Hoằng 60 hơn, đối sách được đậu nhất, nhưng tính cong queo a dua.

Trước vua thường đón gió lựa chiều, tâu theo ý vua. Chính Cấp Ấm đã chỉ

https://thuviensach.vn

mặt chê là bất trung. Sau được làm Thừa Tướng, Tước Bình Tân Hầu.

https://thuviensach.vn

Đông phương Sóc

Nguyễn công nguyên tác

Đào viên kỷ độ tác du nhi

Quả bão kham thường phủng túc cơ

Hạp tụ sô mai qui dị Hán

Khước lao Tiên Mẫu hạ Dao trì

Dịch :

Mấy thứ trộm đào học trẻ ranh

Hay là thiếu gạo tính làm quanh

Dấu vài ba trái đem về Hán

Tiền mẫu Dao trì mệt bởi anh.

Song Quỳnh nguyên tác

Thục vị phi ưu hữu để nhân

Nhiên da tiên cốt thị tiền thân

Dao trì đào quả tam thâu khứ

Tằng phủ hoài qui di tế quân

Sóc tự là Man Thiến, hảo khôi hài. Đế dĩ phi ưu xúc chi, Đế tại Thừa Hoa điện, hữu nhị thanh điểu tòng Tây phương lai. Sóc viết : Thử Tây vương mẫu dục lai giã.

[40] Hữu khoảnh, Vương Mẫu lai, xuất đài ngũ mai, dữ Đế viết : Thử

đào tam thiên niên khai hoa, tam thiên niên kết thực. Chỉ Đông phương Sóc viết : Thử nhi dĩ tam thâu đào hĩ.

Dịch :

Ai biểu phường tuồng có khách tài

Kiếp xưa tiên cốt đúng hay sai

Dao trì đào quí ba lần trộm

https://thuviensach.vn

Không hiểu đem về biếu những ai ?

Sóc tự là Man Thiến khéo khôi hài. Vua cho coi việc tuồng hát. Một bữa vua đang ở điện Thừa Hoa, chợt có hai con chim xanh từ phía Tây bay lại. Sóc tâu : Đây là triệu Tây vương Mẫu sắp lại. Trong chốc lát, Vương Mẫu tới, đưa dâng vua 5 trái đào rồi nói : Giống đào này ba ngàn năm nở

hoa, rồi ba ngàn năm kết trái. Nói xong chỉ vào Đông phương Sóc mà rằng : Thằng trẻ nít này đã ba thứ trộm đào của ta.

https://thuviensach.vn

Tư Mã Thiên

Nguyễn công nguyên tác

Sử học thừa gia khảo sách cần

Sơn xuyên kỳ khí xúc kỳ văn

Hãn thanh bút tự hình dư phát

Nguyên thú trừng quân thị khuyến quân

Dịch :

Sử học nếp nhà sẵn có tông

Khí thiêng sông núi dọng văn hùng

Phẩm bình thẳng thắn do đau khổ

Nguyên thú phạt ông hóa lợi ông.

Song Quỳnh nguyên tác

Sơn xuyên lãm thắng đa kỳ khí

Sử mặc li hoa thổ diệu văn

Bất hữu hình dư thành phẫn bút

Thiên thu chi hạ khởi tri quân.

Tự Tử Trường, Thái sử Đàm tử, Thiếu du Yên Triệu, lãm thiên hạ danh sơn đại xuyên, cố kỳ văn sơ nham hữu kỳ khí. Dĩ cứu Lý Lăng tao hủ hình.

Nãi phát phẫn tác Sử ký.

Dịch :

Non sông đã trãi sinh tài lạ

Sử sách chen hoa nhả những vần

Không bị nhục hình rồi múa bút

Ngàn năm ai đã biết Lang quân.

Ông tự là Tử Trường, con quan Thái Sử Đàm. Lúc nhỏ thường đi dong chơi ở nước Yên nước Triệu, lịch lãm các núi có danh sông có tiếng. Nên https://thuviensach.vn

văn chương ông khởi đầu đã có nhiều nét lạ lùng. Sau vì cứu Lý Lăng phải tội chặt chân. Ông bèn ngồi nhà chép sử cho hả.

https://thuviensach.vn

Tô Vũ

Phạm công nguyên tác

Trung lang hàm mệnh sứ Hung nô

Đại tiết đường đường đại Trượng phu

Thiệt đấu Mã sơn tu Vệ Luật

Khí bàn Tuyết hạo ngại Đan vu

Để tùy thốc tiết hoàn tri Hán

Nhạn đái thư lai diệc hận Hồ

Lân các đãn năng miêu bạch phát

Đan tâm tự tại sử trung đồ.

Dịch :

Trung Lang vâng mệnh sứ Hung Nô

Tiết lớn đường đường bậc Trượng phu

Lưỡi nói tan hồn ngươi Vệ Luật

Gan lì đọ sức nước Đan vu

Chăn dê rụng tóc không quên Hán

Nhờ nhạn mang thư đáng giận Hồ

Gác tía vẽ hình ai trắng tóc

Lòng son đã có sử ghi cho

Nguyễn công nguyên tác

Bạch đầu Thiên sứ quốc Kỳ thần

Đại tiết vi quan khuất sát nhân

Thị viễn hà thời không tá mạo

Khước tương sơn hổ điện Kỳ lân

Dịch :

Bạc đầu quan sứ, nước quan già

Tiết lớn, hàm hèn, mọi dữ qua

https://thuviensach.vn

Bằn bặt phương xa bao thấy mặt Kỳ lân cọp núi mấy xông pha.

Song Quỳnh nguyên tác

Bắc nam thần phận cảm từ nan

Nhất phô can tràng đái nhập Man

Sóc tuyết cửu yêm song mấn bạch

Quốc uy dao phục thốn tâm đan

[41] Khẳng tham mã xúc di trung khổn

Khởi tích lân đồ tráng ngoại quan

Thập cửu niên lai hoàn cố thổ

Sứ mao tuy lạc, sứ danh hoàn.

Tự Tử Khanh, Vũ đế thời sứ Hung nô, cơ lưu thập cửu niên bất khuất tiết. Cập hoàn, đầu phát tận bạch, Tuyên đế đồ hình công thần kỳ lân các, dĩ

Vũ cư mạt.

Dịch :

Bắc, Nam vua khiến dám từ nan

Đem cả can tràng đến đất Man

Gội tuyết lâu thành làn tóc trắng

Nhờ oai cố giữ dạ không tan

Nỡ tham xe ngựa quên trung khổn

Há mượn lân đồ điểm tráng quan

Mười chín năm trời về đất cũ

Cờ Mao tuy rách, sứ danh vang.

Tự là Tử Khanh, dưới trào Vũ đế vâng lệnh sang sứ Hung Nô. Bị giữ

mười chín năm không chịu khuất. Khi về, tóc trên đầu trắng toát. Thời Tuyên đế cho vẽ hình Công thần ở gác Kỳ Lân, Vũ được dự ở cuối chót.

https://thuviensach.vn

Hoắc Quang

Phạm công nguyên tác

Lưỡng triều ủng lập mậu công huân

Võ họa, Tuyên đồ thế thế tân

Mạc quái an Lưu hoàn bại Hoắc

Quân vương bất tỉ táo biên tân

Dịch :

Hai trào giúp dựng bấy công ơn

Giúp Vũ, phù Tuyên lớp lớp hơn

Đâu phải yên Lưu, xong diệt Hoắc

Vì vua e vạ lửa gần rơm.

LỜI CHÚ THÍCH THÊM : Hoắc Quang giúp Hán Vũ đế. Từ Vũ đế

trở về trước, các vua không có niên hiệu. Hán Vũ đế mới lập niên hiệu là Kiến Nguyên. Các vua kế tiếp đều bắt chước lập niên hiệu cho đến các triều đại kế tiếp.

Nguyễn công nguyên tác

Đại sự năng quyền khước lận quyền

Thương hành giới sủng khởi ký nhiên

Khả lân mục thiểu tiền xa giám

Ân bạc hà tu cữu Hiếu, Tuyên

Dịch :

Việc lớn quyền mình chớ lấn quyền

Thương Hành răn bảo há nên quên

Đã nhìn xe đổ còn theo vết

Ơn mỏng xin đừng trách Hiếu, Tuyên

Song Quỳnh nguyên tác

https://thuviensach.vn

Mạn vân bất học, học nguyên thần Thương hữu Y Hành, Hán nhược nhân

Khước học hành quyền vong giới mẫn

Tỉ tân nhưng phí khách thư trần

Hoắc Quang ủng Chiêu lập Tuyên, nhân xưng vi Hán thất A Hành, Tử

hậu, Hoắc thị dĩ kiêu dật tộc tru.

Dịch :

Chớ rằng không học các quan cao

Thương có Y Hành, Hán khác đâu

Khi được quyền cao đừng tự mãn

Rồi mà đốt sách, phí công lao

Hoắc Quang có công : Ủng hộ Chiêu đế, dựng Tuyên đế. Người thời đó cho ông là A Hành của nhà Hán. Sau ông chết, họ Hoắc quá kiêu dật, cả

họ bị giết.

https://thuviensach.vn

Ngụy Tướng

Song Quỳnh nguyên tác

[42] Trung hưng phụ tướng bỉnh khu cơ (ky) Giữ Bính danh tề thực tắc phi

Nghiêm khắc toản thành nghiêm khắc trị

Âm toa Hán mạch cữu thùy qui.

Ngụy Tướng đương Tuyên đế thời vi Tướng dĩ nghiêm nghị kiến xưng.

Dịch :

Trung hưng làm Tướng giữ mưu cơ

Bính Cát ngang hàng hỏi xứng chưa

Nghiêm khắc trị dân là thất sách

Ngầm mưu toa rập để vương tơ

Ngụy tướng làm Thừa Tướng trào Tuyên đế, do nhờ có tiếng nghiêm nghị mà được tiếng.

https://thuviensach.vn

Bính Cát

Song Quỳnh nguyên tác

Hoàng tôn A Bảo hữu tiền ân

Tao tế đa thời mặc bất ngôn

Khiêm thoái cư tâm đôn tố tiết

Khoan hòa phụ chính mậu điều nguyên.

Bính Cát, tiền hữu a bảo Hoàng tôn chi công. Cập Tuyên đế tức vị, diệc bất minh ngôn, giữ Ngụy Tướng đồng tâm phụ chính. Dĩ khoan hòa vi thượng.

Dịch :

Công giúp Hoàng tôn lớn chẳng vừa

Mà rồi tao tế chỉ mần ngơ

Lòng khiêm mong giữ cho tròn tiết

Chính trị khoan hòa dân mến ưa.

Bí Cát, trước có công giúp đỡ Hoàng tôn. Khi Tuyên đế lên ngôi, ông không hề nói rõ công lao. Cùng với Ngụy Tướng trông coi chính trị, ông chuộng khoan hòa làm gốc.

https://thuviensach.vn

Hoàng Bá

Nguyễn công nguyên tác

[43] Đa thụy tằng trưng lý quận tài

Danh đăng Thần giản Tướng môn khai

Thần cầm thượng luyến Tuần lương khách

Hoàn hữu phi tòng xưởng xá lai

Dịch :

Khi làm Quận thú lắm điềm hay

Làm tướng, vua phong xứng đáng tài

Thỉnh thoảng chim thần còn nhớ đức

Trên mây nóc phủ lững lờ bay

Song Quỳnh nguyên tác

Chính bố năng thanh triệu dị tường

Trân cầm ý diệc mộ tuần lương

Nhất từ quận sự đăng triều quỹ

Hạt điểu do lai Tướng phủ tường

Bá tài trường trị dân, vi Dĩnh Xuyên Thái thú, đa phượng hoàng thần tước chi thụy. Trưng bái Tướng. Thời hữu hạt điểu tại Kinh triệu doãn xưởng xá phi nhập tướng phủ. Bá dĩ vi thần tước, dục dĩ văn, hậu tri phi nãi chỉ.

Dịch :

Chính sự hay thêm điềm lạ ra

Chim thần vẫn mộ khách tài hoa

Khi từ việc Quận vô cung khuyết

Chim vẫn bay theo đậu trước nhà.

https://thuviensach.vn

Bá có tài trị dân, khi làm Thái thú Dĩnh xuyên, có nhiều chim phượng thần tước bay lại. Sau được vời làm Thừa tướng, có một chim lạ từ phía nhà Kinh Triệu Doãn Trương Xưởng bay lại Tướng phủ. Bá cho đó là thần tước, toan tâu lên, sau biết là không phải bèn thôi.

https://thuviensach.vn

Cung Toại

Nguyễn công nguyên tác

Nhất lệnh phong thanh đạo tặc khu

Tiễu trừ cung nỗ tức minh phù

Đơn xa đáo xứ toàn chai thiếp

Hán Đế do hiềm mạo lậu vô

Tuyên Đế kiến Toại hình mạo đoản tiểu, tâm phả khinh chi.

Dịch :

Nghe đến phong thanh giặc cướp tan

Khỏi cần cung nỏ chỉ chiêu an

Một xe đến xứ đều vui vẻ

Vua Hán riêng hiềm xú lậu nhan

Vua Tuyên Đế thấy Toại mặt mũi ngắn ngủi, thường đem lòng khinh ghét.

Song Quỳnh nguyên tác

Tinh tiết sàm lai Bột hải hư

Cung đao tùy chuyển tác câu thư

Hậu nhân dục thức tuần lương chính

Hiền thú nhưng truyền trị quân thư

Tuyên đế thời, Bột Hải đạo khởi, Quần thần cử Toại trị chi. Bái vi Thái thú. Toại đơn xa chí phủ. Đạo văn Toại giáo lệnh tức khí binh nỗ chì câu thư, cảnh tất bình.

Dịch :

Trống mở cờ rong Bột Hải bình

Cuốc cầy thay thế mọi đồ binh

Người sau muốn học gương lương chính

https://thuviensach.vn

Mở sách ra coi lại chính tình.

Dưới trào Tuyên Đế, quận Bột Hải trộm cướp như ong. Triều thần đề

cử Toại đi đánh dẹp. Vua bèn phong Toại làm Thái thú. Toại một mình một xe đến phủ. Trộm cướp nghe giáo lệnh của Toại đều bỏ gươm dáo cung tên trở về cầy cuốc. Toàn cõi lại thanh bình như cũ.

https://thuviensach.vn

Triệu khắc Quốc

Song Quỳnh nguyên tác

[44] Mục trung lỗ thế dĩ tường tri

Cảnh thượng đồn điền chiếm tiện nghi

Nhất thốc bất vong Khương tự phục

Lão thần phương lược vạn toàn sư.

Thời Khương Linh bội phản. Đế mệnh Khắc Quốc thảo chi. Khắc Quốc nguyện chí Kim Thành đồ thượng phương lược. Điều trần tiện nghi thập nghị sự, đồn điền hoàng trung, bất chiến nhi Khương Linh tự phục.

Dịch :

Thế giặc trong tay đã tỏ tường

Đồn điền toàn cõi bắt khai hoang

Giặc Khương sợ đức xin hàng phục

Chẳng đánh mà tan kế vạn toàn.

Lúc đó Khương Linh làm phản, vua sai Khắc Quốc ra đánh. Khắc Quốc đến Kim Thành cho bầy phương lược rồi điều trần 12 điều, một mặt cho dân khai hoang mở đồn điền. Do đó không phải đánh mà Khương Linh hàng phục.

https://thuviensach.vn

Tiêu vọng Chi

Nguyễn công nguyên tác

Đế sư vị vọng bách liêu chiêm

Xuất ngục thăng ban bất tự hiềm

Lao cán đãn tri tu tái nhập

Sinh tiền hà diện ngũ gian yêm

Dịch :

Thày vua ngôi trọng của trăm quan

Vô ngục lên ban khỏi luận bàn

Sau lại vào tù không xấu hổ

Mặt nào hàng ngũ với quyền gian.

Song Quỳnh nguyên tác

Cương trực tuy ưu kiến thức sơ

Quần tà trắc mục khởi an cư

Ngục đinh dĩ thiết đãi hiền phó

Hạp tảo qui lai phỏng lưỡng Sơ.

Vọng chi tại Nguyên đế thời dĩ Sư phó phụ chính. Hoạn quan vu dĩ

thiện quyền thỉnh tống ngục. Hậu lệnh xuất thị sự. Đế dục tướng chi. Hựu vu dĩ tha sự. Đãi phô ngục toại tự sát.

Dịch :

Cương trực thừa mà kiến thức thua

Bầy gian nhòm ngó để chờ cơ

Chúng dùng nhà ngục chờ Sư Phó

Sao chẳng đi về hỏi Lưỡng Sơ

Vọng Chi, trào Nguyên đế làm Sư Phó Phụ chính. Bọn hoạn quan vu cho tội thiện quyền xin bắt bỏ ngục. Sau lại được ra coi việc, vua muốn https://thuviensach.vn

dùng làm Tướng, bọn hoạn quan lại vu cho việc khác, bỏ ngục lần nữa. Ông bèn tự sát.

https://thuviensach.vn

Nhị Sơ

[45] Nguyễn công nguyên tác

Tri chỉ hiền tại nhị đại phu

Đông môn tịnh bí xướng li câu

Tống quân thử nhật xa trần vọng

Hiền phó Tiêu lang diệc tại phầu

Dịch :

Biết đủ phục tài hai đại phu

Cửa Đông dong ngựa thỏa ngao du

Tiễn đưa ngày ấy xe mờ bụi

Hiền phó, Tiêu lang lựa trí ngu.

Song Quỳnh nguyên tác

Ấn thụ tuy vinh khởi nhĩ mi

Cựu lư hà lậu khả thê chì

Hiền tai tri chỉ lưỡng sư phó

Cửu tại Đông cung dĩ chúc vi.

Tuyên Đế thời, Sơ Quảng vi Thái tử thái phó, Huynh tử Sơ Thụ vi thiếu phó. Quảng Vị Thụ viết : Tri chỉ bất đãi hoạn thành danh lập, bất khứ

cẩu hữu hậu hối. Tức di bệnh từ qui.

Dịch :

Thao ấn tuy sang há mải chi

Lều xưa quê cũ nặng lòng ghi

Tài thay, biết đủ hai Sư phó

Từ chức Đông cung gióng đuốc về…

Thời Tuyên đế, Sơ Quảng làm Thái tử thái phó, người con nhà anh là Sơ Thụ làm Thiếu phó. Một bữa Quảng nói với Thụ : «Người biết đủ thì https://thuviensach.vn

không nguy, quan chức đã thành, công danh đã lập không từ chức về sẽ hối hận về sau». Đoạn cả hai đều thác bệnh xin từ chức.

https://thuviensach.vn

Khuông Hành

Nguyễn công nguyên tác

Tuyệt luân Kinh học, hợp đình dương 7

Hề sự di duyên sử thị đường

Thuyết đáo đạo kim anh trọng phạt

Du quang 8 kỹ lưỡng vị toàn vương

Dịch :

Cao vời Kinh học đáng Đình khôi

Sử thị đường quan đặt chỗ ngồi

Nói đến trộm vàng ưng phạt nặng

Nhớ quên ? ánh sáng buổi pha phôi ?

Song quỳnh nguyên tác

Tiền y cung thích, hậu quan kim (câm)

Tạc bích 9 du quang quán thứ tâm

Bình nhật đọc thư hà sở sự

Nho lâm bất đáo, đáo Không lâm 10

Dịch :

Chẳng nhờ cung thích, chối vàng quan

Đục vách nhờ đèn rõ ruột gan

Đọc sách hàng ngày rồi rốt cuộc

Rừng nho không ở đến thiền am

Khuông Hành lúc nhỏ, có người thân thích ở trong cung, lại có quyến thuộc làm quan giúp đỡ vàng bạc, song ông không nhận, khước từ cả thế

lực và tiền tài. Nhà nghèo, tối ông phải đục vách để học nhờ ánh đèn nhà lối xóm. Sau khi đậu làm quan, ông rất liêm chính cương trực, làm quan được ít lâu, ông bỏ chức về đi tu.

https://thuviensach.vn

Chu vân

Nguyễn công nguyên tác

Khẩu khí lăng lăng kiếm dục hoành

Nịnh đầu vị đoạn dĩ hồn kinh

Thống tâm Hán xã đồi tương cập

Trực dự hà cầu… tập hạm tinh.

Dịch :

Khẩu khí vang vang kiếm tuốt ngang

Đầu gian chưa đứt, cũng hồn tan

Đau lòng nghiệp Hán gần xiêu đổ

Đập gãy cột đền để cố can

Song Quỳnh nguyên tác

Phù xu thiền trục kỷ trung trinh

Nộ mục gian thần kiếm dục minh

[46] Điện hạm chiết thành an dụng tập

Khước lân Hán xã diệc tùy khuynh

Vân cố Hòe lý lệnh, dĩa An Xương hầu Trương Vũ a phụ Vương thị, nguyện tá trảm mã kiếm trảm nịnh thần. Đế nộ tương Vân hạ ngục, Vân phan chiết điện hạm. Hậu trị hạm. Đế viết : Vật dịch, nhân nhi tập, dĩ tinh trực thần.

Dịch :

Ve rừng vịt biển mấy trung trinh

Quắc mắt vung gươm tỏ bất bình

Cột điện gãy rồi khôn nối lại

Riêng thương nghiệp Hán sắp chênh vênh

https://thuviensach.vn

Vân nguyên là quan Huyện lệnh ở Huyện Hòe Lý, ông thấy An Xương hầu là Trương Vũ có ý a tòng với gian thần Vương thị (Vương Mãng). Ông dâng sớ lên Vua xin được gươm chém ngựa để chém nịnh thần. Vua xem sớ

giận lắm, truyền giam ông vào ngục. Trong khi bị bắt giam, ông níu kéo làm gãy cột điện. Khi sửa lại, vua biết hối, bèn truyền lệnh : Không nên thay cột mới, chỉ nối lại cột cũ để triều đình kỷ niệm người bầy tôi trung và thẳng.

Phụ chú thêm

Trong bài vịnh Chu Vân của Song Quỳnh có 4 chữ «Phù xu thiền trạc»

ý nói con le le nổi bập bềnh lênh đênh trên mặt nước và con ve nay bám cành này mai bám cành khác trên cây. Vậy xin tạm dịch là «ve rừng vịt biển».

https://thuviensach.vn

Lưu Hướng

Nguyễn công nguyên tác

Tam thế hiền tốn nhất đại phu

Thương thương tằng giám dạ thư cù

Tinh trung biệt hữu phong chương tại

Thái ất lê quang chiếu đáo vô

Dịch :

Hiền giả ba đời chức đại phu

Xanh xanh soi rõ sức cần cù

Tinh trung riêng để «Phong chương» tập

Thái ất sao trời đã ngó ru ??

Song Quỳnh nguyên tác

Mão Kim diễn phái cựu môn phong

Dương lịch tam triều hưu thích đồng

Thái ất khởi đồ quan dạ độc

Lê quang ưng diệc chiếu tinh trung

Hướng tự Canh Sinh. Hán tôn Thất, lịch Tuyên Nguyên, Thành tam triều. Vi Vương thị sở kỵ. Quan Đại Phu tam thập niên bất thiên. Thành đế

thời, Vương thị chuyên chính, thượng «Phong sự» cực gián bất kiến dụng.

Hướng thường hiệu thư Thiên Lộc các. Dạ hữu lão nhân thực thanh lê trượng, xuy trượng đoan hỏa kiến Hướng vân : «Ngã Thái ất tinh, văn Mão Kim hiếu học, cố hạ quan chi».

Dịch :

Mão Kim 11 tông phái nếp nhà xưa Lo lắng ba trào đủ ghét ưa

Thái ất há riêng xem đọc sách

Xem người trung nghĩa chẳng đong đưa.

https://thuviensach.vn

Hướng tên tự là Canh Sinh, tôn thất nhà Hán, trải thờ ba vua : Tuyên, Nguyên và Thành đế nhà Hán. Vì vậy mà Vương Mãng có ý kiêng nể. Ông giữ chức Đại Phu 30 năm không được thăng. Trào Thành đế họ Vương chuyên chính, ông dâng biểu can, song không thấy vua đả động đến. Hướng thường soạn sách ở Thiên Lộc các. Một đêm có một ông già chống gậy Thanh lê đến bên cạnh. Ông già thổi đầu gậy lòe lửa ra rồi nói với Hướng :

«Ta là sao Thái ất nghe Mão Kim tử ham học, nên xuống coi chơi».

https://thuviensach.vn

Khổng Quang

Nguyễn công nguyên tác

[47] Gia quốc vinh quang hệ thử thân

Khổng môn trụ duệ, Hán sư thần

Nhất thân chỉ giải sùng khiêm úy

Tiền bái Cao an hậu nhượng Tân

Dịch :

Nhà nước vinh quang hệ ở thân

Giống nòi cụ Khổng, chức nguyên huân

Một đời chỉ thấy lom khom lạy

Trước lạy Cao an, sau lạy Tân. 12

Song Quỳnh nguyên tác

Vị quán quần liêu 13 tướng hựu sư (si)

Thư vu ti siểm 14 quả hà vi

Thánh môn thế trụ phi quân phủ

Trung hiếu truyền gia tri bất tri.

Khổng Quang vi Ai đế sư bái tướng, thời Đổng Hiền vi Đế sở hạnh.

Quang bái yết bất cảm dịch lễ. Hậu Mãng vi Thái phó, Quang vi Thái sư, bất cảm giữ Mãng tịnh. Hậu tốt sự Mãng.

Dịch :

Ngôi vượt trăm quan, Tướng lại Thầy

Khúm na khúm núm cực thân thay

Giống nòi cửa Thánh ? hay không phải

Trung hiếu gương nhà lại chẳng hay.

Khổng Quang làm thày vua Ai đế, sau được làm Thừa Tướng, lúc đó, Đổng Hiền được vua yêu, khi gặp trong triều Quang khúm núm không dám https://thuviensach.vn

tự coi là ngang hàng. Sau Vương Mãng là Thái Phó, Quang làm Thái Sư, mà Quang sợ sệt không dám song song đứng với Mãng. Rốt cuộc thờ Mãng khi y cướp ngôi nhà Hán.

https://thuviensach.vn

Vương Mãng

Nguyễn công nguyên tác

Tiêu tửu bôi tàn, đế tức chân

Kỷ thời nhiếp giả uổng hà Nhân

Tiệm đài dĩ giác thiên Chu cập

Do khẩu thiên sinh biển ngụy thần

Dịch :

Cạn ly rượu độc nhảy lên vua

Nhiếp chính bao lâu uổng đóng trò

Khi biết số mình trời đã đoản

Kêu trời sinh Ngụy, uổng tâm cơ

Song Quỳnh nguyên tác

Đương sơ thả học tố Chu công

Đáo hậu cư nhiên vị Hán cung

Tuyên thất thử hồi nan tị hỏa

Viêm tinh cửu dĩ đố gian hùng

Mãng vi An Hán công. Bình đế băng, toại vi chân Hoàng đế. Quang Vũ khởi binh thảo tặc, binh nhập Tràng an, hỏa cập dịch đình, Mãng tị hỏa Tuyên thất, quần thần phù Mãng chi Tiệm đài, Hán binh thượng đài, toại trảm Mãng.

Dịch :

Bán đầu giả dối học Chu Công

Sau cướp ngôi trời tại Hán cung

Rồi lửa Tuyên cung thiêu khó tránh

Lò Viêm thiêu rụi kiếp gian hùng.

https://thuviensach.vn

Mãng, tước An Hán công, sau khi Bình Đế chết, Mãng bèn tự xưng là Chân Hoàng đế. Vua Quang Vũ dấy binh đánh giặc, quân tiến vào Trường an, lửa cháy lan đến Dịch đình (Hậu cung), Mãng chạy ẩn sang cung Tuyên (Vị Ương) bọn quan triều của Mãng dắt Mãng đến tiệm đài. Hán binh tiến lên đài chém chết ngay tại đó.

https://thuviensach.vn

Mai Phúc

Nguyễn công nguyên tác

[48] Nhất úy hà quan diệc thượng thư

Triều bồi thích lộng phẫn nan lư

Tiên hồ ? Phủ giả vô tu vấn

Ngô thị do truyền cựu ẩn cư

Dịch :

Chỉ là chức Úy cũng dâng thư

Ngoại thích lộng quyền kể thiệt hư

Dù tục hay tiên xin chớ hỏi

Chợ Ngô ẩn mặt dấu còn như.

Song Quỳnh nguyên tác

Quan tuy nhất úy diệc quân ân

Nộ mục gian thần nhiễm đỉnh nguơn

Khứ hậu hưu đàm tiên ức tục

Địa tồn Ngô thị tức quân tồn

Phúc cố Nam Xương úy, Thành đế thời thượng thư ngôn ngoại thích thiện quyền bất phục. Hậu Mãng thoán Hán, Phúc khứ bất tri sở chi. Nhân hữu kiến ư Cối Kê giả, biến tính danh vi Ngô thị môn, tốt thế xưng Phúc tiên.

Dịch :

Quan tuy chức Úy cũng ơn vua

Mắt tởm bầy gian lấn vạc xưa

Đi ẩn, khỏi bàn tiên với tục

Chợ còn, danh thọ, nắng như mưa.

https://thuviensach.vn

Phúc nguyên là chức Úy ở Nam xương, trào Thành đế ông dâng thư

hặc bọn ngoại thích lộng quyền. Sau Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán, Phúc bỏ chức đi không ai rõ ông đi đâu. Có người gặp ông ở Cối Kê. Lúc này ông đã đổi họ tên làm người khách ở chợ Ngô. Khi chết đời kêu là

«Phúc tiên».

https://thuviensach.vn

Phùng Minh

Nguyễn công nguyên tác

Mãng triều khuyển mã Hán trâm bào

Quan quải thành môn, khách độc cao

Liêu hải nhất phương thanh tiết tại

Thị phi chính tẩm mạc xuy mao. 15

Đinh Nam Hồ vị : Minh chi khách tử phi chính tẩm chi lê giã.

Dịch :

Chó ngựa trào Vương, Hán áo xiêm

Cửa thành treo mũ, tỏ trung kiên

Liêu đông sang đó mong bền tiết

Người bới lông… xin chớ hại hiền

Đinh nam Hồ, một nhà bàn trong giới chư tử chê Minh chạy ra Liêu đông rồi khách ngụ cho đến chết là không hợp với lễ chính tẩm. Câu «thị

phi chính tẩm mạc xuy mao» là tác giả ngụ ý chê Đinh nam Hồ có ý bới lông tìm vết một cách hẹp hòi.

Song Quỳnh nguyên tác

Quan thường khởi nhẫn nhục ni đồ 16

Quải hướng thành môn phiếm hải phù

Bạch thạch, hoàng long nhiêu thế cục

Liêu Đông ba tĩnh mạc trần ô.

Minh tri Vương thoán Hán, tức quải quan Đông Đô thành môn. Tương gia thuộc phù hải khách Liêu Đông.

Dịch :

Áo xiêm há nở để bùn dây

Treo trả bên thành, vượt biển bay

https://thuviensach.vn

Đá trắng, rồng vàng thây cuộc thế

Liêu đông sóng lặng bụi không vây.

Minh biết : Thể nào Mãng cũng cướp ngôi nhà Hán, cởi mũ treo trả ở

cửa thành tại Đông đô, rồi cùng gia thuộc sang khách ngụ ở Liêu Đông.

https://thuviensach.vn

Cung Thắng

[49] Nguyễn công nguyên tác

Bệnh cốt tuy suy, khí vị suy

Ngụy triều ấn thụ khởi năng mi

Du sinh xỉ kiến Tuân đường diện 17

Thiên cổ thanh phong Hán Bá Di.

Dịch :

Gân cốt dù suy, khí chửa suy

Ấn thao giặc tặng có màng chi

Sống thừa xấu mặt nhìn Tuân nọ

Muôn thuở danh ống : Hán Bá Di.

Song Quỳnh nguyên tác

Sự Hán ninh dong phục sự Vương

Thử thân suy bệnh chí nhưng cương

Thiên thu thanh tiết lưu sinh khí

Huân thảo tuy thiêu chi tự hương

Thắng, Sở nhân, Bình đế thời vi Đại phu, dĩ Vương Mãng chuyên chính khất quy. Mãng thoán Hán, khiển sứ nghênh Thắng. Thắng bệnh đốc, sứ giả ấn thụ da kỳ thân, chiếp thôi bất thị, toại bất thực tử. Hậu hữu khách lai điếu vân : «Ta hồ, huân dĩ hương tự thiêu, cao dĩ minh tự tiêu».

Dịch :

Thờ Hán mặt nào lại giúp Vương

Thân tàn… ốm yếu, chí kiên cương

Muôn năm danh tiết còn như sống

Đốt cỏ huân rồi than vẫn hương

https://thuviensach.vn

Thắng người nước Sở, làm quan Đại phu thời Bình đế, thấy Vương Mãng chuyên quyền lạm chính, ông xin về vườn. Sau Mãng cướp ngôi, sai sứ đến rước Thắng, Thắng đang đau nặng. Sứ giả bèn đem thao ấn choàng vào người. Thắng cố dẫy dụa từ chối không nhận. Sau đó ông nhịn ăn rồi chết. Sau có một người khách trong số bạn của ông lại viếng, trong bài viếng có câu : «Than ôi, cỏ huân dùng hương tự đốt, ơn huệ phải rõ để khỏi lầm».

https://thuviensach.vn

Trần Hàm

Nguyễn công nguyên tác

Giáo trung thực bản kiến cơ thần

Thanh trụ ninh dung miễn ngụy trần

Tuế cát hinh hương do thị Hán

Liên tương thanh tiết hiến tiên nhân

Dịch :

Dạy trung tới gốc, biết cơ thần

Áo sạch không vương bởi bụi trần

Tuần tiết cúng thờ ngày tháng Hán

Quyết đem thanh tiết báo Tiên nhân.

Song quỳnh nguyên tác

Khởi dong khuất giết điếm quan thường

Liểu khứ Tân đô 18 phản cố hương

Tuế tự đản tuân lưu thị lạp

Tiên nhân ưng diệc giám thanh hương.

Hàm tri Vương thị tương đại Hán. Thán viết : kiến cơ nhi tác khả hĩ, tức khứ chức. Tam tử tại vị, tất lệnh khứ chức, qui lý do dụng Hán lạp. Viết

: Ngã tiên nhân khởi tri Vương thị lạp hồ.

Dịch :

Há cam khuất tiết để xiêm dơ

Trở lại làng xưa, tránh Mãng đô

Thờ cúng vẫn theo Lưu lịch số

Hương thơm thấu cảm đến người xưa.

Hàm biết họ Vương thế nào cũng dùng mẹo thay nhà Hán, ông than :

«Thấy cơ mà làm là hơn cả». Nói xong ông bỏ chức. Bà con ông đang làm https://thuviensach.vn

quan, ông cũng dạy phải từ chức (Câu «giáo Trung thực bản» có ý chỉ việc này). Về làng, thời tiết cúng tế ông vẫn dùng lịch số niên hiệu nhà Hán, ông thường nói : ông cha ta biết đâu ngày tháng của họ Vương.

https://thuviensach.vn

Dương Hùng

[50] Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

Kịch Tần chước luận hoại bình sinh

Chấp kích tam trào phụ trọng danh

Đầu các thướng giao chung thủ mặc

Nhất sàng thư vị hữu dư thanh

Dịch :

Vì cuốn «Kịch Tần» hoại mất đời

Ba trào mũ áo phải trò chơi

Phải chi được chết khi gieo gác

Giường sách còn thơm đượm chút hơi.

Phạm công nguyên tác

Thùy thế văn chương hữu ý vô

Huyền kinh mạn dục thác Kinh phù

Thục đình thắng tích kim an tại

Thiên cổ lưu danh Mãng Đại phu.

Dịch :

Chước thuật văn chương có ý mô

Huyền kinh mượn ý tựa Kinh phù 19

Thục đình thắng tích tay đâu nhỉ

Muôn thuở lưu tên Mãng Đại phu

Song Quỳnh nguyên tác

I

Hán Thất nho lưu Mãng Đại phu

Tân đô quả phủ thị Nghiêu đô

Đương niên nạp lý qui Tây thục

https://thuviensach.vn

Khởi bất nguy nhiên nhất đại nho.

Dịch :

Trào Hán dòng Nho có Đại Phu

Tân đô nhầm lẫn tưởng Nghiêu đô

Nộp giầy nếu sớm về Tây Thục

Há chẳng cao vời một Đại nho

II

Hán thất Lang quan Mãng Đại phu

Giải trào, trào vị tất năng vô

Thặng lưu A lão nan đầu tử

Thiêm đắc tân văn bị hiến du.

Hùng tự Tử Văn, sĩ Hán vi Lang. Cập Mãng thoán Hán, Hùng dĩ kỳ lão chuyển Đại phu. Lưu phần tọa sự tru, từ liên cập Hùng, Hùng khủng tòng các thượng đầu hạ kỷ tử. Mãng chiếu vật vấn. Hùng dục dĩ văn chương thành danh hậu thế, nãi tác Thái Huyền ngưng Dịch, hoặc trào Huyền thượng bạch. Hùng nãi tác giải trào, hựu tác kịch Tần, mĩ Tân dĩ tụng Mãng.

Dịch :

Hán chức Lang, rồi Hán Đại phu

Giỏi khoa trào lộng những môn mô

Tiếc khi gieo gác sao không chết

Thêm giúp Tân văn tập truyện đùa.

Hùng tự là Tử Văn, làm quan với Hán tới chức Lang trung, khi Mãng cướp ngôi nhà Hán, Hùng nhân danh là kỳ cựu được chuyển ngạch làm Đại phu. Lưu phần chống đối bị Mãng giết, giấy tờ có liên hệ đến Hùng. Hùng sợ tội bèn gieo mình từ trên gác xuống tự tử. Mãng ban chiếu tha cho mọi người. Hùng muốn mượn văn chương để có tiếng tăm với đời sau. Bèn chước tác cuốn «Thái Huyền ngưng dịch». Có người trào lộng : «Đen mà https://thuviensach.vn

vẫn trắng». Hùng lại làm bài «Giải trào». Sau làm bài Kịch Tần để nói hay cho Tân trào ca tụng Mãng.

https://thuviensach.vn

Đặng Vũ

[51] Nguyễn công nguyên tác

Trượng sách quân môn hạ chủ tri

Lãm Hùng sổ ngữ định Vương cơ

Quân như hạ thiếu, thần như phỉ

Hà quí công danh trúc bạch thùy

Dịch :

Dâng sách trong quân chúa biết tài

Nghiệp Vương quyết ở một đôi lời

Vua là vua Thánh, tôi lương tể

Trúc lụa ghi công chẳng thẹn trời

Song Quỳnh nguyên tác

Nghiệp hạ quân môn trượng sách tòng

Thủ trần đại kế lãm anh hùng

Tha niên đồ họa Vân đài quán

Vô quí trung hưng đệ nhất công

Vũ trượng sách truy Quang Vũ ư Nghiệp, thuyết dĩ lãm hùng duyệt dân. Hậu dĩ công phong Cao Mật hầu. Chí Minh đế đồ họa Vân đài, dĩ Vũ

vi Trung hưng đệ nhất công thần.

Dịch :

Đất Nghiệp theo quân sách lược bầy

Yêu dân, tả hữu chọn người hay

Sau này hình dự Vân đài các

Đệ nhất công thần xứng đáng thay.

Vũ đuổi theo Quang Vũ ở đất nghiệp dâng kế «Xin yêu dân và chọn anh hùng giúp việc làm gốc». Sau luận công trạng, được phong Cao Mật https://thuviensach.vn

Hầu. Trào Minh Đế vẽ hình các Công thần ở Vân Đài các, Vũ được đứng đầu Trung hưng công thần.

https://thuviensach.vn

Phùng Dị

Nguyễn công nguyên tác

Chúc phạn tình thâm hoạn nạn sơ

Trân châu hậu báo trại quỳnh cư

Minh ân do giả Tề thần phúng

Đại thụ Tướng quân phúc hữu thư.

Dịch :

Cơm áo tình sâu, hoạn nạn thường

Trân châu bửu vật há tương đương

Mượn lời Quản Trọng làm khuôn thước

Nghĩa sách tự lòng dẫn một chương.

Song Quỳnh nguyên tác

Chúc phạn tình thâm cửu vị thường

Trân tiền hậu tích hạ ân quang

Hồi tư Hà Bắc cân xa nhật

Thả học Tề thần nguyện bất vương.

Dị tự cân xa tùng Quang Vũ hậu vi Tướng, trấn thủ Quan Trung. Tự

Quan nhập triều, Đế giữ trân bửu tiền bạch. Chiếu viết : Vũ lũ đình đậu chúc, Hồ đà hà phạn mạch, hậu ý cửu bất báo. Dị tạ viết : Tích Quản Trọng nguyện Hoàn Công vô vong xạ câu, thần vô vong hạm xa. Thần diệc nguyện quốc gia vô vong Hà Bắc chi nạn, Thần bất cảm vong cân xa chi ân.

Dịch :

Cơm cháo tình sâu chửa báo đền

Nay ban vàng ngọc đội ơn trên

Cân xa chức nhỏ xưa Hà Bắc

Bài học Tề thần nguyện chẳng quên.

https://thuviensach.vn

Dị theo Quang Vũ từ lúc còn giữ chức quan nhỏ «Cân xa» (Một chức quan coi về công xa). Sau được làm Tướng trấn thủ đất Quan Trung. Một hôm Dị từ Quan Trung vào chầu. Quang Vũ ban cho trân châu bửu vật lụa quí, rồi ban chiếu : Cảnh cùng nhau húp cháo đậu ở đình Vu Lũ, và ăn cơm gạo mạch ở sông Hồ đà, đã lâu trẫm vẫn nhớ mà chưa đền công. Dị lạy tạ

rồi tâu : Xưa Quản Trọng xin vua Hoàn công đừng quên lúc bắn vòng đai, và tôi (Quản Trọng) đừng quên khi bị giam trong xe tù. Nay hạ thần cũng xin nhà vua đừng quên ngày hoạn nạn ở Hà Bắc, mà thần thì luôn nhớ khi còn giữ chức cân xa.

https://thuviensach.vn

Nghiêm Quang

[52] Nguyễn công nguyên tác

Ninh tác Tề Nam bất Hán quan

Nhất tiêu tinh động khách hoàn than 20

Đài biên quán kiến ngư tham nhị

Hiên miện hề dung hoán điếu can

Dịch :

Ưa sống dân Tề, lợm Hán quan

Thấy trời sao động lại Đồng giang

Bên đài nhìn mãi ham mồi cá

Nỡ đổi cành câu lấy áo sang

Song Quỳnh nguyên tác

Tận nhật ty can phóng thủy ôi

Tiền ngư ký hoạch hậu ngư lai

An tri Hán tệ phi hương nhị 21

Khẳng mộ Vân đài hoán điếu đài.

Tự Tử Lăng, thiếu giữ Quang Vũ hữu. Đế tức vị, tư kỳ hiền, tệ bạch sính chi. Ký chí, bất khuất, phục từ quy canh điếu Phú xuân sơn, Đồng giang lại.

Dịch :

Hàng ngày câu kéo ở bên sông

Cá trước mắc mồi, cá chậm không

Biết ví mồi thơm như lộc Hán

Đài mây không đổi chí Ngư ông

Ông tự là Tử Lăng, lúc nhỏ, bạn với Hán Quang Vũ, khi Quang Vũ lên ngôi, nhớ đến ông là người tài, sai sứ mang vàng lụa lại rước mời. Sau khi https://thuviensach.vn

gặp, ông không khuất chí chịu làm quan, ông từ chối rồi lại về cày ruộng câu cá ở bên núi Phú Xuân và sông Đồng bến nước.

https://thuviensach.vn

Mã Viện

Song quỳnh nguyên tác

Nam quận phong vân dực Hán trào

Minh châu ý dĩ hận nan tiêu

Khả lân mi mục không như họa

Bất đắc Vân đài nhất bút miêu.

Dịch :

Gió mây giúp Hán tự thành Nam...

Ý dĩ minh châu giận chứa chan

Mày mặt đáng thương thua nét vẽ

Vân đài... bút loại mất dung nhan.

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

Thị ông cánh khốn Ngũ khê man

Tráng trí duy kỳ cách khỏa hoàn

Tuyệt thắng đương niên ban Định viễn

Khổ cầu sinh nhập ngọc môn quan

Dịch :

Lão này khốn bởi Mán năm khe

Da ngựa bọc thây tráng chí hề

May thắng vua ban hàm Định viễn

Rủi thua về đến Ngọc môn mê.

Lạm bình : Bài thơ trên, tác giả toàn tìm những sở đoản của Mã Viện, vì trong thâm tâm người Việt, nam cũng như nữ ai cũng căm thù Mã Viện đã phá tan sự nghiệp kháng chiến của Hai Bà Trưng, nên có người đã bỉ : Công cán khoe chi tài quắc thước

Mày râu đọ với khách quần hồng

https://thuviensach.vn

Ai muốn chép ân ta chép oán

Công riêng ai đó oán ta chung

Song Quỳnh nguyên tác

Thuộc ý Đông Phương dực Hán long

Tráng hoài mã cách chí hà hùng

Viễn Man dục thí Tướng quân lược

Ưởng chưởng do truyền quắc thước ông.

Viện sự Quang Vũ, thường viết : Nam nhi đương tử biên sự, mã cách khỏa thi. Hậu thảo Vũ lăng Man, thỉnh hành, cứ yên cố hệ dĩ thị khả dụng.

Đế viết : «Quắc thước tai thị ông». Hậu tốt ư quân.

Dịch :

Để ý phương đông giúp Hán Hoàng

Chí hùng : da ngựa bọc thay quan

Vũ lăng muốn thử tài thao lược

Quắc thước lưu truyền một bóng vang.

[53] Viện thờ Quang Vũ thường nói : «Tài trai nên chết ở sa trường lấy da ngựa bọc thây». Sau đi dẹp giặc mán Vũ Lăng. Trước khi đi, ông vỗ yên nhảy lên mình ngựa lẹ làng, rồi ngảnh nhìn trở lại, để tỏ sức còn mạnh.

Quang Vũ khen «ông này quắc thước thật». Sau bị chết ở trong quân.

https://thuviensach.vn

Đổng Tuyện

Nguyễn công nguyên tác

Chúa thế tuy hùng, Lệnh cánh cương

Đầu hà khẳng phủ, sát hà phường

Thế gian cường hạng ninh vô Đổng

Đại độ năng dong thục thị Quang

Dịch :

Chúa mạnh nhưng quan cũng lại cường

Đầu không chịu cúi chết coi thường

Thế gian thẳng thắn ai hơn Đổng

Lượng biển dong người, Ai ? chúa Quang.

Song Quỳnh nguyên tác

Cương hạng như quân thế diệc hi

Chúa uy nan khuất, lại nan chì

Cửu trùng thượng hữu quân vương tại

Na khẳng đê đầu bái phụ nhi

Tuyên ví Lạc dương Lệnh. Hồ dương công chúa thương đầu sát nhân.

Nặc chúa gia. Chúa xuất dĩ nô tham thặng. Tuyên khấu mã xuất nô hạ xa, cánh sát chi. Chúa hoàn tố Đế. Đế triệu Tuyên dục thùy sát chi. Tuyên dĩ

đầu kích hạm huyết bì diện. Đế lệnh Hoàng môn chì chi sử khấu đầu tạ

Chúa. Đổng Tuyên lưỡng thủ cứ địa bất khẳng phủ. Đế sắc viết «Cường hạng lệnh». Xuất tứ tiền tam thập vạn.

Dịch :

Cứng rắn như ông hiếm ở đời

Chúa oai khôn khuất, lại khôn nài

Chín lần trên có vua ngồi đó

Há chịu khấu đầu lạy nữ nhai.

https://thuviensach.vn

Tuyên làm quan Lệnh ở Lạc dương. Có người đầy tớ của Công chúa giết người rồi trốn ở trong phủ. Khi Công chúa ra ngoài cho nó dong xe.

Tuyên giữ ngựa của chúa lại quát đuổi tên đầy tớ xuống xe, bắt về xử án tử

hình. Công chúa về cung đem việc mét vua. Vua triệu Tuyên vô định đánh cho chết. Tuyên đập đầu vào cột máu me chảy ra đầy mặt. Vua sai Hoàng môn dẫn Tuyên đến lạy tạ tội với Công chúa. Đổng Tuyên hai tay chống xuống đất, nhất định không chịu cúi đầu. Thấy vậy vua ban chiếu khen

«Đúng là quan Lệnh cứng cổ». Đoạn ban thưởng ba mươi vạn quan tiền.

https://thuviensach.vn

Lưu Thần, Nguyễn Triệu

Song Quỳnh nguyên tác

I

Thái dược sơn trung ngẫu sở chi

Kỳ tai canh ngộ lưỡng nga mi

Chì đào hữu khách bằng quân vấn

[54] Động lý thùy gia hảo nữ nhi

II

Thiên thai thậm xứ hốt tương yêu

Lưỡng khách vô đoan đắc lưỡng kiều

Quái tá sơn trung thị hà vật

Bất tri vi nữ ức vi yêu.

Lưu, Nguyễn Đạm khê nhân, Minh Đế Vĩnh Bình trung Đoan ngọ nhật tương, giữ nhập sơn thái dược, hốt phùng nhị nữ yêu chí gia. Cư bán niên, từ qui gia. Hậu tái nhập sơn, khước mê thất tiền lộ bất tri sở chi.

Dịch :

I

Hái thuốc trong hang sự ngẫu nhiên

Lạ lùng gặp gỡ mấy nàng tiên

Mang đào mời khách rồi dan díu

Động đẹp, tình say, gái có duyên

II

Thiên thai thăm thẳm cảnh phiêu diêu

Hai khách dung dăng... Một cặp kiều.

Trong núi mây mưa sương phủ tuyết

Đúng chăng tiên nữ hoặc là yêu.

https://thuviensach.vn

Lưu, Nguyễn cả hai cùng người Đạm khê. Khoảng năm Vĩnh Bình trào Hán Minh đế nhằm ngày Đoan ngọ, hai người vào núi hái thuốc. Chợt gặp hai người con gái, sau khi chào hỏi, hai cô gái mời hai chàng về nhà ăn ở

nửa năm. Sau hai chàng nhớ nhà xin về thăm. Sau thời gian thăm nhà hai chàng lại rủ nhau vào núi, nhưng không nhớ lối đi ngày trước, chỉ thấy non cao rừng rậm và khe suối chập trùng, không biết lối nào vào động.

https://thuviensach.vn

Mao nghĩa

Nguyễn công nguyên tác

Cao hạnh tằng xưng lý hãn gian

Đẩu thăng 22 liểu nghĩ tá Lai Ban Thốn trung vị hứa bàng nhân trắc

Kiều thủy y y chiếu hỷ nhan.

Dịch :

Đức hạnh đề cao khắp xóm làng

Sân lai thăng đẩu góp làm sang

Tấc lòng hồ dể ai lường được

Dòng nước bên cầu rõ ruột gan.

Song Quỳnh nguyên tác

Đẩu thăng liểu thả úy thần hôn 23

Phi hỉ yêu vinh hỉ đãi tồn

Phủng hịch kiều đầu ba sắc động

Hữu thùy khuy đáo thử tâm nguyên

Nghĩa dĩ hạnh nghĩa xưng ư hương lý, Nam dương Trương Phụng mộ

kỳ danh vãng hầu chi. Phủ hịch thích chí dĩ Nghĩa vi An dương lệnh. Nghĩa phủng hịch nhi nhập hỉ động nhan sắc. Phụng tâm tiện [55] chi. Hậu Nghĩa mẫu tử, trưng tích giai bất tựu. Phụng thán viết : «Hiền giả cố bất trắc, vãng nhật chỉ hỉ, vị nãi thân khuất giã», Án Lô giang hữu phủng hịch kiều.

Dịch :

Đấu thăng tạm dự nghĩa thần hôn

Chẳng quí quan sang, quí mẹ còn

Phủng hịch qua cầu làn sóng gợn

Mấy ai rõ cảnh đạo làm con

https://thuviensach.vn

Nghĩa có tiếng với làng xóm là người cao tiết, Thái thú Nam dương là Trương Phụng mến tiếng đến thăm. Khi về Phụng tiến cử Nghĩa làm quan Lệnh ở An dương. Khi hịch của Triều đình lại, Nghĩa tiếp hịch vẻ vui mừng lộ ra mặt. Phụng thấy vậy đem lòng khinh. Sau mẹ Nghĩa chết, triều đình mấy thứ trưng triệu, đều bị Nghĩa từ chối. Lúc này Phụng mới phục và than

«Lòng dạ người hay, không ai lường được. Trước đây sở dĩ Nghĩa vui mừng là vì làm quan để mẹ vui lòng, nên khuất thân mà làm». Xét sự tích, hiện nay còn có cầu tên là «Phủng hịch kiều» ở Lộ giang.

https://thuviensach.vn

Ban Siêu

Nguyễn công nguyên tác

Hổ đầu bất tiếu sự nho quan

Tuyệt vực Hầu phong đáo xỉ tàn 24

Bút cửu dĩ đầu, văn cánh đốt

Trần ngôn chung thiến một nhu hàn

Dịch :

Đầu cọp không quen đội nón nho

Ngàn khơi răng rụng tước Hầu to

Bút kia tạm gác, văn xưa xếp

Sách vở bao xong chí hải hồ.

Song quỳnh nguyên tác

Hổ đầu yến lãnh diệc kỳ tai

Đầu bút tòng nhung thỉ tráng hoài

Vạn lý Hầu phong nguyện dĩ túc

Ngọc quan thiên hạnh đặc quí lai

Siêu vi thời, Tướng giả viết : «Yếu lãnh hổ đầu, phi nhi thực nhục, Vạn lý Hầu tướng giã». Thường vi nhân dung thư, Đầu bút thán viết : «Đại trượng phu an năng cửu bút nghiễn gian hồ ?» Hậu sứ Tây vực hữu công, phong Định viễn hầu.

Dịch :

Hàm yến đầu beo tướng lạ đời

Mang gươm ném bút, mạnh nhường ai

Tước phong «Vạn lý» coi như nguyện

Ải Ngọc khi về vẹn trúc mai.

https://thuviensach.vn

Siêu khi còn hàn vi, có thầy tướng xem rồi đoán : «Đầu cọp hàm én, bay lên bắt mồi, tướng Vạn lý Hầu đây». Nhà nghèo, phải đi chép sách thuê, một bữa, ông ném bút than : «Đại trượng phu sao lại giam mãi mình vào nghiên bút». Sau ông đi sứ Tây vực có công được phong chức Định viễn hầu.

https://thuviensach.vn

Ban Cố

Nguyễn công nguyên tác

Thông nho sử bút tín thành danh

Nhu túc quyền môn tích lự khinh

Tảo giác ngục tù liên Đậu khách

Huân cao ưng hối tiếu Cung sinh

Dịch :

Thông nho viết sử chắc thành danh

Đặt gót cửa quyền mặc trọng khinh

Đậu khách sớm suy là vướng lụy

Hối sao chẳng học lối Cung sinh 25

Song quỳnh nguyên tác

Di duyên Đậu Khách tá xuy hơ

Tài học tuy cao, kiến thức sơ

Muội để tục lai thành Hán sử

Gia huynh hành trạng vị hà như

[56] Cố tự Mạnh Kiên, vi Đậu Hiến điển văn chương. Hiến bị tru, Cố

dĩ Hiến tân khách hạ ngục tử. Cố chước Tiền Hán thư vị cánh, chiếu Cố

muội đệ Ban chiêu thành chi.

Dịch :

Khách nhà họ Đậu tưởng duyên ưa

Tài học cao mà kiến thức khờ

Em gái tiếp tay pho Hán sử

Anh nhà cô chép chắc đơn sơ

Cố tên tự là Mạnh Kiên, giúp soạn văn chương với Đậu Hiến. Khi Hiến bị giết, Cố vì liên lụy là tân khách bị giam rồi chết ở trong ngục. Cố làm https://thuviensach.vn

cuối Tiền Hán thư chưa rồi. Vua hạ chiếu bắt em gái Cố là Ban Chiêu phải viết tiếp cho xong.

https://thuviensach.vn

Lục Tích

Nguyễn công nguyên tác

Đại chúa minh oan diệc tráng tại

Nghĩa tâm căn tự hiếu tâm lai

Tiểu nhân hữu mẫu hoàn yêu phước

Thu lệ thông bôi võng dĩ khai

Dịch :

Thay chủ kêu oan chí đã hùng

Nghĩa do gốc hiếu tạo nên trung

Người thường có mẹ còn mong phước

Lệ gạt canh hành… lưới gỡ tung

Song Quỳnh nguyên tác

Tại gia vi tử, xuất vi thần

Đại chủ minh oan vị nghĩa thân

Lệ lạc bôi canh khai pháp võng

Yêu linh dĩ hữu ngã từ thân

Tích vi Ngô Thủ Doãn Hưng môn hạ duyện, Hưng tọa Sở Vương anh sự. Tích tùy Hưng nghệ Đình úy. Bị thụ ngũ độc, chung vô từ, khảo đả sắc vị thường biến. Mẫu tự Ngô lai quỹ dĩ thực. Tích đối thực bi khấp. Lại vấn cố. Tích viết : «Lai bất đắc kiến cố bi». Vấn hà dĩ tri ? Viết : «Mẫu tiệt nhục vị thường bất phương, đoạn thông dĩ thốn vi độ, nhân thử tri chi». Sứ giả dĩ

trạng văn, Đế nãi xá Hưng đẳng.

Dịch :

Nhà là con hiếu, nước tôi trung

Thay Chủ minh oan thiệt hết lòng

Lệ nhỏ chén canh, gông xích mở

Mẹ hiền linh cảm hệt thần thông

https://thuviensach.vn

Tích làm chức Hạ duyện với quan Thủ Doãn đất Ngô là Hưng. Hưng bị

vua Sở bắt giam, Tích cũng theo Hưng đến trình tại quan Đình úy. Cả hai đều phải chịu hình «Ngũ Độc». Trước sau cung khai không thay đổi. Bị

khảo đã mà sắc mặt không biến đổi. Một bữa bà mẹ của Tích tự đất Ngô sang tiếp tế đồ ăn. Tích nhìn thức ăn rồi đau đớn khóc lóc. Người coi ngục hỏi duyên cớ. Tích nói : «Mẹ tôi lại thăm, tôi không được gặp nên nghĩ cực mà khóc». Ngục lại hỏi : «Tại sao anh biết mẹ anh lại thăm ?» Tích đáp :

«Mẹ tôi có thói quen là thái thịt miếng nào cũng vuông, mà hành thì thường thái dài một tấc. Nhân đó mà tôi nhận ra đồ ăn bữa nay, do mẹ tôi tiếp tế».

Sứ giả đem tình trạng tâu lên, vua Sở cho là lạ, bèn ra lệnh xá tội cho bọn Hưng.

https://thuviensach.vn

Hoàng Hiến

Song Quỳnh nguyên tác

Yêm uẩn 26 sung đình sự dĩ phi

Thần tai Thúc Độ thược tiên cơ

Khả lân đa thiểu đương triều khách

Bất đãi Hà Nam nhất bố y

Dịch :

Gian nịnh đầy sân việc hỏng rồi

Giỏi thay Thúc độ biết cơ trời

Đáng thương nhiều ít Quan trào đó

Thua đất Hà Nam chú ảo xồi

Song Quỳnh nguyên tác

I

Kham nhiên nhã độ thủy thanh liên

Đạo vị uyên thâm lượng dĩ uyên

[57] Cố cập tuấn trù cao phẩm đệ

Tranh như Nam quận nhất Nhan hiền

II

Khí độ thanh ôn dục thái hòa

Phẩm bình nguyệt đán vị như hà

Y thùy ấp chú xuyên toàn thủy

Tranh tự uông dương vạn khoảnh ba

Hiến tự Thúc Độ, Hà nam nhân, An đế thời cử hiếu liêm tích công phủ, ký chí tức hoàn. Quách Thái thường viết : «Phụng cao chi khí, tỉ như phiếm lạm, tuy thanh nhi dịch ấp. Thúc Độ uông uông thiên khoảnh ba, bất khả

lượng giã, nhã độ kham nhiên uyên hồ kỳ tự đạo Nhân xưng vi Nhữ nam https://thuviensach.vn

Nha tử». Án đương thời xử sĩ hữu : «Bát tuấn, bát cố, bát cập, bát trù» chi danh, tương vi tiêu bảng.

Dịch :

I

Phong nhã xem như làn nước trong

Đạo chưa sâu rộng, lượng như sông

Đem Cập, Tuấn, Trù so phẩm giá

Đáng ví thày Nhan ở một vùng

II

Khí độ thanh cao đượm thái hòa

Phẩm bình càng thấy đẹp thêm ra

Ở yên dòng suối im lìm chảy

Khi động muôn làn sóng lướt qua.

Hiến tên tự là Thúc Độ, người ở Hà Nam đậu Hiếu liêm dưới trào An đế nhà Hán. Được mời ra quan, ông đến lỵ sở rồi bỏ về. Quách Thái thường nói : «Bàn về cao nghĩa của Thúc Độ khó lấy gì làm tỉ dụ, thanh cao của người khác còn có thể lường, đối với Thúc Độ rập rờn như ngàn đợt sóng, không tài nào mà lường được. Phong nhã đức độ sâu vời tựa đạo». Người đương thời kêu ông là Nhan tử vùng Nhữ Nam. Xét thời đó có mấy nhóm xử sĩ như : «Bát Cố, bát Tuấn, bát Cập và bát Trù» làm tiêu bảng.

https://thuviensach.vn

Trương Cương

Bổ lục Nguyễn công vịnh Trương Cương

Sài lang nan vấn uổng đình xa

Kịch quận yêu giao hoạt hũ ngư

Mai lạc song luân tòng thử khởi

Lũy môn nhất thuyết định Dương Từ.

Dịch :

Beo sói hòng ngăn khách đỗ xe

Cá chơi trong hũ, quận đường kia

Quay xe đất Lạc chờ chôn xác

Cửa lũy… Dương, Từ hưởng thú quê. 27

https://thuviensach.vn

Lý Ưng

Nguyễn công nguyên tác

Nguy ngôn độc lập trở gian hung

Dục vãn đồi cương, lực bất tòng

Thứ bối dĩ tùy viêm xã diệt

Hiền môn chung cổ ngưỡng đăng long

Dịch :

Lời ngay cản trở bọn gian hung

Muốn cứu giềng hư cứu chẳng cùng

Đàn chuột cũng theo nền Hán dứt

Cửa hiền sau trước tiếng «Đăng Long»

Song Quỳnh nguyên tác

Đồi cương lực vãn chí nan thù

Thanh giá tuy cao thức vị chu

Đảng sự tha niên la võng lý

Long môn hạp tảo phiếm tiên chu

[58] Ưng Hoàn đế thời vi Tư lệ, yêm hoạn thiện quyền, trào cương đồi trệ, nhi Ưng độc thi phong tài, sĩ hữu bì kỳ dung tiếp giả, danh vi Đăng long môn. Hậu dĩ can đảng hoạ, tử ư ngục.

Dịch :

Cột giềng đổ nát chí khôn toan

Thanh giá dù cao kiến thức soàng

Việc đảng sau sa vòng lưới bẫy

Long môn sao chẳng sớm từ quan.

Ưng làm Tư Lệ dưới trào Hoàn đế, lúc đó hoạn quan chuyên quyền, triều đình đổ nát, mà Ưng vẫn luôn tỏ ra phong độ chế tài chúng, Sĩ phu https://thuviensach.vn

giới được ông tiếp đều kêu ông là Đăng Long môn. Sau vì can việc đảng phái bị giam chết trong ngục.

https://thuviensach.vn

Ngu Hủ

Phụ lục Nguyễn công vịnh Ngu Hủ

Nho giả hà vi bất miếu đường

Triều ca tặc cảnh khước thân đương

Biệt ngô lợi khí tu bàn thố

Đồn tụ hà ưu bỉ khuyển dương

Dịch :

Nho giả sao không ở miếu đường

Trong triều, ngoài giặc một thân đương

Riêng về lợi khí không nhầm lẫn

Đồn tụ lo chi bọn khuyển dương.

https://thuviensach.vn

Ngũ xử sĩ

Song Quỳnh nguyên tác

Nhàn nhân tảo dĩ mịch nhàn cư

Bất giả đương đồ tiến bạt thư

Xa tứ huyền huân phi sở nguyện

Đảng trần an đắc lợi mao lư.

Trần Phồn tiến Ngũ xử sĩ : Tử Tê, Khương Quăng, Viên Hoằng, Vi Chứ, Lý Đàm. Đế tất dĩ An xa huyền huân bị lễ trưng chi. Giai bất chí.

Dịch :

Người nhàn sớm định thú nhàn cư

Ai khéo đưa đường hiến bạt thư

Chẳng thích lụa vàng xe bốn ngựa

Lều gianh ít bụi thấy vui như…

Trần Phồn tiến cử năm xử sĩ là : Tử Tê, Khương Quăng, Viên Hoằng, Vi Chứ, Lý Đàm. Vua cho sắm xe bốn ngựa, vải lụa quí làm lễ đón rước.

Song mọi người đều từ chối không lại.

https://thuviensach.vn

Hoa Hâm

Bổ lục Nguyễn công vịnh Hoa Hâm

Tào gia hung bột, Hán gia sầu,

Phá bích tằng tương Đế, Hậu thâu

Văn hữu hà nhân thu Hậu phát,

Nguyên lai Phó sứ thị long đầu. 28

Dịch :

Tào càng làm dữ, Hán càng lo

Phá vách cam tâm bắt vợ vua

Nắm tóc lôi ra ai đấy nhỉ ?

Té ra Phó sứ mặt rồng… ô…

https://thuviensach.vn

Bát long

Song Quỳnh nguyên tác

Thảo muội cương phùng nghi ẩn long

Dĩnh châu hồ nãi hứa đa long

Nhữ Nam nguyệt đán huyền minh giám

Tá vân chân long ức giả long

[59] Dĩnh Xuyên Tuân Thúc hữu tử bát nhân : Kiệm, Hỗn, Tịnh, Đào Uông, Sảng, Túc, Việt, tịnh hữu danh xưng, thời nhân vị chi bát long.

Dịch :

Cỏ rác tạm thời ẩn bóng rồng,

Dĩnh xuyên rồng tụ thiệt là đông

Nhữ Nam sau đó treo gương sáng

Ướm hỏi : Thiệt hay lại giả rồng ?

Thân thúc ở Dĩnh Xuyên có tám người con : Kiệm, Hỗn, Đào, Uông, Sảng, Túc, Việt và Tịnh đều có tiếng tăm, người thời đó kêu là tám Rồng.

https://thuviensach.vn

Quách Thái

Nguyễn công nguyên tác

Nhân sự thiên thời dĩ xụy ma

Quần yêm tuy ngược nại dư hà

Nam ngôn phỉ ngận đồng chu khách

Cức tính nan ngôn đạm thủy hòa.

Dịch :

Người việc thời trời phải đắn đo

Bọn gian làm trái, phải ta lo

Cùng thuyền khác giống lan và cỏ

Nước mặn ai hòa nước ngọt vô

Song Quỳnh nguyên tác

Bất quan triều quận, bất lâm toàn (tuyền)

Điền lý ưu du tự thích nhiên

Tá vấn đảng trần nhiễm đắc phủ

Tiên chu dĩ phiếm thủy trung thiên

Thái tự Lâm Tồn, Hoàn đế thời cử hữu đạo bất tựu, an ư điền lý, thường du Kinh sư, dữ Lý Ưng hữu. Cập qui, chư nho tống chí hà thượng, Ưng dữ Thái đồng chu cộng tế. Vọng nhược thần tiên.

Dịch :

Khi vui thành thị, lúc lâm tuyền

Vườn trại dong chơi thú thảng nhiên

Ướm hỏi đời kia bao nhuốm bụi

Ghe tiên dong thú nước non tiên

Thái tự là Lâm Tồn, trào Hoàn đế được cử là người «Hữu đạo», song ông không chịu ứng chiếu, an vui sống ở vườn trại. Thỉnh thoảng ông ra https://thuviensach.vn

chơi kinh sư với bạn là Lý Ưng. Khi ra về, các bạn nho sĩ tiễn ông ra bờ

sông. Đứng trên bờ sông nhìn ông và Lý Ưng ngồi chung một ghe đi trên mặt nước. Trông tựa như hai vị thần tiên.

https://thuviensach.vn

Viên An

Nguyễn công nguyên tác

Bình kích quần gian khí lẫm nhiên

Tư không khởi úy ngoại gia quyền

Hạnh cao bất đãi đăng triều kiến

Ngọa tuyết đương sơ tháo dĩ kiên

Dịch :

Hạch quở bầy gian chí đáng khen

Tư Không há sợ ngoại gia quyền

Nết cao chẳng đợi trào đình biết

Nằm tuyết năm xưa tiết tháo bền

Song Quỳnh nguyên tác

Cửu tằng ngọa tuyết bất tri hàn

Ngã tự thanh cao tuyết tự tàn

Bằng thoại quần gian vô trắc mục

Trinh tư khởi đạn tuyết man man

[60] An vi thời, đại tuyết mãn địa, cương ngọa bất xuất. Lạc dương lệnh án hành, kiến nhi vấn chi. An viết «Đại tuyết bất nghi can nhân». Hòa Đế thời vi Tư Không, tấu biếm Hiến đảng. Hiến đại hận. Đãn tố hạnh cao vị

hữu hại chi.

Dịch :

Nằm lâu trong tuyết, lạnh coi thường

Tư cách thanh cao tuyết tự tan

Còn chuyện nịnh gian thường ngó liếc

Nét trinh há sợ tuyết tràn lan

https://thuviensach.vn

An khi còn hàn vi, gặp buổi trời mưa tuyết, ông nằm lì trong tuyết.

Quan Lệnh lạc dương đi qua thấy vậy hỏi. Ông thản nhiên đáp : «Tuyết lớn có can chi đến người». Trào Hòa Đế, ông làm quan đến chức Tư Không, ông dâng sớ hạch bọn Đậu Hiến (bọn ngoại thích nịnh thần). Hiến tức bực lắm, song không làm gì nổi, vì tính nết ông cao cả không có cách gì làm hại được.

https://thuviensach.vn

Dương Chấn

Nguyễn công nguyên tác

Bất duyên chọc thế cải đan thầm

Thanh bạch gia truyền biểu đức tâm

Đại điểu trí tường an túc dị

Thần minh cửu giám tứ tri câm (kim)

Công táng nhật hữu đại điểu cao trượng dư tập táng tiền.

Dịch :

Lòng son đời dục chẳng đi đôi

Trong trắng nếp nhà giữ đức thôi

Chim viếng… điềm kia chưa đã lạ

Từ vàng «bốn biết» thánh thần soi

Ngày chôn ông có con chim lớn cao hơn trượng đến đậu ở ngay trước mồ.

Song Quỳnh nguyên tác

Nhân cư trọc thế, tiết thường thanh

Hữu tứ tri đường ám vị minh

Mộ dạ hoàng kim nan ngã hắc

Hung trung tảo dĩ kiến thiên tinh.

Tự Bá Khởi, tính thanh liêm, hữu cố nhân dạ hoài kim di chi. Viết :

«Mộ dạ vô tri». Công viết : Thiên tri, địa tri, tử tri, ngã tri. Hà vị vô tri. Toại khước bất thụ.

Dịch :

Đời đục riêng mình giữ tiết trong

Tối trời «Bốn biết» tạ ơn lòng…

Dù đêm vàng khó đen lòng khách

https://thuviensach.vn

Trong dạ sớm đà thấy sáng lung.

Ông tên tự là Bá Khởi, tính thanh liêm, đêm tối có người bạn cũ mang vàng lại biếu. Người đó nói : «Xin ông nhận cho, hiện nay đêm tối không ai biết». Ông trả lời : «Trời biết, đất biết, ông biết, tôi biết sao lại biểu là không ai biết». Đoạn, ông nhất định không nhận.

https://thuviensach.vn

Phạm Bàng

Bổ lục Nguyễn công vịnh Phạm Bàng

Hán vận tàn đồi nghĩ lực thiêm

Nhất danh tiêu bảng diệc hà tham

Thiên tâm phương trọc suy triều chính

Quân dục trừng thanh tưởng vị kham

Dịch :

Vận Hán tàn nghiêng, sức cố ham

Một tay chống đỡ, sợ rằng tham

Chính trường đục nát, trời không tựa

Ông muốn trong ư ? sợ khó kham

https://thuviensach.vn

Cừu Hương

Song Quỳnh nguyên tác

Nhất chức Bồ đình thí học đương

Ưng chiên bất tác, tác loan hoàng

Vô tu hình phạt dân qui hóa

Nhân thị danh hương trị diệc hương.

[61] Trần lưu, Cừu Hương vi Bồ đình trưởng, dân hữu Trần Nguyên bất hiếu. Hương vị Trần hiếu hạnh, Nguyên cảm ngộ. Khảo thành lệnh vị

Hương viết : «Văn Trần nguyên bất phạt nhi hóa, đắc vô thiểu ung chiêu chi chí da ?». Hương viết : «Ưng chiên bất nhược loan phượng cố bất vi giã».

Dịch :

Một chức Bồ đình, đâu phải quan

Chẳng làm chim cắt, giống chim loan

Không cần roi vọt mà dân hóa

Người có tên Hương, việc cũng thơm

Cừu Hương, người Trần Lưu, làm chức Bồ đình trưởng (Cai Tổng).

Trong dân có ngươi Trần Nguyên không có hiếu với cha mẹ, Hương đem thuyết hiếu đễ ra răn dạy. Sau đó Nguyên cảm hóa thành ra con hiếu. Xét : Quan Lệnh lúc đó hỏi : «Nghe nói Trần Nguyên không phải hình phạt mà hóa được, chắc cũng phải đem chí hướng Ưng cắt ra dạy chăng ?» Hương đáp : «Ưng cắt không bằng loan hoàng, nên không làm ưng cắt».

https://thuviensach.vn

Lưu Khoan

Nguyễn công nguyên tác

Lịch điển tam thành huệ chính phù

Thượng thư tân trắc dự triều khu

Bất tri thử nhật quần yêm hoạnh

Diệc dung bồ tiên hóa đắc vô

Dịch :

Trọng nhiệm ba thành ơn huệ to

Thượng thư chức lớn được mời vô

Nhưng rồi ngày đó bầy yêm hoạn

Hóa chúng sao không lấy cỏ bồ

Song Quỳnh nguyên tác

Tam quận thừa lưu lịch hữu niên

Bồ tiên thức hóa lại xưng hiền

Bất tri thử hậu tham triều chính

Tằng phủ quần yêm khả dụng tiên ?

Khoan lịch điển tam quận, lại dân hữu quá, bồ tiên thị nhục, nhân giai hóa chi. Hoàn đế văn kỳ hiền, trưng vi Thượng thư lệnh.

Dịch :

Ba quận thừa hành đã mấy năm,

Roi bồ thức hóa rõ tài năng

Sau này tham chính nơi đường miếu

Tụi nịnh roi bồ hóa được chăng

Khoan trải làm quan cai trị ba quận, trong hàng nha lại hoặc dân chúng có lỗi, ông chỉ dùng roi cỏ bồ đánh cho biết nhục, do đó mà mọi người đều https://thuviensach.vn

cảm hóa. Hoàn đế nghe tiếng ông là hiền, bèn triệu về triều cho làm Thượng thư lệnh.

https://thuviensach.vn

Thân đồ Phan

Nguyễn công nguyên tác

Kỷ thu lư mộ hiếu tường chăn

Độn tích cư nhiên triết bảo thân

Thụ mãn Lương đường trần bất đáo

Đảng từ an đắc nhiễm dung thân

Dịch :

Mấy thu nằm mộ hiếu ai đương

Trốn chức ! cao thay, giỏi liệu đường

Tránh bụi Lương đường cây một gốc

Đảng phe tránh được mọi tai ương

Song Quỳnh nguyên tác

Họa thảm phần khanh giám tích Tần

Lương Đường cảnh tĩnh khả dung thân

Thử hồi Đảng sự liên man dẫn

Thụ ốc thê cao bất nhiễm trần

[62] Phan dĩ đảng họa tương khởi, thán viết : «Tích Tấn phần thư

khanh nho tương phục kiến vu kim». Nãi tuyệt tích cư Lương đường, nhân thụ vi ốc, tự đồng dung nhân. Cập đảng nhân tru, duy Phan độc miễn.

Dịch :

Đốt sách chôn nho giống hệt Tần

Lương đường thầm lặng sống yên thân

Bấy giờ phe đảng liên miên vạ

Ông dựa cây cao, thoát bụi trần

Phan thấy thời đó vạ đảng tranh đang nảy nở, than : «Vạ đốt sách chôn học trò của Tần xưa nay lại diễn đây». Than xong, ông bỏ quan làm như bị

https://thuviensach.vn

mất tích, đến ở Lương đường, làm nhà dưới gốc cây sống lẫn lộn với giới làm thuê gánh mướn. Sau nạn Đảng tranh nhiều người bị giết duy ông thoát.

https://thuviensach.vn

Hồ Quảng

Nguyễn Công nguyên tác

Lệnh sắc ôn ngôn nhất lão gian

Tứ công đa hạnh cứ sùng ban

Trung dung chỉ bác quyền thần ái

Bạch phát phan nhiên thích hoạn gian

Dịch :

Sắc đổi lời mềm, một lão gian

Tứ công luồn lọt được vào ban

Trung dung để bọn quyền thần mến

Bạc tóc theo gian, thấy bẽ bàng

Song Quỳnh nguyên tác

Đan đình dương lịch tứ Công vị

Bạch phát chu lữ lục đế gian

Giữ thế phù trầm năng bất tử

Cưu di 29 nhất lão dưỡng quần gian

Quảng chu lưu tứ Công, lịch sự lục đế, tốn ngôn cung sắc, thủ mị thích hoạn. Thuyết giả vị kỳ «ngu phúc nhi xuẩn thọ».

Dịch :

Sân rồng thăng đến Tứ Công,

Bạc đầu thờ những sáu ông vua liền

Cùng đời chìm nổi cho an

Một anh già giúp bầy gian lộng quyền

Quảng được lưu dùng đến chức Tứ Công, trải thờ sáu vua, luôn tỏ ra nhún nhường cung kính để lấy lòng bọn gian hoạn. Đời kêu ông là : «Ngu phước kiêm xuẩn thọ».

https://thuviensach.vn

Đổng Trác

Phạm Công nguyên tác

Sư, Tướng cư nhiên đạo tặc hùng

Trúc Mi, hoàn nghĩ phú gia ông

Ổ trung kim khí tâm do hắc

Thị thượng đăng quang tễ dĩ hồng

Dịch :

Sư tướng là mi giặc cũng ngươi

Đắp thành Mi ổ dựng cơ ngơi

Hơi vàng trong ổ đen lòng để :

Bên chợ đèn trưng đuốc thịt phơi.

Song Quỳnh nguyên tác

Quả nhĩ uy quyền trọng nhược sơn

Kỹ nhi trắc mục khẳ trừ gian

Ngũ canh đăng hỏa tê do nhiệt

Bách vạn hoàng kim ố dĩ hàn

[63] Trác phế Linh đế, lập Hiến đế, tự phong vi Thái sư. Tư Đồ Vương Doãn tru chi. Dĩ kỹ nữ Điêu Thuyền hứa Lã Bố, hựu dĩ hiến Đổng Trác, vị

trác cưỡng chiếm chi. Hậu Bố nhập thị Trác, Thuyền vọng kiến Bố, mục trung dương tác bi hận chi trạng, nãi thích Trác. Chúng nãi bộc thí ư thị, Trác tố phì, lại vi đăng trí tễ trung quang đạt thự giả sổ nhật. Án Trác trúc Mi ổ thành ngoại. Tích kim sổ bách vạn.

Dịch

Xét đến uy quyền chú tựa non

Sau vì con hát, hết đời gian

Năm canh đèn lửa, mồi còn cháy

Trăm vạn vàng bay, ổ cũng tàn

https://thuviensach.vn

Trác bỏ vua Linh đế, lập vua Hiến đế, tự phong cho mình làm Thái sư, sau bị quan Tư Đồ Vương Doãn giết, đầu mối như sau : Vương Doãn đưa Kỹ nữ Điêu Thuyền hứa gả cho Lã Bố, sau lại đem dâng cho Đổng Trác, rồi nói với Bố là : «Bị Trác cưỡng hiếp». Mỗi khi Bố vào hầu Trác, Điêu Thuyền thường ngầm lấy mắt đưa tình làm ra vẻ bi thương hận tiếc. Bố ức quá, giết Trác. Mọi người đem thây Trác ra phơi ở ngoài chợ. Trác to lớn mập mạp, có người trong bọn lại đặt bấc vào rún đốt làm đèn cháy sáng mấy ngày. Xét theo sử, Trác đắp thành Mi ổ ở ven Đô, chứa vàng tới mấy trăm muôn lạng.

https://thuviensach.vn

Quản Ninh

Nguyễn công nguyên tác

Nhất mạo tiêu diêu bát thập thâu

Nghịch trần na đắc đáo cao lâu

Tào gia quyền lợi hào vô nhiễm

Thủy tín thần Long vỹ thắng đầu

Dịch :

Tám mươi hơn tuổi chỉ tiêu dao

Lầu gác không cho bụi lọt vào

Quyền lợi họ Tào không chút nhuốm

Rồng thần đuôi lại đẹp hơn đầu.

Song Quỳnh nguyên tác

Lê sàng tọa ngọa bát tuần ông

Đô tự huy kim chí sở sung

Nhiêu nhĩ gian hùng Tào hổ thị

Long tiên trạo vỹ hướng Liêu đông.

Ninh giữ Hoa Hâm vi hữu, nhân vị Hâm vi long đầu, Ninh vi long vỹ.

Thường giữ Hâm cộng sừ, kiến địa hữu kim. Ninh huy sừ bất cổ. Hâm tróc nhi trịch chi. Nhân dĩ thị tri kỳ ưu lỗ. Ninh hậu tỵ Tháo độ hải khách Liêu Đông, tọa nhất lê sàng tam thập niên, đương tất xứ giai nha, chuyên giảng thi thư, bất cập thế sự. Niên bát thập dư tốt.

Dịch :

Giường lê ngồi đứng tám mươi đông

Chuyện liệng vàng xưa, đượm «sắc, không»

Mặc kệ giặc Tào rình rập ngó

Quãy đuôi, rồng chạy thẳng Liêu đông

https://thuviensach.vn

Ninh hồi nhỏ bạn với Hoa Hâm, người thời đó cho Hâm là đầu rồng, Ninh là đuôi rồng. Một bữa hai người cùng làm cỏ vườn, thấy đất có thoi vàng, Ninh cứ cho bừa qua không thèm để ý. Hâm cầm lên coi một lúc rồi mới liệng đi. Do điểm này người ta biết được ai hơn ai kém. Sau Ninh tránh Tào Tháo vượt biển sang khách ngụ ở Liêu-đông. Ba mươi năm chỉ ngồi trên một cái giường lê, dưới gối đều cỏ mọc. Ông chuyên chú giảng dạy sách vở, không hề bàn đến việc đời. Hơn tám mươi mới mất.

https://thuviensach.vn

Sái Ung

Nguyễn Công nguyên tác

[64] Hạt bất từ trưng tử Hán thần

Bất nhiên Âu Việt tác nhân dân

Nhất tù cánh vị tam thiên ngộ

Bác vật tài cao đốt 30 bảo thân,

Dịch :

Sao chẳng từ trưng… vẹn đạo tôi,

Hoặc sang Âu, việt thú nhàn chơi

Vào tù ông có ba nhầm lẫn

Sáng suốt, tài cao, vụng giữ đời.

Song Quỳnh nguyên tác

Tài tuy siêu trật, đạo phi thuần

Thác túc quyền gian ngộ liễu thân

Lộc vị tuy vinh phi thiện địa

Bất như Ngô hội nhất nhàn nhân

Tự Bá Giai, Hiến đế thời hoạn quan dục hại chi, thử tích Ngô Hội. Hậu ứng Đổng Trác tích, điển Tam đài. Trác tru, bị thu Nguyện kình thủ nguyệt túc, kế thành Hán sử. Vương Doãn bất hứa, Tử ngục trung.

Dịch :

Tài tuy siêu việt, đạo chưa thuần

Dựa cửa quyền gian, hại đến thân

Lộc vị dù sang, song đất xấu

Không bằng Ngô hội sống đời dân

Ông tự là Bá Giai, trào Hiến đế, bọn hoạn quan định hại, ông sống ẩn tích ở Ngô Hội. Sau nhận lệnh trưng triệu của Trác, ông vào Triều giữ việc https://thuviensach.vn

Tam đài. Khi Trác bị giết, ông bị bắt giam. Ông xin chịu tội chặt chân để

sống, hòng viết trọn pho Hán sử, song Vương Doãn không nghe. Ông bị

giam chết ở trong ngục.

https://thuviensach.vn

Tào tháo

Nguyễn công nguyên tác

I

Thân đô tướng tướng, ốc cường binh

Nhưỡng quốc mưu thâm mạn thác danh

Mộ bất Hán đề nghi chủng thiết

Phế can nhân dĩ kiến bình sinh

II

Bất tố trung thần tố cự gian

Thiên thu thoại bính cữu A man

A Man khởi thị năng vong Hán

Hỏa đáo Viêm dư hỏa diệc tàn. 31

[65] Tháo tự A-Man, chí dục thoán Hán. Chí tử Tào Phi thụ Hiến đế

thiện, thủ Hán thiên hạ.

Dịch :

I

Tướng văn, tướng võ nắm cường binh

Giúp nước mưu sâu khéo mượn danh

Mộ giả dựng lên không tước Hán

Ruột gan người thấy chí bình sinh.

II

Đâu phải trung thần đúng đại gian,

Ngàn năm ghi chuyện, lỗi A-Man

A-Man không thể làm vong Hán…

«Hỏa», lúc «Viêm» dư, «Hỏa» tự tàn

Tháo tự là A-Man, chí muốn cướp ngôi nhà Hán. Đến con là Tào phi buộc Hiến đế nhường ngôi, lấy thiên hạ nhà Hán.

https://thuviensach.vn

Song Quỳnh nguyên tác

Hán tướng thần vi Hán tặc thần

Gian tai Mạnh Đức mạn khi nhân

Thiên tâm báo ứng quân tri phủ

Tư Mã sài lang tiếp hậu trần

Dịch :

Hán Tướng kiêm vai Hác tặc ngay

Gian manh Mạnh Đức khéo lừa thay

Lòng trời báo ứng ông hay chửa

Tư Mã sói đàn sẽ tiếp tay.

https://thuviensach.vn

Tuân Úc

Nguyễn công nguyên tác

Trạch Chúa cam tâm Ngụy Tử Phòng

Thố tương lão tặc tỉ Cao, Quang

Cừ gia nghị tích 32 quân hưu trở

Tá mệnh công tiên nhất hạp thường.

Dịch :

Trọn Chúa lòng cam Ngụy Tử Phòng

Giặc già đem ví với Cao, Quang

Sau bàn «Cửu Tích» ông gàn trở,

Tá mệnh, công ông một hộp không

Phụ lục Mai Am Công chúa Nguyên

Tử Phòng vô nãi dị Lưu Hầu

Vương tá tài cao thất tự mưu

Dực Hán quả năng ninh quốc chí

Như hà khuyến Ngụy tảo đồ Lưu

Dịch :

Tử Phòng đâu khác với Lưu Hầu

Vượng tá cao tài, tiếc thấp mưu

Giúp Hán, chí còn mong nước vững

Nỡ nào khuyên Ngụy sớm trừ Lưu.

Song Quỳnh nguyên tác

Long tôn hệ xuất bát long trung 33

Thiển thủy vô vi lại tiếu long

Nghĩ dục chấn lân phù Hán đỉnh

Hồ nhiên tiết vỹ nhập Tào lung.

https://thuviensach.vn

Úc tự Văn nhược, Tuân Thục bát long chi duệ, thân tuy sự Tháo, tâm tại tồn Hán. Hậu Tháo nghị gia cửu tích, Úc chì bất khả. Tháo bất duyệt. Úc tri Tháo dục sát kỷ, thác bệnh lưu Thọ Xuân, ẩm được tốt.

Dịch :

Rồng cháu sinh ra bởi tổ rồng,

Nước nông dái cá nhạo luôn rồng

Sau lân biết hối toan phù Hán

Bị lưới Tào giăng hết vẫy vùng.

Úc tự Văn Nhược, dòng dõi của Tuân Thục (Một trong nhóm bát long).

Úc tuy thờ Tháo, song tâm địa vẫn muốn bảo tồn ngôi Hán. Khi Tháo bàn việc muốn ép vua phong «Cửu tích». Úc hết sức cản. Do đó Tháo không vui. Úc biết Tháo có ý định giết mình, bèn mượn cớ đau nằm dưỡng bệnh ở

Thọ Xuân. Sau uống thuốc độc chết.

https://thuviensach.vn

Khổng văn Cử

Nguyễn công nguyên tác

Chất tỉ thu sương, khí quán hồng

Khích ngang thanh nghị tỏa gian hùng

Đỉnh phủ bất toại sào trung phá

Sử tước trường lưu Hán Thái trung.

Dịch :

Chất tựa sương thu khí ánh hồng

Ngang nhiên luận tội kẻ gian hùng

Khuông phù vạc Hán, rồi… tan tổ

Tước… sử đề cao «Hán thái trung»

Song Quỳnh nguyên tác

Bắc Hải thanh phong nghĩa bất ô

Lẫm nhiên ngạnh khái tiếp gian du

Tào Man nan yểm danh thần tiết

Thiên cổ do truyền Hán Đại phu.

[66] Tự Khổng Dong, Bắc hải Thái thú, chí cao tiết trực. Tháo ố sát chi. Cương mục thư : «Sát Thái trung đại phu Khổng Dong». Hậu nhân toán chi viết : «Hào khí quán trường hồng».

Dịch :

Bác Hải ngàn năm nghĩa chẳng dơ

Cao vời khẳng khái chống gian dua

Tào Man khôn ép người danh tiết

Ngàn thuở còn truyền Hán Đại phu.

Ông tên tự là Khổng Dong, làm Thái thú quận Bắc Hải. Chí cao tiết thẳng. Tháo ghét sai giết đi. Sách Cương Mục chép : Tháo giết quan Thái https://thuviensach.vn

Trung đại phu là Khổng Dong ! Người sau tán thưởng ông bằng câu : «Hào khí suốt mây hồng».

https://thuviensach.vn

Khổng Minh

Nguyễn công nguyên tác

Lư ngọa tiên tri đỉnh thế thành,

Khởi lai hoàn dục giữ thiên tranh

Phan tương nhất tử thù tam cố

Tinh ảnh thê lương Ngũ Trượng doanh.

Dịch :

Biết trước chia ba, thế sẽ thành,

Mà rồi vẫn gắng với trời tranh

Đành đem Một chết đền ba viếng

Ngũ trượng lờ mờ bóng Tướng tinh.

Song Quỳnh nguyên tác

Đông Ngô, Bắc Ngụy khởi tranh phong

Đế trụ tam lai trượng nghĩa tòng

Hán tộ bất phùng phân cát nhật

Thảo lư thùy thức hữu nhân long

Gia Cát cao ngọa long trung, Huyền Đức tam cố nãi xuất, vị Hán thảo tặc. Hậu phù Lưu Thiện, lục xuất phạt Ngụy, đồn binh Ngũ trượng nguyên, hữu đại tinh trụy doanh trung, thị nguyệt tốt.

Dịch :

Ngô, Ngụy hai nhà khởi chiến tranh

Chú vua ba thứ đến lều gianh

Nếu như ngôi Hán không chia cắt

Lều cỏ «Người Rồng» ai biết danh.

Gia Cát Lượng đang nằm khểnh ở Long trung, Huyền đức ba thứ mời rước, ông nhận lời ra giúp Hán đánh giặc. Sau giúp Tự quân là Lưu Thiện, https://thuviensach.vn

sáu lần ra quân đánh Ngụy đóng quân trên gò Ngũ Trượng. Một đêm có một ngôi sao lớn rớt xuống quân doanh. Tháng đó Lượng mất.

https://thuviensach.vn

Bàng Thống

Nguyễn công nguyên tác

Danh á «Nhân long» toán lược đa

Binh thư vạn quyển, phúc trung la

Thu Xuyên triển ký đồ phương bán

Tráng hận nan tiêu Lạc phượng pha 34

Dịch :

Danh kém «Người rồng» toán lược nhiều

Binh thư muôn cuốn dạ thường treo

Thu Xuyên vó ký… đường phân nửa

Lạc Phượng gò kia… lửa hận reo.

Song Quỳnh nguyên tác

Vạn quyển tàng hung thao lược kỳ

Phục long ký dược, phượng tinh tùy

Thu xuyên vị toại cao tường chí

Đáo Phượng pha trung, Phượng thủy tri

[67] Tự Sĩ Nguyên, nhân hiệu vi Phượng Sồ, tá Huyền Đức tương binh thủ Xuyên, chí Lạc Phượng pha, ngộ phục binh nãi tốt.

Dịch :

Bụng chứa muôn Kinh, sách lược nhiều

Rồng kia đã nhảy, Phượng bay theo

Thu Xuyên chưa phỉ nguyền bay bổng

Gò Phượng ai ngờ Phượng chết queo

Ông tên tự là Sĩ Nguyên, đời kêu là Phượng Sồ. Giúp Huyền đức đem quân lấy Tây Xuyên, đến gò Lạc Phượng bị phục binh giết chết.

https://thuviensach.vn

Quan Công

Nguyễn công nguyên tác

Chấn Hạ anh uy động Hứa Xương

Tín Ngô bất giác ngộ Kinh Tương

Nhất thời túng bị gian mưu khuất

Miếu mạo như kim Đế vạn phương.

Dịch :

Hoa Hạ oai lừng vang Hứa xương

Tin Ngô ! mắc hớ mất Kinh Tương

Nhất thời tuy bị thua gian kế

Miếu mạo ngày nay Đế khắp phương.

Song quỳnh nguyên tác

Bất tu di hận thất Kinh Tương

Thùy Bá Thùy Vương mộng nhất trường

Độc hữu Đào viên huynh đệ ước

Đỉnh hôi tuy lãnh, thượng văn hương.

Công Hà Đông nhân, tự Vân Trường, giữ Huyền Đức, Trương Phi kết nghĩa ư Đào viên, mưu phục Hán thất. Hậu trấn Kinh châu, vi Ngô Lục Tốn mưu tập, bị hoạch ngộ hại.

Dịch :

Chẳng nên mang hận mất Kinh Tương

Ai Bá, ai Vương một mộng trường

Duy có vườn đào lời nguyện ước

Tro tàn đỉnh lạnh vẫn lừng hương.

Ông người Hà Đông, tự là Vân Trường, cùng với Huyền Đức, Trương Phi kết nghĩa ở Vườn đào, mưu khôi phục nhà Hán. Sau trấn thủ Kinh https://thuviensach.vn

Châu, bị Lục Tốn đánh úp, ông bị bắt và bị giết.

https://thuviensach.vn

Trương Phi

Nguyễn công nguyên tác

Hao hổ tiên thanh chấn Hổ lao

Trường kiều nhất yến phủ kinh Tào

Trảm đầu lão tướng can như thiết

Diệc phục anh hùng nghĩa khí cao 35

Dịch :

Cọp rống đầu tiên rậy Hổ lao

Thét vang Trường bản bạt hồn Tào

Chém đầu lão tướng gan như sắt

Cũng phục ông người nghĩa khí cao

Song Quỳnh nguyên tác

Đào viên kết nghĩa thỉ cô trung

Hổ tướng uy danh vạn cổ hùng

Di hận Ngô thù vị năng tuyết

Cửu nguyên dục khởi vấn Giang Đông 36

[68] Công tự Dực-Đức, Trác quận nhân, giữa Huyền Đức, Quan Công kết nghĩa. Quan công chi một, công hội binh phạt Ngô dĩ báo thù. Trướng hạ Phạm Cương Trương Đạt bị tiên trách. Toại dạ sát công.

Dịch :

Vườn đào kết nghĩa quyết gan trung

Tướng cọp oai danh muôn thuở hùng

Đáng giận thù Ngô chưa kịp rửa

Suối vàng còn muốn hỏi Giang Đông.

Ông tên tự Dực Đức, cùng Huyền Đức, Quang Công kết nghĩa. Quan công bị giết, ông hội binh đánh Ngô để trả thù. Dưới trướng có tên Phạm https://thuviensach.vn

Cương, Trương Đạt bị ông trách phạt bằng roi. Chúng chờ đêm tối giết ông.

https://thuviensach.vn

Triệu Vân

Nguyễn công nguyên tác

Đế tử hoài trung thụy chính nung

Đơn thương dĩ thấu địch vi trùng

Đương dương cứu chúa anh thanh bá

Cộng thuyết Thường sơn Triệu tử Long

Dịch :

Trong bụng con vua ngủ giấc say

Một thương phá giặc thoát vòng vây

Đương dương cứu chúa danh lừng lẫy

Ngoài Tử Long ra, có mấy tay !

Nguyễn công nguyên tác

Đương dương cứu Chúa phấn cô trung

Hổ tướng uy danh Triệu tử Long

Tha nhật Ba Xuyên năng tục Hán

Dĩ sừ Đế tử tại hoài trung

Tự Tử Long, Thường sơn nhân. Tào Tháo truy Lưu Bị cập ư Đương dương. Bị khí thê tử tẩu, Vân bão Bị tử A Đẩu đơn thương sát xuất trùng vi.

Quy kiến Bị, A Đẩu tại hoài trung thượng thụy vị tỉnh.

Dịch :

Đương dương cứu Chúa tỏ lòng trung

Hổ tướng oai vang Triệu tử Long

Sau đó, Ba Xuyên vua nối Hán

Con vua trong bọc lúc xung phong.

Tự là Tử Long, người ở Thường sơn. Tào Tháo đuổi Lưu Bị đến Đương dương, Bị túng quẫn phải bỏ vợ con mà chạy. Vân bế con Bị cho https://thuviensach.vn

vào bọc trước bụng, rồi một dáo lên ngựa, đánh giết ra thoát được vòng vây.

Khi về gặp Bị, A Đẩu nằm ngủ trong bọc chưa dậy.

https://thuviensach.vn

Nghiêm Nhan

Nguyễn công nguyên tác

Tranh khai lão nhãn sất Hoàn Hầu

Khuất tất hà kham nhậm thước đầu

Tất cánh Tướng quân đầu bất đoạn

Mỹ đàm chích chích bá thiên thâu

Dịch :

Từng đôi mắt lão mắng Hoàn Hầu,

Nhất định không quỳ, chịu mất đầu

Rốt cuộc Tướng quân đầu chẳng mất

Tiếng khen rờ rỡ để ngàn thâu.

Song Quỳnh nguyên tác

Đầu Khởi hàng... đầu thiết thạch cương

Hoàn Hầu tuy mãnh diệc hà thương

Anh hùng tướng ngộ anh hùng tướng

Dõng hữu Nghiêm Nhan, Nghĩa hữu Trương.

[69] Lưu Bị thủ Ích châu, Trương Phi công Ba quận, hoạch Thái thú, Nghiêm Nhan. Phi xất sử hàng. Nhan viết : «Ngã châu đãn hữu đoạn đầu Tướng quân, vô hàng Tướng quân». Phi tráng nhi thích chi.

Dịch :

Đầu chém không hàng, sắt đá gương

Hoàn Hầu dù mạnh bụng coi thường

Anh hùng lại gặp anh hùng nhỉ

Khoẻ có Nghiêm Nhan, nghĩa có Trương.

Lưu Bị tiến quân đánh Ích châu, sai Phi đánh lấy Ba quận. Phi bắt được thái thú Nghiêm Nhan. Phi quát mắng bắt phải hàng. Nhan nói : «Châu ta https://thuviensach.vn

chỉ có Tướng quân chặt đầu, không có Tướng quân xin hàng». Phi khen là hùng tráng, mời cộng sự.

https://thuviensach.vn

Chu Du

Nguyễn công nguyên tác

Niên thiếu anh hùng tịch đại danh

Giang đông quyết sách hoả Tào binh

Tá phong khách khứ Kiều thê tại

Đô đốc hà vi oán Lượng sinh. 37

Dịch :

Anh hùng tuổi trẻ lại tài cao

Quyết sách : Giang đông đốt lính Tào

Mượn gió khách đi, Kiều vẫn đó,

Lượng còn Đô Đốc chẳng vui sao ???

Song Quỳnh nguyên tác

Xích Bích ao binh cổ lãng trào (triều)

Tào Man bách vạn khả liên thiêu

Tướng quân mạc cảm cầu phong khách

Hộ đắc toàn Ngô tịnh lưỡng Kiều.

Tự Ngô Cẩn, vi Ngô Đô Đốc. Thời Tào Tháo phạt Ngô. Ngô cự Tháo, yêu Khổng Minh tương trợ. Dục dụng hoả công, thời long đông vô Đông nam phong. Khổng Minh vi chi kỳ phong, thị dạ phong khởi. Du đại ngại, mưu sát Khổng Minh dĩ tuyệt hậu hoạn. Khổng Minh dĩ tri chi thừa phong nhi khứ, truy chi bất cập. Án Kiều công hữu nhị nữ, Đại Kiều thế Tôn Sách, tiểu Kiều thế Chu Du. Tháo kiến Đồng tước đài thường viết «Phạt Ngô thủ

nhị Kiều qui trí đài thượng dĩ lạc dư niên». Đường thi hữu vân : Đông phong bất dữ Chu Lang tiện

Đồng tước xuân thâm toả nhị Kiều.

Dịch :

https://thuviensach.vn

Xích Bích đua quân, trống, sóng, Kêu Quân Tào trăm vạn chết vì thiêu

Tướng quân nhờ có cầu phong khách

Cứu được toàn Ngô với cặp Kiều.

Ông tên tự Công Cẩn, làm Đô Đốc Đông Ngô. Tào Tháo đánh Ngô, Ngô chống nhau với Tháo, mời Khổng Minh lại giúp. Ngô muốn dùng lửa để công phá, song lúc đó vào mùa đông, không có gió Đông Nam. Khổng Minh giúp Ngô cầu gió. Đêm đó quả nhiên có gió. Du thấy vậy rất nghi ngại, định mưu giết Khổng Minh để khỏi lo về sau. Nhưng Khổng Minh biết trước, nhân gió lớn cỡi thuyền về Kinh châu, quân Ngô đuổi không kịp.

Xét truyện, Kiều công có hai con gái, nàng Kiều chị gã cho Tôn Sách, nàng Kiều em gả cho Chu Du. Trước đó, khi xây đài Đồng Tước, Tháo thường nói : «Đánh Ngô bắt hai nàng Kiều về nhốt ở trong Đài để vui tuổi già».

Đường thi có vịnh :

Chu Lang không có Đông phong giúp,

Đồng tước hai Kiều bị khoá xuân.

https://thuviensach.vn

Trương Chiêu

Nguyễn công nguyên tác

[70] Tháo lai tống tử nại hà nghênh

Vô Võ ngu nho cảm luận bình

Thần Ngụy tha niên tu tiệm phủ 38

Thiệt phong khước dục triết hình trinh.

Dịch :

Tháo lại giết mình, rước nó chăng ?

Dốt văn nhát võ khéo bàn nhăng

Thẹn thùng tôi Ngụy thân lơ láo

Lưỡi sắc san sao được bất bằng ???

Song Quỳnh nguyên tác

Ngô trung quân diệc nhất anh hào

Trù lược tuy cao, thức vị cao

Trượng nghĩa phục thù hữu Đế trụ

Bất mưu phù Hán khuyến nghênh Tào.

Chiêu tự Tử Bố vi Ngô mưu thần, Tào Tháo đông hạ. Chiêu thủ

khuyến Quyền nghênh Tháo. Chu Du viết : «Tháo tự tống tử nhi khả

nghênh hồ». Hậu hựu khuyến xưng thần ư Tào Phi.

Dịch :

Trong Ngô ông cũng một anh hào

Trù lược dù hay, biết chửa cao

Dựng nghĩa trả thù vua có chú

Không lo giúp Hán, lập công lao

Chiêu tự là Tử Bố, mưu sĩ của Đông Ngô. Tào Tháo đem quân xuống đông, Chiêu đứng đầu trong giới khuyên Tôn Quyền hàng Tháo. Du mắng : https://thuviensach.vn

«Tháo nó định giết mình, mà mình lại rước nó ư ?». Về sau, Chiêu lại khuyên Quyền xưng thần với con Tháo là Tào Phi.

https://thuviensach.vn

Nễ Hành

Nguyễn công nguyên tác

Tướng môn ưng khuyển chúng thao thao

Nhất ngạc chênh vênh độc mạ Tào

Lão tặc tu tiềm an cảm sát

Ám thù không tá biệt nhân đao

Dịch :

Chó diều cửa Tướng chúng thao thao

Chim Ngạc chênh vênh dám chửi Tào

Lão tặc giận hờn không dám giết

Mượn ngầm tay khác để ra đao.

Song Quỳnh nguyên tác

Phiêu phiêu nhất ngạc dục lăng cao

Biểu tiến hà nhân uổng tự lao

Nhân thức Tào Hầu ngã bất thức

Dương nhan hí hối đẳng nhi tào 39

Tự Chính Bình, Không Dung biểu tiến viết : Chí biểu luỹ bách, bất như

nhất ngạc. Tào Tháo tật chi, dĩ vi cổ lại. Hành đương diện hối nhục Tháo, Tháo đại nộ, Tống giữ Lưu Biểu, dục tá tha nhân sát chi.

Dịch :

Khơi chim ngạc muốn cao bay

Để khách tiến mình khỏi uổng tay

Đời biết Tào Hầu ta chẳng biết

Coi như trẻ nít giỡn cho cay

Ông tên tự là Chính Bình, Khổng Dong tiến cử trong sớ có câu :

«Chim hay kể có trăm, song xét ra không con nào bằng chim Ngạc». Tháo https://thuviensach.vn

coi sớ ghét lắm, bắt làm tên lại giữ chân đánh trống. Hành cũng không vừa, ông giỡn và làm nhục Tháo đủ điều ngay tại Triều đường trước mặt trăm quan. Tháo giận lắm, tống Hành ra với Lưu Biểu. Ý Tháo muốn giết Hành, song sợ mang tiếng là hại hiền, nên mượn tay người khác giết.

https://thuviensach.vn

Trương Tùng

Song Quỳnh nguyên tác

[71] Mãi quốc cầu vinh điển diện hà

Tiểu nhân đô thị cố thân gia 40

Huân tâm phú quí đương hà cực

Tự thử tài đa giảo cánh đa.

Tùng khẩu biện đa tài. Sự Chương, nghênh Huyền đức nhập Thục, ám dĩ địa đồ thụ chi, sử thủ Thục.

Dịch :

Bán nước cầu vinh xấu mặt mày

Nghĩ nhà hơn nước, tiểu nhân thay

Nóng lòng phú quí quên liêm sỉ

Tài lắm thì gian lắm ngón hay.

Tùng có tài về mồm mép, thờ Lưu Chương, được cử đi đón Huyền đức vào Thục. Tùng ngầm dâng bản đồ Tây Thục cho Bị xui Bị lấy Thục.

https://thuviensach.vn

Hoa Đà

Nguyễn công nguyên tác

Khoa tràng khoát cốt hữu thần phương

Y tặc, phiên tao Tháo quỷ thương

Thư túng kham truyền thùy giải ý

Hậu nhân hà dụng tích thư nang.

Dịch :

Đục xương khoét ruột có thần phương,

Chữa bệnh, Tháo ngờ bị nạn vương

Sách thuốc dù còn ai đã hiểu

Người sau đừng tiếc, mất thư nang.

Song quỳnh nguyên tác

Tào tặc vi yêu, bệnh thế cường

Trừ phi tạc não, cánh vô phương

Kiện quân thần được năng y quốc

Khả quái A Man bất khẳng thường.

Đà hữu thần thuật liêu bệnh, năng khoa tràng khoát cốt, Tào Tháo thường hoạn đầu phong, sử Đà trị chi. Đà viết : «Tạc kỳ đầu não phương dũ». Tháo nộ, hạ ngục nãi tử.

Dịch :

Tào Tháo yêu ma bệnh thế gay

Trừ phi khoét óc hết phương thay

Thuốc thần ông chữa cho toàn quốc

Quái lão A Man chẳng chịu thầy.

Đà có thần thuật trị bệnh, chuyên khoa là khoét xương cắt ruột con bệnh để chữa. Tháo thường bị đau đầu, rước Đà lại chữa. Đà nói : «Phải bổ

https://thuviensach.vn

đầu lấy phong ở óc ra thì khỏi». Tháo nghe nói, giận lắm, sai giam ông vô ngục, ông bị chết.

https://thuviensach.vn

Quản Lộ

Phụ lục Nguyễn công vịnh Quản Lộ

Ấu niên tiệp để hữu tinh thần

Toán đáo thiên tào nhạn ức chân

Chỉ thị tướng đàm năng biệt quỷ

Tri tha số học diệc thông thần

Dịch :

Tuổi xanh đã biết định trăng sao

Tính được thiên cơ sẽ thế nào

Tướng số biết phân người với quỷ

Một nhà số học rộng và cao

https://thuviensach.vn

Tả Từ

Song Quỳnh nguyên tác

[72] Chính tà dĩ tại nhỡn trung khan

Trực bả gian hùng liệu phế can

Tri thị Tào Man nhất lão quỷ

Cố tương quỷ thuật lộng Tào Man

Tả Từ hữu yêu thuật, tác pháp hí hối Tào Tháo, Tháo nộ sử sát chi, hựu hoá vi Tả Từ, Tháo vô kế. Hậu bất tri sở chi.

Dịch :

Thẳng cong do ở mắt nhìn coi

Gan ruột gian manh thấy rõ rồi

Ông biết Tào Man là quỷ dữ,

Nên dùng quỷ thuật giỡn Tào chơi.

Tả từ có yêu thuật, phép lạ, thường trêu giỡn Tào Tháo. Tháo giận sai đem chém. Nhưng lạ là chém Tả từ này lại có ngay Tả Từ khác mọc ra.

Tháo không sao được đành chịu. Sau không biết ông đi đâu.

https://thuviensach.vn

Tư mã Ý

Nguyễn công nguyên tác

Lão lang cố đỉnh cửu diên thuỳ

Tộc Sảng tru Bưu cánh bá thuỳ

Hoặc giả thượng ai phương bão cảnh

Thực Tào canh chúc lưỡng gia nhị.

Dịch :

Sói già nhòm vạc đã lâu rồi

Bưu, Sảng, hai người bị cả đôi

Mổ bụng còn thương chưa cắt cổ

Sói con hai đứa mới tranh ngôi

Song Quỳnh nguyên tác

Tào ký gian hùng, Mã cánh gian

Khi nhân cố trí hiệu A Man

Hậu lang dĩ tiếp tiền lang tích

Thế thượng gian hùng thức nhãn quan

Ý tự Trọng Đạt, thân tuy sự Tào, tâm thực thoán Tào. Tào Tháo thường mộng «Tam mã đồng tào nhi thực». Hậu Tư Mã thị diệt Tào.

Dịch :

Tào đã gian hùng, Mã lại hơn

Dối người bắt chước hệt A Man

Sói sau theo vết chân lang trước

Giàn giáo trên đời thấy rõ cơn

Ý tự là Trọng Đạt, tuy thờ Tào mà tâm địa chỉ muốn cướp ngôi Tào.

Khi Tháo còn sống, thường mơ thấy «Ba ngựa cùng ăn một Tàu» (Điềm ba https://thuviensach.vn

bố con họ Tư Mã cùng làm quan một triều). Sau quả nhiên họ Tư Mã diệt họ Tào.

https://thuviensach.vn

Tào Thực

[73] Nguyễn công nguyên tác

Kiến An thất tử, tử tài ưu

Nhị biểu tinh trung dật bút đầu

Hoàng tá xưng Tào thị diệc chính

Liêu hung danh phận quán thời lưu.

Dịch :

Kiến An bảy đấng, Thực hay hơn

Lòng biểu tinh trung, nét bút vờn

Hoàng tá gieo vần thơ chính xác

Phận danh thời đó, đáng đầu ban.

Nguyễn công nguyên tác

Kiến An thất tử thục tranh hành

Bát đẩu tài cao nhất thế danh

Khước tích sinh vi Tào thị duệ

Tôn Lưu thuỳ biện thử trung trinh.

Tự Tử Kiến, giữ Lưu Trinh đẳng cộng Hiệu «Kiến An thất tử». Linh Vận xưng : «Thực tài đắc bát đẩu». Thực hữu thi vân : «Hoàng tá tương thiên huệ». Bình giả vị dĩ «Hoàng tá» xưng phụ Tháo, kỳ danh thậm chính.

Dịch :

«Kiến An thất tử» bác là hơn,

Tám đấu tài cao, cả thế gờm

Chỉ tiếc sinh làm con của Tháo

«Ôn Lưu» ai thấu nổi trung can.

Ông tên tự là Tử Kiến, cùng với bọn Lưu Trinh kết bạn, tự hiệu là

«Kiến An thất tử». Linh Vận thường khen Tào Thực : «Tài anh đáng xếp https://thuviensach.vn

vào hạng Tám đấu». Thực làm thơ tán tụng cha có câu «Giúp vua ơn trời».

Người phê bình cho câu của Thực là chính xác, khi ông đặt bút dùng hai chữ «Hoàng tá» để chỉ cha mình.

https://thuviensach.vn

Khương Duy

Cửu phạt Trung nguyên chí tảo thanh

Đa quân phủ đại tích vô thành

Hủ nho phúng vận hoàn nhiêu thiệt

Bất kiến «Càn thời» bại diệc vinh. 41

Dịch :

Chín lần dốc chí đánh Trung nguyên

Chí lớn giận rằng việc chẳng nên

Nho hủ lưỡi dài chê trách hão

«Càn Thời» dù bại sử còn khen

Song Quỳnh nguyên tác

Hán đỉnh nan phù nãi bỉ thương

Chiến vong bất chiến diệc tuỳ vương

Trung Nguyên cửu phạt tuy vô tế

Thắng tín vu yêu tự thủ ương.

Duy tự Bá Ước, vi Thục Tướng, cửu phạt Trung nguyên, thuyết giả

viết : «Chí tại thảo tặc, tuy bại do vinh». Án Lưu Thiện tín Hoàng Hạo, Vị

vu quỷ ngôn kỳ vô sự toại bất vi bị. Ngải binh nhập Thành đô, nãi xuất hàng.

Dịch :

Vạc Hán khôn phò bởi lão xanh

Đánh thua, không đánh mất càng nhanh

«Trung nguyên cửu phạt» không công trạng

Hơn bọn tin đồng… nản đấu tranh.

Duy tự là Bá Ước, làm Tướng Thục, chín lần ra đánh Trung nguyên.

Có thuyết cho ông là : «Quyết chí đánh giặc báo nước, dù thua vẫn vinh https://thuviensach.vn

hạnh». Xét sử chép Lưu Thiện tin thần Hoàng Hạo, mời đồng cốt vào cầu cúng. Đồng lên phán : «Quốc gia không có gì đáng lo». Do đó không phòng bị gì cả. Nhờ đó, Đặng Ngải tiến quân vào thành đô. Lưu Thiện ra hàng.

https://thuviensach.vn

Bắc Bình Vương

Nguyễn công nguyên tác

[74] Nộ khí xung thiên, nhãn lệ hoành

Bác hàng sổ ngữ lẫm như sinh

Đế cam hàm bích, vương ma kiếm

Vạn cổ do văn khốc miếu thanh.

Dịch :

Giận bốc cùng trời, mắt lệ rơi,

«Không hàng» hai tiếng, chết còn oai,

Cha cam ngậm ngọc, con mài kiếm

Muôn thuở còn nghe tiếng khóc nơi…

Song Quỳnh nguyên tác

Tiên chúa khuông phù thống tục Lưu

Na khan hậu Chúa tác hàng tù

Thanh thanh khốc miếu sơn hà lệ

Ba, Hán dư đồ nhất kiếm thâu.

Danh Thầm, Hậu chúa Thiện chi tử. Tiêu Chu khuyến Hậu chúa hàng Ngải. Thầm nộ viết : «Thế cùng lực khuất, đương bồi thành nhất chiến, đồng tử xã tắc. Nại hà hàng hồ». Bất thính. Thầm khốc ư Chiêu Liệt miếu, tiên sát thê tử, hậu tự sát.

Dịch :

Tiên chúa ra công nối nghiệp Lưu

Ra hàng Hậu chúa chịu làm tù

Vang vang tiếng khóc nơi sân miếu

Ba, Hán dư đồ một kiếm thâu.

https://thuviensach.vn

Ông tên Thầm, con của Hậu Chúa Thiện. Tiêu Chu khuyên Hậu chúa hàng Đặng Ngải. Thầm kêu lên : «Nếu thế cùng lực kiệt, thì dốc quân trong thành ra đánh một trận, rồi cùng chết cho xã tắc. Sao lại hàng». Hậu chúa không nghe. Thầm đến Miếu thờ Chiêu Liệt để khóc lạy xong, về giết cả vợ

con sau tự sát.

https://thuviensach.vn

Gia cát Chiêm

Nguyễn công nguyên tác

Tử ninh Hán quỷ bất hàng Tào

Gia cát gia nhi khí tự hào

Canh hữu nãi tôn năng tuẫn tiết

Thiên thu trung hiếu nhất môn cao.

Dịch :

Thà làm quỷ Hán chẳng hàng Tào

Gia Cát con nhà chí khí cao

Thêm có cháu hiền vì nghĩa chết

Ngàn thu trung hiếu sáng như sao.

Song Quỳnh nguyên tác

Bất năng sát tặc cảm sinh toàn

Tuẫn tiết thân vi tướng sĩ tiên

Hán thất hữu thần, Hầu hữu tử

Nhất môn trung hiếu nhật tinh huyền.

Chiêm, Vũ Hầu tử. Ngụy nhập khấu, cự chiến bị sát. Tử Thượng diệc mạo trận tử.

Dịch :

Không hay giết giặc, nỡ ham sinh

Tuẫn tiết treo gương, há tiếc mình

Con hiếu của Hầu, trung với Hán

Sao trời vằng vặc một nhà vinh

Chiêm con trai Vũ Hầu, quân Ngụy vào cướp nước, ông ra trận thua bị

chết. Con ông là Thượng cũng xung trận chết theo.

https://thuviensach.vn

Ngụy Minh Đế

[75] Bổ lục Nguyễn công vịnh Ngụy Minh Đế

Dị điểu tranh sào, triệu dĩ chương

Thượng tham hoa đống hốt tiêu tường

Đỉnh đồ cánh hứa Minh linh cứu

Chấp thủ khu khu thác Ý lang. 42

Dịch :

Tranh tổ chim kia triệu rõ ràng

Còn tham hoa lá nẩy tiêu tường

Vạc nhà đã mượn tò vò giữ

Nhờ sói coi nhà, khéo vẩn vương.

https://thuviensach.vn

Tấn Vũ đế

Nguyễn công nguyên tác

Tam thiên kỹ nữ mạo như hoa

Triêu thị Ngô cung, tịch Tấn gia

Khai sáng thử hồi vô biệt sự

Hậu đình lưu dạng nhất dương xa.

Dịch :

Ba ngàn con hát đẹp như hoa

Sớm trực cung Ngô, tối Tấn hà

Khai sáng lúc này không mấy việc

Hậu đình còn dấu cỗ dương xa

https://thuviensach.vn

Hoài, Mẫn, nhị đế

Nguyễn công nguyên tác

Lưỡng mã cơ ly khuất nhất Hồ

Tặc đình hành tửu điển nhan vô

Trường An thiên tử sinh tiền sự

Mộ đạo ưng đề Hán Đại phu.

Hán Chúa Thông chấp nhị Đế, bái vi Quang Lộc đại phu, sử thanh y hành tửu, tầm sát chi.

Dịch :

Sang Hồ hai ngựa chịu dong cương

Hầu rượu dâng Hồ… nhục Đế vương

Thiên tử Trường An rồi chết để

Mộ đề chức Hán đại phu thường

Hán Chúa là Thông bắt hai vua về Hồ, phong cho chức Quang Lộc Đại phu. Chúa Hán còn bắt hai Vua vận áo xanh hầu rượu sau tìm cách giết cả

hai.

https://thuviensach.vn

Hiếu Vũ Đế

Nguyễn công nguyên tác

Phong hạc quân thanh hạnh tập kỳ

Tửu binh sắc kiếm dĩ tình Mê

Nhất bôi khuyến bãi trường tinh ẩm

Thanh thử cung trung hãn tẫn đề.

Dịch :

Hạc kêu gió lộng tưởng quân reo

Mùi rượu hơi gươm mê dắt theo

Cạn chén rượu mời sao lấp lánh

Trong cung gà mái tiếng trong veo

https://thuviensach.vn

Đào nguyện ngư phủ

Song Quỳnh nguyên tác

Đào nguyên khứ lộ thị mê tân

Bất thức gia hương, huống Tấn Tần

Duyên gián thượng phùng Dạ Xoa (quỷ danh) khách Di tung ưng phỏng Đạm khê nhân.

Tấn Hiếu Vũ thái khang trung, Vũ Lăng nhân phô ngư vi nghiệp.

Duyên khê hành, hốt nhập Đào Nguyên, mê thất tiền lộ. Tiện đắc nhất sơn, tòng sơn khẩu nhập. Kiến nam nữ y phục phục nhất như ngoại nhân. Các yêu chi gia khoản đãi. Đình sổ nhật từ khứ. Ký xuất đắc kỳ thuyền, tiện phù hướng lộ. Cập hoàn nghệ Thái thú thuyết như thử. Thái thú sử nhân tùy vãng, tầm hướng sở tại xứ, toại mê bất phục đắc lộ.

Hậu nhân bình Đào Nguyên giả, hoặc vị tị Tần chi loạn, huề thuộc nhập thử giữ thế cách tuyệt. Hoặc vị kỳ Ngư phủ nhập thử tiên cảnh. Yếu chi vô sở bằng cứ. Diệc do Tề Hài ký dị, ngôn Đạm Khê nhân Lưu Nguyễn nhập thiên thai thái được, đắc phùng Tiên nữ. Tổng thuộc hoang đường chi thuyết.

Dịch :

Lối tới Đào Nguyên, phải bến Mê

Tấn Tần xa bẵng… nhớ đâu quê

Dạ Xoa bên suối tiên hay quỷ

Tung tích hỏi người ở Đạm khê.

Niên hiệu Thái Khang, trào vua Hiếu Vũ nhà Tấn, có người đánh cá ở

Võ Lăng theo dọc bờ suối đi lên, bất ngờ lạc vào Đào Nguyên, mê bẵng lối về. Sau đi đến một trái núi, theo cửa núi đi vào, đến một nơi thấy trai gái ăn vận như người ở ngoài. Mọi người trong đó đều mời rước về nhà khoản đãi.

Đậu chân trong đó được vài ngày, người đánh cá xin về. Người trong núi https://thuviensach.vn

sắm sửa thuyền rồi chỉ lối cho về. Khi về người đánh cá đến yết kiến quan Thái Thú và trình việc trên. Thái Thú cho là lạ, bèn cho người đi theo, trở

lại đường cũ xem thiệt hư, song người nhà Thái thú và người đánh cá đi loanh quanh mãi không tìm ra lối cũ.

Người sau phê bình truyện Đào Nguyên có đặt giả thuyết : Có lẽ những người cư ngụ trong núi mà Ngư Phủ đã gặp là con cháu những người tránh nạn nhà Tần khi xưa, họ đã đem quyến thuộc vào ở đấy từ lâu để tránh với thế giới bên ngoài. Cũng có thuyết cho là Ngư phủ đã được vô Tiên cảnh.

Sự thật không lấy gì làm bằng cớ. Theo sách Tề Hài ký chép : Lưu, Nguyễn người Đạm Khê vào Thiên Thai hái thuốc gặp tiên nữ. Tóm lại đều là thuyết hoang đường khó tin.

https://thuviensach.vn

Trúc Lâm thất hiền

Song Quỳnh nguyên tác

Phóng khoáng thành phong tập dĩ nhiên

Nhân gian di khí vị thần tiên

Cương thường danh giáo tương thuỳ thuộc

Cúc nghiệt hôn manh vị tất hiền.

[76] Kê Khang, Nguyễn Tịch, Nguyên Hàm, Sơn Đào, Hướng Tú, Vương Nhu, Lưu Linh, tương giừ vi hữu. Hiệu trúc lâm Thất hiền. Khinh miệt lễ pháp, túng tửu hôn hàm, sĩ đại phu giai dĩ vi hiền, tranh mộ hiệu chi.

Vị chi phóng đạt.

Dịch :

Phóng khoáng ưa nhàn tính đã quen

Việc đời bỏ mặc, nói thần tiên

Cương thường danh giáo giao ai giữ

Say tít cung thang… chẳng phải hiền.

Kê Khang, Nguyễn Tịch, Nguyễn Hàm, Sơn Đào, Hướng Tú, Vương Nhu, Lưu Linh, bạn với nhau kêu : «Bảy hiền rừng trúc». Mấy người trên khinh miệt lễ giáo pháp độ, tối ngày say sưa. Giới sĩ phu thời đó đều cho là hay, đua nhau bắt chước cho đó là chủ nghĩa «Phóng đạt».

https://thuviensach.vn

Dương Hựu

Nguyễn công nguyên tác

Lão thần đức vọng mãn triều suy

Khứ tựu hồ đồ diệc khả nghi

Xu mã yếm Tào nguyên hữu ý

Hậu nhân không độc Nghiễn sơn bi.

Dịch :

Đức vọng suy tôn bậc lão thần

Hồ đồ đi… ở… ngợ phân vân…

Rẽ cương ghét mặt Tào gian ác

Bia Nghiễn người sau rõ giả chân.

Song Quỳnh nguyên tác

Huân danh đức vọng mãn biên thùy

Di ái nhưng lưu «Trụy Lệ» bi

Tá vấn tịch Ngô chân ức trá

Ngô nhân tằng phủ hữu dư tư.

Hựu trấn Kinh châu thường du Nghiễn sơn. Hựu tốt hậu, nhân cảm kỳ

đức, kiến bi thử sơn, vọng giả trụy lệ, nhân vị chi «Trụy Lệ» bi.

Dịch :

Đức danh rờ rỡ chốn biên thùy

Ơn cũ còn kia «Trụy Lệ» bi

Ướm hỏi giúp Ngô ngay hoặc dối

Người Ngô nhiều ít tạc lòng ghi.

Hựu làm quan Trấn thủ Kinh Châu, thường thường lên chơi trên núi Nghiễn. Khi ông chết, người ta cảm đức, dựng bia trên núi để kỷ niệm. Từ

https://thuviensach.vn

đó ai đi qua núi trông bia cũng rơi lệ vì cảm đức vọng của ông khi còn sống. Vì thế nên đời kêu là «Trụy Lệ bi».

https://thuviensach.vn

Đỗ Dự

Nguyễn công nguyên tác

Nhất biên Tả Truyện túc bình nhung

Chế thắng hà lao mã giữ cung

Trân dị bất hiềm quyền yếu kết

Giã ưng vô đức giới Dương công

Dương Hựu tại trấn, bất phụ Vương Nhung Vương Diễn. Thời nhân ngữ viết : Nhị Vương đương quốc, Dương công vô đức.

Dịch :

Một pho tả Truyện đủ bình Nhung

Chế thắng khỏi cần ngựa với cung

Nếp quí coi thường quyền thế mạnh

Nên chăng đức sánh với Dương công

Dương Hựu khi làm quan tại Trấn, không chịu phụ thuộc với Vương Nhung Vương Diễn. Người thời đó câu : «hai Vương coi nước, Dương công không đức».

Song Quỳnh nguyên tác

Nhất cử Kim Lăng cổ chiến bào

Thạch lưu công tích Nghiễn sơn cao

Lâm giang bất úy Ngô cường khấu

Khước úy trào trung kỷ cá hào

[77] Tự Nguyên Khải, thân bất khóa mã, xạ bất xuyên trát, nhi năng chế thắng bình Ngô, Hậu tác kỷ công nhị bi, nhất trí chi Nghiễn sơn, nhất trầm chi Vạn giang. Dự trấn Tương dương, sỗ quỹ di Lạc trung quyền yếu, viết : «Ngô khủng vi hoạn, bất cầu ích giã».

Dịch :

https://thuviensach.vn

Một trận Kim Lăng cởi chiến bào Bia ghi công trạng, Nghiễn non cao

Qua sông chẳng sợ quân Ngô mạnh

Sợ bọn hào hoa ở tại trào.

Tự là Nguyên Khải, không cần lên mình ngựa, không cần bắn mũi tên, mà bình định được toàn Ngô. Ông có làm hai tấm bia ghi công. Một đặt trên non Nghiễn, một thả xuống đáy sông Vạn. Dự là Trấn thủ Tương dương, thỉnh thoảng ông đưa đồ biếu về cho bọn quyền quí trong triều với lời nhắn

: «Tôi sợ phải lo nghĩ, không cầu ích thân».

https://thuviensach.vn

Vương Duệ

Nguyễn công nguyên tác

Thạch đầu nhất cổ tĩnh nhung trần

Tư đệ hà phòng khả giốc cân

Cụ họa thá tri trừng Đặng Ngải

Tranh công ninh bất quí Đường Bân

Đường Bân diệc đồng phạt Ngô, quy bất tranh công.

Dịch :

Tiếng trống Thạch đầu, thế giặc tan

Nhà riêng khăn xéo chẳng khoe khoang

Cậy công Đặng Ngải kiêu nên vạ

Chẳng kém Đường Bân, trước miếu đường.

Đường Bân cũng đi đánh Ngô, song về triều không hề tranh giành khoe khoang.

Song Quỳnh nguyên tác

Phá lỗ công thành quyển chiến bào

Hữu lao hà giả tự minh lao.

Quy triều mạc thuyết bình Ngô sự

Tự mục khiêm ti khởi bất cao.

Duệ giữ Vương Hồn bình Ngô, quy trào giữ Hồn tranh công. Phạm Thông viết : «Khanh giác cân quy đệ, bất ngôn bình Ngô chi sự, Vương Hồn năng vô quí hồ ?»

Dịch :

Phá giặc xong ta cuộn chiến bào

Có công hà tất kể công lao

Về trào dẹp truyện bình Ngô lại

https://thuviensach.vn

Giữ vẻ khiêm nhường, đó mới cao.

Duệ với Vương Hồn cùng tiến quân đánh Ngô. Bình Ngô xong về trào, Hồn muốn tranh công hơn. Phạm Thông nói : «Khanh chít khăn xéo về nhà riêng không hề kể công lao, Vương Hồn không thấy thế là xấu hổ sao ?»

https://thuviensach.vn

Hà Yến

Nguyễn công nguyên tác

Thất tuế thần đồng tuệ tuyệt luân

Tào Man nan tử Ý nan thần

Công Minh đãn giải hình dung tướng

Tạng phúc an tri hiếu nghĩa nhân

Dịch :

Tháo chẳng làm con, Ý chẳng tôi

Thần đồng bảy tuổi tuệ cao vời

Công Minh đã đoán hình dung xấu

Hiếu nghĩa lòng kia vẫn sáng ngời.

Song Quỳnh nguyên tác

Sinh lai kỳ tuệ diệc thù thường

Quái đản hoàn tăng nhất Lão Trang

Tha nhật phụ Tào nan tự miễn

Quỷ u diệc đố thử hoang đường.

[78] Yến thất tuế kỳ tuệ, Tổ thuật Lão Trang. Hậu sĩ Ngụy phụ Tào Sảng. Tư mã Ý sát Sảng, tịnh sát Yến. Quản Lộ tướng Yến : «Huyết bất hoa sắc, dung nhược khô mộc». Vị chi U quỷ.

Dịch :

Sinh ra sáng suốt khác người thường

Quái đản tin thêm thuyết Lão Trang

Sau đó giúp Tào nên khó thoát

«Quỷ mờ» cũng ghét truyện hoang đường.

Yến bảy tuổi đã sáng suốt, ưa nghiên cứu về học thuyết Lão Trang. Sau làm quan nước Ngụy giúp việc Tào Sảng. Khi Tư mã Ý giết Tào Sảng, giết https://thuviensach.vn

luôn cả Yến. Trước đó Quản Lộ (Công Minh) xem tướng cho Yến có nói :

«Huyết mạch không tươi, dáng người khô như cây chết, tướng đó gọi là tướng «U Quỷ».

https://thuviensach.vn

Bùi Ngỗi

Nguyễn công nguyên tác

Y phụ cung trung luyến đỉnh ty

Hư từ thập biểu diệc hà vi

Khả lân chước luận không sùng hữu

Hữu đại năng khiêm khước vị tri.

Dịch :

Nhờ cậy cung nhân luyến lợi danh

Lời suông mười biểu cũng không thành

Đã hay chước luận thiên «Sùng hữu»

Không biết khiêm cung để thực hành.

Song Quỳnh nguyên tác

Chỉ duyên tri hữu bất tri vô

Thập biểu hư từ diệc xảo đồ

Sàm đáo Vương Luân binh khởi nhật

Cung trung hà bất vị quân phù.

Ngỗi kiến Yến lập luận dĩ «Vô» vi bản. Nãi chước «Sùng Hữu» luận.

Giả Hậu thân thuộc chuyên chính, dục thượng biểu từ. Hoặc viết : «Quân ngôn cung trung bất tòng đương khứ, Bất nhiên tuy thập biểu nan miễn».

Hậu vi Triệu vương Luân sở sát.

Dịch :

Chỉ vì biết «Có» chẳng rành «Không»

Mười biểu bàn suông… chẳng thấy dùng

Chờ đến Vương Luân binh đã dấy

Trong cung ai giúp ?.. uổng thân ông

https://thuviensach.vn

Ngỗi thấy Hà Yến lập luận lấy «Không» làm gốc, bèn tự làm bài

«Chuộng có luận» để đối lại. Sau Giả Hậu và thân thuộc chuyên chính, ông muốn dâng biểu từ chức. Chính lúc đó có người đã khuyên : «Lời nói của anh không được trong cung nghe theo, thì anh nên bỏ mà đi. Nếu không, dù trước đây anh có dâng đến mười tờ biểu cũng khó mà thoát nạn». Sau quả

nhiên Ngỗ bị Triệu Vương Luân giết.

https://thuviensach.vn

Trương Hoa

Nguyễn công nguyên tác

Kiệt tiết nan phù Tấn xã nguy

Đài tinh cáo biến vị năng từ

Bình sinh bác vật tài hà tự

Thiên tượng chiêu chiêu khước võng tri.

Dịch :

Hết sức khôn phò Tấn khỏi nguy

Sao rơi báo gở, chẳng từ đi

Ngày thường sáng suốt tài ai kịp

Điềm gở sờ sờ chẳng biết chi.

Song Quỳnh nguyên tác

Tam vi số tận, lực nan phù

Bác vật như quân thức dã vô

Chỉ vị tham vinh vong giới mãn

Tiên cơ khước phạp hộ thân phù.

[79] Tự Mậu Tiên, bác vật cáp văn. Vi Tư không phụ chính, cập Trung đài tinh thác. Tử Vy khuyến tị vị. Hoa bất tòng, cánh vi Triệu vương Luân sở sát.

Dịch :

«Tam vi» 43 số hết sức khôn phò Sáng suốt tài ông để ở mô ?

Chỉ tại tham sang quên «biết đủ»

Đầu tiên thiếu mất «hộ thân bùa»

Trương Hoa có tên tự là Mậu tiên, biết rộng nghe rành, làm tới chức Tư Không phụ chính. Khi có điềm Tinh đài sao rớt, con là Vi khuyên nên từ

https://thuviensach.vn

chức lánh nạn. Hoa không theo, sau bị Triệu vương Luân giết chết.

https://thuviensach.vn

Lục Cơ

Bổ lục Nguyễn công vịnh Lục Cơ

Thân kiến Ngô vong, giải biện vong (vương)

Bại cơ thùy vị cứu Hà Lương

Kỳ ưng mai oán Hoa đình hạc

Bất trục phong thanh lệ chiền trường.

Dịch :

Mắt thấy Ngô tan, nghĩ vẫn vương

Thua cơ ai cứu nổi Hà Lương

Hoa đình tiếng hạc kêu như oán

Tiếng gió xa xa khóc chiến trường.

https://thuviensach.vn

Tất Trác

Song Quỳnh nguyên tác

Thử trung danh giáo vị hà cùng

Đạo ẩm hồ vi nhất túy ông

Tấn mạt sĩ phu đa phóng lãng

Hôn minh khúc nghiệt dĩ thành phong.

Tất Trác vi Lại bộ lang, tỉ xá lang nhưỡng thục. Trác dạ chí, đạo ẩm chi. Vi Chưởng tửu sở phọc. Minh nhật thị chi nãi Tất Lại bộ giã. Nhạc Quảng văn chi tiếu viết : «danh giáo tự hữu lạc địa, hà tất nãi nhĩ».

Dịch :

Xem trong danh giáo nghĩ khôn cùng

Uống trộm sao làm nổi túy ông

Cuối Tấn sĩ phu nhiều phóng lãng

Mịt mờ say khướt tưởng là ngông

Tất Trác làm Lang Trung bộ Lại. Gặp buổi nhà gần lỵ sở nấu rượu, Trác đêm mò sang uống trộm, bị người coi rượu bắt được cột lại. Sáng ngày, tưởng ai hóa ra Quan Tất Lại bộ. Nhạc Quảng nghe chuyện cười mà rằng : «Người danh giáo tự có đất vui sao lại làm vậy».

https://thuviensach.vn

Trương Hàn

Nguyễn Công nguyên tác

Đồi phong vô lực vãn kim thiên

Hồi thủ thu phong nhất xái nhiên

Ưu tại giang hồ chung cảnh cảnh

Tri quân phi lạc Thủy trung tiên

Dịch :

Lá vàng đã rụng báo tin thu

Ngảnh lại thu sang chóng cái vù

Thân thế giang hồ lòng áy náy

Đời «Tiên trong nước» dễ dàng ru.

Song Quỳnh nguyên tác

Quả phủ thuần lư túc huệ hoài

Khả năng thích chí tức vi giai

Cao nhân khởi luyến thuần lư mỹ 44

Liễu tá thu phong tưởng khởi lai

[80] Tự Quí Ưng, Tề vương kiêu xa thiện quyền. Hàn lự họa cập. Nhân thu phong khởi, tư chuyên lư canh khoái, tức khí qui quan.

Dịch :

Phải chăng rau cá bợn lòng ai

Thích chí việc gì cũng thấy hay

Rau cá không làm ai quyến luyến

Gió thu khiến trách nhớ quê hoài.

Tên tự là Quí Ưng, ông thấy Tề vương kiêu xa chuyên chế, sợ vạ lây đến thân, nhân thấy gió thu, nhớ cảnh canh rau gỏi cá, hương vị sản phẩm của quê nhà. Ông bỏ quan về làng.

https://thuviensach.vn

Xách Tịnh

Nguyễn công nguyên tác

Nhãn trung đà cức ảm nguy bang

Yên thủy hà phường giá nhất song

Nghịch lũy bồi hồi không quẫn bộ

Khước giao Trương Hãn chiếm Ngô giang.

Dịch :

Nhìn cảnh đã từng đoán nước nguy

Sao không khói nước cỡi thuyền đi

Bồi hồi đi ở dùng dằng để :

Sông nước… Trương Hàn chiếm tiện nghi.

Song Quỳnh nguyên tác

Dục vãn Kinh đà lực bất năng

Cô chu hà bất chiếm ba đăng

Bảo thân khước hận tri cơ vãn

Phiến sử Ngô giang độc Quí Ưng.

Tịnh tri Tấn tương loạn. Chỉ Lạc Dương môn ngoại đồng đà viết : «Hội kiến nhữ tại kinh cức trung». Vãn tiết, trầm hàm lợi lộc, tao Vương Ngung chi phản, tử ư tặc thủ. Thuyết giả vị : «Nhược hữu chân kiến, tắc giữ

Trương Hàn tịnh giá».

Dịch :

Muốn cứu đồng đà sức chẳng cùng

Một thuyền sao chẳng sớm chơi sông

Giữ mình riêng giận tri cơ muộn

Riêng để sông Ngô bạn vẫy vùng.

https://thuviensach.vn

Tịnh biết thể nào nhà Tấn cũng loạn to, ông chỉ vào con lạc đà ở cửa thành mà rằng : «Ta sẽ gặp ngươi trong chốn gai góc». Sau hám say lợi lộc, ở lại làm quan, gặp khi Vương Ngung làm loạn. Tịnh bị giặc giết. Có người nói : «Nếu Tịnh có kiến thức chân chính, sao không cùng Trương Hàn cùng thuyền».

https://thuviensach.vn

Vương Đạo

Nguyễn công nguyên tác

Trung hưng lục lực nhất thiên ngung

Khôi phục Thần kinh phạp viễn đồ

Tiểu uấn vị năng trừ Dữu Lượng

Đại công an ký xất Di Ngô

Dịch :

Trung hưng gắng sức một biên khu

Khôi phục Thần kinh thiếu lược đồ

Giận nhỏ chưa hay trừ Dữu Lượng

Công to toan đọ với Di Ngô

Song Quỳnh nguyên tác

Sơn hà cử mục vọng trung thù

Hảo bả mưu mô vị Tấn phù

Nan vãn Ngô giang tẩy Tung Lạc

Nhất khuông hoàn nhượng tích Di Ngô

Đạo sự Nguyên đế, Hoàn Linh viết : «Hướng kiến Quản di Ngô, vô phục ưu hĩ». Nhiên quan kỳ tá Tấn vô Trung nguyên chi chí, bất năng vãn Ngô giang chi thủy, tẩy Bích, Tung, Quan Lạc chi tinh chiên.

Dịch :

Mở mắt non sông vẫn khác xưa

Mưu mô giúp Tấn có gì chưa

Lạc, Tung, thiếu nước sông Ngô rửa

Thống nhất đành nhường Quản Trọng xưa.

Đạo thờ Nguyên đế. Hoàn linh mừng nói : «Lại thấy Quản di Ngô, ta còn lo gì nữa». Song xét công việc Đạo giúp nhà Tấn, không có chí khôi https://thuviensach.vn

phục Trung Nguyên. Vì vậy mà sự nghiệp to tát như : lấy nước sông Ngô rửa sạch hôi tanh cho mấy xứ : Bích, Quan, Tung, Lạc không làm nổi.

https://thuviensach.vn

Dữu Lượng

Nguyễn công nguyên tác

I

Đốc thần mạc hạ tập danh lưu

Tọa mãn cao bằng nguyệt mãn lâu

Bất giải dạ thâm, đàm vịnh xứ

Vọng trung tằng phủ kiến Thần châu.

Dịch :

Dưới màn tụ họp rặt danh lưu

Bạn quí đầy nhà, trăng giãi lầu

Không hiểu canh khuya ngâm với vịnh

Trông vời có thấy bóng Thần châu

II

Hầu trị kim phong thu dục tàn

Thanh tiêu do tác mộng trung khan

Bích, Tung, Quan, Lạc đa phần ế

Thí nhất đăng lâu thức nhất quan.

Lượng Đốc Kinh châu, thường giữ tân tá đăng Nam lâu ngoạn nguyệt, cứ hồ sàng đàm vịnh.

Dịch :

Chờ đợi gió vàng thu muốn tàn

Thanh tiêu còn mộng, mộng chưa tan

Bích, Tung, Quan, Lạc, nhiều hôi hám

Thử bước lên lầu ngước mắt sang.

Lượng làm Đô Đốc Kinh châu, thường cùng bạn bè lên Nam lâu ngắm trăng ngâm vịnh.

https://thuviensach.vn

Kê thiệu

Nguyễn công nguyên tác

Bình cư nhất đán hốt dương đình

Tế vật tình thâm diệc phản kinh

Thặng đắc Đãng âm lưu tráng huyết

Trung hồn kham úy cửu toàn linh.

Sử thần vị Thiệu kiêm tế ư vật lý, nghi tận trung.

Dịch :

Đang yên một sớm, bỗng triều đình

Bắt trả ơn vua, phụ sách kinh

Sau trận Đãng âm lưu huyết mạnh

Trung hồn chín suối vẫn anh linh.

Sử thần phê : Thiệu đầy đủ về vật lý, nên tỏ hết lòng trung.

Song Quỳnh nguyên tác

Hiếu lệ đa thời sái vị hi

Thị trung phục đắc cận triều huy

Đãng âm thượng ký tòng chinh nhật

Phảng phất trung hồn bạng Đế y

[82] Thiệu dĩ phụ Khang đắc tội, bình cư tư môn. Tấn trưng vi Bí thư, giám tùng chinh Trường sa vương Dĩnh. Bại ư Đãng âm. Thiệu đăng liễn vệ

Đế, bị sát, huyết tiện Đế y.

Dịch :

Giọt lệ thương cha gạt chửa khô

Thị trung triều chính lại phong cho

Đãng âm còn nhớ khi lâm trận

Phảng phất hồn trung níu áo vua.

https://thuviensach.vn

Thiệu vì cớ cha là Khang có tội, nên ông lánh mình ở nhà riêng, sống ngoài vòng cương tỏa. Sau vua Tấn vời ra phong cho làm Bí thư. Được cử

giám chiến theo vua đi đánh Trường sa vương là Dĩnh, bị thua ở Đãng âm.

Trong khi nguy kịch, Thiệu phải nhảy lên kiệu để bảo vệ cho vua, ông bị

giặc giết, máu chảy đẫm cả áo vua.

https://thuviensach.vn

Tổ Địch

Nguyễn công nguyên tác

Kích tiếp hùng tâm thệ chứ tiên

Địa thu kinh cức khước đồ nhiên

Quân vương tự dục an Giang tả

Dung nhụ hà tu hận Đái Uyên

Dịch :

Gõ chèo chí mạnh quyết ra roi

Thống nhất trung nguyên có mấy hồi

Giang tả yên thân vua muốn vậy

Đới Uyên trách nó chỉ thừa thôi.

Song Quỳnh nguyên tác

Phẫn tâm Hồ mã ẩm giang lưu,

Kích tiến hùng phong khởi nhẫn hưu

Quan lạc tinh chiên do vi tẩy

Chẩm qua vận tích thị đồng cừu.

Tổ Địch chi tại không phù Tấn thất, độ giang trung kích tiếp, thệ thanh Trung nguyên.

Dịch :

Lòng giận ngựa Hồ uống nước sông

Gõ chèo mấy thứ tỏ hùng phong

Lạc, Quan tanh tưởi còn chưa rửa

Dáo mác ai người rửa hận chung.

Tổ Địch ý muốn giúp nhà Tấn lấy lại Trung nguyên, nên thường gõ chèo định vượt trường giang đánh giặc.

https://thuviensach.vn

Đào Khản

Nguyễn công nguyên tác

Vận tích chiêu chiêu nghĩ thí công

Trung nguyên thủ đỉnh lực phương hùng

Yến yên khả nại triều vô chí

Chẩm vãn Ngô giang tẩy Bích, Tung.

Dịch :

Xoay dịp lựa chiều quyết lập công

Trung nguyên lấy đỉnh sức đương hùng

Triều đình yên phận không còn chí

Đem nước sông Ngô rửa Bích, Tung.

Song Quỳnh nguyên tác

Hồ mã lâm giang cổ nộ đào

Chẩm qua vận tích thệ đồng bào

Quân vương dĩ hữu du an kế

Hà khổ biên thần uổng tự lao

[83] Lưu Côn giữ Tổ Địch tề danh, chẩm qua đãi đán, chí khiêu nghịch lỗ. Đào Khản tại Quảng châu vô sự, chiêu mộ vận tích viết : Ngô phương trí lực Trung nguyên, ưu du khủng bất kham, sự cố tự lao nhĩ.

Dịch :

Ngựa giặc bơi sông, sóng giận gào

Gối gươm bàn tính, thệ cùng nhau…

Song vua chí muốn cầu an sống

Luống để biên thần uổng chí cao

Lưu Côn, Tổ Địch cả hai cùng gối dáo chờ sáng để hòng chờ lệnh đánh giặc. Trong khi Đào Khản ở Quảng Châu nhàn rỗi sớm tối gõ dịp thề : «Chí https://thuviensach.vn

của ta là hết sức lấy lại Trung nguyên, song Triều đình mải chơi vui sợ việc không thành rồi đưa đến khó nhọc không công cho giới bầy tôi Biên cảnh.

https://thuviensach.vn

Ôn Kiểu

Nguyễn công nguyên tác

Cán lược thâm trầm quýnh xuất quần

Lưỡng phiên bình tặc sách cao huân

Gia tình quốc nạn nan kiêm cố

Tuyệt cứ y thùy khắc tiếu quân

Dịch :

Cán lược xâu xa khác mọi người

Hai phen bình giặc, sách cao vời

Tình nhà nạn nước khôn hai vẹn

Dứt áo ra đi… lệ đã rơi…

Song Quỳnh nguyên tác

Kiến khang khuyến tiến tuyệt cư hành

Công nghĩa kỳ như hiếu tử tình

Tha nhật lưỡng phiên bình nghịch tặc

Mẫu tâm ta úy cửu toàn linh

Lưu Côn khiển Kiểu phụng biểu nghệ Kiến khang khuyến tiến. Kỳ

mẫu cố chỉ chi, Kiểu tuyệt cứ nhi khứ. Ký chí, cầu phản mệnh bất hứa. Hậu tá Tấn, bình vương Đôn Nguy Tuấn chi loạn.

Dịch :

Dứt áo mang thư đến Kiến Khang

Hiếu tình công nghĩa, khó chu toàn

Ngày sau hai thứ đi bình giặc

Chín suối hồn thiêng, mẹ cũng an.

Lưu Côn sai Kiểu vào Kiến Khang để xin tiến. Mẹ Kiểu cố tình không cho đi. Kiểu phải dứt áo ra đi. Đến Kiến Khang dâng biểu xong xin về

https://thuviensach.vn

không được chấp. Khi mẹ Kiểu chết, Kiểu xin về cũng không cho. Sau Kiểu giúp vua Tấn, bình loạn Vương Đôn và Nguy Tuấn.

https://thuviensach.vn

Biện Hồ

Nguyễn công nguyên tác

Bất diệt cường yêu, hận vị bình

Quân trân nghĩa trọng mệnh hoàn khinh

Hôi thân chẩm nhượng Hoàn linh tử

Ni thủ tu đồng Dữu lượng sinh

Tuấn hãm Tuyên thành, Hoàn Linh diệc tử.

Dịch :

Chẳng dứt cường yêu, hận chửa nguôi

Quân thân nghĩa trọng, mệnh thường… ôi

Tiếc mình há nhượng Hoàn Linh chết

Dữu Lượng sống mà mặt khó coi

Tuấn hãm được Tuyên Thành, Hoàn Linh phải chết.

Song Quỳnh nguyên tác

Phẫn tâm cuồng tặc khởi dung tình

Phụ ký đề binh, tử diệc hành

Phụ tử nhất môn đồng phó địch

Khẳng cam ni thủ tác du sinh

[84] Tô Tuấn phản, Hồ đốc quân cự chi, lực tật chiến tử. Nhị tử diệc phó địch tử. Tuấn hãm Tuyên thành. Ký bình, Dữu Lượng ni thủ nghệ Tuấn tạ tội.

Dịch :

Lòng giận giặc cuồng tình há dong

Thấy cha làm tướng, con xung phong

Cha con một cửa đền ơn nước

Khinh kiếp sống thừa, chịu thác trong.

https://thuviensach.vn

Tô Tuấn làm phản, Hồ đốc xuất quân chống lại, sau kiệt lực bị chết.

Hai con ông thấy vậy, cùng xông ra trận chết theo cha. Tuấn vay hãm Tuyên thành, lấy xong thành, Dữu Lượng bôi bùn, sình lên đầu đến tạ tội với Tuấn.

https://thuviensach.vn

Thạch Lặc

Song Quỳnh nguyên tác

Kim Dung tư hấn hạnh thành công

Cảm bả Cao, Quang tại nhãn trung

Nguyên thị Triệu gia hoàn thị Triệu

Tào Man Mã Ý nhất gian hùng.

Thạch Lặc thường viết : «Nhược ngộ Cao Tổ, đương giữ Hàn, Bành tỉ

khiên, bắc diện sự chi. Nhược ngộ Quang Vũ, đương trì sính Trung Nguyên, vị tri Lộc tử thùy thủ».

Dịch :

Kinh dung may mắn được thành công

Dám ví Cao Quang, cũng lạ lùng

Giống Triệu lại hoàn nguyên giống Triệu

Kém xa Tào, Mã, bọn gian hùng.

Thạch Lặc thường nói : «Nếu ta gặp Hán Cao tổ, ta sẽ sánh vai với bọn Hàn, Bành ngảnh mặt về phương bắc mà thờ. Nếu cùng thời với Hán Quang, ta sẽ cùng dong ruổi trung nguyên. Chửa biết «hươu» chết về tay ai».

Phụ chú :

Thạch Lặc nguyên là con cháu họ Triệu đời Ngũ Hồ, gặp phải năm Tinh châu đói loạn. Lặc bị bắt bán cho người làm đầy tớ. Người chủ thấy Lặc có tướng lạ, bèn tha cho về. Được tha, không nghệ nghiệp, Lặc theo đảng trộm cướp. Sau giúp Lưu Uyên, Uyên cho làm tướng cầm quân lấy được rất nhiều quận huyện của Trung quốc, được thể Lặc giữ hai tỉnh xưng là Tương quốc.

https://thuviensach.vn

Trước xưng Vương sau xưng Đế. Thời đó Trung quốc có 16 nước duy có Lặc là mạnh hơn hết. Lặc thường nói : Đại trượng phu dựng nghiệp nên đường đường chính chính như mặt trời mặt trăng, chứ chớ học Tào mạnh Đức Tư mã Trọng Đạt lừa dối Cô Nhi quả phụ để lấy thiên hạ.

https://thuviensach.vn

Thạch sùng

Bổ lục Nguyễn công vịnh Thạch sùng

Cùng xa cực dục cánh chiêu tai

Kim cốc khâu hư chỉ vị tài

Nô bối đoạt nhương quân mạc tích

Nguyên tòng thương khách chiếp trung lai.

Dịch :

Cùng xa cực xỉ rước tai ương

Gò bạc hang vàng, của cũng thường

Tôi tớ cướp dành ngươi chớ tiếc

Bền gì trong cháp của ngoan thương.

https://thuviensach.vn

Hoàn Ôn

Nguyễn Công nguyên tác

Nam tử huân danh nhược tự cư

Tương phương tỉ xú ý hà như

Nguyên lai bất lạc nhân thần tướng

Tháo Ý hung mưu phúc dĩ chừ

Dịch :

Huân nghiệp tài trai thế cũng là

Đem thơm sánh thúi ý bao la

Đã không vui cảnh đời khanh tướng

Tháo Ý mưu gian học thói tà

Song Quỳnh nguyên tác

Nam nhi quả phủ thị nam nhi

Bất kiến phương lưu chỉ xú di

Trấn vật túng phi Tạ Thái phó

Nhiễu long tuần hổ cánh kỳ thùy.

[85] Ôn âm xúc dị chí. Thường viết : Nam nhi bất năng lưu bách thế, diệc đương lưu vạn niên. Ôn tòng ngoại qui trào, trào sĩ chấn khủng. Tạ An đàm tiếu tự nhược, khí triết Hoàn Ôn.

Dịch :

Tài trai như thế cũng tài trai

Chẳng thấy thơm lưu, xấu kéo dài

Thái phó nếu không dòng họ Tạ

Đè rồng nén cọp biết trông ai

Ôn ngầm nuôi chí khác. Y thường nói : «Tài trai không lưu tiếng được trăm đời, cũng nên để lưu muôn năm». Mỗi khi Ôn ở ngoài về Triều, sĩ phu https://thuviensach.vn

trong Triều đều sợ sệt e ngại. Duy có quan Thái Phó Tạ An là cười nói thản nhiên, chí khí chính trực bắt bẻ được Hoàn Ôn.

https://thuviensach.vn

Ân Hạo

Song Quỳnh nguyên tác

Bắc phạt vô thành hợp bỉnh cư

Hi đồ tái dụng dục hà như

Tạ hàm thố liễu không tao nộ

Quái sự hoàn thiêm đốt đốt thư.

Hạo ký phế, thường thư không tác. Đốt đốt quái sự. Hậu Hoàn Ôn dục dĩ vi Thượng thư lệnh dĩ thư cáo chi. Hạo đáp thư, lự hữu sai ngộ khai bế

thập số cánh đạt không hàm. Ôn nộ tuyệt chi.

Dịch :

Đánh Bắc không công đáng phải về

Lại mong tái dụng để làm chi.

Lời thơ giấy trắng khêu lòng giận

Quái gở lằng nhằng ý phán chê.

Hạo bị phế thải, thường ở nhà viết những truyện quái đản rùng rợn.

Sau Hoàn Ôn đưa thư muốn dùng Hạo làm Thượng thư lệnh. Hạo trả lời bằng những lời lẽ sai lầm úp mở. Sau lại đưa Thư bằng giấy trắng, Ôn giận bèn tuyệt giao.

Song Quỳnh nguyên tác

Thập niên bình tích tại Lư Trung.

Triều dã hưng tư hệ thử cùng.

Công nghiệp toán lai thâu Tạ phó

Cảm tề Quản, Cát tiếp anh phong.

Hạo cư gia thập niên, nhân dĩ Quản Cát nghĩ chi viết : «Thâm nguyên bất xuất, như thương sinh hà». Hậu Cối Kê Vương Dục dẫn tham Triều chính. Bắc phạt đại bại. Hoàn Ôn thượng sớ Sổ kỳ tội, phế vi thứ nhân.

https://thuviensach.vn

Dịch :

Mười năm ẩn tích chốn lều gianh

Ngoài nội trong triều, chẳng ngó quanh

Công nghiệp xem ra thua Tạ Phó

Hòng ngang Quản, Cát tiếng hùng anh.

Hạo ẩn tích ở nhà mười năm, người đời cho là Hạo có tài như Quản, Cát nên thường nói : «Nguồn sâu không ra, dân chúng sẽ ra sao» ? Sau Vương Dục ở Cối Kê dẫn dắt vào tham chính, đem quân đi đánh phương Bắc bị thua lớn. Hoàn Ôn dâng sớ kể các tội. Bị phế xuống làm thứ nhân.

https://thuviensach.vn

Tôn Thịnh

Bổ lục Nguyễn công vịnh Tôn Thịnh

Cổn việt bao cơ định nhất biên

Giảm tăng ninh hứa tặc thần chuyên

Lệnh lang tự vị gia môn kế

An thức Tôn quân bút hữu quyền

Thịnh tác Tấn Xuân thu, tịnh ngôn phường đâu thất lợi chi sư Hoàn Ôn nộ chi. Thịnh tử thỉnh ư Thịnh cải chi. Thịnh bất hứa.

Dịch :

Búa rìu hoa gấm thẳng lời biên

Thêm bớt không e bọn lộng quyền.

Đã có lệnh Lang dâng kế sách

Tôn quân ngòi bút vẫn ngang nhiên

Thịnh chước tác cuốn Tấn Xuân thu, ông chép thẳng sự thật những việc thất lợi của bọn hoạt đầu. Hoàn Ôn thấy vậy giận lắm. Con của Thịnh xin với Thịnh thay đổi đi, Thịnh không nghe.

https://thuviensach.vn

Chử Biều

Song Quỳnh nguyên tác

Xuân thu cổn phủ hửu thành thư

Bì lý tri quân dĩ tảo trừ

Ân Hạo, Đỗ Xoa danh tịch thậm

Thỉnh khan nhị tử thị hà như.

[86] Biều tự Quí Dã, giữ Ân Hạo, Đỗ Xoa giai dĩ thức độ thanh viễn thiện danh. Giang Đông Hoàn Linh thường vị Biều viết : «Quí Dã hữu bì lý Xuân thu, ngôn kỳ ngoại vô tàng phủ, nhi nội hữu bao biếm giã». Án Ân Hạo Đỗ Xoa tài danh quán thế, Dữu Dực phất chi trọng, viết : «Thử bối nghi thúc chi cao các, sĩ thiên hạ thái bình, nhiên hậu từ nghị kỳ dụng nhĩ».

Dịch :

Xuân thu biên chép đã thành thiên

Bì lý văn ông đã dự truyền

Ân Hạo, Đỗ Xoa, tên tuổi đó

Xin xem hai gã lựa chê khen.

Biều tên tự là Quí Dã, cùng với Ân Hạo, Đỗ Xoa nổi danh là biết rộng, độ lượng, trong sạch, lo xa. Hoàn Linh ở Giang đông thường biểu Biều :

«Quí Dã có tài bì lý về xuân thu, ngoài chỉ nói phớt qua, mà trong có ngụ ý chê khen». Xét thời đó, Ân Hạo, Đỗ Xoa nổi tiếng tài danh, song Dữu Dực không trọng. Dực thường nói : «Bọn này nên nhốt trên lầu cao, chờ bao giờ

thiên hạ thái bình, lúc đó mới bàn đến chuyện dùng họ».

https://thuviensach.vn

Vương hi Chi

Nguyễn công nguyên tác

Thời gian khao mục thiết phù nguy

Cách luận thuần thuần nhị Tạ quy

Khuông thế tài đa nhân mạc thức

Không tương tuyệt nghệ biểu Lâm trì.

Dịch :

Phù nguy bền chí với gian nan

Cách thức khuôn khuôn, hai Tạ bàn

Giúp nước, tài nhiều, ai đã biết

Lâm Trì tuyệt nghệ uổng đa mang.

Song Quỳnh nguyên tác

Chí khiết tài cao nhất thế kỳ

Kinh Luân thời tiết cánh giao thùy

Lạc, Tung phần nhất thanh da vị

Khước hướng Lan đình lạc tửu thi.

Hi Chi thiện thư, nhã chí cao khiết, bất khuất dĩ cầu thụ. Thường du Lan đình, cử trương thi phú dĩ vi lạc.

Dịch :

Chí sạch tài cao tiếng ở đời

Kinh luân thời tiết há thua ai

Cỏ hoa Tung, Lạc hương thơm mát

Thơ rượu Lan đình vui có nơi.

Hi Chi viết giỏi, chí cao sạch thanh nhã, không chịu khuất để cầu quan, thường chơi ở Lan đình, cùng bạn bè thơ phú mua vui.

https://thuviensach.vn

Vương Mãnh

Nguyễn công nguyên tác

Hoa âm hữu ý đãi phong vân

Bị hạt vô đoan nhập Tấn quân

Môn sắt tự đàm hoàn tự 45 thính

Hoàn Ôn tục nhãn khởi tri quân.

Dịch :

Đợi mây chờ gió tại Hoa âm

Áo vải ai ngờ nổi tiếng tăm

Bắt rận vừa nghe vừa đối đáp

Hoàn Ôn sao biết được tri âm

Song Quỳnh nguyên tác

Môn sắt cao đàm không thế nhân

Thám nang diệu thuật kỹ hà thần

[87] Chí hoài khuông tế phi vô địa

Hà bất Trung nguyên khước vãng Tần

Tự Cảnh lược, hữu đại chí, ẩn cư Hoa âm. Hoàn Ôn nhập quan, yết chi.

Môn sắt nhi đàm thế vụ, bàng nhược vô nhân. Hoàn Ôn dục Mãnh câu hoàn, Mãnh bất khẳng. Hậu Tần Phù Kiên nhân Lã Bà chiêu Mãnh. Mãnh toại sĩ Tần.

Dịch :

Sờ rận chuyện trò biết nể ai

Túi đầy diệu thuật chẳng phô tài

Chí cao, nhưng trách đi sai hướng

Là bỏ Trung nguyên giúp xứ ngoài

https://thuviensach.vn

Tự là Cảnh Lược, ở ẩn tại Hoa Âm, khi Hoàn Ôn vào Quan Trung đến yết kiến, ông vừa bắt rận vừa bàn thế sự, coi như quanh mình không có ai.

Ôn muốn rước Mãnh cùng lên xe về triều. Mãnh từ chối. Sau Tần phù Kiên sai người rước, Mãnh bèn sang làm quan với Tần.

https://thuviensach.vn

Tạ An

Nguyễn công nguyên tác

Thự kỳ nhất cục tạc tiêu qua.

Thanh đán Hoài sư tấu khải ca

Quả phủ Thần châu phong trích thiểu

Hồ nhiên Tướng phủ trúc ty đa.

Dịch :

Cuộc cờ một thoáng bóng mây qua

Sáng sớm sông Hoài, tấu khải ca

Đây lúc Thần châu yên khói lửa

Trúc tơ trong Phủ rộn gần xa.

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

Tân đình đàm tiếu khước cường binh

Tấn tộ năng an tại thử hành

Nhất cục tàn kỳ nhi phá địch

Trung niên thất ý phạ văn chanh.

Dịch :

Tân đình cười nói chống cường binh

Ngôi Tấn an nguy hệ ở mình

Con phá giặc tan, cờ thắng cuộc

Tuổi cao ngán ngẩm khúc Dương chanh.

Song Quỳnh nguyên tác

Thần châu thùy vị tế trầm luân

Thả hạnh xanh chì hữu vĩ nhân

Hạc lệ trường không năng sử chiến.

Mã hoành giao điện bất kinh trần.

https://thuviensach.vn

Miếu đường phụ bật tam triều chủ

Ty trúc phong lưu nhất Tể thần

Nhĩ nhật Đông sơn như bất khởi

Phì giang vị tất tẩu Phù Tần.

Tự An Thạch, Tấn Hiếu Võ thời, Phù Kiên nhập khấu, Tạ An khiển Tạ

Huyền cự chi. Đại phá Tần binh ư Phì thủy. Án, An hảo thanh luật, cơ công chi tang, bất phế ty trúc.

Dịch :

Thần châu ai cứu khỏi trầm luân

Tế độ may nhờ có vĩ nhân

Tiếng hạc trên không như thúc đánh

Vó câu dưới đất chẳng chồn gân

Miếu đường giúp đỡ ba triều chúa

Tơ trúc phong lưu một Tể thần

Ngày đó Đông sơn, ông chẳng dậy

Sông Phì ai đánh bại Tần quân ??

Ông tên tự là An Thạch, thời Tấn Hiếu võ, Tấn Phù Kiên vào cướp, ông sai Tạ Huyền mang quân ra cự địch. Huyền đánh tan quân Tần ở Phì thủy. Xét ông là người thích âm nhạc, nên trong khi có tang «cơ niên» ông vẫn không bỏ nghề hòa đàn thổi sáo.

https://thuviensach.vn

Tạ Huyền

[88] Song Quỳnh nguyên tác

Thúc hữu như An, điệt hữu Huyền

Thiên phù Tấn thất, vị sinh hiền

Đương thời bất hữu giá nhân vật

Vị thủy tương trù tẩy uế chiên.

Huyền, Tạ An chi điệt. Tần Phù Kiên phạt Tấn, binh lâm Phì thủy, mệnh Huyền xuất chúng cự chi. Đại phá Tần binh.

Dịch :

Chú đã là An, cháu lại Huyền

Trời còn tựa Tấn mới sanh hiền

Bấy giờ không có tài năng ấy

Tanh tưởi song Phì vẩn vẩn lên.

Huyền là cháu Tạ An, Tần Phù Kiên đánh Tấn, quân kéo đến Phì thủy, An sai Huyền đem quân ra đánh, phá tan quân Tần.

https://thuviensach.vn

Đào Tiềm

Nguyễn Công nguyên tác

Ninh vi Tấn sĩ bất thần Lưu

Cao ngọa nhàn ngâm chỉ tự do

Kỷ độ huề hồ ly hạ túy

Cúc hương do thị nghĩa hi thu.

Dịch :

Thà làm sĩ Tấn, chẳng tôi Lưu

Nằm khểnh ngâm nga giữ tự do

Mấy thứ nghiêng bầu say với cúc

Cúc hương man mác một trời thu

Song Quỳnh nguyên tác

Đẩu mễ kỷ hà cam chiết yêu

Điền viên ngô diệc khả hiêu hiêu

Tiên sinh phí ái đông ly cúc

Chỉ ái đông ly cựu Tấn trào 46

Tự Uyên Minh, Đào Khản tằng tôn, tự dĩ thế vi Tấn quan, bất khẳng sĩ

Tống. Vi Bành trạch Lệnh, thán viết : «Khởi vị ngũ đầu mễ chiết yêu». Nãi giải ấn thụ nhi khứ, cao ngọa bắc song, tự vi Hi hoàng thượng nhân.

Dịch :

Đấu gạo mấy hồi, phải cúi lưng

Ruộng vườn tự thấy chí lâng lâng

Tiên sinh đâu phải riêng yêu cúc

Yêu xóm làng xưa Tấn đã từng.

Ông tự là Uyên Minh, cháu Tằng tôn của Đào Khản, ông nghĩ nhà mình đời đời làm quan với nhà Tấn, nên không chịu làm quan với nhà https://thuviensach.vn

Tống, ông làm quan Lệnh ở Bành Trạch, ông than : «Há vì 5 đấu gạo mà dấn thân vào cảnh khom lưng cúi đầu», ông cởi ấn thụ trao trả rồi về làng, ông thường nằm khểnh ở cửa sổ phía Bắc, tự xưng là Hi Hoàng thượng nhân.

https://thuviensach.vn

Lưu Dụ

[89] Nguyễn công nguyên tác

Vương tước chân từ, ức kiểu da

Lão niên chuyển dục lão kinh hoa

Gian tâm chỉ đãi cam tâm thiện 47

Thoán cục nguyên lai học Mã gia.

Dịch :

Vương tước xin từ thiệt, dối… a

Tuổi già tham vọng cướp kinh hoa (Kinh đô)

Lòng gian chỉ đợi lòng nhường nhịn

Trò cướp ngôi sao hệt Mã gia (Tư mã Chiêu)

Song Quỳnh nguyên tác

Ấp tốn dĩ liêu hĩ, Cổ phong nan phục kim (câm) Lão gian cửu trắc mục, Thiếu đế khước cam tâm, Man giả đăng đàn tệ, Hà thù quắc thị kim (câm) Gian hùng hồ bất ngộ, Báo ứng dĩ tương tầm.

Lưu Dụ sự Tấn vi Thái úy, phong Vương, lực từ. Ý dục thụ thiện.

Cung đế vị tả hữu viết : «Hoàn, Huyền chi thời, Tấn dĩ vô thiên hạ. Nại Lưu Công diên nhị thập niên. Kim nhật chi sự, bản sở cam tâm toại tốn vị, vi đàn ư Nam giáo. Dụ tức vị. Hồ thị viết : Nghiêu, Thuấn ký một, thế vô thiện sự, hậu thế thiết «Thiện» chi danh, thị do quắc thị nhân chi kim, nhi viết :

«Bỉ dĩ di ngã».

Dịch :

Vái nhường trò đặt sai rồi,

Thói xưa đâu có nhường ngôi kiểu này

Lão gian nhòm ngó lâu ngày

Ngôi cao Thiếu đế khoanh tay trao nhường

https://thuviensach.vn

Đăng đàn lồng cảnh mưu gian

Hệt trò giữa chợ cướp vàng người ta

Gian hùng chẳng nén lòng tà

Đạo trời báo ứng không xa… rất gần…

Lưu Dụ thờ Tấn làm đến chức Thái úy. Vua Tấn phong cho tước Vương, Dụ cố từ, ý muốn vua Tấn nhường ngôi cho. Vua Cung đế biết ý nói với tả hữu : «Trong thời Hoàn đế, Huyền đế, coi như nhà Tấn đã không còn thiên hạ. May nhờ có Lưu Công giúp đỡ nên kéo dài được 20 năm. Vậy thì việc ngày hôm nay, bắt buộc Trẫm phải cam tâm…» Bèn đắp đài thụ

thiện ở Nam Giao nhường ngôi. Lưu Dụ lên ngôi vua. Hồ chí Đường bàn :

«Từ khi Nghiêu, Thuấn chết, đời còn làm gì có chuyện «Nhường thiên hạ».

Hậu thế ăn cắp danh hiệu trên, có khác nào «Cướp vàng ở giữa chợ bằng bạo lực, rồi nói với mọi người : «Kẻ kia cho ta, ta đâu có cướp».

https://thuviensach.vn

Thôi Hạo

Nguyễn công nguyên tác

Cao tài bác học thế suy trường

Trực bút hoàn tao chúng khẩu thương

Đạo thuật sư tiên chung thị quỷ

Bình sinh mạn tỉ Hán Trương Lương

Dịch :

Học rộng tài cao được tiếng đời

Chỉ vì bút thẳng hóa thương ơi

Theo tiên học đạo… sau thành quỷ

Ví Hán Trương Lương… thiệt dở hơi

Song Quỳnh nguyên tác

Hung tàng tài trí thục năng khuy

Canh hữu chân tu đạo thuật kỳ

[90] San sử tha niên duy pháp võng

Thần tiên hà bất tảo trị cơ (ky)

Hạo sự Ngụy vì Tư đồ, tài trí uyên thâm, tự tỉ Trương Lương. Thường tòng đạo sĩ thụ tịch cốc chi thuật. Hậu tu sử san thạch thông cù, dĩ bạo dương quốc ác, tộc tru.

Dịch :

Bụng chứa trí tài ai đã hay

Chân tu đạo thuật cũng là tay

Sau này soạn sử, vương hình pháp

Tiên thánh sao không sớm liệu ngày

Hạo thờ Ngụy làm đến Tư Đồ, một người tài trí sâu rộng, thường tự ví mình là Trương Lương, thường theo đạo sĩ chịu phép «Tịch cốc». Sau soạn https://thuviensach.vn

sử, ông thẳng thắn đem những điều tàn bạo ác độc của Quốc gia nêu lên.

Quần thần hặc tội, cả họ bị giết.

https://thuviensach.vn

Cao Doãn

Nguyễn công nguyên tác

Lang quan bất tỉ diệc hà phường

Kiểu kiểu phong lăng thục tỉ phương

Chúa thế yêm quyền na động đắc 48

Bách niên hoàn phúc bách tùng thương

Dịch :

Quan chức không thăng chẳng oán hờn

Uốn cong thành thẳng, mấy ai hơn

Quyền yêm, thế chúa e dè nể

Tùng bách trăm năm vẹn phước nhơn

Song Quỳnh nguyên tác

Nẫm tải nhất Lang quan, Thần tâm chi tự an

Biện ngôn động chúa thính, phong tiết tủng triểu đoạn Sĩ địch phi sở luận, Chì thân cái khả quan

Cửu tuần dư phát bạch, Nhất phó thử tâm đan

Doãn sự Ngụy vi quan. Nhị thập thất niên bất tỉ quan. Hậu chí Trung thư lệnh. Du Nhã thường viết : «Thôi Hạo đắc tội bị trách cổ lật bất năng ngôn, Doãn độc trần biện, nhân chủ động dung. Phi kiểu, kiểu hồ». Trung quan tôn quí, dụng sự vương công xu bái, nhi Doãn độc trường ấp, phi phong tiết hồ ! Niên cửu thập bát.

Dịch :

Ba mươi năm chức Lang trung

Lòng thần bình thản ung dung thư nhàn

Khi biện bạch, lúc khuyên can

Vua ghờm phong độ, trăm quan kiêng lời

Quan với rợ… do thế… thời

https://thuviensach.vn

Xét mình đáng để gương đời soi chung Chín tuần hơn, tóc trắng bong

Lòng son rờ rỡ… gan trung ngời ngời…

Doãn thờ Ngụy làm quan Lang trung, hai mươi bảy năm không được thăng chức, mãi đến khi gần về nghỉ mới thăng Trung thư lệnh. Du Nhã thường khen : «Thôi Hạo có lỗi bị trách mắng, chân tay run lật bật không nói được nửa lời. Trái lại Doãn lý luận biện thuyết rất mực cương nghị

trung trực hợp pháp. Lý luận, vua phải đổi sắc. Như vậy Doãn chẳng phải là tay bẻ cong uốn ra ngay sao». Bọn trung quan (yêm hoạn) được vua ưa chuộng, bọn vương công trong trào gặp đâu cũng vái lạy, riêng Doãn đối với bọn này chỉ xá theo lễ, đáng là người có phong độ khí tiết. Ông thọ

được 98 tuổi.

https://thuviensach.vn

Tạ linh Vận

[91] Nguyễn công nguyên tác

Tấn triều hoa trụ, Tống triều thần

Nghệ khuyết, hưng binh, tổng nhất nhân 49

Tá viết : Hàn cừu chung dĩ báo

Tử Phòng thân Hán, khởi thân Tần

Dịch :

Tấn dòng danh giá, Tống xưng thần

Chầu khuyết, hưng binh vẫn một thân

Mượn tiếng thù Hàn thề phải báo

Tử Phòng thân Hán, há thân Tần

Song Quỳnh nguyên tác

Tích vi Tấn thất hoạn, Kim tác Tống trào quan Ký dữ Trọng Liên dị, Diệc phi Tử Phòng ban

Hưng binh tác hà trạng, Đào dật khỏi vi an

Danh tiết dĩ như thử, Văn chương hồ túc quan

Linh Vận, Tạ Huyền chi tử. Sĩ Tống hảo vi sơn trạch du. Hoặc vị kỳ

hữu dị chí. Nghệ khuyết tự trần hoạch miên. Hậu phục du tự nhược, vi Hữu ty sở củ. Bị thu. Hưng binh đào dật, tác thi hữu viết : «Hàn vong Tử Phòng phấn, Tần đế Trọng Liên xỉ». Truy thảo cầm chi, bị sát.

Dịch :

Xưa, từng thờ Tấn rõ ràng

Nay thì áo mũ xênh xang Tống trào

So Trọng Liên, thua tiết cao

Tử Phòng lại chực ghép vào cùng ban

Hung binh rước lấy phũ phàng

Tấm thân chìm nổi… hết phương vẫy vùng

https://thuviensach.vn

Danh đã không, tiết lại không Văn chương dù có, chớ hòng đòi xem

Linh Vận, con của Tạ Huyền, làm quan với Tống, tính hay dạo chơi các vùng núi non kênh rạch. Có người ngờ cho Vận có chí khác, tâu với Vua Tống. Vận tự vào lạy trước cửa khuyết tạ tội. Vua Tống miễn cho tội trên. Sau chứng nào tật ấy, Vận lại như cũ. Bị quan Hữu ty nhòm ngó và bị

bắt hụt. Vận trốn đi rồi cũng chiêu binh nói là báo thù cho nhà Tấn. Trong khi chiêu binh, Vận làm thơ trong có câu : «Nước Hàn mất, Tử Phòng phải phấn khởi, Tần làm Đế, Trọng Liên thấy hổ người !!». Sau bị quân Tống đuổi đánh bị bắt và bị giết.

https://thuviensach.vn

Đàn đạo Tế

Nguyễn công nguyên tác

Hổ tướng uy danh chấn Tống đình

Nhất chiêu kiến sát nhãn như tinh

Công đa mạc đạo khanh vô tội

Thiếu đế Lư Lăng mục vị minh

Dịch :

Danh rậy Tống Trào, hổ tướng oai

Bị gông mắt sáng tựa sao mai

Công nhiều, khanh chớ kêu không tội

Thiếu đế, Lư Lăng chết bởi ai.

Song Quỳnh nguyên tác

Công nghiệp phương thành oán dĩ sinh

Nghiệt do quân tác, hướng thùy minh

[92] Ư toàn Thiếu đế như tương ngộ

Ưng úy đa thời đẳng hậu tình

Đạo Tế uy danh thâm trọng, Tống đế nghi úy tru chi. Đạo Tế kiến thu, mục quang như cự, thoát trách đầu địa viết : «Nãi hoài nhữ vạn lý trường thành». Án, Đạo Tế thí Thiếu Đế cập Lư Lăn vương.

Dịch :

Công nghiệp vừa xong, gặp vạ ngay

Kêu ai, oan nghiệt tự nơi tay

Suối vàng… Thiếu đế như còn gặp

Chắc thỏa tình đời, đợi bấy nay

Đạo Tế, uy danh càng ngày càng lớn, vua Tống vừa ngờ vừa sợ bèn giết đi. Đạo Tế lúc bị bắt, hai mắt sáng như sao vì giận, dứt cái khăn buộc https://thuviensach.vn

tóc trên đầu ném xuống đất mà rằng : «Gởi mày ra với vạn lý trường thành

!». Xét Đạo Tế can tội giết Thiếu Đế và Lư Lăng vương.

https://thuviensach.vn

Viên sán

Nguyễn công nguyên tác

Thiên khuynh Tống xã, lực nan chi

Vị quốc quên sinh nghĩa bất từ

Khảng khái truy hung lưu phiến ngữ

Thạch đầu chung cổ hiếu trung bi

Dịch :

Nghiệp Tống trời nghiêng khó giúp vì

Quên sinh vì nước nghĩa nên ghi

Mấy lời khảng khái phơi gan ruột

Muôn thuở Thạch đầu Trung hiếu bia.

Song Quỳnh nguyên tác

Khởi dung nghịch tặc dữ câu sinh

Tuy sự vô thành tiết dĩ trinh

Phụ tử nhứt môn trung hiếu đắc

Lệnh nhân di lệ Thạch đầu thành

Sán sự Tống, Đạo Thành chuyên quyền phế lập. Sán mưu tru chi, dĩ

cáo Chử Uyên. Uyên cáo Đạo Thành. Đạo Thành khiển công Sán vu Thạch đầu thành. Tử, Tối dĩ thân vệ chi. Sán vị Tối viết : «Ngã bất thất trung, nhữ

bất thất hiếu». Toại câu tử. Bách tính dao viết : «Khả lân Thạch đầu thành, ninh vi Viên Sán tử, bất tác Chử Uyên sinh».

Dịch :

Không cùng nghịch tặc sống bên nhau

Tuy việc không thành, tiết đã cao

Một cửa cha con trung hiếu vẹn

Thạch đầu bao khách, lệ rơi châu.

https://thuviensach.vn

Sán thờ nhà Tống, gặp lúc Đạo Thành chuyên quyền phế lập. Sán định mưu giết Đạo Thành, bèn bàn với Chử Uyên. Uyên manh tâm ngầm báo với Đạo Thành. Đạo Thành sai tướng đem quân đánh Sán ở thành Thạch Đầu.

Con của Sán là Tối xông xáo hộ vệ cho Sán. Khi nguy quá, Sán nói với con

: «Ta chẳng chịu tiếng thất trung, con chẳng chịu tiếng thất hiếu». Sau hai cha con cùng tử trận. Trăm họ lúc đó đặt lời dao rằng : «Khá thương Thạch đầu thành, thà cùng Viên Sán chết, chẳng cùng Chử Uyên sinh».

https://thuviensach.vn

Chử Uyên

Nguyễn công nguyên tác

Bất cộng Viên, Lưu tử thủ trinh

Khước đồng Vương Kiệm tác Tề khanh

Ngạn Hồi không hữu nhiêm như kích

Phiến chướng chung tàm bạch diện sinh

Dịch :

Chẳng với Viên, Lưu chết giữ trinh

Lại cùng Vương Kiệm nhận Tề khanh

Ngạn Hồi hiềm nỗi ria hơi cứng

Mặt trắng che dơ… quạt một manh

Song Quỳnh nguyên tác

Lỗ đình hà sự khẳng đê đầu

Chướng diện an năng chướng đắc tu

Chỉ hữu sinh lai nhiêm tự kích

Can trường nhất phó khước toàn nhu

Tự Ngạn Hồi, Tống chúa thường lệnh kỳ muội Sơn Âm công chúa tư

tựu Uyên. Uyên bất khẳng. Chúa viết : «Công tu tự kích, hà trượng phu ý

!». Hậu phụ Đạo Thành sát Viên Sán, Lưu Bỉnh. Vi Tề Tư không Dữ Vương Kiệm nghệ Tề cung khuyến tiến. Chử Uyên nhập triều, dĩ phiến chướng mục. Lưu Tường viết : «Tác như thử cử chỉ, tu nhi kiến nhân, phiến chướng hà ích !».

Dịch :

Sân giặc lom khom chịu cúi đầu

Mặt che… tiếng xấu dễ che đâu

Xem ra chỉ có râu là rắn

Còn ruột gan mềm nhũn đã lâu

https://thuviensach.vn

Uyên tên tự là Ngạn Hồi, Tống chúa thường sai em gái là Sơn Âm công chúa lén lút tình tứ với Uyên, Uyên không chịu. Công chúa giận nói mát : «râu rắn như kích, chồng gì ngữ ấy». Sau đó, Uyên giúp Đạo Thành giết hai người bầy tôi trung của Tống trào là Viên Sán, Lưu Bỉnh. Được Tề

phong cho chức Tư Không. Sau cùng với Vương Kiệm đến cung Chúa Tề

dâng sớ xin chúa Tề thay chúa Tống. Vì thế mà mỗi khi vào triều, Chử

Uyên thường lấy quạt che mặt cho khỏi ngượng. Lưu Tường nói mát : «Cử

chỉ của ông quạt nào che nổi hết xấu trong khi tiếp xúc với ai, thì che quạt có ích lợi gì ??»

https://thuviensach.vn

Thẩm khánh Chi

Bổ lục Nguyễn công vịnh Thẩm khánh Chi

Tằng lương nhĩ học đấu thư công

Tru nghịch an bang lược cánh hùng

Ngã tự can qua, khanh tảo cáp

Thẩm công nguyên bất hiệu Hà công.

Khánh Chi tòng Mang Phú phạt Ngụy, Phú triệu chư tướng nghị. Tọa giả viết : «Thẩm công nãi canh học vấn». Khánh chi viết : «Chúng nhân tuy tri cổ kim, bất như hạ quan nhĩ học giã». Hậu khởi binh tru Thái tử Thiệu lập Hiếu võ đế. Đương Thiệu bại, tả hữu giai tán, độc Tư Không Hà thượng Chi tự tảo hoàng cáo. Hậu Khánh Chi bãi qui đệ. Tống chúa sử Thượng Chi vãng khởi chi. Khánh Chi viết «Thẩm công bất hiệu Hà công, vãng nhi phục phản».

Dịch :

Đem truyện bằng tai, đọ học Kinh…

Lược thao giết nghịch, nước quang vinh

Thẩm vung gươm báu, Hà lau gác

Cùng cảnh, việc làm rõ trọng khinh.

Khánh Chi theo Mang Phú đánh giặc. Phú triệu tập chư tướng họp bàn.

Cử tọa đều nói : «Thẩm công là người học vấn rộng». Khánh Chi đáp :

«Quí ông dù biết hết truyện xưa nay, còn kém hạ quan đây chỉ học bằng tai». Sau đó ông dấy quân giết kẻ nghịch mệnh là Thái tử Thiệu, rồi lập Hiếu Võ Đế. Trong khi Thái tử Thiệu bị thua, bọn tả hữu của Thiệu chạy trốn hết, Chỉ có quan Tư Không Hà Thượng Chi ở lại thu quét Hoàng các chờ chủ mới. Sau Khánh Chi bị bãi về vườn, Tống chúa muốn nhờ cậy Thượng Chi đến mời rước tham chính lại. Khánh Chi nói : «Thẩm công khí https://thuviensach.vn

khái không giống Hà Công tôi đâu, ông đã ra đi, chắc không bao giờ chịu trở lại».

https://thuviensach.vn

Tông Ý

Song Quỳnh nguyên tác

Gia thế tố nho thư, Quân hầu khước kỹ dạng

Nguyện thừa tràng giang phong, Xung phá vạn lý lãng Lâm ấp viễn tòng chinh, Man phương bất cảm kháng Dũng tai nhược nhi nhân, Thử chí nhất hà tráng.

[94] Nam dương Tống Ý gia thế tố nho, Ý độc hảo võ sự. Thường ngôn : «Nguyện thừa trường phong phá vạn lý lãng !». Chí thị Tống phạt Lâm ấp thỉnh tòng quân kích phá chi.

Dịch :

Gia thế vốn danh nho, Quân hầu đổi chí hướng

Bay theo gió trường giang, Cỡi sóng làm danh tướng Lâm ấp được theo đi, Man phương không dám kháng Mạnh thay đáng là người, Khí tiết đều hùng tráng.

Tống Ý người Nam dương, dòng dõi nhà danh nho, duy Ý thích nghề

võ, ông thường nói : «Xin được cỡi cơn gió mạnh, phá tan những đợt sóng ngoài muôn dặm». Gặp khi Tống đánh Lâm ấp, ông tình nguyện xin theo, quả nhiên đánh tan được Lâm ấp.

https://thuviensach.vn

Chiêu minh thái tử

Nguyễn công nguyên tác

Ngũ tuế thông kinh tuyệt dị tài

Thí bần tuất ngục diệc nhân tai

Mạc vân âm đức vô dương báo

Bát diệp nhi tôn tự đỉnh đài

Dịch :

Năm tuổi thông minh lạ tuyệt vời

Giúp nghèo thương tội phước gồm hai

Chớ rằng âm đức không dương báo

Tám lá đời đời giữ tướng ngai

Song quỳnh nguyên tác

Anh mẫn thiên tư dĩ túc thành

Ba thần diệc ái thử hiền minh 50

Nhất sinh vị thức quân vương quí

Bát diệp 51 hoàn thường Tể Tướng vinh.

Danh Thống, Lương Võ Đế tử, ngũ tuế biến thông ngũ kinh, ký vi Thái tử, Đế sử tỉnh vạn cơ, đoán ngục đa sở toàn hựu. Mỗi lâm vũ, khiển tả hữu hành thị bần giả chẩn dĩ mễ, thường niên tác nhu khóa tam thiên lãnh, thí dư hàn giả. Hậu du trì lịch thủy tốt, kỳ tử tôn tự Vũ chí Cấu, bát diệp tể

tướng.

Dịch :

Sáng suốt trời kia đã đúc thành

Thủy cung cũng mộ tiếng tài danh

Một đời chưa biết làm vua quí

Tể tướng tám đời con cháu vinh

https://thuviensach.vn

Ông là con trưởng của Lương Võ Đế, tên là Thống, mới năm tuổi đã thuộc lầu năm kinh (Thi, Thư, Dịch, Lễ Xuân thu). Khi được làm Thái tử, vua sai xét lại mọi việc, ông đoán xét về việc hình án rất công bình. Mỗi khi gặp tiết mưa phùn, ông sai kẻ tả hữu đi xem nhà nào nghèo giúp cho gạo.

Hàng năm ông cho ba ngàn áo ngắn để bố thí cho các người rét lạnh. Sau ông đi chơi ở hồ bị chết đuối. Nhưng trời đền phước cho ông là : Con cháu từ Võ đến người tên là Cấu, tám đời kế nhau làm Tể Tướng.

https://thuviensach.vn

Đào hoằng Cảnh

Nguyễn công nguyên tác

Tướng tài hà cố tại sơn trung

Cửu sát Chiêu Dương thị lỗ cung 52

Tề túc bất tham, Lương khởi miễn

Bát tuần thanh huống bão tùng phong 53

Dịch :

Tài cao dấu tích lại đèo heo

Đoán trước Cung Chiêu, giặc sẽ leo

Đã ngán thóc Tề, Lương há hám

Tám mươi chỉ bạn với thông reo

Song Quỳnh nguyên tác

I

Thời vận ta dĩ hĩ, Nhân hồ cạnh đàm không

Dĩ tri Chiêu Dương [95] điện, Hoàn tác lỗ di cung Sở dĩ giải triều phục, Qui dư lạc sơn trung

Di nhiên bát tuần lão, Tùng hạ bão thanh phong Dịch :

Thời như vận, thế là xong

Người đời tranh với sắc không được nào

Chiêu dương kia, Một sớm chiều

Biến thành cung giặc, cú diều nghênh ngang

Chi bằng cởi áo từ quan

Về vui với núi, sống nhàn với thông

Tám mươi hơn, một lão ông

No bằng gió mát, bạn cùng thông reo.

https://thuviensach.vn

II

Tề khả trường từ, hà huống Lương

Hoa Dương tảo dĩ bốc Chiêu dương

Bát tuần xỉ phát vô dư sự

Bão khán đính tùng ngạo tuyết sương

Hoằng Cảnh sỉ Tề, quải Triều phục Thần võ môn, qui ẩn Mao sơn tự

hiệu Mao sơn ẩn quân. Hậu Lương Võ đế triệu chi bất xuất, hữu đại nghị tất tiên tư chi. Nhân vị chi Sơn Trung Tể Tướng, tính hỉ tùng, Đình viện thực tùng văn kỳ thanh dĩ vi lạc. Nghịch tri Lương vong, tác thi viết : Di phũ

nhiệm phóng đản, Bình Thúc tọa luân không, Khởi tri Chiêu dương điện, toại tác Đan Vu cung, Cập Cảnh thoán, quả tại Chiêu dương điện, diệu giải thuật số, niên bát thập dư tốt.

Dịch :

Tề cũng còn từ, huống nữa Lương

Hoa dương sớm biết việc Chiêu dương

Tám mươi răng tóc, riêng vui cảnh

Thông lả lơi đùa, ghẹo tuyết sương

Hoằng Cảnh đã làm quan với Tề, sau ông treo triều phục ở cửa Thần võ, rồi về ẩn ở Mao sơn. Tự đặt hiệu là «Hoa dương ẩn quân». Lương Võ đế cho triệu, ông không chịu ra, nhưng phàm có đại nghị vua thường sai hỏi ý kiến ông trước. Vì vậy thời đó kêu ông là «Tể Tướng trong núi». Tính ông yêu tùng, nên trước sân trước viện ông trồng toàn tùng để nghe tiếng thông reo làm vui. Ông đoán trước nhà Lương thể nào cũng mất, ông làm thơ cảnh cáo : «Di Phủ giữ sinh sát, Bình Thúc ngồi bàn suông, Há biết Chiêu dương điện, sẽ là Đan vu cung !» Ông giỏi thuật số, thọ tám mươi hơn mới mất.

https://thuviensach.vn

Đông Ngụy Cao Hoan

Bổ lục Nguyễn công vịnh Đông Ngụy Cao Hoan

Lục trấn qua dương nghịch thụ bình

Tỷ đô phân đỉnh toán cơ thành

Gian hùng đáo để đa quyền lược

Chí tử do năng bố hải kình.

Hoan sự Ngụy hậu thoán Ngụy. Lâm một vị tử Chừng viết : «Năng địch Hầu Cảnh duy Mộ Dung, Thiệu Tôn. Hậu Hầu Cảnh phản Chừng khiển Thiệu Tôn thảo chi. Cảnh bại tẩu». Án Lương Nguyên đế vị Cảnh vi

«Hoài hải trường kinh».

Dịch :

Sáu trấn vung gươm giặc thảy bình

Cướp ngôi chia vạc, tính phân minh

Gian hùng đáo để quyền rồi lược

Đã chết còn hay đuổi cá kình.

Hoan thờ Ngụy, sau cướp ngôi Ngụy, khi hấp hối di ngôn lại cho con là Chừng : «Người chống được với Hầu cảnh chỉ có Mộ Dung, Thiệu Tôn».

Sau Hầu Cảnh làm phản, Chừng sai Thiệu đi đánh. Cảnh thua chạy. Xét sử

chép : Lương Nguyên Đế biểu Cảnh là «Cá Kình ở Hoài hải».

https://thuviensach.vn

Trần thúc Bảo

Nguyễn công nguyên tác

Ngọc thụ ca tàn tàm hạn đi

Tước môn vô tỏa nạp Tùy sư (si)

Cung trung tức hữu đào sinh kế

Uyển tỉnh thùy năng cấm địch khuy 54

Dịch :

Giới hạn chưa tàn Ngọc Thụ ca

Quân Tùy đã tự Tước môn ra

Trong cung có chỗ không chui núp

Đáy giếng khôn che mắt địch mà

Song quỳnh nguyên tác

Ngọc thụ đình hoa khúc vị tàn

Tước môn dĩ kiến địch binh hoàn 55

[96] Châu liêm cẩm chướng tương thùy thuộc Uyển tỉnh 56 tàng thân khủng vị an Thị vi Trần Hậu chủ, hoang dâm vô độ, khởi Kết ỷ, Lâm xuân, vọng tiên tam các. Ngoại thi châu liêm, nội thiết bửu sàng bửu trướng. Cùng cực xa ngoạn, cổ sở vị hữu. Sử nữ học sĩ dữ hạp khách phú thi, bị dĩ tân thanh, hữu Ngọc thụ đình hoa chi khúc. Đán tịch hàm ca dĩ thử vi thường. Tùy phạt, Trần bất vi chi bị, chì tràng túng tửu, phú thi bất chuyết. Tùy sư trực nhập Châu tước môn. Thúc Bảo tự đầu vu cung trung tỉnh. Quân nhân thằng dẫn chấp chi.

Dịch :

Ngọc thụ đình hoa khúc chửa tàn

Giặc vây cửa Tước đã tràn lan

Rèm châu trướng gấm nay ai giữ

https://thuviensach.vn

Đáy giếng dấu mình sợ chẳng an Đó là Trần Hậu chúa, con người hoang dâm vô độ, xây dựng ba lầu gác là : Kết ỷ, Lâm Xuân và Vọng Tiên. Bên ngoài kéo rèm son dát châu ngọc, bên trong trang trí toàn những giường bằng gỗ quí và trướng bằng những vải đắt tiền và các trân châu bửu vật. Tóm lại xưa nay chưa có ai cùng xa cực xỉ như Trần Hậu chúa. Ông sai các nữ học sĩ và bọn văn sĩ không coi lễ

giáo là đâu, soạn ra thơ phú, rồi chọn bài nào có tứ mới cho phổ nhạc để

múa hát. Sau chọn được khúc Tân thanh là «Ngọc thụ đình hoa». Từ đó sớm tối say sưa ca hát, coi thường cả mọi việc. Nhà Tùy tiến quân đánh, vua tôi nhà Trần không lo phòng bị, vẫn đắm trong cuộc vui thơ rượu nhảy múa, ngày đêm không dứt. Khi Quân Tùy tiến vào Châu Tước Môn, Thúc Bảo thấy nguy, nhảy xuống một cái giếng ở trong cung. Quân Tùy lấy giây thòng xuống bắt được.

https://thuviensach.vn

Tiêu Diễn

Nguyễn công nguyên tác

Cô thục thuần lao nghiệt chướng thâm

Đài thành xách mật túc oan tầm

Thỉnh tuân phụng Phật hà công đức

Tháp miếu nguy nhiên đỉnh dĩ trầm

Tiêu Diễn phế Tề vương Cư Cô Thục. Sử nhân ẩm dĩ thuần lao sát chi.

Dịch :

Cô, Thục, oan kia nghiệt chướng không ?

Đài thành túc trái... vẫn theo ông

Xây chùa thờ Phật... cầu công đức

Tháp miếu còn nguyên, vạc lặn sông

Tiêu Diễn bỏ chúa Tề là Cư Cô và Thục, sau bắt hai người uống thuốc độc chết trong ngục.

Song Quỳnh nguyên tác

Hội khải già Lam tịch thượng ôn

Địch binh tháp hạ dĩ dương phồn (phan)

Đài thành nhất ngã vô vưu phật

Diệc vị Tề gia báo túc oan

Thị vị Lương Võ Đế, thủy sĩ Tề, phong Lương vương, thí Tề Bửu Quyển, Bửu Dong nhị chúa. Cảnh đại Tề, cẩn ư phụng Phật. Hậu Hầu Cảnh hãm thành, ngã nhi tử.

Dịch :

Hội mở Già Lam, tiệc chửa tàn

Tháp bên giặc đã nổi cờ phan

Đài thành chết đói không do Phật

https://thuviensach.vn

Do ở nhà Tề... báo túc oan.

Đây là truyện Lương Võ đế, ban đầu ông thờ Tề được phong Lương vương, sau ông giết hai chúa Tề là Bửu Quyển (Cư Cô) và Bửu Dong (Thục). Rồi thay Tề làm vua. Tính chuyên cầu Phật (xây rất nhiều chùa nhiều tháp để thờ Phật). Sau bị Hầu Cảnh vây thành hãm cho chết đói.

https://thuviensach.vn

Dương Kiên

Nguyễn công nguyên tác

[97] Tinh nhãn khuy Chu đỉnh dĩ nhương Canh bằng binh lực hỗn phong cương

Thảm hình tất cánh chiêu oan nghiệt

Trửu dịch hoàn sinh phản phệ lang

Thị vi Tùy Văn đế sĩ Chu tập phong Tùy công, cánh thoán Chu, hựu diệt Trần. Hậu vi Thái tử Quảng sở thí. Luận giả vị : «phản phệ chi lang tại trửu dịch gian».

Dịch :

Mắt ngó vạc Châu để cướp quyền

Lại dùng binh lực lấn qua biên

Thảm hình ắt hẳn vời oan nghiệt

Sát nách ngờ đâu gặp sói điên

Đó là truyện Tùy Văn đế, làm quan với nhà Hậu Chu được tập phong tước Tùy Công. Sau cướp nhà Chu lại diệt cả nước Trần, ít lâu bị Thái tử

Quảng giết. Dư luận cho là : «Chó cắn giả chủ, ở ngay sát nách».

https://thuviensach.vn

Cao Cảnh

Nguyễn công nguyên tác

Diệt tộc hung mưu trợ thoán thần

Bình Ngô hiểm sách, cánh ương dân

Trần gia vưu vật quân hà đố

Tất báo hoàn tao nghịch Quảng sân

Dịch :

Diệt tộc vì theo đứa cướp ngôi

Bình Ngô trước đã hại dân rồi

«Của ngon» Trần thải, sao ông ghét

Ác báo chờ tay Quảng bắt bồi

Song Quỳnh nguyên tác

Công nghiệp tuy chương oán dĩ tàng

Tấn vương mi tiệp vị năng vương

Chung tao độc thủ quân vô hối

Chỉ vị Trương phi túc trái thường.

Cảnh vi Tùy mưu chủ, dữ Tấn vương Dương Quảng phạt Trần. Trần Hậu chủ hàng. Quảng văn quí phi Trương lệ Hoa chi mỹ, sử Cảnh tử Cao đức Hoằng vãng thủ chi. Cảnh viết : «Khởi dong lưu thử họa thủy», nãi trảm chi Quảng nộ viết : «Ngã tất hữu dĩ báo Cao công hĩ». Hậu toại vi Quảng sở sát.

Dịch :

Công nghiệp phô chương, oán chứa đầy

Tấn vương tráo trở chẳng hề hay

Cuối cùng bị giết không nên hối

Cùng Lệ Hoa nàng có trả vay.

https://thuviensach.vn

Cảnh làm mưu sĩ cho vua Tùy, đã cùng Tấn vương (Quảng) đánh Trần.

Trần Hậu chủ xin hàng. Quảng nghe nói Quí phi của Trần Hậu chúa là Trương lệ Hoa có nhan sắc, bèn sai con của Cảnh là Cao đức Hoằng lùng bắt đem về để mình dùng. Khi đem về đến quân doanh, chưa kịp dâng cho Quảng, Cảnh nói : «Để làm gì cái dòng nước gây tai họa này». Nói đoạn chém chết ngay tại quân doanh. Quảng nghe tin, giận lắm nói : «Thể nào ta cũng báo oan với Cao công việc này». Sau quả nhiên Cảnh bị Quảng giết cả

họ.

Lời bàn thêm

Dương Quảng đã vì ham làm vua mà đang tâm giết cả cha, Cảnh trông thấy mà vẫn giúp. Sau đi đánh cướp nước người ta, lại toan cướp cả vợ

người ta nữa, Cảnh không can ngăn bằng lời nói, lại cậy công giết người con gái trước khi Quảng chưa được gặp mặt. Ơn nào bằng cha, mà Quảng còn giết thì công của Cảnh dù to có đáng gì. Cảnh chết vì xuẩn động là đáng lắm.

https://thuviensach.vn

Hạ nhược Bật

[98] Nguyễn công nguyên tác

Kiến sách công cao tướng lược thù

Tâm tồn thái mãnh cánh duy cô

Phẫn tranh khởi hấn hoàn do thiệt

Bất thức chùy ban thượng tại vô

Bật phụ Đôn sĩ Chu, dĩ oán ngôn đắc tội. Lâm tử dẫn chùy thích Bật thiệt xuất huyết dĩ giới chi.

Dịch :

Kế sách cao, kiêm tướng lược tài

Tâm còn nóng nảy hóa mang tai

Tranh công, chọc giận đều do lưỡi

Lưỡi bị dùi đâm, vết đã đầy

Cha của Bật là Đôn làm quan với nhà Chu, vì hay thở lời oán than, bị

triều đình bắt tội. Khi sắp chết, ông kéo Bật lại, bắt thè lưỡi lấy dùi đâm vô lưỡi cho chảy máu ra để răn.

Song Quỳnh nguyên tác

Nhất tướng công cao thục dữ tranh

Tâm tồn thái mãnh, oán tùng sinh

Bình Trần thập sách mưu tuy tráng

Chỉ thị phòng thân thiểu giáp binh

Bật sự Tùy, hiến bình Trần thập sách. Phạt Trần qui dữ Hàn cầm Hổ

tranh công, tọa miễn. Hậu hựu tọa sự hạ ngục. Đế sổ chi viết : «Quân tật đố

tâm thái mãnh. Tự thị tâm thái mãnh, vô thượng tâm thái mãnh, dĩ nhi thích chi». Hậu cánh dĩ bài báng hoạch tội, vi Dạng Đế sở sát.

Dịch :

https://thuviensach.vn

Một Tướng công cao ai dám tranh Do lòng quá nóng, oán hờn sinh

Bình Trần mười sách mưu dù giỏi

Phái cái phòng thân thiếu giáp binh

Bật thờ nhà Tùy, dâng mười điều đáng đánh Trần. Khi bình Trần xong về triều, cùng Hàn cầm Hổ tranh công, bị lỗi, song được miễn. Sau lại can tội phải hạ ngục. Vua Tùy thường răn : «Nhà ngươi có lòng ghen ghét thái quá. Do lòng ghen ghét thái quá ấy sẽ biến thành không coi người trên ra gì». Nói xong bèn tha khỏi nhà giam. Sau lại mắc tội bài báng, bị Dạng Đế

giết chết.

https://thuviensach.vn

Tô Uy

Nguyễn công nguyên tác

Thiếu niên đào tỵ chí hà cương

Lạp sũng Tùy triều phát dĩ sương

Vũ đạo nghịch đình tri quyện phủ

Bệnh suy do dục kiến Tần vương.

Dịch :

Trẻ trung trốn ẩn chí cương cường

Đứng tuổi thờ Tùy tóc bạc sương

Nhảy múa giặc coi không biết mỏi

Già tom còn muốn bám Tần vương (Đường thế Dân) Song Quỳnh nguyên tác

Thế lợi huỳnh tình vị thủy vong (vương)

Đào sơn phục xuất sự Tùy Dương

Đáo kim lão bệnh năng xu phó

Ký bái Vương Sung hựu hạ Đường

[99] Uy, Tùy trào tể Tướng, Vũ văn Hóa Cập thí nghịch, Uy diệc vãng hạ. Hậu Tần Vương phá Vương thế Sung. Uy thỉnh kiến, Tần Vương sác chi viết : «Công vi Tùy Tể Tướng kiến Lý Mật : Thế Sung giai bái vũ đạo, kim ký suy bệnh hà lao tương kiến». Án, Uy thiếu thời Vũ văn Hộ thiện quyền, đào nhập sơn. Tùy Văn đế triệu kiến, hựu độn qui lý. Hậu nãi xuất sự Tùy tam thập niên, thế lợi tình lịch, nhi thiếu tráng chí suy.

Dịch :

Quyền thế tình đời hãy vẩn vương

Trốn rồi sau lại giúp Tùy, Dương (họ Dương nhà Tùy) Đến khi tuổi tác, còn mơn trớn

Đã lạy Vương, Sung lạy cả Đường (Đường Thái Tôn) https://thuviensach.vn

Uy, làm Tể Tướng trào Tùy. Khi Vũ văn Hóa Cập làm việc thí nghịch, Uy cũng đến mừng, sau Tần Vương phá được Vương thế Sung, Uy lại đến xin bái yết. Tần Vương mỉa : «ông làm Tể Tướng của nhà Tùy, mà khi gặp hai người nghịch thần của Tùy là Lý Mật, Thế Sung, ông đều múa may lạy lục. Nay đã già rồi, yết kiến ta làm chi cho mệt». Xét : Uy lúc trẻ, thấy Vũ

văn Hộ chuyên quyền, bỏ nhà vào núi ẩn. Vua Văn đế cho triệu, Uy lại bỏ

núi về làng để lánh mặt. Không hiểu nghĩ sao, lại ra làm quan với Trào Tùy ba mươi năm. Rồi đắm đuối vì quyền thế lợi lộc, bỏ hết cả chí khí cương trực tiết tháo thuở nhỏ.

https://thuviensach.vn

Vương Thông

Nguyễn công nguyên tác

Phụ thư kham độc, cựu lư tồn

Chỉ hợp Hà Phần, tứ thảo luân

Xa vọng thái bình không thố bộ

Khước tương tử sắt cổ Tề môn.

Dịch :

Ở mái lều tranh, đọc sách cha

Vui nghề giảng dạy tại Phần hà

Thái bình dâng sách, ôi lầm bước

Ngang cả cung đàn, lạc điệu ca.

Song Quỳnh nguyên tác

Yếu tố Y Chu, lượng diệc hoành

Hà tu nghệ khuyết tác phùng nghênh

Tùy Văn phi thị thái bình chủ

Quân học khan lai khởi thái bình.

Thông tự Trọng yêm, phụ Long sĩ Tùy từ qui. Cáo Thông dĩ nguyên kinh chi sự 57. Thông bác học, yếu tố Y, Chu. Văn đế thời nghệ khuyết, hiến Thái bình thập nhị sách, Bất báo toại thoái giáo thụ Hà, Phần gian.

Dịch :

Ví với Y, Chu hãy lượng tài

Vào chầu cung khuyết đón chờ ai

Thái bình đâu phải Túy Văn đế

Dâng sách Thái bình có lẽ sai.

Thông tên tự Trọng Yêm, cha là Long, làm quan với Tùy, sau từ chức về giúp Thông soạn cuốn Nguyên Kinh. Thông học rộng, tự ví với Y Doãn, https://thuviensach.vn

Chu Công, Trào Tùy Văn đế, Thông vào cửa khuyết dâng Thái Bình sách 12 điều. Song không được báo đáp. Lui về dạy học ở Phần Hà.

https://thuviensach.vn

Tiết đạo Hành

Nguyễn công Nguyên tác

Lưỡng quốc binh cơ chiếu nhược tê

Tự gia thành bại trí hoàn mê

Bất tư giai cú năng chiêu họa

Uổng tác không lương lạc yến nê

Dịch :

Hai nước binh cơ thấy rõ ràng

Việc mình thành bại, lại mê man

Nhớ chưa «Giai cú» hay «chiêu họa»

Uổng tiếng «Không cầu, én chết ngang».

Song Quỳnh nguyên tác

Thành bại binh cơ kiến thức tinh

Nhất thân thành bại, khước minh minh

[100] Tùy gia Mật võng nan khiêu túc

Tưởng thị Thi ma diệc đố danh

Hành hữu thi danh, Tùy phạt Trần, Cao Cảnh vấn Hành. Hành ngôn khả thủ trạng. Cảnh viết : Quân ngôn thành bại chi lý, lệnh nhân quát nhiên.

Hậu vi Dạng đế sở sát. Lâm tử, Đế viết : «Cánh tác không lương lạc nhạn nê phủ» ?

Dịch :

Thua được binh cơ đoán biết rành

Mất, còn, mờ mịt chính thân anh

Lưới Tùy chăng kín, khôn cao chạy

Hay bởi hồn thơ nó ghét danh

https://thuviensach.vn

Hành có tiếng là hay thơ. Buổi Tùy đi đánh Trần, Cảnh hỏi về tình hình. Hành trình bầy về sự thắng bại của hai nhà như trông thấy trước mắt.

Nghe xong, Cao Cảnh khen : «Nghe ông nói về lẽ thành bại của hai nhà khiến người nghe rộng thêm trí óc ra». Sau Hành bị Tùy Dạng Đế giết. Khi sắp chém, Dạng Đế biểu : «Nhà ngươi cũng như con én sa xuống bùn vì không gặp cầu».

https://thuviensach.vn

Dương Tố

Song Quỳnh nguyên tác

Chỉ thị huân tâm phú quí tràng 58

Mộng trung tẩu quỉ chung hoàng hoàng

Gian mưu hoàn đạo Tần Cao triệt

Thiên vị vong Tùy, nhĩ dĩ vong

Tố tiền sĩ Chu, hậu sĩ Tùy. Trợ Tùy thoán Chu, hựu tiềm phế Thái tử

Dương Dũng. Lập Dương Quảng dĩ cố quyền vị. Phú quí dĩ cực nhi diệt tộc.

Chu Chủ thường vị Tố viết : «Miễn chi, vật ưu bất phú quí». Tố viết : «Đãn khủng phú quí lai bách thần, thần vô tâm đồ phú quí giã». Án Triệu Cao tiềm sát Tần Thái tử Phù Tô, lập Hồ Hợi. Hậu Cao diệc bị tru diệt.

Dịch :

Nóng lòng phú quí bỏ cương thường

Quỷ dữ toan bề mộng bá vương

Gian dối, Triệu Cao ngươi bắt chước

Tùy còn, chú đã bị tai ương.

Tố trước làm quan với nhà Hậu Chu, sau lại làm quan với nhà Tùy, vì có công giúp Tùy cướp ngôi Chu. Sau lại ngầm mưu bỏ Thái tử Dương Dũng rồi lập Dương Quảng để củng cố quyền vị. Trào đó, Tố đứng vào hạng cực phú quí mà sau bị chết cả họ. Khi Tố còn làm quan với Chu, Chu chủ thường bảo : Cố gắng lên, đừng lo không được phú quí. Tố đáp : Chỉ sợ

phú quí bắt buộc thần, chính thần không có tâm mưu đồ phú quí. Xét : Tần Triệu Cao cũng ngầm mưu bỏ Thái tử Phù Tô, rồi lập Hồ Hợi. Sau Cao cũng bị tru diệt (Gương cho bọn gian thần).

https://thuviensach.vn

Nghiêu quân Tố

[101] Nguyễn Công nguyên tác

Trường thiệt lâm thành mạn kiến chiêu

Cung huyền hướng xứ hận nan tiêu

Tùy Đường thuận nghịch vô tu biện

Kiệt khuyển hà thường bất phệ Nghiêu.

Dịch :

Dài lưỡi bên thành vợ dụ hàng

Dương cung bắn bỏ giận chưa tan

Tùy, Đường phải trái không cần xét

Chó Kiệt nhìn Nghiêu phải sủa vang

Song Quỳnh nguyên tác

Tùy gia thổ trạch dĩ qui Đường

Thặng chiếm Hà Đông nhất cố cương

Tiết nghĩa thần tâm kiên tự thạch

Khởi thinh nhi phụ hoán can tràng.

Quân Tố thủ Hà Đông, Đường công chi bất hạ, khiển kỳ thê chí thành hạ chiêu chi. Tố viết : «Thiên hạ danh nghĩa, phi phụ nhân sở tri» trương cung xạ chi. Hậu tả hữu sát Tố dĩ hàng.

Dịch :

Đất Tùy hết thảy thuộc về Đường

Cõi cũ Hà Đông chiếm một phương

Tiết nghĩa lòng tôi bền tựa đá

Há nghe lời vợ đổi can trường.

Quân Tố giữ Hà Đông, Đường đánh mãi không hạ được, bèn dùng mẹo nhờ vợ Quân Tố đến dưới thành nói về lẽ thuận nghịch và dụ chồng về hàng https://thuviensach.vn

với Đường. Tố đứng trên thành mắng vọng xuống : «Danh nghĩa của thiên hạ, không phải đàn bà biết được». Nói xong ông dương cung nhằm vợ mà bắn. Bọn tả hữu bèn giết ông rồi ra hàng.

https://thuviensach.vn

Đường Cao Tổ

Bổ lục Nguyễn Công Vịnh Đường Cao Tổ

Vị nhương Tùy đỉnh dĩ du cung

Bạn cục quyền dư tửu hứng trung

Khai sáng mạn khoa công hiệu tốc

Tấn dương thùy vị điệu hôn phong

Dịch :

Vừa nhắc vạc Tùy, ngắm điện cung

Say men, tráo trở tự bên trong

Công lênh khai sáng dù nhanh chóng

Mây Tấn dương gây… gió não nùng.

https://thuviensach.vn

Dương nghĩa Thần

Song Quỳnh nguyên tác

Sơ xích 59 hiền nhân, cận nịnh thần Phúc xa thùy vị vãn chinh trần

Binh cư sũng hạnh kim an tại

Phẫn chí tiêm cưu nhất lão thần

Nghĩa Thần trung nghĩa. Dạng Đế tin sàm, sơ xích phóng qui điền lý.

Cập Vũ văn Hóa Cập thí nghịch. Nghĩa Thần dĩ lão, thệ tâm thảo tặc, tá binh thảo Hóa Cập tru chi.

Dịch :

Xa bỏ người hay, kẻ nịnh dùng

Ai người cứu vãn lúc nguy không ?

Bọn tôi yêu mến nay đâu cả ?

Để một Lão thần trả hận chung.

Nghĩa Thần là người trung nghĩa bị xua đuổi về sống ở đồng ruộng.

Khi Vũ văn Hóa Cập làm việc thí nghịch, Lão Thần lúc này tuổi đã già, song ông quyết tâm đánh giặc, bèn mượn quân đánh giết được Hóa Cập.

https://thuviensach.vn

Bùi Tịch

Nguyễn công nguyên tác

Tấn dương tạc dạ xuất cung nhân

Dương thụ hoa tàn lý thụ xuân

Thuyết đáo hóa gia mưu tự thủy

Hợp suy Phó giám thị Nguyên thần

Dịch :

Tấn dương đêm đó bọn cung nhân

Bửng gốc Dương tàn, nâng lý xuân

Nói đến phá gia mưu khởi thủy

Phải tôn Phó giám chức Nguyên thần

Song Quỳnh nguyên tác

Tửu cục phương tàn, chiến cục thành

Cung phi tảo dĩ xuất kỳ binh

Vị nhương Tùy đỉnh nhương Tùy nữ

Sướng nghĩa mưu thần diệc hữu danh

Tịch vi Tấn dương cung Phó giám. Thế Dân mưu khởi binh, dĩ cáo Tịch. Tịch dĩ cung nhân tư thị Đường công Lý Uyên, ấm tửu hàm, kiếp dĩ

khởi binh. Lý Uyên khủng sự giác, bị tru tòng chi.

Dịch :

Cuộc rượu vừa say, cuộc chiến thành

Cung phi sớm hóa đội kỳ binh

Gái Tùy thâu trước khi thâu vạc

Sướng nghĩa mưu thần đáng dự danh

Tịch giữ chức Phó giám cung Tấn dương. Thế Dân đem việc dấy binh nói với Tịch. Tịch bày mẹo đem cung nhân nhà Tùy đến hầu rượu riêng https://thuviensach.vn

Đường công Lý Uyên. Phục cho Uyên uống say, rồi bắt hiếp dự vào việc dấy binh. Lý Uyên sợ việc đổ bể, không theo cũng bị vua Tùy giết. Đành phải theo.

https://thuviensach.vn

Phòng Huyền Linh

Nguyễn công nguyên tác

Tá vương thu đắc Đỗ anh hùng

Đường phủ hà nhân nhởn lực đồng

Tại Hán Duy Tiêu kham tỷ nghĩ

Hoàng phi tất cánh nhượng thanh phong

Dịch :

Giúp vua dụ được Đỗ anh hùng

Mắt ấy Trào Đường có mấy ông

Duy Hán Tiêu Hà là đáng ví

Nhà vàng hết thảy nhượng thanh phong.

https://thuviensach.vn

Đỗ Phòng

Song Quỳnh nguyên tác

Hảo tương mưu đoán sáng Đường cơ

Lễ nhạc hưng bình, Tạ bất tri

Khởi thị thôn tài tố đắc thiểu.

Hà Phần sư học cẩn như tư.

Đường Huyền Linh, Đổ như Hối năng đoán, Nhị nhân giai sư Vương Thông, xuất tá Đường Thái Tôn sáng nghiệp.

Dịch :

Giỏi đem mưu đoán dựng ngôi Đường

Lễ, nhạc, Hưng, Bình, Tạ phải nhường

Người sống nông thôn tài Tể Phụ

Phần Hà học đúng sách thầy Vương.

Đường Huyền Linh, Đỗ như Hối tài quyết đoán. Hai người cùng là học trò của Vương Thông, ra giúp Đường Thái Tôn dựng cơ nghiệp.

https://thuviensach.vn

Tiêu Vũ

[103] Nguyễn công nguyên tác

Xã thần quan duyệt lịch Tùy Đường

Biến tính tằng văn kiết Đỗ, Phòng

Hợp chưởng duy tri sùng Thích giáo

Truyền gia y bát vị vong Lương.

Dịch :

Quan to đã trải cả Tùy Đường

Khác tính thường gây với Đỗ, Phòng,

Với Đạo, chỉ tôn sùng Thích giáo

Thói nhà Y Bát vẫn theo Lương.

Song Quỳnh nguyên tác

Lương gia đạo giáo sóc nguyên trường

Lịch sự Tùy Dương, phục Lý Đường

Lưỡng đại tôn thần vô biệt sách

Phật sư a hộ ấm triều đường.

Vũ, Lương Võ đế miếu duệ, sự Tùy phục sự Đường, cẩn ư phụng Phật.

Dịch :

Đạo giáo gốc nguồn vẫn giống Lương

Quan tư... Tùy diệt lại theo Đường

Hai đời chức lớn không gì khác

Cầu Phật, nghe sư giúp Miếu đường.

Vũ, là miêu duệ của Lương Võ đế, ông đã làm quan với Tùy. Sau Tùy mất ngôi, ông lại làm quan với Đường. Ông siêng về thờ Phật.

https://thuviensach.vn

Ngụy Trưng

Nguyễn công nguyên tác

Suy ác đa niên kháng tấu chương

Trung ngôn lũy vạn trực thanh dương

Nhất bi bồi lập, hề khinh trọng

Di hốt do kham động hậu vương

Dịch :

Bao năm màn trướng việc từ chương

Ý thẳng, lời trung khối kẻ nhường

Khinh trọng một bia chưa đã đủ

Vua sau còn nhớ hốt ông dương.

Song Quỳnh nguyên tác

Nhất đường thần trực tá quân minh

Phòng, Đỗ tuy hiền nhượng trực danh

Địa hạ Kiến Thành ưng mạc cảm

Di Ngô tích nhật diệc Tề Khanh.

Ngụy Trưng tiền vi Thái tử Kiến thành Tẩy mã. Hậu Thái Tôn tru Kiến Thành. Trưng phục sự Thái Tôn.

Dịch :

Một trào tôi thằng giúp vua hay

Phòng, Đỗ còn nhường tiếng thẳng ngay

Dưới đất Kiến Thành bằng có biết

Di Ngô truyện trước hệt ngày nay

Ngụy Trưng trước đã làm chức «Tẩy Mã» cho Thái tử Kiến Thành.

Sau Thái Tôn giết Kiến Thành. Trưng lại thờ Thái Tôn. Tẩy mã, một chức quan nhà Tần đặt ra để tùy thuộc Đông cung sử dụng. Đến nhà Tấn thì chức https://thuviensach.vn

này giữ sách vở của Triều đình. Nhà Tùy đổi là Tư kinh cục Tảy mã. Câu

«Di Ngô tích nhật diệt Tề Khanh» ý nói : Di Ngô (Quản Trọng xưa), lúc đầu cũng giúp Công Tử Củ là anh của Hoàn công, sau Công tử Củ bị Hoàn công giết, Di Ngô lại thờ Hoàn công làm nên nghiệp bá. Thì truyện Ngụy Trưng thờ Thái tôn cũng không có gì là đáng trách.

https://thuviensach.vn

Lý Tĩnh

[104] Nguyễn công nguyên tác

I

Mã ấp môn tiền phấn nhất hô

Luy thần toại ốc Tướng quân phù

Đại danh dĩ túc quang đồ họa

Lão cảnh hoàn kham tác giải mô 60

Dịch :

Trước thành Mã ấp một câu hô

Ấn tướng quân mang, chí hải hồ

Danh lớn xinh như tranh họa cảnh

Tuổi già xứng đáng bậc «giai Mô»

II

Dương gia hoài lạt chỉ mao sinh

Hồng phất hà nhân nhãn độc tinh

Tương tướng hữu duyên tao tế phận

Trần ai tri kỷ hữu khuynh thành.

Tĩnh vi thời yết Dương Tố, nhất kỹ chấp hồng phất thị trắc mục tĩnh cửu chi. Tĩnh qui nghịch lữ, nữ tòng chí, câu thích Thái Nguyên.

Dịch :

Yết kiến Dương công giấy bút chờ

Cô cầm hồng phất liếc tình đưa

Duyên may gặp gỡ nghiêng thành khách

Tri kỷ trần ai phận chẳng ngờ

Tĩnh khi hàn vi có lần xin yết kiến Dương Tố. Trong phủ lúc đó có một Kỹ nữ cầm hồng phất đứng cạnh Tố, lấy mắt đưa tình với Tĩnh. Khi Tĩnh về

https://thuviensach.vn

nhà trọ, người con gái trong phủ theo ra, cùng Tĩnh trò chuyện trao đổi tâm sự. Sau đó cả hai đem nhau sang Thái Nguyên.

Song Quỳnh nguyên tác

Tàng hung thao lược tri binh thánh

Sáng nghiệp huân danh phụ tá vương

Thiên tải minh lương tao tế phận

Bi thư dĩ thụ lão long đường.

Tùy Đường chí : Lý Tĩnh Tam nguyên nhân, thiếu hảo du lãm. Nhân phỏng hữu Vị Nam, đồ gian nhật mộ. Dao kiến lâm tử lý hữu cao lâu đại hạ.

Tiền khứ tá túc, khoảnh gian hữu lão phu nhân xuất kiến. Lý Tĩnh nhân vấn thị hà gia trạch viện. Lão phu nhân đạo : thử xứ nãi Long thị biệt trạch, lão thân giữ tiểu nhi cư thử, kim dạ tiểu nhi bất tại xá. Thỉnh quan nhân tạm trù.

Bất hiềm, dạ gian hựu kiến lão phu nhân xuất lai, đạo : Lang quân hưu kinh, thử xứ thực hệ Long cung. Lão thân tức Long Mẫu giã. Lưỡng nhi hữu hành vũ chi trách, phụng thiên phù thích chí mệnh hành vũ, hiện phương xuất du vị hồi, phiền Lang quân tạm đại nhất hành. Sự tuấn đương hữu bạc thù.

Lý Tĩnh y pháp đại hành vũ tất, tòng không nhi hạ. Lão phu nhân nghênh nhập, tặng dĩ nhị nữ nhân. Đạo : Nhất văn tỳ, nhất võ tỳ, bằng quân trạch thủ. Lý Tĩnh nãi thủ võ tỳ. Từ qui.

Giữ nữ đồng hành sổ lý. Nữ tử viết : Phu nhân khiểu thiếp tùy hành, phi chân dĩ thiếp tặng quân, sử thiếp dĩ binh thư tương thụ giã. Lang quân nhật hậu tự hữu ngộ hợp, thiếp phi thế gian nữ, thỉnh tòng thử từ. Nhân thủ

nhất thư, phó dữ Lý Tĩnh. Đằng không nhi khởi. Lý Tĩnh tự đặc thử thư chi hậu, binh pháp dũ tinh.

Dịch :

Lòng đầy thao lược quân cơ thánh

https://thuviensach.vn

Mở nghiệp danh vang bậc tá vương Muôn thuở, sáng, hay, duyên trời định

Bí thư trao bởi cụ Long Đường.

Theo sách Tùy Đường chí : Lý Tĩnh người ở Tam nguyên, lúc nhỏ tính ưa chơi xe để xem xét. Một bữa nhân đi thăm bạn ở Vị Nam, giữa đường gặp trời tối, xa trông phía trước thấy lờ mờ một khu rừng trong đó có lầu cao nhà lớn. Tĩnh đi lại xin ngủ trọ một đêm. Đợi một lúc lâu, có một vị

Lão phu nhân chạy ra chào đón, đoạn rước vô trong. Lý Tĩnh bèn hỏi : Đây là trang viện của nhà ai ? Lão phu nhân nói : Đây là nhà riêng của họ Long, có lão thân và mấy đứa nhỏ ở đây, đêm nay tụi nhỏ không có nhà, vậy xin Quan nhân nghỉ tạm qua đêm. Lý Tĩnh vâng lời nằm nghỉ.

Không ngờ nửa đêm lại thấy Lão phu nhân trở lại biểu Tĩnh : Ngươi đừng kinh ngạc, chốn này chính là Long cung, mà Lão thân là Long mẫu.

Hai con lão có trách nhiệm đi làm mưa. Nay có Lệnh của Thiên đình đưa bùa đến bắt đi làm mưa không biết chúng đi chơi phương nào chưa thấy về.

Vậy lão phiền Lang quân tạm thay chúng đem bùa đi làm mưa hộ. Xong việc sẽ có quà mọn đền ơn.

Lý Tĩnh theo y pháp thuật đã dạy, đi ra phương trời đã được chỉ định, nhảy lên không trung làm mưa, khi hoàn tất lại từ trên không nhảy xuống.

Lão phu nhân rước vô nhà, rồi đem hai cô gái ra tặng. Phu nhân nói : Một cô là Văn Tỳ, một cô là Võ Tỳ, tùy Lang quân lựa chọn, muốn lấy cô nào ?

Lý Tĩnh xin cô Võ Tỳ… Lúc đó trời đã rạng đông, Tĩnh cáo từ ra về.

Tĩnh và cô gái đi được vài dặm. Cô gái nói : «Phu nhân sai thiếp đi theo, không phải là gả thiếp cho Lang quân, dụng ý phu nhân là sai thiếp mang cuốn sách này tặng Lang quân, sách này là cuốn Binh thư, còn thiếp với Lang quân sau này sẽ có ngày tái ngộ». Nói xong trao sách cho Tĩnh, rồi tiếp : Thiếp không phải người thế gian, xin cùng Lang quân từ biệt nơi https://thuviensach.vn

đây. Nói xong nàng bay lên không trung. Tĩnh từ buổi được cuốn Binh Thư, binh pháp càng tinh thông thần diệu hơn.

https://thuviensach.vn

Tiết nhân Quí

[105] Nguyễn công nguyên tác

Đại hô hãm trận, phá man binh

Bất hỉ bình Liêu, hỉ đắc khanh

Mạc quái Bắc Hồ Kinh kiến diện

Thiên sơn tam tiễn niệm văn danh

Dịch :

Thái Tôn hãm trận phá man binh

Chẳng khoái Liêu hàng, khoái được Khanh

Không lạ Bắc Hồ kinh ngó mặt,

Thiên sơn ba mũi đủ gờm danh

Song Quỳnh nguyên tác

Long môn đĩnh xuất thử anh hùng

Tam tiễn Thiên sơn mẫn tấu chung

Mạc quái Đường Hoàng đa nhất hỉ

Đắc khanh canh thắng đắc Liêu Đông.

Nhân Quí Long môn nhân, thủy dĩ binh ngũ tòng chính Liêu, cứu Thái Tôn Phượng Hoàng chi nạn. Thái Tôn hỉ viết : «Trẫm bất hỉ đắc Liêu Đông, hỉ đắc khanh nhĩ». Trược vi Nguyên súy, toại bình Liêu. Hậu chinh Thiết Lặc, Nhân Quí phát tam thỉ sát tam nhân, tặc giai hạ mã la bái. Quân sĩ ví chi ca viết : «Tướng quân tam tiễn địch Thiên sơn, Tướng sĩ trường ca nhập Hán quan».

Dịch :

Long môn giáng thế bậc anh hùng

Ba mũi Thiên sơn gấp báo công

Chẳng lạ vua Đường mừng rỡ bởi

Được khanh hơn cả được Liêu Đông.

https://thuviensach.vn

Nhân Quí người Long Môn, thoạt đầu chỉ là một chiến binh trong hàng ngũ đoàn quân Chinh Liêu. Vì có công cứu Thái tôn ở núi Phượng Hoàng.

Thoát nạn, Đường Thái Tôn mừng rỡ nói : «Trẫm không mừng được Liêu đông, mừng được khanh mà thôi». Bèn thăng cho làm Nguyên soái. Thế là bình được Liêu Đông.

Sau đi đánh chủng tộc Thiết Lặc. Nhân Quí bắn ba mũi tên giết ba người. Giặc thấy vậy đều xuống ngựa lạy xin hàng. Do đó quân sĩ có câu ca

: «Tướng quân ba mũi định Thiên san. Tướng sĩ tấu bài hát Nhập quan».

https://thuviensach.vn

Chử toại Lương

Nguyễn công nguyên tác

Thiệt trạnh cô còng phát dĩ ban

Hốt hoàn tất cánh vị năng hoàn

Bồi hồi không tác y nhân điểu

Tăng dược 61 nan đ ào quế ái gian Dịch :

Lưỡi nói không công, tóc bạc rồi

Định trao trả hốt cũng không suôi

Bồi hồi tựa thể chim trong tổ

Bủa lưới, khôn dò bởi chủ nuôi.

Song Quỳnh nguyên tác

Lý sương bất tảo giới băng kiên

Thiệt trạnh tuy cường sự dĩ nhiên

Xà vĩ 62 tại bàng thi độc thích 63

Y nhân phi điểu cánh thùy lân.

[106] Toại Lương thụ Thái Tôn cố mệnh, phụ Cao Tôn. Cao Tôn dục lập Võ Hậu. Toại Lương cố gián bất thính. Tri hốt điện giai viết : «Hoàn Bệ

hạ hốt». Thượng đại nộ, biếm Đàm châu, tỉ Quế châu. Hứa kính Tôn vu tấu kỳ mưu phản. Biếm Ái châu nhi tốt. Thái tôn thường vị : Toại Lương trung thành thân phụ, tỉ như phi điểu y nhân, nhân tự lân chi.

Dịch :

Dặm sương chẳng sớm liệu băng dầy

Nói mạnh nhưng rồi việc chẳng hay

Rắn độc bên mình phun nọc độc

Chim bay vì chủ nghĩ thương thay

https://thuviensach.vn

Chử Lương chịu mệnh của Thái tôn giúp Cao Tôn. Cao Tôn muốn lập Võ Hậu. Chử Lương không nghe cố can ngăn. Ông để hốt xuống thềm mà rằng : «Xin trả hốt Bệ Hạ». Vua giận lắm, biếm ra Đàm châu, sau lại đầy ra Quế châu. Sau bị Hứa kinh Tôn vu tấu là có lòng mưu phản, Triều đình đầy ra Ái châu rồi bị chết ở đấy. Khi Thái Tôn còn sống thường nói : Toại Lương là người trung thành tin cậy, ví như chim bay nhờ người để hòng người thương rồi bị người bắt.

https://thuviensach.vn

Lý thế Tích

Nguyễn công nguyên tác

Đế ỷ trường thành tráng Bắc phiên

Ấu cô trọng thác thượng công phiền

Dược hòa tửu phúc đa minh cảm

Nhất ngữ khuynh Đường đáp đại ân

Dịch :

Vua ví Trường thành ngăn Bắc Phiên

Con côi trọng thác mới tần phiền

Thuốc hòa rượu rót ơn ghi tạc

Lời nói nghiêng Đường nỡ đáp ơn.

Song Quỳnh nguyên tác

Thị phủ thuần thần ức kiểm nhân 64

Dược hòa y phúc tối tương thân

Lão thiên tự hữu thù ân xứ

Dĩ sử Đường cung xướng tẫn thần

Tính Từ, Thái tôn vị vi thuần thần, tứ tính Lý. Tích đắc bạo tật, dược phương dụng tu hôi. Thượng vị tiễn tu vị hòa dược. Thường thị yến, Thượng viết : Triều thần giai khả thác cô giả, vô du Lý Tích. Tích từ tạ.

Nhân ẩm trầm tửu, Thượng giải ngự y phú chi. Cập Cao Tôn dục lập Võ Hậu, quần thần giai gián. Cao Tôn vấn Tích. Tích độc khuyến chi. Tốt loạn Đường thất.

Dịch :

Đáng bậc tôi hay, hoặc nịnh thần

Thuốc hòa… áo đắp rất là thân

Trời già nỡ khiến đền ơn huệ

Mái gáy cung Đường, loạn quốc luân

https://thuviensach.vn

Họ Từ, Thái Tôn cho là tôi hay bèn cho quốc tính họ Lý. Tích mắc bệnh lạ, thuốc phải dùng râu người đốt thành tro hòa vào uống mới khỏi.

Thái tôn tự cắt râu làm thang cho Tích uống. Thường thường trong các tiệc yến, Vua nói với mọi người : Trong các triều thần người có thể gửi con côi không ai hơn Lý Tích. Tích nghe nói đứng dậy từ tạ. Có một bữa, Tích uống say quá, Thái tôn cởi áo long bào đắp cho. Khi Cao Tôn muốn lập Võ Hậu, các bầy tôi đều can ngăn, Cao tôn hỏi ý Lý Tích. Tích khuyến khích thêm vào. Rốt cuộc làm loạn nhà Đường.

https://thuviensach.vn

Địch nhân Kiệt

[107] Nguyễn công nguyên tác

Công môn đào lý đống lương tài

Nhất tiến sâm nhiên ngũ giản lai

Uyên nhật thụ long mưu dĩ định

Lão Hồ tuy hiệt khởi năng sai

Dịch :

Lương đống tài cao, đào lý hoa

Tiến năm người giỏi đủ tài ba

Ngôi rồng mưu định trong trời đẹp

«Cáo» có khôn ngoan chẳng dám ngoa

Song Quỳnh nguyên tác

Lão thần thủ đoạn, quốc lương y

Trữ đắc Sâm linh dược khả kỳ

Đoan tự Thái hành vân lý xuất

Dụng thời hoàn giải tế Đường nguy.

Lương công trung thành thể quốc. Đương Võ Hậu thời, thường tiến Trương giản Chi, cập Diêu Sùng, Hoàn, Ngạn, Phạm Đẳng, thảo tặc bình Võ thị chi loạn. Thuyết giả vị : «Lương công phục Đường, giai tự Thái Hàng sơn nhất phiến bạch vân lai». Án, Nhân Kiệt thường quá Thái Hàng sơn hạ, kiến nhất phiến bạch vân phi lai. Viết : «Ngô thân xá tại kỳ hạ».

Dịch :

Tôi giá thủ đoạn, nước thày hay

Dược phẩm sâm, linh, trữ tự ngày

Mây núi Thái Hàng, đầu mối sẵn

Cứu nguy Đường thất chí từng xây.

https://thuviensach.vn

Lương công là người trung thành giúp nước. Dưới trào Võ Hậu, ông tiến cử Trương giản Chi, Diêu Sùng và bọn Hoàn, Ngạn, Phạm (ý ông định dùng 5 người này trong toa thuốc cứu quốc mà ông coi bọn này là Sâm và Phục linh) để dẹp loạn họ Võ. Có thuyết cho Lương công khôi phục nhà Đường đầu mối là do ở đám mây trắng tự núi Thái Hàng bay lên. Xét chuyện Nhân Kiệt thường qua núi Thái hàng, thấy có đám mây trắng bay lên. Ông nói : «Nhà ta ở dưới đám mây kia».

https://thuviensach.vn

Ngũ Vương

Nguyễn công nguyên tác

Nhị thụ tuy tru, Lộc, Sản tồn

Hồ vi khử thảo khước lưu căn

Vương phong luyến sủng chung anh họa

Ký phủ u cầu quý Xưởng ngôn

Dịch :

Giặc giết hai, còn Lộc, Sản yên

Hệt trò nhổ cỏ rễ còn nguyên

Tước Vương say đắm, nên mạng vạ

Nhớ chửa lời xưa Quí Xưởng khuyên

Song Quỳnh nguyên tác

Ngu, uyên thủ nhật, phục Đường cơ (Ky)

Bất phụ Lương công dược phẩm kỳ

Chỉ luyến vương phong hoàn tự ngộ

Đương vô di hận Võ tam Tư.

Giản chi đẳng ngũ nhân, ký thảo bình Võ thị, giai phong vương, duy thượng lưu Võ tam Tư bất trừ khử. Hậu Tam Tư dữ Vi Hậu giao thông, dụng sàm tiềm, ngũ nhân tốt vi Tam Tử sở sát.

Dịch :

Ngày lấy Ngu, Uyên, phục nghiệp Đường

Đúng như thuốc khiến bởi ông Lương

Sau vì ham tước, nên lầm lẫn

Chớ trách Tam Tư nó lật lường.

Tụi Giản năm người bình xong được loạn họ Võ, cả năm đều được phong tước vương. Song cái hớ là bỏ xót không giết Võ Tam Tư, vì cả năm https://thuviensach.vn

đều lạc quan «Mình đã được phong Vương, vinh quí quyền hành có thừa, thì một Võ Tam tư làm gì nổi». Sau Võ Tam Tư giao thông với Vi hoàng Hậu, dùng lời dèm pha, rốt cuộc cả năm đều bị Tam Tư giết.

Lời chú thêm

Võ Hậu nguyên là một chức tài nhân của Đường Thái Tôn. Thái Tôn chết, nàng đã xuống tóc làm ni. Thời Cao Tôn nàng lại nuôi tóc rồi vào cung làm Hoàng Hậu. Khi Cao Tôn bị bạo bệnh, nàng nắm quyền quyết đoán việc Triều đình, Cao Tôn chết, nàng lâm chính đổi quốc hiệu là Chu, thời gian này nàng dâm dật quá độ. Sau nhân nàng bị bệnh, bọn Trương giản Chi mới nổi lên dẹp loạn họ Võ và trả ngôi cho Vua Trung Tôn.

https://thuviensach.vn

Võ du Tự

[108] Nguyễn công nguyên tác

Bất y Võ thị bất Đường tân

Lánh thị Tung dương nhất dã nhân

Thân, quí, hàn ôn vô biệt ngữ

Ý trung nguyên dĩ bạc chư thần

Dịch :

Chẳng thờ họ Võ, chẳng quan Đường

Về ẩn Tung sơn, bạn mán mường

Ấm lạnh, sang, thân, không nhắc tới

Ý dơ quan tước chúng nghênh ngang

Song Quỳnh nguyên tác

Tung sơn hữu địa khả ưu du

Bất luyến Đường quan bất miện chu

Quí hữu thân bằng như kiến vấn

Lâm gian hoa điểu dĩ câu lưu.

Du Tự hữu chí hạnh, Võ Hậu thoán Đường, khứ quan ẩn Tung sơn chi dương. Trung tôn phục lập, trưng bái Thái tử tân khách, nhân từ hoàn sơn.

Thân quí yết hầu, hàn ôn ngoại, bất giao nhất ngôn.

Dịch :

Tung sơn riêng cõi thú ngao du

Chẳng luyến quan đường, chẳng mến Chu (Võ thị) Bạn quí người thân như có hỏi.

Hoa rừng, chim núi, chúng câu lưu.

Du Tự có chí cao nết tốt. Gặp buổi Võ Hậu cướp ngôi Đường, ông bỏ

quan về ẩn ở sườn non Tung. Khi Trung Tôn lấy lại được ngôi, vời ông ra https://thuviensach.vn

phong chức Thái tử Tân khách. Song ông cố ý từ chối, rồi trở lại Tung sơn sống đời ẩn dật. Đôi khi có các bạn thân, bạn sang đến thăm hỏi. Ngoài truyện thăm hỏi về sức khỏe, ông không nói một lời gì khác hay đả động đến thế sự.

https://thuviensach.vn

Lạc Tân Vương

Nguyễn công nguyên tác

Thảo hồ bút thế động tinh mi

Nhất hịch hùng tranh, bác lăng chùy

Sự hậu mạc tương thành bại luận

Bình sinh trung hiếu kỷ nhân tri

Dịch :

Đuổi cáo, bóng cờ, ngọn bút bay

Hịch truyền vang động sóng gầm mây

Được thua xá kể khi bình luận

Trung hiếu bình sinh mấy kẻ hay ??

Song Quỳnh nguyên tác

Lẫm nhiên nhất hịch thảo yêu hồ

Dục vị Đường gia xã tắc phù

Trung nghĩa mãn xoang thiên thực tính

Bùi quân chỉ đắc tướng bì phu

Tân vương dữ Kính nghiệp khởi binh thảo Võ thị. Thanh tội nhất hịch, đại nghĩa lẫm nhiên, thiên tính trung hiếu, sở lập cố dĩ tố hĩ. Bùi hành Kiệm vị kỳ «phù táo thiển lộ» Phi hưởng phúc lộc chi khí. Khởi đương luận tai.

Dịch :

Oai thay lời hịch đuổi yêu ma

Vì Chúa phục hưng xã tắc nhà

Trung nghĩa đầy xoang trời định tính

Bùi Quân khéo bịa tướng ngoài da.

Tân vương cùng với Kính nghiệp dấy binh đánh Võ thị. Trước khi ra quân, ông làm bài Hịch kể tội họ Võ thật thống thiết, người đọc xong nhận https://thuviensach.vn

thấy chính nghĩa rờ rỡ. Xem tinh thần bài hịch nhận rằng ông bẩm tính trung hiếu, và lập trường không đổi. Riêng Bùi hành Kiệm chê ông là :

«nóng nảy nông cạn không có khí tượng của người hưởng phúc lộc». Việc ông làm tuy thất bại, nhưng sự thành bại đâu có đáng kể.

https://thuviensach.vn

Vương bột

[109] Nguyễn công nguyên tác

Hữu duyên văn tự giả thiên công

Đằng các phiêu phiêu nhất tịch phong

Quảng lợi diệc tham từ tảo phủ

Khước yêu tài tử đáo Long cung

Dịch :

Văn chương duyên nghiệp tự trời trao

Đằng gác lâng lâng ngọn gió chiều

Thủy phủ cũng ham lời nhả ngọc

Nên mời Tài tử xuống phiêu diêu ???

Song Quỳnh nguyên tác

Yến hội Đằng vương các sạ khai

Long cung dĩ thiết hậu quân lai

Chỉ duyên văn tự hoàn chiêu đố

Mạc sử nhân gian lãng sính tài

Bột tự Tử An, lục tuế thiện thuộc văn, phụ Phúc Chỉ tả thiên Giao Chỉ

Lệnh. Bột vãng tỉnh, chu thứ mã đương, khứ Nam Xương lục bách lý. Dạ

mộng Thủy thần cáo viết : «Trợ phong nhất phàm». Đạt đán toại để Nam Xương. Thích quận đốc, Diêm công yến khách Đằng vương các, thỉnh Bột cấu tự thành văn, cực hoan nhi bãi. Cập Bột độ hải lịch thủy tử.

Dịch :

Yến ở Đằng vương các mới xong

Long cung bầy tiệc đợi chờ mong

Chắc vì văn tự nên ghen ghét

Chẳng để người trần riêng chiếm ông

https://thuviensach.vn

Bột tên tự là Tử An, sáu tuổi đã biết làm văn, sau lớn lên cha là Phúc Chỉ phải đổi sang làm Giao Chỉ lệnh. Một bữa Bột đi thăm, đường đi thuyền cũng như đi bộ còn cách quận Nam Xương 60 dặm. Một đêm ngủ

trong thuyền. Bột mơ thấy Thủy thần nói : «Đêm nay tôi sẽ giúp gió cho thuyền chạy lẹ». Quả nhiên sáng ngày ra thuyền cập bến Nam Xương. Bột vào quận lỵ, Đốc quận là Diêm công mời khách đến Đằng vương các để

tiếp Bột. Tân khách thi nhau xin Bột cho thơ phú và Đốc quận xin Bột bài tựa Đằng vương các. Ai nấy đều vui vẻ rồi bãi tiệc. Bột ra thuyền qua biển, nửa đường bị đắm chết.

https://thuviensach.vn

Hàn Hưu

Nguyễn công nguyên tác

Hàm khuyết ngôn ngôn thượng ý khai

Quan gia an tẩm mộng sơ hồi

Kính trung ngô mạo quân tri phủ

Do hữu minh triều gián sớ lai

Dịch :

Cửa khuyết lời lời mở ý trên

Quan gia 65 ngon giấc, mộng vừa yên Trong gương sắc mặt… ngươi hay chẳng

Mới sáng tờ can đã đệ lên

Song Quỳnh nguyên tác

Tiêu trực Nguyên thần nhất giản tri

Quân vương tuy sấu, vạn gia phì

Hoàng phi khứ hậu, quán phi sấu

Thiên hạ thương sinh sấu dĩ tùy.

[110] Hàn Hưu tiêu trực thủ chính bất a. Thượng thường làm kính bất lạc, Tả hữu viết : Hàn hưu vi Tướng, Bệ hạ thù sấu. Thượng viết : Ngô mạo tuy sấu, thiên hạ tất phì. Hàn Hưu tấu sự thường lực tranh, ký thoái, Ngô tẩm nãi an. Ngô dụng Hàn Hưu vị thiên hạ giả. Hậu diệc tùy bãi.

Dịch :

Thẳng thắn nguyên thần đã biết qua

Đức vua dù ốm, mập muôn nhà

Nhà vàng nghỉ chức vua không ốm

Ốm đã theo dân trẻ lẫn già.

Hàn Hưu là người thẳng thắn chính trực không a dua. Nhiều lúc vua soi gương thấy mình gầy ốm tỏ vẻ không vui. Bọn tả hữu thấy vậy ton hót : https://thuviensach.vn

Chỉ tại Hàn Hưu làm Tể tướng, nên Bệ hạ bị ốm nhom. Vua nói : Mặt Trẫm tuy ốm, chắc thiên hạ được mập đều, Hàn Hưu là người tâu việc tranh luận hết sức vì dân, khi nào Hưu lui về trẫm ngủ mới ngon, Trẫm dùng Hàn Hưu vì thiên hạ đó. Thế mà sau đó Hưu cũng bị bãi chức vì thẳng.

https://thuviensach.vn

Tống Cảnh

Nguyễn công nguyên tác

Đệ nhất lưu nhân Tống Quảng Bình

Tắc thiên thượng đạn huống Trương Khanh

Khai Nguyên Tướng nghiệp lưu hương xứ

Tằng giữ mai hoa dính cựu minh.

Dịch :

Giới thượng lưu ai kịp Quảng Bình,

Tắc Thiên (Võ Hậu) còn ngán huống Trương Khanh Khai nguyên Tể Tướng danh thơm bởi

Hẹn cũ bông mai… bạn của mình

https://thuviensach.vn

Diêu tống

Song Quỳnh nguyên tác

Phụ tá Khai Nguyên khả vị hiền

Nhất đường tế ngộ thủy chung tuyền

Hoàng phi nhân khứ quân tâm xỉ

Thiên Bảo niên lai hựu nhất huyền

Diêu Sùng Tống Cảnh, phụ tá Khai Nguyên, kỳ chính tương tế, vi Đường hiền tướng.

Dịch :

Giúp giặp Khai nguyên đáng bậc hiền

Một nhà Tế ngộ trước sau yên

Gác vàng thôi việc, lòng thêm nặng

Thiên Bảo sau này lại được khen

Diêu Sùng, Tống Cảnh đều phụ tá dưới trào Khai nguyên, ngay thẳng kỳ tài, được danh là Hiền tướng trào Đường.

Chú thích thêm

Theo cuốn Bổ chính thiếu vi, thì Diêu Sùng, Tống Cảnh cả hai cùng làm quan dưới niên hiệu Khai Nguyên. Diêu Sùng sau được phong Lương quốc Công. Chứ không phải Diêu Tống. Vậy xin chú thích để tùy quyền ông Trưởng ban khi cuốn này được in.

https://thuviensach.vn

Trương cửu Linh

Nguyễn công nguyên tác

Lão thần bất thị đáo Kinh Châu

Gián sớ chiêu chiêu vi khẳng hưu

Chiếp phiến dĩ quyên phong độ tại

Y y kim giám chiếu thiên thâu

Dịch :

Lão thần chẳng đổi đến Kinh Châu

Sớm tối lời can vẫn nối nhau

Phong độ trào đình ban quạt trắng 66

Lưu danh Kim giám 67 chiếu muôn thâu

Song Quỳnh nguyên tác

I

Thiên thu kim giám ngụ châm quy

Chiếu kính quân vương khổ bất tri

Hiền tướng cứu sơ, tiện bế cận

Cung trung cửu dĩ dựng Hồ nhi 68

Dịch :

Thiên thu kim giám lắm quy mô

Gương sáng, nhưng vua chẳng biết cho

Hiền tướng ngày xa, gần bọn nịnh

Trong cung sớm đã nghén thai Hồ

[111] II

Khúc giang phi thị lạc hàm ca

Chỉ vị gian thần thả nại hà

Chiếp phiến khởi giao thu khí đoạt

https://thuviensach.vn

Phi lai do giác huệ phong đa Cửu Linh tướng Huyền tôn, ngộ sự cực gián. Đế sinh nhật, bách quan hiến bửu kính. Cửu Linh độc hiến «Thiên thu kim giám lục». Ký bãi Tướng, Đoan ngọ nhật, Đế tứ bạch vũ phiến. Cửu linh nhân hiến phú dĩ

kiến chí.

Dịch :

Sông Khúc mê say, nhộn tiếng ca

Do phường gian nịnh chúng bầy ra

Trời thu khí mát không cần quạt

Lời phú dâng lên vẫn đậm đà

Cửu Linh làm Tướng văn giúp vua Huyền tôn, gặp việc gì ngang trái ông hết sức can ngăn. Ngày sinh nhật vua, trăm quan dâng lễ mừng một gương quí, riêng ông, ông dâng cuốn «Thiên thu Kim giám lục». Khi đã từ

chức, ngày Đoan ngọ, vua ban cho ông một hộp ngà đựng chiếc quạt trắng.

Nhân đó ông lại dâng bài phú nói về tình hình trong triều ngoài nội để tỏ

chí.

https://thuviensach.vn

Lý Thái Bạch

Nguyễn công nguyên tác

Đế Phi do thả lĩnh tân ca

Lực sĩ hà phòng sử thoát hoa 69

Quan phỉ ngã cầu nhiêu nhĩ trở

Cố sơn hồi thủ tửu tiên đa

Dịch :

Đế phi nhận lãnh khúc ca hay

Lực sĩ không dưng phải cởi giầy

Quan tước không ham, thây đứa cản

Rượu tiên non cũ… nhớ cơn say

Song Quỳnh nguyên tác

Kiến kiện Tiên lang phẩm cách kỳ

Thiên tràng tửu hứng, bách thiên thi

Thanh bình tuyệt xướng cung trung khúc

Thưởng thức quân tài hữu đế phi.

Bạch mẫu mộng «Trường canh tinh» nhập hoài nhi sinh cố danh. Hạ tri Chương xưng vi Trích tiên tiến chi. Chiếu Hàn lâm cung phụng. Đế thường tọa Trầm hương đình, triệu Bạch vi nhạc chương Bạch tiến Thanh bình điệu tam chương. Dương Quý Phi xưng thưởng, tiếu lĩnh ca ý.

Dịch :

Dáng dấp tiên lang, phẩm cách kỳ

Ngàn li rượu hứng bấy vần thi

Thanh bình điệu hát nơi cung cấm

Thưởng thức tài ông có Quí phi

https://thuviensach.vn

Bạch Mẫu mộng thấy sao Trường Canh (Thái bạch) sa vào bụng rồi sinh ra ông. Vì vậy mà đặt tên. Hạ tri Chương khen ngợi ông là bậc «tiên bị

đầy xuống trần», bèn tiến cử ông với Đường Huyền tôn, Vua hạ chiếu phong chức «Hàn lâm cung phụng». Vua Huyền tôn thường ngự ở Trầm hương đình, rồi triệu ông vào soạn nhạc. Ông soạn ba chương «Thanh bình điệu» dâng lên được Dương quí Phi khen ngợi tán thưởng.

https://thuviensach.vn

Đỗ Phủ

[112] Nguyễn công nguyên tác

Nhân dũ cơ cùng 70, hứng dũ xa

Liên thiên hào khí phát anh hoa

Lý đàn danh tại song thiên cổ

Thi sử chuyện trường biệt nhất gia

Dịch :

Người lắm gian chuân, lắm hứng kỳ

Anh hoa hào khí mấy ai bì

Sánh đôi cùng Lý danh ngàn thủa

Theo sử sở trường bậc thánh thi

Song Quỳnh nguyên tác

Hoãn hoa phi thị luyến nhàn vân

Chỉ vị đầu nhàn mạc ngã văn

Sổ bức thảo đường cung tú vị

Giang hồ tuy viễn bất vong quân

Tự Tử Mỷ, Huyền tôn thời, thị chế Hàn lâm viện. Túc Tôn thời tọa biếm… lưu lạc. Hậu ư Thành đô Hoãn hoa lý kết lư túc vịnh. Dữ Lý Bạch vi thi ca, thương thời đạn thế. Tình bất vong quân.

Dịch :

Hoãn Hoa đâu phải luyến nhàn vân

Mượn tạm cảnh nhàn để trú chân

Vài mái gianh pheo đầy thú vị

Giang hồ hằng tưởng đến quân ân

Ông tên tự là Tử Mỹ, thời Huyền Tôn làm Thị chế viện Hàn lâm, đến thời Túc tôn bị biếm lưu lạc nay đây mai đó. Sau ông vào Thành đô làm túp https://thuviensach.vn

lều tranh để cùng bạn hữu ngâm vịnh cho qua ngày tháng. Tri âm cũng như

tri kỷ của ông có Lý Bạch, nhiều bài tỏ ra thương thời ghét đời, được cái là tình cảm không lúc nào ông tỏ ra quên vua.

https://thuviensach.vn

Mạnh hạo Nhiên

Nguyễn công nguyên tác

Xuất sàng thi khách tụng linh tinh

Tú cú hoàn tương động Đế thinh

Phụng nộ khởi kỳ văn thị trái

Tính danh chung biểu Phượng lâm đình

Dịch :

Lanh lảnh ngâm thơ lúc khỏi giường

Câu hay, làm phật ý quân vương

Văn chương không hẹn mà duyên nợ

Sau Phượng Lâm đình, đá tạc gương

Song Quỳnh nguyên tác

Danh lợi vô tâm chi tự an

Lộc môn chi hạ khả bàn hoàn

Phượng lâm bi chiện thiên thu tại

Hoàn thắng đương niên bác nhất quan

Hạo Nhiên ẩn Lộc sơn môn, hậu du Kinh sư. Vương Duy yêu nhập nội thự. Nga nhi giá chí, nặc sàng hạ. Duy dĩ thực đối. Huyền Tôn mệnh xuất, sữ độc kỳ thi. Chí thi hữu : «Bất tài minh chúa khí»… Đệ nộ viết : «Khanh bất [113] sĩ, hà vu ngã» nhân phóng hoàn. Tầm tốt. Hậu tiết độ Phàn Trạch khắc bi Phượng Lâm sơn, trí Hạo nhiên đình. Chí Thứ sử Trịnh Thành, dĩ

hiền giả danh bất khả sích, nhân cánh kỳ danh viết Mạnh đình.

Dịch :

Danh lợi không màng, chỉ muốn an

Dùng dằng không bỏ Lộc môn sơn

Phượng Lâm bia tặc ngàn thu để

Danh dự gấp mười một chức quan

https://thuviensach.vn

Hạo Nhiên ẩn cư tại núi Lộc môn, sau đó có lần vào chơi Kinh sư, được bạn là Vương Duy mời vào dinh. Chợt vua đến. Hạo Nhiên không biết lánh vào đâu, đành phải chui vào gậm giường. Sau Duy đem sự thực ra tâu trình. Vua Huyền tôn bèn truyền lệnh cho ra hầu, và bắt làm thơ. Hạo Nhiên làm xong dâng lên, khi đọc đến câu : «Kẻ bất tài này bị Minh chúa bỏ»…

Huyền Tôn giận lắm nói : «Khanh chưa làm quan, sao đã nói vu cho trẫm

??» Sau đó được tha về, chẳng bao lâu rồi chết. Mãi sau Tiết độ sứ Phàn Trạch lập bia ở Phượng Lâm sơn có xây đình Hạo Nhiên để kỷ niệm. Sau quan Thứ sử Trịnh Thành cho người có tài không nên để tính danh mai một, bèn đổi tên đình là Mạnh đình.

https://thuviensach.vn

Quách tử Nghi

Phạm công nguyên tác

Ngư Lý đương đồ, Túc, Đại quân

Lệnh công độc thiện phục Đường huân

Thao thao tự cổ công danh tế,

Quang Bật, hoài Ân nhất dạng nhân.

Dịch :

Vua thì Túc, Đại, Lý, ngư, quan

Riêng Lệnh công hay phục nghiệp Đường

Đầy rẫy từ xưa công nghiệp lớn

Hoài ân, Quang Bật… mấy ai hơn.

Nguyễn công nguyên tác

Bách chiến Di hung 71 tái tạo Đường

Gian yêm nan cấu, lỗ nan cường 72

Nhất sinh phúc chỉ sơn hà thọ

Vạn tử trung huyền nhật nguyệt quang.

Dịch :

Đuổi rợ trừ hung, dựng lại Đường

Gian yêm giặc mạnh thảy đều hàng

Một đời phước sánh non sông thọ

Trung, đáng treo làm nhật nguyệt gương.

Song Quỳnh nguyên tác

Nguy nhiên Đường đại nhất danh thần

Xã tắc an nguy hệ thử thân

Phú quí thiên dung ưu cố lão

Đức hoàn, tiện thị phúc hoàn nhân.

https://thuviensach.vn

Tử Nghi phá Lộc sơn, phục lưỡng Kinh, tái tạo Đường thất. Trình Nguyên Chấn, Ngư triều Ân kỵ chi. Sàm báng chung bất năng hành. Tại Trung thư nhị thập tứ khảo, niên bát thập ngũ tốt. Bát tử, thất tế giai quí.

Dịch :

Trào Đường rờ rỡ bậc danh thần

Xã tắc an nguy hệ ở thân

Phú quí trời dành riêng cố lão

Đức dầy… Phước cũng vẹn mười phân.

Tử Nghi phá tan giặc An Lộc Sơn, khôi phục được hai Kinh dựng lại cơ nghiệp nhà Đường. Bọn Trình nguyên Chấn và Ngư chiều Ân đem lòng ghen ghét cố sức dèm pha, song không làm gì được. Ông giữ chức Trung Thư lệnh 24 năm, thọ 85 tuổi. Ông có tám trai, bảy rể đều làm quan to.

https://thuviensach.vn

Trương Tuần

Nguyễn công nguyên tác

Chiến trận vân thâm sĩ tuyệt lương

Do nhiên 73 phán tử cứ Thư dương

Đương niên nhược luận Trung hưng tích

Bất hữu Tiên nguyên khởi hữu Đường.

Dịch :

Chiến trận mây mù, quân hết lương

Chí còn liều chết giữ Thư dương

Trung hưng năm ấy bàn công lớn

Không có Tiên nguyên 74 há có Đường !!

Song quỳnh nguyên tác

Nhất sinh tiết nghĩa lưỡng anh hùng

Ký hữu Trương công phục Hứa công

Giải sử Thư Dương tặc bất tử

Miếu từ thùy thức hữu song trung

[114] Tuần vi Tiên Nguyên lệnh, Viễn thủ Thư Dương. Hội Lộc Sơn phản, Tuần khởi binh thảo tặc. Hậu phục dữ Viễn đồng cứ Thư Dương, tiền hậu tứ bách chiến. Tặc vi thành. Thực tận thành hãm đồng tử chi. Chiếu lập miếu Thư Dương Song Trung miếu.

Dịch :

Anh hùng tiết nghĩa có hai ông

Đã kế Trương công lại Hứa công

Ví thử Thư dương không tuẫn tiết

Miếu thờ ai biết đến Song Trung

https://thuviensach.vn

Tuần làm quan Lệnh ở Tiên nguyên, Viễn trấn thủ Thư dương, gặp khi An Lộc làm phản, Tuần khởi binh đánh giặc, cùng Viễn cùng giữ Thư

Dương. Đánh với giặc trước sau bốn trăm trận. Sau giặc vây thành lương hết, thành bị hãm, cả hai cùng tuẫn tiết. Sau khi giặc tan, Triều đình ban chiếu lập miếu thờ. Kêu là Miễu Song trung.

https://thuviensach.vn

Nam Tễ Vân

Nguyễn Công nguyên tác

Bất diệt Lâm Hoài, hận vị bình

Tọa lưu nhất chỉ tướng qui thành

Tặc nô man dục hàng Nam Bát

Thân hứa Trương công khởi độc sinh

Dịch :

Chưa diệt Lâm hoài, giận chửa tan

Ngón tay chặt một, rõ trung can !!

Giặc kia muốn dụ hàng Nam Bát 75

Thân hứa Trương công, chết chẳng hàng.

Song Quỳnh nguyên tác

Giảo chỉ 76 lưu lai huyết lệ thùy

Viện binh bất chí lực nan chi

Thần tâm dĩ hữu Trương quân giám

Di hận Lâm hoài nhẫn ngã khi

Vân tòng Trưng Tuần thủ Thư Dương, Tuần lệnh đột vi cáo cấp Lâm Hoài. Hạ Lan bất khẵng phát binh, đãn cụ thực diên chi. Vân viết : «Thành trung bất thực nguyệt dư hĩ, độc thực bất hạ yết». Nhân giáo lạc nhất chỉ

viết : «Thỉnh lưu nhất chỉ quy báo». Tọa trung giai khấp. Vân xuất, xạ nhất thỉ chứ Phù đồ viết : «Phá tặc tất diệt Lan, thử thỉ dĩ vi chí giã». Cập tặc hãm, tặc dục hàng chi. Tuần hô viết : Nam Bát nam nhi tử nhĩ. Vân tiếu viết

: Công tri ngã cảm bất tử. Toại ngộ hại.

Dịch :

Chặt ngón tay rồi lệ nhỏ theo

Viện binh không đến, thế cheo leo

https://thuviensach.vn

Lòng thần đã có Trương công rõ Bọn dối Lâm Hoài… giận chửa tiêu

Vân theo Trương Tuần giữ Thư dương, thành bị vây, Vân được lệnh phá vòng vây sang cáo cấp với Lâm hoài. Song tướng giữ Lâm Hoài là Hạ

Lan không chịu phát binh, y viện cớ là không đủ lương để kéo dài kháng cự. Vân nói : «Trong thành hiện thiếu lương hơn tháng nay, Tướng quân ngồi đây ăn một mình thì nuốt sao trôi !!» Nói xong ông chặt một ngón tay nói : «Xin lưu ngón tay để tôi về thành báo». Mọi người ngồi trong trướng đều khóc thương cho số phận của ông. Ra ngoài thành ông bắn một mũi tên vào tháp chùa thề : «Phá giặc xong phải diệt thằng Hạ Lan, mũi tên này ghi nhớ». Khi thành hãm, giặc muốn dụ ông hàng. Tuần gọi ông hỏi : «Nam Bát, nam nhi đến cảnh này chỉ có chết». Ông cười đáp : «Ông đã rõ, khi nào tôi dám ham sống». Bèn bị giặc giết.

https://thuviensach.vn

Nhan chân Khanh

Nguyễn công nguyên tác

Xướng nghĩa cần vương độc ngã tiên

Thư sinh hà trạng nài năng nhiên

Bạch đầu kháng tiết lưu quyền trảo

Khí phách hoàn như thiếu tráng niên

Tô tử viết : Nhan bình Nguyên trung bất vong quân, ác quyền thấu trảo.

Dịch :

Xướng nghĩa cần vương khởi tự ta

Thư sinh hà trạng khác đời xa

Bạch đầu kháng tiết dủ quyền cước

Khí phách còn hăng mặc tuổi già

Tô tử khen : Nhan bình Nguyên trung không quên vua, quyền cước sắc như móng vuốt.

Song Quỳnh nguyên tác

Thảo tặc quân tiên xướng nghĩa thanh

Quân thành thập thất tốc liên minh

[115] Anh phong canh hữu Thường sơn thiệt Thiên cổ trung thần lưỡng đệ huynh

Chân khanh thủ Bình Nguyên, hội Lộc Sơn phản, khởi binh thảo tặc.

Vi Chư quân xướng, Hà Bắc vi chi hưởng ứng. Hậu vi Lý hi Liệt sở sát.

Văn thiên Tường hữu thi viết : «Quân gia huynh đệ phấn qua khởi, Nhất thập thất quận tốc liên minh».

Dịch :

Đánh giặc đầu tiên xướng nghĩa lên

https://thuviensach.vn

Liên minh mười bảy quận theo liền Anh phong thêm có Thường sơn lưỡi

Ngàn thuở anh em trung nghĩa tuyền.

Chân Khanh giữ Bình Nguyên, gặp khi Lộc Sơn làm phản ông khởi binh đánh giặc. Ông thủ xướng kêu gọi các trấn các quận, toàn cõi Hà Bắc đều hưởng ứng. Sau ông bị Lý hy Liệt giết. Văn thiên Tường làm thơ khen, trong có câu : «Anh em ông vung gươm đứng lên, Mười bảy quận gấp hưởng ứng liền».

https://thuviensach.vn

Nhan Kiểu Khanh

Nguyễn công nguyên tác vịnh

Nhất quân vô viện độc anh thành

Lực khuất do văn nộ mạ thanh

Tử thượng dục thôn tào yết cẩu 77

Thiên thu chính khí thiệt như sinh.

Dịch :

Không có viện binh vẫn giữ thành

Sức cùng mắng giặc vẫn liên thanh

Chết còn như muốn ăn gan giặc

Chính khí ngàn thu, lưỡi tạo thành.

Song Quỳnh nguyên tác

Khẩu chí trù năng vị triết xung

Nguy thành nan bả nhất ni phong 78

Cô thân lực khuất tâm phi khuất

Yêu kiếm tuy vô, hữu thiệt phong

Kiểu Khanh, Chân-Khanh đệ, thủ Thường Sơn, khởi binh tài thất nhật, tặc chí vi thành. Cáo cấp ư Vương thừa Nghiệp, Nghiệp bất cứu. Thành hãm bị chấp, sân mục á Lộc Sơn. Tặc câu đoạn kỳ thiệt nhi qua chi.

Phụ chú

Lòng trung liệt của Nhan Kiểu Khanh được nhiều Sử gia nhắc đến.

Trong bài «Chính khí ca» của Văn Thiên Tường cũng nhắc đến bằng câu :

«Vi Nhan thường sơn thiệt» (Làm lưỡi của Nhan Kiểu Khanh khi thất thủ ở

Thường Sơn).

https://thuviensach.vn

Đoàn tú Thực

Nguyễn công nguyên tác

[116] Phụng nghênh nghị cách chí nan thành Đảng ác hà nhan dữ tặc sinh

Di hận thử thời vô thốn thiết

Thụ đầu bất toái hốt lưu danh

Dịch :

Phụng nghênh lời lẽ giặc không theo

Mặt mũi nào ham sống giữa triều

Đáng giận trong tay không tấc sắt

Hốt phang trán giặc đã sưng biêu.

Song Quỳnh nguyên tác

Bỉ vi Đường tặc, ngã Đường thần

Phù diệc hà nhan kiến thử nhân

Nhất hốt xung lai đầu thượng kích

Tặc tuy vị tử dĩ thương thần.

Đức Tôn thời, vi Tư Nông, Chu Thư phản dĩ binh kiếp chi Tú Thực thuyết dĩ phụng nghênh thừa dư. Thư bất thính, nãi nghị xưng đế. Tú Thực đại mạ, thùy diện dĩ hốt cữ Thư ngạch lưu huyết. Vi chúng sở sát.

Dịch :

Giặc Đường là nó, phận Đường tôi

Nỡ sống nhìn nhau, thiệt khó coi

Cằm hốt nhảy lên nhè trán đập

Giặc dù chưa chết… cũng sưng môi…

Thời vua Đức tôn, Thực làm quan Tư nông. Chu Thư làm phản dùng binh lực cướp kinh thành. Tú Thực khuyên Thư nên lấy lẽ phụng nghênh xa https://thuviensach.vn

giá về cung. Thư không nghe, bàn chuyện xưng đế. Tú Thực nhổ nước miếng vào mặt rồi lớn tiếng mắng, đoạn lấy hốt đập vào trán Thư chảy máu ra. Bị bọn Thư giết chết.

https://thuviensach.vn

Lý Bí

Phạm công nguyên tác

Thùy thị tiều ngư thị Đế vương

Bạch y vô xứ bất ngang tàng

Hành sơn tự hữu vân yên cục

Hà khổ thê thê vãng phục Đường

Dịch :

Ai đó… Tiều, ngư… ai Đế vương

Ngang tàng áo trắng khắp mười phương

Khói mây cuộc thế non Hành tạo

Nhọc chí chăm chăm phục nghiệp Đường.

Nguyễn công nguyên tác

Hữu nghị quân ân thứ đệ thù

Tam triều phục dực, lưỡng Kinh thu

Cố sơn tâm sự thùy khi đắc

Không bả thần tiên thuyết Nghiệp hầu.

Dịch :

Vua coi như bạn… trải bây nhiêu

Thu phục hai Kinh, giúp mấy triều

Tâm sự non xưa ai nhòm biết

Thần tiên chẳng mượn để phiêu diêu

Song Quỳnh nguyên tác

I

Bạch y nhân dĩ tế thời gian

Giải liễu Đường bào phản cố sơn

Thục thị trâm anh, thục hiên miện

https://thuviensach.vn

Cung hoa tranh tự dã hoa nhàn.

Dịch :

«Áo trắng» giúp Đường đã mấy phen

Trả Đường áo mũ lại non tiên

Mặc ai mũ áo… ai xe ngựa

Hoa kiểng hoa đồng chẳng lấn chen

II

Phất phủ 79 Đường cung dĩ kế an

Hành sơn dã khả thạc nhân khoan

Tiên phong nan thắng yêu tà khí

Hà sự Giang tây nhất phán quan.

[117] Lý Bí, thiếu dữ Túc Tôn vi bố y giao, cập Đường tao Lộc Sơn chi loạn, tê cung Linh Võ, khắc phục Đường kinh, tầm phục từ quy Hành sơn.

Hậu Đại tôn trưng chí, thời Nguyên Tải hữu sủng ư Thượng, kỵ chi. Đế vị

viết : Nguyên Tải bất dung Khanh, kim nặc khanh ư Giang Tây quan sát sứ

Ngụy thiểu Du sở. Nãi dĩ Bí vi Giang Tây Phán quan.

Dịch :

Giúp đỡ cung Đường kế đã an

Hành sơn có thể hưởng thư nhàn

Tiên phong nỡ để vương tà khí

Lại nhận Giang tây chức Phán quan.

Lý Bí lúc nhỏ cùng với vua Túc tôn là bạn thân, khi nhà Đường gặp loạn An Lộc Sơn, ông dấn mình vào giúp đỡ, khắc phục được Kinh đô cho nhà Đường, rồi lại từ chức về Hành sơn. Sau vua Đại tôn lại vời ra, nhưng lúc đó có quyền thần là Nguyên Tải ghen ghét. Vua nói riêng với Bí :

«Nguyên Tải không dung khanh, vậy trẫm dấu Khanh ra Giang tây làm việc với Quan sát sứ Ngụy thiếu Du». Liền đó bổ Bí chức Giang tây phán quan.

https://thuviensach.vn

Lục Chí

Nguyễn công nguyên tác

Bách thiên tấu nghị động phầu tư 80

Hàn viện Đài giai cửu thụ tri

Thử khứ Trung châu quân mạc hận

Thời bình bất phục sự hàm qui.

Dịch :

Trăm ngàn sớ tấu trước bình phong

Trong viện ngoài Đài thảy biết ông

Biệt giá Trung châu dù bị giáng

Thời bình triều dã há quên công.

Song Quỳnh nguyên tác

Cơ hội cương phùng dĩ nhật phi

Cần cần chương tấu diệc đồ thi

Đường Tôn tế hoặc chung nan ngộ

Ưu ái thần tâm vị tất tri.

Chí tại Đức Tôn thời, gián sớ sổ thập bách thiên. Hậu vi Tướng, bị Bùi diên Linh sàm gián, biếm Trung châu Biệt giá. Đức Tôn nguy nan thời thính Chí mưu, cập loạn bình, chuy cừu tận ngôn.

Dịch :

Cơ hội may kia đã chẳng còn

Chăm chăm sớ tấu… bị vùi chôn

Vua Đường mờ mịt sau lầm lẫn

Ưu ái lòng thần… biết dại khôn

Dưới trào Đức Tôn, Chí dâng sớ can có đến mấy trăm tờ. Sau được cử

làm tướng quốc. Được ít lâu bị Bùi Diên Linh dèm, bị biếm ra làm Biệt giá https://thuviensach.vn

ở Trung Châu, Đến thời vua Đức Tôn gặp lúc nguy mới chịu nghe lời Chí.

Khi bình định xong, ông nhắc lại hết các lời nói của bọn cừu địch đã dèm pha ông.

https://thuviensach.vn

Bùi Độ

Nguyễn công nguyên tác

Tài kiêm tướng tướng, lượng hưu hưu

Thân hệ an nguy nhị thập thu

Mạc nhạ vô ngôn khuông bửu lịch

Thánh thần tự cổ kỷ Y, Chu ??

Dịch :

Tài gồm văn võ, lượng thênh thênh

Thế nước an nguy hệ ở mình

Hai chục thu tròn phù «Lịch báu»

Y, Chu, thần thánh sánh vai «kênh».

Song Quỳnh nguyên tác

Tú thạc nguyên thần, huân nghiệp chương

Nội nhi lang miếu, ngoại phiên phương

[118] Công danh thiện xử công danh tế

Tấn quốc tùy danh duyên dã đường.

Bùi Độ ư Hiến Tôn thời, bình định Hoài, Sái. Xuất nhập tướng tướng.

Thân hệ thiên hạ an nguy giả nhị thập niên. Mục Tôn thời vi Đông kinh Lưu thú. Kính Tôn thời phục Tướng chí Văn tôn thời dĩ quần tiểu dụng sự.

Nãi từ vị trị đệ ư Đông đô Ngọ kiều, tác biệt thự hiệu : Duyên Dã đường dĩ

tự lạc.

Dịch :

Đáng bậc nguyên thần, sự nghiệp cao

Phiên phương lang miếu rõ huân lao

Công danh khéo xử, Công danh đẹp

«Duyên Dã» cúc tùng thú biết bao !!

https://thuviensach.vn

Bùi Độ dưới trào Hiến Tôn có công bình định hai xứ Hoài, Sái. Ra làm tướng văn, vô làm Tướng võ, mình giữ trách nhiệm an nguy của thiên hạ

hai mươi năm. Trào Mục Tôn làm Đông Kinh Lưu thú. Đến trào Kính Tôn lại được cử làm tướng. Đến trào Văn tôn thấy bọn tiểu nhân được tuyển vào tham chính. Ông bèn bỏ chức về dựng nhà ở Ngọ kiều tại Đông đô. Ông đặt tên ngôi Biệt thự của ông là «Duyên dã đường» để vui thú tùng cúc.

https://thuviensach.vn

Hàn Dũ

Nguyễn công nguyên tác

Nghênh Phật sơ tàn cấm điện chung

Lão thần Nam khứ lộ thiên trùng

Quan gia tự thực Từ Bi phúc

Thùy khiển tiên sinh tấu nhất phong.

Dịch :

Cung cấm vừa tàn tiếng mõ chuông

Người can bị biếm xuống Nam phương

Nhà vua vun sới Từ Bi phước

Ai khiến Tiên sinh đệ Tấu chương.

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

Khởi đặc văn chương nhất đại hùng

Lỗ đình tuyên úy khí như hồng

Lực bài nhị thị suy nguyên đạo 81

Năng sữ cuồng lan tận hướng đông.

Dịch :

Không những văn chương được tiếng hùng

Lời Tuyên sáng đẹp tựa cầu vồng

Quyết bài Phật, Lão, tôn nho học

Đuổi lớp sóng cuồng xuống biển Đông

Song quỳnh Nguyên tác

Phật cốt lai trung sớ thượng tiền

Lẫm nhiên nhất biểu nhất tinh huyền

Hành lam viễn khứ thiên trùng lộ

Sơn đẩu cao tiêu ức vạn niên.

https://thuviensach.vn

Tự Thoái Chi dĩ cổ văn danh thiên hạ. Hiến tôn nghênh Phật cốt nhập cấm trung. Thượng biểu cực gián, biếm Chiều châu Thứ sử. Một hậu, học giả ngưỡng chi như Thái sơn, Bắc đẩu.

Dịch :

Xương Phật rước về đệ sớ can

Trời, sao vòi vọi ý bài văn

Áo xanh lận đận đường muôn dặm

Sơn đẩu… nêu cao ức vạn lần.

Ông tự Thoái Chi, lừng danh với Thiên hạ về cổ văn. Vua Hiến Tôn rước Xương Phật vào cung cấm, ông dâng biểu hết sức can. Do đó ông bị

biếm ra làm Thứ sử Chiều châu. Sau khi ông chết, học giả trong nước tôn sùng ông như Thái sơn, Bắc đẩu.

https://thuviensach.vn

Bạch cư Dị

Nguyễn công nguyên tác

[119] Bất năng biếm tiết phụ quyền gian Thủy thạch hà phương bác nhất nhàn

Văn tửu trường trung cao sĩ tại

Nguyên, Lưu an đắc sất Hương sơn.

Dịch :

Chẳng hề đổi tiết giúp quyền gian

Sông núi dong chơi giữ lấy nhàn

Thơ rượu trong làng, cao sĩ bạn

Nguyên, Lưu 82 còn dưới cụ Hương sơn.

https://thuviensach.vn

Nguyên Chẩn

Phụ lục Nguyễn công vịnh Nguyên Chẩn

Danh kiên Bạch Phó thượng tao đàn

Văn tự phi nan, chí tiết nan

Giáng diệc hữu nhân, thăng hữu hạnh

Tiền phiên nội thị, hậu trung quan

Dịch :

Sánh vai Bạch Phó dự Tao đàn

Chí tiết chu toàn hãy nói văn…

Khi xuống có nhân, lên có cớ

Trước do nội thị, thứ Trung quan. 83

Song Quỳnh nguyên tác

Tam triều sĩ hoạn phú qui lai

Tửu giá thi đồng lãng khiển hoài

Thùy thị quyền gian, thùy thế lợi

Hương sơn cao hội, hứng thiên giai.

Tự Lạc Thiên, Hiến tôn thời nhập Hàn Lâm. Văn tôn thời vi Thái tử

thiếu phó. Võ Tôn thời trí sĩ. Đương Tôn Mẫn, Đức Dụ quyền thế chấn hách, công chung bất phú, duy phóng ý văn tửu, hoàn tiết tự cao. Cư Đông đô, tạc bát tiết than, dữ Hương sơn tăng kết Hương hỏa. Xã hiệu Hương sơn. Cư sĩ thường dữ Nguyên Chẩn xướng họa, nhân xưng Nguyên, Bạch.

Dịch :

Ba triều đã trải, mới từ quan

Bầu rượu rương thơ khiển hứng nhàn

Thây bọn quyền gian, người thế lợi

Bạn, thơ, tìm hứng đỉnh Hương sơn

https://thuviensach.vn

Ông tên tự là Lạc Thiên, trào Hiến Tôn được tuyển vào viện Hàn lâm.

Trào Văn Tôn làm Thái tử thiếu phó, đến trào Võ Tôn về trí sĩ. Đương thời có hai quyền thần là Tôn Mẫn và Đức Dụ quyền thế hách dịch, ông nhất định không chịu xu phụ, lấy cớ đắm vào thơ rượu để giữ vẹn được tiết cao.

Về trí sĩ ông dựng nhà ở Đông Hải, đắp đá làm lầu, tạc «Tiêu Tương bát cảnh» cùng với vị tăng ở Hương sơn kết bạn hương lửa. Lấy hiệu là Hương sơn cư sĩ. Ông thường cùng với Nguyên Chẩn xướng họa. Người thời đó kêu là Nguyên Bạch thi xã.

https://thuviensach.vn

Lý Giáng

Song quỳnh nguyên tác

Đức hóa tiên thi pháp Đế vương

Nhất ngôn trung ngoại vịnh ca Đường

Lưỡng Hà tài tấu đãng bình tích

Kiêu xỉ quân tâm vị dự phường.

Giáng tướng Hiến tôn, khuyến dĩ «Chính tiên đức hóa» Đế dụng kỳ

ngôn. Lưỡng Hà ký bình. Hậu Hiến tôn xỉ dục tiệm sinh tuấn trì khởi điện mị tiên cầu Phật.

Dịch :

Đức hóa là đầu học Đế vương

Sách kia dân chúng ngợi ca Đường

Hai miền 84 giặc cướp vừa bình định

Kiêu xỉ lòng vua đã dự phường.

Giáng làm Tướng quốc cho vua Hiến Tôn, ông khuyên vua dùng chính sách «lấy đức hóa dân trước hình phạt». Vua nghe lời, do đó hai tỉnh Hà đều bình định. Sau đó lòng xa xỉ và dục vọng của vua sinh lần, bày ra truyện đào ao xây dựng, và say mê thuyết cầu tiên cầu Phật.

https://thuviensach.vn

Lý đức Dụ

[120] Nguyễn công nguyên tác

Huân phiệt tuy cao đảng diệc sùng

Nhất xoang hào khí bán tư công

Bất tư thụ cức hoàn tao thích

Tái tướng do nhiên khí mẫn trung

Dịch :

Huân nghiệp 85 dù cao, đảng cũng sùng Một xoang hào khí nửa tư công

Cây gai không nhớ, rồi gai móc

Tướng quốc hai lần, thấy uổng công

Song Quỳnh nguyên tác

Hiền phủ đương đồ, lưỡng bất phân

Triều trung đảng viện các vi quần

Lục trâm tuy hiến chung hà bổ

Tự kỷ bằng tòng thục chính quân.

Đức Dụ chí khí hào mại, sĩ Mục tôn triều, dữ Lý tôn Mẩn, Ngưu tăng Nhụ hữu khích, các phân bằng đảng, canh tương khuynh loát. Văn tôn triều bái Tướng, tầm vi Tôn Mẫn sở cấu, ngoại thiên. Võ Tôn lập, phụ bái Tướng, tước Bình trạch lộ cập Đức Dụ bãi. Mẫn Trung tướng, Mẫn Trung thừa kỳ thất thế bài chi. Biếm Nhai châu tốt.

Dịch :

Phải quấy hai bên chẳng lựa đường

Trong triều đảng phái nát như tương

«Lục trâm» 86 dâng nộp song vô ích Mình tự chia bè… rối kỷ cương.

https://thuviensach.vn

Đức Dụ là tay chí khí rộng rãi, làm quan dưới trào Mục tôn, hiềm khích với bọn Lý tôn Mẫn và Ngư tăng Nhị, hai phe chia bè chia đảng khuynh loát nhau. Trào Văn Tôn Dụ được làm Tướng quốc, sau khi bị Tôn Mẫn dèm pha, phải ra ngoài. Trào Võ Tôn lại được làm tướng. Ông tước quyền của Trạch Lộ. Khi Đức Dụ bị bãi, Mẫn Trung thay làm Tướng. Mẫn Trung nhân lúc Dụ thất thế tìm cách dèm pha. Dụ bị biếm ra Nhai châu rồi chết tại đó.

https://thuviensach.vn

Trịnh Khải

Nguyễn công nguyên tác

Khôi hài thanh khẩu trí tâm tràng

Quỳ tịch 87 hoàn suy yết hậu lang Hà sự bán kỳ đầu phất khứ

Thủ tao 88 nguyên dĩ Sái vong đường Dịch :

Khôi hài của miệng, bụng khôn ngoan

Tể tướng vào tay yết hậu lang

Giữ việc nửa năm rồi bỏ chức

Gãi đầu trình việc khó lo toan

Song Quỳnh nguyên tác

Khôi hài trí thị phỉ khôi hài

Cử mục thời gian lãng khiển hoài

Quỳ tịch vô hà tài giải tổ

Kiến cơ chi trí khởi thâm tai.

[121] Khải hảo khôi hài, năng vi yết hậu thi, cơ trào thời sự. Chiêu tô mệnh vi Tướng. Khải tao đầu ngôn viết : Yết hậu Trịnh ngũ tác Tể tướng, thời sự khả tri hĩ. Tướng bán niên toại từ chức.

Dịch :

Khôi hài đâu phải chỉ khôi hài

Ngước mắt nhìn đời chỉ thích chơi

Ngôi Tướng không màng, thêm trở ngại

Thấy cơ dù khéo, há hơn ai !!

Khải giỏi khôi hài, ông sành điệu làm thơ yết hậu để trào lộng thời sự.Thời Chiêu tôn ông được chỉ định làm Tướng quốc. Ông gãi đầu nói : https://thuviensach.vn

«Cho anh chàng làm thơ Yết hậu là Trịnh ngũ làm Tể tướng, thời sự ra sao có thể đoán mà biết được». Ông nhận làm nửa năm rồi từ chức.

https://thuviensach.vn

Tư Không Đồ

Nguyễn Công nguyên tác

Lang quan bất xử, xử Vương quan

Dã tẩu vô nghi phục đắc nhàn

Loạn cảnh na kham Di, Huệ chú

Tam Hưu đình tại, khách hoàn sơn.

Dịch :

Lang quan chẳng ở, ở Vương quan

Nghi lễ : già quê chỉ muốn nhàn

Di Huệ, cả hai cùng ngán loạn

Tam hưu cho phép khách hoàn san.

Song Quỳnh nguyên tác

Đình hữu tam hưu khả thoái hoàn

Vương quan thâm cốc, Bạch vân nhàn

Lão phu thôn dã sơ nghi pháp

Đa tạ tân trào phản cựu sơn.

Tự Biểu Thánh, Hi Tôn thời vi Lễ Bộ Lang. Khí quan cư Vương quan cốc. Chu toàn Trung ký lập Chiêu Tuyên đế, chiếu trưng chi. Đồ cụ nhập kiến. Dương vi suy dã, trụy hốt thất nghi. Chiếu phóng hoàn sơn. Án Đồ

cấu Tam hưu đình vị : Lượng tài nhất quy hưu. Soàn phận nhị nghị hưu.

Lão nghị tam nghị hưu.

Dịch :

Đình có ba «Hưu» đáng được về

«Vương quan» mây núi khỏi khen chê

Lão phu quê kệch quên nghi lễ

Núi cũ cho về thấy hả hê…

https://thuviensach.vn

Ông tên tự là Biểu Thánh, trào Hi Tôn làm Lang trung bộ Lễ, sau bỏ

chức về ẩn ở hang Vương quan. Sau Chu toàn Trung lập Chiêu Tuyên Đế, ban chiếu trưng triệu, ông sợ phải vào yết kiến, song vờ làm ra vẻ suy yếu quê kệch, trước mặt vua ông vờ té đánh rơi hốt mất cả nghi lễ. Vua thấy vậy, ban chiếu cho ông được về núi. Xét : ông dựng đình Tam Hưu có đề : Tự lượng tài trí hèn kém nên về hưu. Hai : tự xét thân phận già nua nên về

hưu. Ba : Đầu óc mờ tối không còn minh mẫn nên về hưu. Do đó người kêu đình đó là «Tam Hưu đình».

https://thuviensach.vn

Tôn cung Phụng

Thiên quan lương bệ thú trào tham

Nhân điển nhiên tai diện phất tàm 89

Khước hữu phi y xưng thú diện 90

Hiều hao bất khẳng bái Chu Tam.

Dịch :

Ngàn quan tham bái với hô tung

Nhìn mặt nhau xong có thẹn thùng

Mặt thú có chàng mang áo đỏ

Kêu gào không chịu lạy Toàn Trung

Song Quỳnh nguyên tác

I

Hạnh đắc tùy ban sủng ngộ ưu

Cảm ân vật diệc thức đồng cừu

[122] Lỗ đình triều hạ sâm quan đới

Phấn kích bi hào chỉ hữu hầu

Dịch :

May được vô ban sủng ngộ hơn

Kẻ thù, Vật cũng biết căm hờn

Trước sân lạy giặc bao nhiêu mặt

Riêng khỉ kêu gào để đáp ơn.

II

Tày ban hạnh đắc bái thần lưu 91

Vị cảm quân vương sủng ngộ ưu

Cương liệt vị trừ sơn dã tính

Tu khan tặc diện, khẳng đê đầu 92

https://thuviensach.vn

Chiêu tôn hữu hầu, năng tùy ban khởi cư, dĩ phi bào, hiệu «Tôn cung Phụng». Chu toàn Trung thoán vị, lệnh triều hạ. Hầu vọng kiến, kính xu kỳ

tiền, hiệu hào phấn cử, bất khẳng bái. Toại sát chi.

Dịch :

Dưới cờ sáng sớm có trong ban

Nhớ chúa ghi ơn mí lệ tràn

Nóng nảy tuy còn sơn đã tính

Song không lạy giặc tựa trăm quan.

Vua Chiêu Tôn có nuôi một con khỉ, nó tính ranh biết theo các quan đi đứng ở trong ban như người. Chiêu tôn bèn cho nó vận áo gấm màu đỏ như

các quan hàng «ngũ» phẩm, và ban cho tên là «Tôn cung Phụng». Khi Chu toàn Trung cướp ngôi, bắt các quan làm lễ mừng, các quan đều vái lạy răm rắp, riêng con khỉ không lạy, chạy đến trước mặt Toàn Trung gào thét như

chửi mắng. Bèn bị giết chết.

Lời bàn thêm

Triều đình là nơi tôn nghiêm dành riêng cho văn thần võ tướng họp bàn triều chính. Thế mà Chiêu tôn lại để cho một con khỉ được vận y phục hàng Ngũ phẩm dự vào, đó là điềm không lành báo trước rằng cái Triều đình

«khỉ» ấy sắp suy sụp. Song Quỳnh nêu việc ra đây để bì lý bọn trăm quan lúc đó không trung thành bằng khỉ. Nhưng than ôi, thế gian này thiếu gì người mũ cao áo dài không bằng chó. Phương ngôn có câu : «Con không chê cha mẹ khó, chó không chê chủ nhà nghèo» thế mà rồi bị vật chất chi phối, các triều đại có biết bao người vì tước lộc mà bỏ chúa có khi còn giết chúa nữa là khác.

https://thuviensach.vn

Lương Chấn

Nguyễn Công nguyên tác

Cao gia nan sự, Thục nan quy

Tôn trở hề phường thảo bạch y

Hạo thủ bá trào phi ngã ý

Kinh đài tiêu diểu hạc cao phi.

Dịch :

Dùng dằng cản trở lối về Tây…

Áo trắng khuân khoa sống đợi ngày.

Đầu bạc ham chi trào mới dụng

Kinh đài phảng phất hạc cao bay.

Song Quỳnh nguyên tác

Thục đạo nhưng tu trở, Cao gia tạm tác thân

Bạch y tân thự khách, Hoa hốt cựu triều thần

Ngụy tước vô tâm luyến, Cố sơn nhập mộng tần

Kinh đài qui ẩn hậu, Hạc xưởng khả thanh trần.

[123] Chấn, Đường tiến sĩ, tương qui Thục, quá Giang Lăng, Cao quí Xương lưu chi, dục tấu vi Phán quan. Chấn xỉ chi, dục khứ, khủng họa cập.

Nãi thỉnh dĩ bạch y thị tôn trở. Quí Xương hứa chi. Chấn chung thân chỉ

xưng «tiền Tiến sĩ». Hậu từ qui, thoái cư Sĩ châu, phi hạc xưởng. Tự xưng Kinh đài Ẩn sỉ.

Dịch :

Đường về đất Thục gập ghềnh

Cao gia tạm ẩn, giữ mình cho qua

Vận áo trắng, coi cúng thờ

Hoa bào trâm hốt trào xưa giữ mầu.

Thờ ơ chức tước ngụy trào

https://thuviensach.vn

Mơ màng núi cũ tiêu dao mộng hồn Kinh đài riêng một nước non

Hạc pha sắc áo, thông dồn điệu ca.

Chấn, đậu Tiến sĩ trào Đường, nhà Đường mất ngôi, ông lên đường về

Thục, đi qua Giang Lăng, bị người quen là Cao quí Xương giữ lại, muốn tiến cử với tân trào cho Chấn làm Phán quan. Chấn tự nghĩ lấy làm xấu hổ

nếu nhận chức của Tân trào. Mà bỏ đi thì sợ vạ đến mình. Sau ông xin giữ

việc tôn trở (trông nom về cúng tế) và chỉ mặc áo trắng chứ không vận trào phục. Quí Xương thuận. Từ đó suốt đời ông chỉ xưng là «Tiến sĩ trào trước». Sau ông từ chức về ở Sĩ châu (?) vận áo lông hạc tự xưng là : «Kinh đài ẩn sĩ».

https://thuviensach.vn

Vương ngạn Chương

Nguyễn Công nguyên tác

Cô quân an đắc giữ Đường tranh

Tướng thụ Lương ân khẳng cẩu sinh

Sự hậu thị phi công luận tại

Thiết thương chung thị thiết chênh chênh.

Dịch :

Cô quân, vẫn muốn chống quân Đường

Đã đội ơn Lương, há chịu hàng

Phải trái sau này công luận xét

Dáo dài tiếng thép vẫn choang choang

Song Quỳnh nguyên tác

Đường sơn Chu thi quả hà nhân

Thất tại đương sơ ngộ thác thân

Chiến bại lực cùng biện nhất tử

Khả vi dũng hán khởi trung thần

Ngạn Chương thiện dụng thiết thương. Hiệu «vương thiết thương».

Hậu chiến bại bị cầm, Đường chúa dục hàng chi. Chương viết : Dư mông Lương ân, vị thượng tướng, binh bại lực cùng, tử tự kỳ phận, khởi hữu chiêu vi Lương tướng, mộ vi Đường thần !!! Nãi trảm chi. Án Ngũ đại sử dĩ

Ngạn Chương vi tử tiết thủ. Hậu Minh Lai Hạ vị Ngạn chương phi trung quân nãi trung ư tặc.

Dịch :

Họ Chu nhân vật ở Đường sơn

Lầm lẫn ban đầu chót chịu ơn

Chiến bại theo thành cùng một chết

Chỉ là dũng hán há đòi hơn.

https://thuviensach.vn

Ngạn Chương giỏi nghề đánh bằng cây dáo dài. Đời đó tôn là «Vua dáo sắt». Sau thua bị bắt, Đường chúa dụ về hàng. Chương nói : «Tôi chịu ơn vua Lương, giữ ngôi Thượng tướng, nay quân thua, sức cùng, bổn phận là phải chết. Khi nào lại vác mặt sớm làm Tướng Lương, tối làm tôi Đường». Chúa Đường dù tiếc tài cũng vẫn phải chém. Xét Sử đời Ngũ Đại cho Chương là đứng đầu trong các người tử tiết. Nhưng sau Lai Hạ trào Minh lại cho là : Vương ngạn Chương không phải là trung với vua, mà là trung với giặc.

https://thuviensach.vn

Lý khắc Dụng

[124] Nguyễn Công nguyên tác

Sào tặc tuy khiêu, vị tức phong 93

Chu, Lương kiếp đoạt cánh cùng hung

Mục trung giãi cố Đường Thiên tử

Thượng hữu Sa Đà độc nhãn long

Dịch :

Giặc Sào mạnh dữ dẹp chưa xong

Cướp đoạt Chu Lương cũng ác hung

Thiên tử nhà Đường ai giúp sức

Sa đà một mắt có nguyên long.

Song Quỳnh nguyên tác

Hoàng Sào nhất chiến tức lang phong

Tráng chí tranh như độc nhãn long

Tam thỉ tuyết thù nhưng hữu tử

Sa đà địa khởi phạp anh hùng

Khắc Dụng Sa Đà nhân, nhất mục vi diểu, nhân vị chi độc nhãn long.

Hi Tôn thời Đại đồng quân loạn suy vi Lưu hậu. Triều đình thảo chi, Khắc Dụng vong Tẩu. Thường viết «Ngô nguyện hiệu trung nhi bất đắc, kim văn Hoàng Sào bắc lai, Triều đình nhược xá ngô tội, sử đắc lập công bất diệc khoái hồ». Hà trung Lưu thú Vương trọng Vinh dĩ Khắc Dụng hữu tuẫn quốc chí, nãi triệu Chi. Khắc Dụng tương binh phá Hoàng Sào, phục Trường an phong Tấn vương.

Dịch :

Hoàng Sào một trận dẹp tan xong

Chí mạnh ai hơn «một mắt rồng»

Ba mũi tên trao con rửa hận

https://thuviensach.vn

Sa đà đâu phải hiếm anh hùng.

Khắc Dụng người ở Sa Đà, mắt của ông một con bị lép, người ta kêu ông là «Rồng một mắt». Trào Hi Tôn, đám quân Đại đồng làm loạn, chúng suy tôn ông làm chức Lưu Hậu (Một chức quan phòng hờ khi Lưu thú vắng mặt được lên cầm quyền). Sau Triều đình đem quân đánh, Khắc Dụng thua chạy. Sau khi thua chạy, ông thường than : «Ta muốn trung thành với Triều đình mà không được toại nguyện. Nay nghe nói giặc Hoàng Sào từ phương Bắc đánh xuống, nếu Triều đình xá Tội cho để ta được lập công chuộc tội thì chẳng khoái lắm ru». Quan Lưu thú Hà Trung là Vương trọng Vinh thấy Khắc Dụng có lòng giúp nước, bèn triệu đến giao cho binh quyền. Khắc Dụng tiến quân phá tan được Hoàng Sào, khôi phục thành Tràng an được phong Tấn vương.

Phụ chú thêm

Nhà Đường đến vua Hi tôn trào chính đã nát bấy. Trong cung bọn hoạn quan chuyên quyền, tại trào bọn quyền thần chuyên chế, giặc cướp nổi lên khắp nơi. Sau Hi tôn có hai đời vua là Chiêu tôn và Ai đế nối nhau trị vì được 9 năm thì bị Chu toàn Trung cướp ngôi, thiên đô về Lạc dương. Đó là thời kỳ «Ngũ Đại trong lịch sử Trung Hoa».

https://thuviensach.vn

Lý tồn Huân

Nguyễn Công nguyên tác

I

Nhất chiến đồ Lương xách mã hồi

Oán gia phá liễu, hí trường khai

Giáp phê tăng hậu linh nhân tứ

Hoàn hữu linh nhân tống thỉ lai

Dịch :

Một trận tan Lương duổi ngựa về

Oan gia diệt hết, hí trương mê

Vai hề khéo đóng do hề dạy

Sau chết vì tên của tụi hề.

II

Kim qua vạn đội phá Lương qui

Tam thỉ công thành giải thiết y

Bách chiến cựu nhan tâm tiết mộc 94

Khước tương phấn mặc duyệt Tần phi.

Dịch :

Diệt Lương muôn đội khải hoàn qui

Ba mũi công thành cởi thiết y

Trăm trận dung nhan còn xạm sắc

Vẽ hề ai dạy ?? Bọn Tần phi…

Song Quỳnh nguyên tác

Tam thỉ công hoàn tẩy giáp y

Tráng lai phấn mặc quyển nhung y

Trừ khan Nghiệp hạ binh trần động

Hồi cố cung khuê lạc dã phi.

https://thuviensach.vn

Tấn vương Khắc Dụng tử, thị vi Đường Trang tôn. Sơ Tấn vương vị

Tồn Huân viết : «Lương, ngô thù giã, Yên vương ngô sở lập. Khiết Đan bội ước qui Lương Tam giả di hận. Dữ nhữ [125] tam thỉ, vô vong phụ chí. Hậu Tồn Huân vi đế quả kích Yên phụ tử, hàm Lương quân thần, nhập Thái miếu hoàn thỉ yên. Ký tuyết phụ thù, nãi tứ tình dật lạc, tính thiên âm luật, hoặc tự phó phấn mặc, dữ ưu nhân hí dĩ duyệt Lưu phu nhân». Hậu Lý tự

Nguyên cứ nghiệp, Đường chủ hạnh Quan Trung, lịnh nhân tác loạn trúng lưu thỉ tồ.

Dịch :

Ba mũi hoàn công rửa giáp về

Nhung y son phấn quấn mê mê

Khi hay Nghiệp hạ binh đao dấy

Ngảnh lại khuê cung thấy thảm thê.

Tôn Huân là con của Tấn Vương khắc Dụng. Tức Vua Trang tôn nhà Đường. Khi sắp chết, Tân vương biểu Tôn Huân : «Nước Lương là kẻ thù của ta. Vua Yên do ta lập nên, mà nay phản ta, Rợ Khiết đan bội phản ta rồi liên kết với nước Lương. Ba nước ấy đều là kẻ thù mà ta chưa rửa hận được. Nay ta trao cho con ba mũi tên để vì ta mà trả thù, con chớ quên chí cha mà lơ đãng». Sau Tôn Huân lên làm vua, đánh Yên bắt được cả cha con vua Yên, đánh Lương bắt được cả vua tôi nước Lương. Đánh Khiết đan phá tan được sào huyệt.

Khi ban sư, Trang tôn làm lễ «Trả tên» tại nhà Thái miếu. Rửa thù cho cha rồi Trang tôn sinh say đắm vui chơi. Ông giỏi về âm nhạc cung luật, nhiều lần ông tự bôi mực vẽ phấn cùng với bọn hề tuồng đùa giỡn để đẹp lòng Lưu phu nhân. Sau đó, Lý tự Nguyên giữ Nghiệp quận, Trang tôn ra chơi ở Quan Trung, bọn phường tuồng trong cung làm loạn. Trang tôn bị

trúng tên của bọn hề tuồng bắn chết.

https://thuviensach.vn

Phùng Đạo

Nguyễn công nguyên tác

Bát tuần tu phát, tứ triều ân

Bạn quốc cầu vinh cố thái tồn

Nhược giả thập niên thiêm xuẩn thọ

Ưng tùy Đoàn Chất bái Sùng Nguyên

Dịch :

Tám mươi râu tóc, bốn triều quan

Phản nước cầu vinh, nết chửa tàn

Xuẩn thọ sống thêm mươi tuổi nữa

Nên theo Đoàn Chất lạy Sùng gian.

Song Quỳnh nguyên tác

Hội phùng hôn ế thử giang san 95

Quai khí chung vi nhất lão gian

Thế lộ phù trầm lịch ngũ quí

Cam phì dưỡng đắc bát tuần nhan.

Đạo tự Hậu Đường Trang tôn thế thủy quí đạt, lịch sĩ bát tính thập nhị

quân, bất ly tướng tướng tam Công tam sư chi vị. Chu Thế tôn nguyên niên tốt. Đạo vi nhân hoạt kê đa trí, phù trầm thủ dung.

Dịch :

Tao phùng mờ tối cả giang sơn

Khí xấu đúc thành một lão gian

Đời trả ! Nổi chìm thời Ngũ quí 96

Ngọt bùi nuôi sống tám mươi hơn.

Đạo mới hiển đạt từ đời Đường Trang Tôn, làm quan trải thờ Tám họ, mười hai vua, trào nào cũng không làm tướng văn thì làm tướng võ, hoặc ở

https://thuviensach.vn

ngôi Tam công hay Tam sư. Đến năm đầu vua Thế tôn nhà Hậu Chu mới chết. Đạo là người khéo đùa cợt, khôn khéo, biết nổi chìm theo thời để được dung dưỡng.

https://thuviensach.vn

Trần Đoàn

Nguyễn công nguyên tác

Hoàng, bạch hà nhân mạng sách phương 97

Túy hương thùy thức thị tiên hương

Miếu đường tu luyện đơn do tại

Dụng xử hoàn kham thọ bách vương.

Dịch :

Vàng trắng ai hay được mối rường

Làng say ai rõ : đấy tiên hương

Miếu đường tu luyện đơn lưu để

Xữ dụng lâu dài cả Bách vương 98

Song Quỳnh nguyên tác

Hồ thử phân tranh viên hạc nhàn

Nhân giai qua giáp ngã vân sơn

[126] Ngũ trào hôn ế nhàn tâm ngoại

Hữu Tống càn khôn đáo tiếu gian.

Hiệu Đồ Nam, ẩn Hoa sơn, thừa lư nhập Biện, đồ trung văn Tống Thái Tổ đại Chu, trụy lư tiếu viết : «Thiên hạ tự thử định hĩ».

Dịch :

Vượn hạc dong chơi, cáo chuột tranh

Người đều gươm dáo, tớ non xanh

Năm trào mờ tối cho ngoài cuộc

Trời đất an vui, Tống tạo thành

Ông hiệu là Đồ Nam, ở ẩn trong Nam sơn, có một bữa, ông cưỡi lừa vào Biện kinh, đang đi ở dọc đường, nghe tin vua Tống Thái tổ thay nhà https://thuviensach.vn

Hậu Chu. Ông xuống lừa vui mừng nói : «Thiên hạ từ đây mới được thái bình».

Phụ chú

Theo Bắc sử, Trần Đoàn là một nhà tướng số đại tài, một bữa ông gặp bà Đỗ thị (mẹ Tống thái Tổ) gánh Triệu khuông Dẫn và Khuông Nghĩa đi ở

đường, ông nhìn hai trẻ trong hai cái thúng xong ông reo lên : Một bà gánh hai vị thái bình thiên tử. Khi ông nghe Triệu khuông Dẫn lên làm vua, ông ngâm hai câu thơ :

Thử hồi thiên hạ đồ vô sự

Ngã tại sơn trung thùy đắc miên

(Từ nay thiên hạ đều yên ổn

Ta ở trong non ngủ giấc dài)

https://thuviensach.vn

Triệu Phổ

Nguyễn công nguyên tác

Xã tắc thần da ức hoạt tư 99

Khước doanh để điếm thụ bao thư 100

Chiếp thư tất cánh tư đàm thuyết

Dụ lợi hung trung biệt hữu thư

Dịch :

Bầy tôi Xã tắc !!! Hoạt đầu ôi !!!

Dựng cả nhà riêng để tiện nơi :

Rương sách bầy ngoài, trong hối lộ

Sách riêng dụ lợi… bụng khơi khơi

Song Quỳnh nguyên tác

Lưỡng triều tri ngộ huyễn năng thanh

Quân quốc bình chương trọng trách thành

Nguyên lão hung trung duy hữu lợi

Tính vong Thánh mẫu tháp tiền minh

Phổ vi tướng Thái Tổ, Thái Tôn lưỡng triều. Đương sơ Đỗ Thái hậu tháp tiền ước thệ, Phổ thự danh ký. Hậu lai dĩ gian ngôn ngộ Thái Tôn, sử

Thái Tôn bội ước. Quang Mỹ, Đức chiêu toại ngộ hại.

Dịch :

Hai trào tri ngộ nổi tài danh

Trị nước an quân mọi việc thành

Nguyên lão bụng kia toàn nghĩ lợi

Quên lời thánh mẫu, phụ tiền minh.

Phổ làm Tể tướng dưới hai trào Thái tổ và Thái Tôn. Ngày Đỗ Thái Hậu còn sinh thời, bà có cho triệu Thái Tổ, Thái Tôn và Triệu Phổ đến https://thuviensach.vn

trước giường rồi cho lập tờ Minh thệ như sau : «Thái Tổ truyền ngôi cho Thái Tôn, sau Thái Tôn phải truyền ngôi cho Đức chiêu (Đức Chiêu là Thái Tử của Thái Tổ)». Lấy tư cách là Tể tướng, Phổ được ký tên vào Minh thệ.

Sau Phổ dùng gian ý, xui Thái Tôn bội ước, rồi giết Đức Chiêu và người phụ tá của Thái tử là Quang Mỹ.

Phụ chú

Theo Bắc sử, Phổ tham lam bất chính, nên con cháu sa sút phải đi ăn xin.

https://thuviensach.vn

Tào Bân

Nguyễn công nguyên tác

Qua ấn bàn trung song cự thủ

Đồ thư chiếp lý nhất khinh trang

Tướng đàn tam tử gia thanh tại

Do phức Nam thành thệ chúng hương

Dịch :

Hai tay ấn kiếm tài thao lược

Một cháp đồ thư chí hải hồ

Ngôi tướng ba con nhà nổi tiếng

Nam thành sực nức một trời hương.

Song Quỳnh nguyên tác

Tây Thục đồ thư trang mãn tải

Nam thành hương thệ phức doanh thành

[127] Tướng đàn tha nhật đăng tam tử

Hạp kiếm do truyền bất sát thanh.

Bân sinh chu tuế, phụ mẫu liệt bách ngoạn thị sở thủ. Bân tả thủ chấp can qua, hữu thủ chấp trở đậu, tu du phục thủ nhất ấn. Hậu vi Tống tướng phạt Thục, hoàn, lang trung duy đồ thư nhi dĩ. Hậu phạt Giang nam, Đế dĩ

hạp kiếm thụ chi. Thành tương hãm, phần hương ước thệ, bất vọng sát nhất nhân. Hậu tam tử giai vi tướng. Thời nhân hữu thi vân : «Giáo tử tam đăng thượng tướng đàn».

Dịch :

Bình Thục khi về sách chật rương

Dẹp Đường, lời nguyện sực mùi hương

Ba con sau đó đều lên Tướng

Lấy đức làm uy, kiếm để gương…

https://thuviensach.vn

Bân sanh được đầy năm, cha mẹ bày ra trăm thứ đồ chơi để xem Bân thích thứ gì. Bân thoạt tiên tay trái cầm dáo mác, tay phải vớ lấy các đồ

dùng về việc tế lễ. Một lúc sau lại đưa tay vớ một cái ấn. Sau lớn làm Tướng nhà Tống đem quân bình Tây Thục, khi bình định xong trở về, trong bao đựng đồ của ông chứa toàn sách vở và địa đồ. Sau ông vâng lệnh đi dẹp Nam Đường, vua Tống trao cho một hộp kiếm, tỏ ra cho ông được toàn quyền sinh sát. Khi thành bị vây hãm, ông đốt hương cùng quân sĩ thề :

«Không được giết một người nào». Sau ba con đều làm Tướng. Thời đó người ta ca tụng ông qua bài thơ, trong đó có câu : «Dạy được ba con làm Thượng tướng».

https://thuviensach.vn

Trương tế Hiền

Nguyễn công nguyên tác

Tây đô hiến sách dĩ tri danh

Giáp đệ câu khu quả đại thành

Thổ đặng xí sô kinh lỗ phách 101

Tướng tài thùy liệu xuất thư sinh.

Dịch :

Tây đô dâng sách đã vang danh

Khoa giáp thi đua đến đại thành

Bình đất, cờ rơm kinh phách giặc

Tướng tài ai liệu ở thư sinh.

Song Quỳnh nguyên tác

Lục bào hoa hốt vị đề danh

Hữu sách thiên nghi hiến đế đình

Kim nhật bố y tha nhật tướng

Lưỡng triều phụ bật xuất thư sinh.

Tế Hiền đương Thái tổ hạnh Tây đô, dĩ bố y hiến sách. Thái Tôn thời Tiến sĩ cập đệ quan khu mật, Chân tôn thời bái tướng.

Dịch :

Hoa hốt chưa thành, hãy áo xanh

Đế đình dâng sách đã vang danh

Bửa nay áo vải, ngày kia Tướng

Giúp giặp hai trào bởi «bút canh» (Cầy bằng bút).

Khi vua Thái Tổ thăm Đông đô, Tế Hiền lấy tư cách một dân áo vải dâng sách. Trào Thái tôn, ông đậu Tiến sĩ, làm quan Khu mật. Trào Chân tôn được làm Tể tướng.

https://thuviensach.vn

Lý Kháng

[128] Nguyễn công nguyên tác

Dự tương ninh mật 102 sách phân luân 103

Mỹ dự do truyền Lý thánh nhân

Môn quán vô tư cư đệ ải

Quang minh hà thiểm Tống danh thần.

Dịch :

Thầm lặng gỡ suôi việc rối bời

Thánh nhân được tiếng rõ mười mươi

Phủ dinh cửa ngõ tuy rằng hẹp

Trào Tống danh thần… đức sáng tươi.

Song Quỳnh nguyên tác

Chính đại quang minh tướng nghiệp ưu

Thiệu, Chu nhi hậu hãn kỳ trù

Thiên thư thuyết đáo tha niên sự

Cách chính quân tâm vị Thiệu Chu 104

Kháng tướng Chân tôn, luận giả vị kỳ Chu, Thiệu dĩ lai, Tể tướng chi chính đại quang minh giả, hãn hĩ. Nhi Kháng đọc dĩ thử tứ tự chước văn.

Kháng tốt hậu, thiên thư phù thụy, quân tâm phóng xỉ.

Dịch :

Chính đại quang minh, sự nghiệp cao

Thiệu, Châu sau đó, có ai đâu

Thiên thư, tính việc sau hơi dở

Là đổi lòng vua kém Thiệu Châu.

Kháng làm Tể tướng trào Nhân Tôn, các nhà luận thời sự đương thời đều cho là : từ ông Châu, ông Thiệu, đến nay, Tể tướng có đức CHÍNH ĐẠI https://thuviensach.vn

QUANG MINH ít thấy, nay chỉ có ông Kháng là có tiếng tăm, đáng được nhận bốn chữ trên. Sau khi ông chết, cuốn Thiện thư ông làm dâng vua thiên về phù lục, do đó mà lòng vua đâm ra xa xỉ.

https://thuviensach.vn

Lã Mông Chính

Nguyễn công nguyên tác

Thịnh triều nguyên phụ đại đình khôi

Trung thỉ phê lân Đế diệc sai

Quả phủ hi ân xuyên vọng mục

Phán tư hà sự thượng bồi hồi.

Dịch :

Nguyên tể thịnh trào, đậu đại đình

Lời trung chí thẳng chúa gờm kinh

Chẳng vì ơn huệ cho qua mắt

Để bọn phiên ty dối được mình.

Song Quỳnh nguyên tác

Tao phùng minh thịnh tảo đăng triều 105

Tiết tháo cương phương khí độ siêu

Hưng quốc Trạng Nguyên, Hưng quốc tướng

Nho khoa, hoạn nghiệp thụ cao tiêu.

Mông Chính đăng Thái Tôn Hưng quốc nhị niên, Tiến sĩ đệ nhất. Hậu dữ Triệu Phổ đồng tướng, khoan giản hửu trọng vọng. Dĩ chính đạo tự chì, ngộ sự cảm ngôn. Đế thường vị tả hữu viết : «Mông Chính khí lượng ngã bất như».

Dịch :

Quan thờ Chúa Sáng đậu hàm cao

Tiết tháo ngời ngời khí độ siêu

Hưng quốc Trạng nguyên, kiêm Tướng quốc

Rừng nho làng hoạn dựng cao nêu.

https://thuviensach.vn

Mông Chính đậu Tiến sĩ đệ nhất năm Hưng quốc thứ hai trào Tống Thái tôn. Sau cùng Triệu Phổ cùng coi việc Tể Tướng. Tính ông khoan hòa giản dị, nên được đời trọng vọng. Luôn luôn ông duy trì nhân cách theo chính đạo. Ở trong Triều, gặp việc ông dám nói. Tống Thái tôn thường nói với tả hữu : «Khí lượng của Mông Chính, ta còn kém».

https://thuviensach.vn

Vương Đán

[129] Nguyễn công nguyên tác

Bất gián Thiên thư 106 hối dĩ chì

Phi đan vô kế uổng phi tri 107

Nhất ngôn túng phỉ duyên châu trở

Tướng nghiệp thùy năng xách (tỏa) tiểu tỳ 108

Dịch :

Chẳng cản thiên thư hối muộn rồi

Áo tu dù vận cũng công toi

Một lời không nói do châu báu

Tướng nghiệp ai ngờ bị vết bôi

Song Quỳnh nguyên tác

Tủng hác ngang tiêu lương đống tư

Tựu khan tướng nghiệp cánh thâu thùy

Mỹ châu ngộ điểm danh thần tiết

Tha nhật phi tri hối dĩ chì.

Tiển nhược Thủy xưng : Quân vương tủng xác ngang tiêu, đống lương chi tài. Đán, tướng Chân tôn, Đế nghị phong thiện, khủng Đán bất khả. Tứ

dĩ tôn tửu, qui phát giai mỹ châu. Tự thị bất cảm dị nghị. Hậu lâm chung, vị

kỳ tử viết ! «Ngã vô quá, duy bất gián Thiên thư nhất sự chi thất». Di lệnh tước phát phi tri dĩ liệm.

Dịch :

Phong tư lương đống dựng ngang trời

Tướng nghiệp suy bì chẳng kém ai

Tiết tháo danh thần dơ bởi ngọc

Áo tu tẩn liệm nghĩ hoài hơi.

https://thuviensach.vn

Lời Tiển nhược thủy nói : quân vương dựng tài Đống lương từ nơi hồ, rạch vút đến không trung. Thế mà Đán làm Tể tướng trào Chân tôn, khi vua bàn về lễ «Phong Thiện» (Một điển lễ thời xưa, các Vua chúa tế trời đất trên các ngọn núi danh tiếng). Vua sợ Đán không nghe, bèn ban cho hũ rượu.

Khi về mở ra, Đán thấy toàn là những hạt châu quí, từ đó vua phán gì, Đán không dám dị nghị nữa. Khi gần chết, Đán nói với con : «Xét mình không thấy có lỗi gì, duy có việc không can ngăn chiếu chỉ về việc phong thiện là có lỗi !» Nói xong, ông dặn : «Khi ta chết con nên cạo tóc rồi liệm ta bằng áo thầy tu để chuộc tội».

https://thuviensach.vn

Khấu Chuẩn

Nguyễn công nguyên tác

Hoan hô cục thượng liểu an nguy

Bách vạn tỳ hưu triết thủy si 109

Thư hiến giải lệnh vô khúc tuẫn

Hoàn nhân phẩm vọng quán thiên hi.

Dịch :

An nguy nhìn rõ đáng hoan hô

Trăm vạn tỳ hưu cứu tội tù

Bỏ hết cong queo, xin cởi mở

Vẹn toàn nhân phẩm tự trời cho.

Song Quỳnh nguyên tác

Nhất đổ Đàn Châu cục dĩ hoàn

Lao khiêm dị huấn vị tằng khan

Lôi châu tha nhật hành trần viễn

Vị miễn công danh khải hấn đoan.

Chuẩn tướng Chân tôn Đàn Châu chi dịch, khuyến Đế thân chinh, Đế

phó dĩ quân sự. Khiết đan tiếp phục, toại thành hòa hảo. Đãn hữu công căng phạt, tốt khải sàm gián, bất tri dịch lao khiêm hữu chung chi nghĩa.

Dịch :

Một đến Đàn châu, việc vẹn trơn

Đem khiêm dụ giặc, hỏi ai hơn

Lôi châu sau đó, đường mờ bụi

Rồi vị công danh nước mối hờn…

Chuẩn làm Tể Tướng thời Chân tôn, nhân việc rợ Khiết đan quấy rối ở

Đàn châu. Ông khuyên vua nên thân chinh. Vua bèn giao cho ông cầm https://thuviensach.vn

quân. Ông dùng chính sách : Khiêm nhã khoan hồng đối với giặc. Vì thế, rợ

Khiết đan hàng phục, xin nối lại hòa hiếu. Cũng vì có công rồi khoe khoang, nên bị dèm pha. Thế là ông đã không biết dùng hai chữ «Lao khiêm» cho trọn nghĩa.

https://thuviensach.vn

Song Phóng

[130] Nguyễn công nguyên tác

Bức cân thoát liễu đỉnh triều quan

Bất tác sơn nhân tác gián quan

Nhất đới Chung Nam thùy quản nghiệp

Khước tranh điền sản tụng Trường an

Dịch :

Bỏ tấm khăn rìu, đội mũ trào

Không làm người núi, vớ ngôi cao

Chung nam một giải ai coi giữ

Tranh đất Trường An nỡ mặt nào ?

Song Quỳnh nguyên tác

Diệc tằng lâm hác, diệc triều ban

Thế lộ lao lao vị thủy nhân

Hữu khách tương phùng truyền vị thoại

Dục tầm quan kính đáo Nam Sơn.

Phóng, ẩn cư Chung Nam sơn, Chân tôn triệu chi. Nhập kiến thụ Tư

gián, thỉnh tạm hoàn sơn. Hậu sổ trào Kinh sư, đông phong tây, tự vô sở bất dự.

Dịch :

Đã từng rừng rú, lại triều quan

Khó nhọc bao năm mới biết nhàn

Gặp khách chuyện trò, rồi nhắn gửi

Đường nào (quan tắt) đến Nam san.

Phóng, ẩn cư trong núi Chung Nam. Chân tôn cho người vời vào bệ

kiến xong được trao cho chức Tư gián. Phóng xin tạm về núi ít bữa rồi sẽ

https://thuviensach.vn

nhận chức. Sau đó mấy trào, ở Kinh sư có việc gì, từ phong chức đến cúng tế, bất cứ ở đây ở đó, đám nào cũng có mặt Phóng.

https://thuviensach.vn

Ngụy Dã

Song Quỳnh nguyên tác

Kỷ độ trưng thư hạ Thiểm châu

Đông giao cựu tất 110 thướng yêm lưu

Ưng tri đại lễ vô tu ngã

Công bộ canh dương 111 hữu túy hầu Dịch :

Mấy thứ ban thư đến thiểm châu

Mến gian nhà cỏ chẳng đi đâu

Thà rằng đại lễ đành không tớ

«Bộ thợ» riêng ta chức «Túy Hầu» (quan say)

Song Quỳnh nguyên tác

Cấm thụ cung oanh mộng dĩ hi

Minh sô 112 hà sự đáo sài phi 113

Nhược tuân phong thiện phần âm sự

Làm hạ nhàn nhân tạ bất tri.

Dã cư Thiểm đông giao, Chân tôn tây tự hoàn, khiển Thiểm lệnh triệu chi, bất khởi. Nãi mệnh công đồ họa Ngụy Dã sở cư.

Dịch :

Vườn cấm cung oanh mộng mỏng manh

Xe quan tìm lại túp lều gianh

Hỏi về Phong thiện nơi Đường Miếu

Khách tựa cây thưa : việc chẳng rành.

Dã, ở ven rừng xứ Thiểm đông, vua Chân Tôn đi tế ở phía tây về qua.

Cho Quan Lệnh đất Thiểm đến mời, song ông không chịu ra. Bèn sai thợ vẽ

nơi cư trú của Dã.

https://thuviensach.vn

Lâm Bô

[131] Nguyễn công nguyên tác

Kê lộc nhiêu tha cống thụy đồ

Hạc mai khuy ngã chiếm Tây hồ

Thỉnh tuân Phong thiện phân vân nhật

Tằng phủ xa trần cặp thảo lô.

Dịch :

Hươu gà nhường mặc bọn cao sang

Mai, hạc Tây hồ chiếm một phương

Phong thiện lăng nhăng xin chớ hỏi

Lều tranh mai, tuyết, bụi không vương.

Song Quỳnh nguyên tác

Lư tại Cô sơn, chí bất cô

Hữu mai, hữu hạc túc cung ngô

Thái sơn Phong thiện phan sài 114 nhật

Thả hỉ khinh yên bất đáo hồ

Bô ẩn cư, kết lư Tây hồ Cô sơn. Tài mai súc hạc dĩ tự lạc. Hữu thi vân :

«Mậu Lăng tha nhật cầu di kiểu. Do hỉ tằng vô Phong thiện thư».

Dịch :

Lều ở Cô sơn, hứng chẳng cô

Có mai có hạc đủ ngao du

Thái sơn phong thiện khi mồi lửa

Mừng, khói kia không lại được hồ.

Bô làm lều cỏ trên non Cô ở Tây hồ để ẩn danh, ông trồng mai nuôi hạc để bầu bạn làm vui. Thơ ông có câu : «Mậu Lăng ngày tháng xem di cảo, Phong thiện mừng rằng chẳng dự thư».

https://thuviensach.vn

Vương khâm Nhược

Nguyễn công nguyên tác

Thủ xướng Thiên thư nhưỡng họa cai

Cư nhiên nhụy tướng điếm trung đài

Mã công không hữu điền ưng phẫn 115

Nhất hốt ưng hà xá quỷ khôi

Dịch :

Thủ xướng thiên thư để vạ gây

Tướng lùn đài viện nhục mang lây

Mã công bồi đắp sao không đặp

Buông thả chi cho tụi quỷ ngày.

Song Quỳnh nguyên tác

Thiên Hùng thủ tướng diệc đa tài

Bế các tu chai địch bất lai

Đương nhật Đàm uyên lao kế hoạch

Quân vương hà bất sử tu chai.

Kham Nhược đa trí, đương Khiết đan nhập khấu, Khấu Chuẩn phù đế

thân chinh, cụ kỳ trung trở, nãi xuất tri Thiên hùng quân. Địch chí thành hạ, thúc thủ vô sách, bế môn tu trai tụng Kinh nhi dĩ.

Dịch :

Tướng giữ Thiên Hùng lắm mẹo hay

Muốn ngăn giặc lại chỉ ăn chay

Đàn uyên vất vả ngày ngăn giặc

Vua chẳng phong cho chức Quí thày

Khâm Nhược nhiều mánh khôn ngoan, gặp khi rợ Khiết Đan vào cướp.

Khấu Chuẩn theo vua đi thân chinh. Chuẩn sợ trong khi hành quân có nhiều https://thuviensach.vn

trở ngại, bèn báo trước cho Vương khâm Nhược chỉ huy cánh quân Thiên Hùng biết để phòng bị. Khi giặc kéo đến dưới thành. Nhược bó tay không nghĩ được kế sách gì, ông quay ra đóng chặt cửa thành rồi tụng kinh và ăn chay để cầu cho giặc lui.

https://thuviensach.vn

Vương Tăng

[132] Nguyễn công nguyên tác

Thiệt kiếm tru gian Đế tọa thanh

Khôi nho tác dụng quán quần anh

Trạng nguyên Tể Tướng sinh tiền định

Nhất thủ mai hoa vạn lý trình

Dịch :

Lưỡi như gươm sắt giết gian thần

Nho giới đương thời, bậc quán quân

Tể tướng, Trạng nguyên trời định trước

Vịnh mai… muôn dặm… rõ tinh thần

Song Quỳnh nguyên tác

Tường phù 116 nghênh hợp bỉ hà nhân Chính trực tranh như Xã tắc thần

Chân thị Trạng nguyên, chân Tể Tướng

Mai hoa phú tựu dĩ truyền thần

Vương Tăng, Tống Trạng Nguyên Tể Tướng, vị đệ thời, hữu vịnh mai thi vân : Tuyết trung vị luận điều canh sự, Tiên hướng bách hoa đầu thượng khai. Nhân tri kỳ tất Trạng nguyên, Tể tướng. Hậu vi Tống hiền tướng.

Dịch :

Tường phù đưa đón tưởng rằng ai !

Xã tắc bầy tôi… đủ mọi tài

Xứng đáng Trạng Nguyên, kiêm Tể Tướng

Tinh thần thấy ở vịnh hoa mai

Vương Tăng, Trạng nguyên kiêm Tể Tướng trào Tống. Khi chưa thi đậu, ông làm thơ vịnh mai có câu : Trong tuyết chưa bàn canh ngọt lạt, https://thuviensach.vn

Đứng đầu nở trước cả trăm hoa. Xem thơ, người đời đó biết chắc ông sẽ

đậu Trạng nguyên và làm Tể tướng. Quả nhiên sau ông là một vị Tể tướng hay của trào Tống.

https://thuviensach.vn

Tăng tôn Đạo

Nguyễn công nguyên tác

Xâm xâm loạn bản khởi cung vi

Thiệt chiến thùy thôi Lã, Võ 117 ky Khước đắc «Ngư đầu» tham chinh tại

Đỉnh nguyên vô nhiễm triết long phi 118

Dịch :

Cung vi gốc loạn thấy nhơn nhơn

Lã, Võ, gương xưa đã chập chờn

«Đầu cá» dùng quyền ngăn chặn khiến :

Rồng bay không bị Trạnh đua hơn.

Song Quỳnh nguyên tác

Ngư đầu ngạnh trục thỉ cô trung

Tảo vi cung đình tiếp nữ nhung

Lã, Võ thần kê nan tái xướng

Phi long bất phục tác bàn long 119

Tôn Đạo sĩ Nhân Tôn triều, thời Thái hậu lâm triều, xâm xâm hữu Lã, Võ chi thế, hạnh hữu Tăng công cốt ngạnh, bỉ phương nhiễm chỉ nguyên đỉnh, nhi hữu dĩ hàm kỳ khẩu. Sử Nhân tôn bất vi bàn long nhi vi phi long.

Dịch :

«Đầu ngư» ngay thẳng giữ lòng trung

«Giặc cái» cung đình sớm dẹp xong

Lã, Võ mái giầu không gáy lại

«Rồng bay» không bị hóa «Rồng gông»

Tôn Đạo làm quan trào Tống Nhân tôn, lúc đó bà Thái hậu ra coi trào, nhơn nhơn có ý muốn bắt chước quyền thế của Lã hậu và Võ hậu. May có https://thuviensach.vn

Tăng công là người cương trực trung chính dùng lời lẽ bác đi, nên con «giải cái» đành phải ngậm miệng. Do đó Nhân tôn không bị làm kiếp rồng bị

cùm kẹp mà là rồng bay.

https://thuviensach.vn

Hàn Kỳ

Nguyễn công nguyên tác

Nhất Hàn uy vọng chấn tây biên

Ca hạ thanh trung đế đắc hiền

Oán võng bất kinh tha đả tận

Hậu triều thân hốt thượng nguy nhiên

Dịch :

Ông Hàn danh vọng dậy Tây biên

Tiếng hát dân reo : Nước được hiền !

Oán võng không gờm, thu phục hết

Trào sau danh giá lại cao thêm

https://thuviensach.vn

Trọng Yêm

Nguyễn công nguyên tác

Vạn quyển hung trung thập vạn binh

Đăng triều khảng khái thụ huân danh

Bút hoành Đông các, Thần tâm 120 hướng

Việt trấn Tây thùy tặc phủ kinh.

Dịch :

Muôn cuốn trong lòng, chục vạn binh

Vô triều khảng khái được vang danh

Bút phê Đông các, lòng vua phục

Dáo trấn miền tây giặc phải kinh

Phụ chú

Hàn Kỳ, Trọng Yêm đều văn võ toàn tài, trung vua yêu nước. Xin xem bài Dao trong phần phụ chú dưới đây sẽ rõ.

https://thuviensach.vn

Hàn Phạm

Song Quỳnh nguyên tác

Trung nghĩa đồng đăng trọng trách thành

Triều cương biên sự lưỡng quan tình

Bắc lân tây cự vô hoàn cục

Sĩ hạ dân ca hữu thái bình.

Thời tây bắc đa sự, Đế bãi Hạ Thúc, dụng Hàn Ký, Phạm trọng Yêm, Sĩ hạ vu triều, dân ca vu lộ. Thường kinh lược Tây biên, cảnh thượng dao viết : Quân trung hữu nhất Hàn, Tây tặc văn chi kinh phá đởm. Quân trung hữu nhất Hàn, Tây tặc văn chi tâm đởm hàn.

Dịch :

Trung nghĩa nêu danh, trọng trách thành

Trong trào ngoài cõi, thảy vang danh

Bình Tây trấn Bắc đều yên ổn

Đất nước thanh bình, nghiệp… sử xanh.

Lúc đó, miền Tây Bắc nhiều việc, vua bãi chức quan Trấn thủ Hà Thúc, rồi dùng Hàn Kỳ, Phạm trọng thay thế. Hai ông nhận chức, trong triều khanh sĩ vui mừng, ngoài cõi dân gian ca hát đầy đường. Thường hai ông đi kinh lược miền tây, dân chúng đặt bày ca dao tán tụng : Phạm công có mặt trong quân

Giặc Tây nghe tiếng xa gần mật tan

Trong quân có bóng cụ Hàn

Giặc Tây nghe tiếng tim gan rụng rời.

https://thuviensach.vn

Phú Bật

Nguyễn công nguyên tác

Lỗ đình chuyên đối triết cường di

Đương quốc huân danh á nhất Quỳ 121

Thập tải cư gia thần dĩ lão

Kỷ hồi ngưỡng ốc Đế do tri

Dịch :

Sân giặc cãi với bọn rợ mạnh

Ông Quỳ danh lớn đáng so sánh

Tháng năm mài mòn tuổi già nua

Vua rõ : xa nhà lòng hiu quạnh.

Song Quỳnh nguyên tác

Sứ tiết đường đường lâm bỉ nhung

Thử tâm linh khiết luyện tinh trung

Miếu đường ngữ mỗi 122 vu trù sách

Toàn trượng hành nhân 123 thốn thiệt công

[134] Bật tại Nhân tôn thời, dữ Hàn, Phạm tề danh. Phụng sứ Khiến đan, khi triết cường di, toại thành hòa hiếu.

Dịch :

Cờ tiết khơi khơi dụ rợ Nhung

Lòng do sắt đá luyện tinh trung

Miếu đường ngăn mỗi bao mưu lược

Đều cậy người đi… tấc lưỡi dùng…

Bật làm quan trào Nhân tôn, cùng với Hàn Kỳ, Phạm trọng Yêm ngang hàng về danh tiết, ông phụng mạng đi sứ Hung nô, dùng khí tiết bắt bẻ được bọn rợ mạnh, dựng thành hòa hiếu.

https://thuviensach.vn

Đường Giới

Nguyễn công nguyên tác

Kháng chương cảm phát đại thần tư

Đỉnh hoạch do cam chích khởi từ

Đáo để chính nhân, thiên tất hựu

Thùy vân đại dụng sấm do thi

Dịch :

Dám kháng Đại thần, sớ mấy chương

Vạc sôi không ngán, nữa tha phương

Chính nhân vận mạng do trời giúp

Đại dụng lời can sấm để gương.

Song Quỳnh nguyên tác

Nhất triêu khấu tháp chử Thần lưu 124

Đỉnh hoạch đương tiền khởi túc ưu

Trung tín bình sinh năng bất tử

Hoài ba do thiếp huống Anh châu.

Giới đình hặc Ngạn Bác, Đế nộ tương viễn soán. Giới viết : «Thần trung phẫn sở khích, đỉnh hoạch bất tỵ, hà từ ư chích». Toại biếm Anh châu.

Dịch :

Dưới cờ một sớm trước giường tâu

Không sợ bầy gian bỏ vạc dầu

Trung tín bình sinh ai sợ chết

Sông Hoài còn vượt, huống Anh châu

Giới trước triều đình dâng sớ hặc tội gian thần là Ngạn Bác. Vua giận lắm định đổi đi xa. Giới tâu : «Thần do trung tâm phẫn khích mà hạch tội, https://thuviensach.vn

dù có bắt bỏ vạc dầu thần cũng không tránh, có sợ gì phải đổi đi xa !» Vua bèn xuống chiếu đổi ra Anh châu.

https://thuviensach.vn

Vương đức Dụng

Nguyễn công nguyên tác

Kiểu kiểu đăng đàn, Hắc tướng công

Anh uy nghị trạng động Khương Nhung

Tây khu bắc báng hoàn nhân mạo

Tướng pháp hưu khoa thiết diện hùng

Nghi kỳ mạo loại, Nghệ tổ toại bãi.

Dịch :

Mạnh mẽ trên đàn… hắc tướng công

Khương nhung nghe tiếng sợ oai phong

Bị dèm mặt xấu, vua ngưng chức

Tướng pháp : đừng khoe mặt sắt hùng

Vì nghi kỵ sắc mặt, vua Tống Thái tổ (Nghệ tổ) bãi chức của ông.

Song Quỳnh nguyên tác

Hồ mã lâm giang áp trọng binh

Hắc vương tam lộ khải hành doanh

Miếu đường dĩ định hòa Nhung cục

Soái Tướng hà lao khổn ngoại chinh.

[135] Đức Dụng tích chiếu công trí vị khu mật phủ. Danh văn tứ di.

Thời Khiết đan binh áp cảnh, Chiếu Vương đức Dụng phán Định châu kiêm tam lộ Đô bộ thự, sắc tập sĩ tốt, sĩ giai khả dụng.

Khiến đan sử nhân lai chiêm. Chiêm giả qui cáo vị Hán binh tương đại chí. Nghị hòa ích quyết. Án Đức Dụng trạng mạo hùng nghị, diện hắc.

Nhân ho vi «Hắc vương tướng công».

Dịch :

Trọng binh Hồ đóng ở bến sông

https://thuviensach.vn

Ba lộ «Vua đen» rắp tấn công Nhưng tại miếu đường hòa cuộc định

Biên cương tướng soái được thong dong.

Vương đức Dụng lập nhiều chiến công, đã được cử vào phủ Khu Mật, tiếng tăm lừng lẫy cả đến các bộ lạc mọi rợ bốn phương. Gặp lúc Khiết đan đem quân đóng giáp ranh giới. Triều đình xuống chiếu cho Đức dụng làm Đô Đốc các Bộ thự ba lộ quân ở Định châu, ông vâng lệnh cho triệu tập sĩ

tốt. Tinh thần sĩ tốt đều hăng hái.

Khiết Đan cho người lại thăm dò. Người thăm dò về trình : Binh sĩ

người Hán thế mạnh lắm sắp kéo đến. Do đó Khiết đan xin với Tống Triều bàn về hòa hiếu. Xét Vương đức Dụng trạng mạo hùng tráng nghiêm nghị, da mặt đen, người đương thời kêu ông là «Vua mặt đen».

https://thuviensach.vn

Bao Cực

Nguyễn công nguyên tác

Bao công nhất tiếu tự thanh hà

Tật ác tuy nghiêm chính bất hà

Đáo xứ phụ đồng tri Thị chế

Đương triều thích hoạn uý Diêm La

Dịch :

Tiếng cười Bao Cực tựa sông trong

Ghét ác… nhưng mà hà khắc không

Thị chế trẻ già đều biết tiếng

Diêm La quan lại sợ oai ông

Song Quỳnh nguyên tác

Thanh như băng oánh, khiết như sương

Quan tiết hà tằng đáo hoạn đường 125

Tình ngụy mạc đào, minh sát giám

Khai phong phủ thự hữu Diêm vương

Cực tính tiễu trực, nhân dĩ kỳ tiếu tị Hoàng hà thanh. Tri Khai phong thời, Kinh sư ngữ viết : Quan tiết bất đáo, hữu Diêm La Bao lão, đồng tê phụ nữ, diệc tri kỳ danh. Hô vi «Bao thị chế».

Dịch :

Trong như băng luột, sạch như sương

Gan óc xem qua biết mối rường

Thị chế trẻ già đều biết tiếng

Đời ca : Phong phủ có Diêm vương.

Bao Cực tính ngay thẳng, người đời ví tiếng cười của ông như nước sông Hoàng. Khi ông làm Tri phủ ở Khai phong, người Kinh sư có làm bài https://thuviensach.vn

tụng trong có câu : «Đầu óc không thấu đáo, có Diêm la Bao lão. Từ trẻ nít đến bà già, đều phục danh trung hậu». Toàn dân đều kêu là «Bao thị chế».

https://thuviensach.vn

Triêu Biên

Nguyễn công nguyên tác

Hạc cầm thanh tháo oánh bặng hồ

Thiết diện Đài quan chúng vọng phù 126

Tân pháp thùy khai không khổ hổ

Dạ hương tằng thử cáo thiên vô.

Dịch :

Một hạc một đàn tiết sáng trong

Đài quan mặt sắt, khắp dân trông

Sợ dân lắng đắng vì hình pháp

Đêm, khấn tâu trời việc có không

Song Quỳnh nguyên tác

Thiết diện phong tài độc lẫm nhiên 127

Tam triều thạc phụ trực thanh truyền

Lão thần tâm sự chân vô quí

Thanh dạ phần hương khả cáo thiên.

Biện ví Ngự sử, đàn hặc bất tị quyền hạnh, nhân mục vi «Thiết diện Ngự sử», Tri thành nhất cầm nhất hạc tự tuỳ, Phàm chú nhật sở vi, dạ tất phần hương cáo thiên.

Dịch :

Mặt sắt ngôi cao, xét việc hay

Ba trào giúp giặp... thẳng tên bay

Lão thần tâm sự soi không thẹn

Đêm vắng dâng hương để giãi bầy

Biện làm Ngự sử, bọn quyền quí nếu có lỗi đều bị ông đàn hặc. Người thời đó coi ông là «Quan Ngự sử mặt sắt». Đi làm việc quan, ông thường https://thuviensach.vn

đem theo một hạc, một đàn. Ban ngày ông làm việc gì, đêm thanh vắng, ông đốt hương tâu để trời biết.

https://thuviensach.vn

Vương An Thạch

Song Quỳnh nguyên tác

Lực bài công nghị chủ canh tân

Ngộ Tống thương sinh quả thử nhân

Ảo tỉnh do lai đa hại sự

Vị ưng bạch nhãn tận gian thần

Dịch :

Không nghe công nghị, cốt canh tân

Người ấy Tống trào… mặt hại dân

Ảo vọng gây thành bao rắc rối

Đúng, sai ? mắt trắng … thảy gian thần

Song Quỳnh nguyên tác

Tắc, Khiết, phi tài, học thuật thiên

Đoan do Thương, Quản, ngộ Lâm nguyên

Tống triều khí vận tòng tư giáng

Thoại thế tiên cơ dĩ báo quyên

An Thạch, tướng Thần tôn, sáng lập tân pháp. Thiên hạ ngao ngao. Án Thiệu tử trị bình trung, tán bộ, Thiên Tân kiều. Văn Đỗ Quyên minh, viết

«Thiên hạ tương loạn, cầm điểu vi chi tiên triệu». Hậu nhị niên, An Thạch tướng, canh biến trí loạn.

Dịch :

Tắc, Khiết không tài, học thuật sai

Theo đòi Thương, Quản 128 uổng thay tài

Vận nhà Viêm Tống từ đây xuống

Đời nói : cơ trời… quyên báo tai

https://thuviensach.vn

An Thạch làm Tể Tướng trào Tống Thần Tôn, ông chủ mưu lập ra Tân Pháp, làm cho thiên hạ xao xuyến. Xét : Khi Thiên tử còn làm việc trong phủ Bình chương một bữa đi tản bộ trên cầu Thiên Tân nghe tiếng Đỗ

Quyên kêu, ông than : «Thiên hạ sắp loạn, nên chim chóc nó báo hiệu trước». Sau đó hai năm, Vương an Thạch làm tướng thay đổi Tân pháp để

đi đến loạn.

https://thuviensach.vn

Tư mã Quang

I

Lạc xã ưu du dĩ kỷ niên

Nhất chiêu quỳ tịch 129 khởi anh hiền

Tòng kim tứ hải tư đào thải

Ký Tạ kinh công mạc trướng nhiên

Công cự Lạc, sáng độc lạc viên, nghệ thi vân : «Tiên sinh độc hà sự, tứ

hải vọng đào thải».

Dịch :

Đất Lạc dong chơi đã mấy niên

Mai kia Tướng phủ rước anh hiền

Gặp khi bốn biển ưa đào thải

Gởi tạ Kinh công các nỗi niềm

Khi ở đất Lạc, ông dựng nhà mở vườn, kêu là : «Độc lạc viên» đề thơ

có câu : Việc gì tiên sinh muốn một mình, thiên hạ muốn đào thải.

II

Nhất Tướng thiên di lạc xã anh

Hi phong thế giới xát thời canh

Đố chi dịch tận dư căn tại

Thiệu thánh phân vân dĩ ám sinh.

Dịch :

Một tướng quay vào Lạc Xã Anh

Vui tươi thế giới chóng qua canh

Cành xâu tuy bẻ, nhưng còn rễ

Thiệu thánh lờ mờ đã thấy sanh.

Song Quỳnh nguyên tác

https://thuviensach.vn

I

Đức vọng huân danh nhất trọng thần

Quỹ chi ư đạo vị thâm thuần

[137] Nhược tòng học vấn thượng lý hội Tiện thị : Cao, Quỳ, Tắc, Khiết nhân

Dịch :

Đức lớn danh cao, bậc trọng thần

Riêng nghề làm tướng đạo chưa thuần

Bằng vào học vấn mà phê phán

Tắc, Khiết, Cao, Quỳ đáng dự chân

II

Lạc Xã ưu du khả thích tình

Miếu đường nga dĩ khởi Kỳ anh

Thiên di nhất lão tư đào thải

Bắc giác Hi ninh tệ cánh sinh

Quang tại Thần tôn triều, nghị tân pháp chử An Thạch, từ qui Lạc, dữ

Phú Bật đẳng vi Kỳ Anh hội. Triết Tôn sơ phục khởi vi Tướng. Quang vụ

khứ Hi ninh chi tân pháp, nhi bất năng khứ Hi ninh chi tiểu nhân. Hậu Sái Kinh xướng vi Thiệu Thuật chi luận, thiệu thánh phân vân, hựu chuyển nhi vi Hi ninh, diệc Ôn công vị Tận chính sự hữu dĩ khải chi dã. Dương Uý hữu ngôn viết : Quang nhược chi đạo, tiện thị Cao, Quy, Tắc, Khiết Duy bất tri đạo, cố ư chính sự vị thiện. Trình tử diệc thường viết : Quân thực trung hiếu thành thực, diệc chỉ thị thiên tư, học tắc toàn bất trí.

Dịch :

Lạc xã dong chơi đã thỏa tình

Miếu đường chốc lát dựng Kỳ Anh

Trời dành một lão tin đào thải

Nào biết Hi Ninh nát lại sinh.

https://thuviensach.vn

Dưới trào vua Thần tôn, Quang chống giải pháp «canh tân» của Vương an Thạch, ông từ chức về Lạc dương cùng với bọn ông Phú Bật mở hội Kỳ

Anh để cùng nhau ngâm vịnh. Trào Triết tôn, ông lại được vời ra làm Tướng, ông Quang hết sức loại bỏ chế độ Tân pháp của niên hiệu Hi Ninh, song ông không đuổi hết được bọn tiểu nhân của trào Hi ninh. Sau đó Sái Kinh xướng lên thuyết «Thiệu thuật». Vì thế mà lằng nhằng rồi chính trị

niên hiệu Thiệu Thánh lại trở lại y hệt thời Hi ninh. Đó cũng là lỗi Ôn công chưa rành rẽ về chính sự, nên không mở được lối thoát. Người thời đó Dương Úy có nói : Nếu Tư mã Quang biết rõ đường lối, thì tài đáng sánh với các ông : Cao, Quỳ, Tắc, Khiết. Chỉ vì chưa rõ đường lối, nên chính sự

không được lành mạnh. Trình tử cũng thường nói : Quang rất ư trung hiếu và thành thực, đó là thiên tư, còn nói về học thì chưa thể kêu là trí.

https://thuviensach.vn

Âu dương Tu

Nguyễn công nguyên tác

Kỷ phiên tư gián lập đan đình

Đảng luận trung ngôn động Đế thinh

Lực tứ Hàn văn năng phục cổ

Tình thiên bộc nghị khước vi kinh

Dịch :

Đứng trước sân rồng, vị gián quan

Lời trung luận thuyết chúa hân hoan

Sức theo Hàn Dũ câu văn cổ

Tứ, trái Kinh nhưng nghĩa lý toàn.

Song Quỳnh nguyên tác

Thùy thị tư văn tác chủ trương

Lê Xương chi hậu hữu Âu Dương

Tam triều tri ngộ tham đài các

Duy thử hùng văn độc thiện trường.

Tu lịch sĩ Nhân tôn, Anh Tôn, Thần Tôn, Thị thời văn thế ty nhược, Tu đắc Dũ di thảo, khổ tâm thám tích, toại dĩ cổ văn danh thiên hạ.

Dịch :

Ai vị tư văn đứng chủ trương

Xương Lê sau đó có Âu Dương

Ba triều tri ngộ nơi đài các

Duy lối hùng văn diễn mạch trường

Âu dương Tu làm quan trải thờ ba triều : Nhân tôn, Anh tôn và Thần tôn. Thời đó văn thể ngày một suy nhược, ông tìm được bản thảo của Hàn https://thuviensach.vn

Dũ để lại, ông chịu khó xem xét xúc tích để phổ biến. Do đó mà ông được tiếng lừng lẫy về Cổ văn với thiên hạ.

https://thuviensach.vn

Lạc xã Kỳ Anh

Song Quỳnh nguyên tác

Kỳ niên, kỳ đức hựu kỳ tài

Khước luyến viên lâm sơn thủy giai

Mục hạ trượng lê qua phạn chúng

Tuyết dư thùy vị phóng xuân hồi

Thời An Thạch bỉnh chính, quần tiểu tiến dụng chư hiền thoái xứ, Văn ngạn Bác, Phú Bật, Tư mã Quang đẳng cộng thập tam nhân, tương dữ vi Lạc xã Kỳ anh hội, trí tửu tương lạc, ưu du vô sự.

Dịch :

Tuổi già đức lớn lại tài cao

Mến cảnh vườn cây đẹp biết bao

Tay chống gậy lê, vin trái chín

Tuyết tan xuân đến… thú thanh tao.

Khi An Thạch coi chính sự, bọn tiểu nhân được triều đình tin dùng, các người hay đều lui về ẩn dật. Tụi ông Văn ngạn Bác, Phú Bật, Tư mã Quang tất cả 13 người cùng nhau lập một thi xã kêu là «Lạc xã Kỳ anh». Hàng ngày đem rượu ra cùng nhậu để mua vui, dong chơi không màng đến việc đời.

https://thuviensach.vn

Văn ngạn Bác

Bổ lục Nguyễn công vịnh Văn ngạn Bác

Mộng bốc danh thần tướng nghiệp ưu

Dị nhân tướng Tống loát tiền hưu

Bạch ma xuất tự đăng lung cẩm 130

Phó, Lã đương niên hữu thử phầu

Dịch :

Thỏa mộng danh thần, nghiệp tướng tài

Người hay giúp Tống vượt chông gai

Chiếu vua phát tự nới màn gấm

Phó, Lã xưa, người đáng sánh vai.

https://thuviensach.vn

Tô Thức, Tô Triệt

Nguyễn công nguyên tác

Chế khoa nhị đẳng, hoạn tam thiên

Ngạnh luận thù thi phận cố nhiên

Tư đảng hề vi môn thụ xí

Khổng tương khách khí não Y Xuyên

Dịch :

Chế khoa hai bậc, mấy di thiên

Móc mói… đời xa, phận cố nhiên

Đảng phái cờ treo nơi chính cửa

Những toan khách khí với Y Xuyên 131

Song Quỳnh nguyên tác

Bút trận từ phong khởi bất hùng

Mi sơn tú dục nhất môn trung 132

[139] Tân kinh tự thuyết phân vân nhật Hạp bả hùng văn cổ sĩ phong.

Tô thức, Tô Triệt dĩ chương văn danh. Nhân tôn thời, huynh đệ đồng đăng Chế khoa. Dữ phụ Tô Tuân, xưng «Tam Tô».

Dịch :

Trân bút lời văn há chẳng hùng

Non Mi chung đúc một gương trong

Tân Kinh thuyết đó phân vân mãi

Chẳng lấy văn hùng gọi sĩ phong.

Tô Thức, Tô Triệt do tài văn chương được nổi danh, trào Tống Nhân tôn hai anh em cùng đậu Chế khoa, với cha là Tô Tuân làm quan một triều.

Đời kêu là «Ba ông Tô».

https://thuviensach.vn

Tam xá nhân

Nguyễn công nguyên tác

Tề sử tàng văn đệ kế huynh

Tống trào hoàn hữu xá nhân danh

Hứa đa hậu phúc cô vô luận

Nhất nhật phi trung vạn cổ vinh

Dịch :

Tề sử từng nghe em nối anh 133

Tống trào lại thấy xá nhân danh

Phước sau nhiều ít chưa bàn tới

Một tiếng Trung là muôn thuở vinh

Song Quỳnh nguyên tác

Bỉ tự bằng gian, ngã tuẫn công

Nhất chiêu kháng chiếu động thần trung

Chức tuy tận lạc danh trường tại

Do vị Triều đình thụ trực phong.

Tống mẫn cầu, Nghệ Tụng lý đại Lâm, Hi ninh thời tịnh tri chế cáo. An Thạch tiến Lý Định vi ngự sử, Tam nhân phong hoàn chế thư, tịnh lạc chức.

Thiên hạ vị chi «Hi Ninh tam xá nhân».

Dịch :

Mặc kẻ bầy gian, ta giữ công

Chiếu vua phản đối, động sân rồng

Chức dù bị mất danh còn mãi

Tính thẳng vì trào gây tác phong

Tống Mẫn Cầu, Nghệ Tụng, Lý đại Lâm, cả ba cùng «Trí chế cáo»

niên hiệu Hi Ninh. Sau Vương an Thạch tiến Lý Định làm Ngự sử. Ba https://thuviensach.vn

người thấy vậy, gói Chế thư nộp trả Triều đình. Cả ba đều bị cách chức.

Song được Thiên hạ khen là «Ba xá nhân trào Hi Ninh».

https://thuviensach.vn

Trần Hòa

Kháng sớ kim giai bậc họa cơ (ky)

Dẫn cư hoàng tuất phạm thiên uy

Thần ngôn bất dụng sơn hà toái

Bệ hạ hà vi tích toái y

Dịch :

Dâng sớ thềm vàng… mặc họa tai

Áo vua kéo níu phạm thiên oai

Thần can, tránh vạ non sông rách

Rách áo xin vua chớ tiếc hoài

Song Quỳnh nguyên tác

Trảm nịnh vô nhân tích Thượng phương

Trừ gian nhất sớ lẫm thu sương

[140] Khiên cư mạc tích quân y toái

Khước khủng Kim nhân tận liệt thường

Hòa đương Huy tôn thời vi hữu chính ngôn. Sớ hặc Đồng Quán, nguyện hàm soán chi. Đế phất y khởi. Hòa dẫn Đế y thỉnh tất kỳ thuyết. Cư

lạc. Đế viết : toái ngã y hĩ. Hòa ngôn : Bệ hạ bất tích toái y, thần khởi tích toái thủ. Toại tọa biếm. Nội thị thỉnh dịch y. Đế viết : Lưu chi dĩ tinh trực thần.

Dịch :

Giết nịnh không cần kiếm Thượng phương

Lời dâng trong sớ lạnh như như sương…

Áo vua níu lại không e rách

Chỉ sợ người Kim xé nát rường.

https://thuviensach.vn

Hòa làm chức Hữu Chính ngôn trào Huy tôn. Ông dâng sớ hặc tội Đồng quán, xin biếm ra ngoài triều. Vua không nói gì đứng dậy toan đi, Hòa níu lấy áo vua xin cho biết ý kiến. Vạt áo của vua bị đứt. Vua nói : rách áo ta rồi ! Hòa nói : Bệ hạ không nên tiếc rách áo, cũng như hạ thần không sợ bể đầu ! Vì thế, ông bị biếm. Nội thị xin thay áo. Vua nói : Cứ để lưu đấy, để khen người nói thẳng.

https://thuviensach.vn

Phạm Trấn

Bổ lục Nguyễn công vịnh Phạm Trấn

Ngật lập triều đoan phủng gián thư

Tam phiên đĩnh tiết tái huyền xa

Tế dân hữu thác ngô kham lão

Vãn cảnh sơn dung thượng nghĩ như.

Dịch :

Đứng giữa sân trào dâng gián thư

Ba phen giữ tiết định treo xe

Giúp dân cá khách ta về nghỉ

Viếng cảnh non xưa… vẫn đẹp như…

https://thuviensach.vn

Đặng Túc

Song Quỳnh nguyên tác

Cao mục 134 thời gian cảm tự an

Điều trần thập gián thỉ trung can

Quân vương nhược dục an lê thứ

Tọa hữu đương quyền tác giám quan.

Huy tôn dâm xỉ vô độ. Túc hiến thập gián hữu thi vân : «Đãn nguyện quân vương an bách tính, Quốc trung hà sự bất xuân phong». Thái học sinh viên, thượng thư phúng gián, tự Đặng Túc thủy.

Dịch :

Mầm loạn xa nhìn dám tự an

Điều trần mươi sách tỏ trung can

Đức vua như muốn yên trăm họ

Bên phải nên treo bảng «Giám quan»

Vua Tống Huy Tôn dâm dật xa xỉ không sao nói hết, Túc dâng mười điều can, trong thơ có câu : «Xin với đức vua yên trăm họ, ngày nào trong nước cũng xuân phong». Thái học sinh dâng thơ can vua bắt đầu từ Đặng Túc trước tiên.

https://thuviensach.vn

Đồng Quán

[141] Nguyễn công nguyên tác

Khai biên Sứ tướng vọng nguy nguy 135

Bản sắc nguyên lai thị thúc y

Thử soán hà thời đầu dĩ tú

Xất thanh do tác Đại vương uy.

Dịch :

Vòi vọi ngôi cao rạng cõi bờ

Sắc mầu, đặc áo trát mùi dơ

Chuột đàn thấy động lao đầu trốn

Hống hách vương hầu nạt trẻ thơ.

https://thuviensach.vn

Khâm tôn

Phụ lục Nguyễn công vịnh Khâm tôn

Lão Sung giải chức Ly Cương hành

Gian tể vô mưu địch áp thành

Phó Bắc hữu kỳ viên dĩ giá

Không lao thần tướng đấu Kim binh.

Kim binh chí, dụng Quách Kinh «lục giáp thần tướng pháp» ngữ địch, thành toại hãm, Đế bị chấp Bắc hành.

Dịch :

Lão Sung từ chức, Lý Cường thay

Gian tể vô mưu, thành bị vây

Lên Bắc, vua đành cho giặc bắt

Đánh Kim thần tướng uổng công thay.

Quân Kim đến, vua dùng lục giáp thần tướng của Quách Kinh cự giặc, thành hãm, vua bị bắt về bắc.

https://thuviensach.vn

Đồng Quán

Song Quỳnh nguyên tác

I

Súy thần danh vọng xuất yêm môn

Tinh tiết đường đường hạ Thái Nguyên

Kim hữu mã tê, Đồng hữu thử

Mã nhưng vị đáo, thử tiên bôn

Dịch :

Tôi tớ dùng làm tướng với quan

Thái nguyên cờ rũ, đúng hay oan

Giặc kim như ngựa, Đồng như chuột

Vó ngựa chưa tung, chuột đã chuồn.

II

Soái tướng môn phong, hoạn nhụ lưu

Biên trủ chuyên ủy cá thần mưu

Quân vương Bắc thú vô tu oán

Truyền thoại quần yêm vị tuyết cừu.

Quán, dĩ hoạn giả đắc hạnh, vị chí Thái sư Nguyên soái. Thời kim hứa quy Vân trung chư châu, khiển Quán vãng thụ. Chí Thái nguyên, văn Kim bại minh Nam hạ. Kinh dục độn. Tri phủ Trương hiếu Thuần chỉ chi viết : Đại Vương khứ nhân tất dao. Quán nộ sất chi, toại khứ. Hiếu Thuần Thán viết : Bình sinh Thái sư tác kỷ hứa uy vọng, lâm sự nãi phụng đầu thử soán.

Dịch :

Soái Tướng cho bầy hoạn nhụ kiêm

Đạc quyền trù tính việc ngoài biên

Vua đi thú Bắc, không nên oán

Nghe nói : Bầy yêm sẽ rửa hiềm...

https://thuviensach.vn

Quán xuất thân là hoạn giả được vua yêu, làm đến chức Thái sư, Nguyên súy. Lúc đó nước Kim hứa trả cho Tống các châu thuộc Vân Trung, Triều đình cho Quán thay mặt tiếp thu. Khi đến Thái Nguyên, Quán nhận được tin Kim bội ước tiến đánh về phương Nam, Quán sợ quá định chạy trốn. Quan Tri Phủ Trương hiếu Thuần gàn lại nói : «Nếu Đại vương bỏ

chạy lòng người dao động thì sao ?» Quán giận nạt nộ quan phủ rồi bỏ đi.

Thấy vậy, Hiếu Thuần than : «Hàng ngày Thái sư tác oai tác phúc bao nhiêu, lúc lâm sự chạy trốn như chuột vậy !»

https://thuviensach.vn

Lý nhược Thủy

Nguyễn công nguyên tác

Khởi hữu trung thần sự nhị vương

Mạ Kim phún huyết toái do hương

Sinh tằng cẩu bối ô tri nghĩa.

Diện thuyết Nam triều Lý Thị Lang

Dịch :

Trung thần thờ chúa quyết không hai

Máu miệng phun ra chửi giặc hoài

Lũ chó biết đâu là lễ nghĩa

Thị Lang trào Tống chẳng đơn sai.

Song Quỳnh nguyên tác

Tạc thế tuy cường thần tiết cương

Giới lân 136 bất dịch ngã quan thường

[142] Xỉ thần câu toái, đan tâm tại

Tử nghĩa tranh truyền Lý Thị Lang.

Nhược Thủy vi Thị Lang tòng Khâm Tôn như Kim doanh. Kim bức dịch phục. Dịch Thủy bão khốc để Kim vi cẩu. Chúng kích chi, phốc địa, mạ bất tuyệt khẩu, toại qua phá kỳ thần xỉ, phún huyết nhi tử kim nhân tương dữ ngôn viết : Liêu vong tử nghĩa giả thập sổ, Nam triều duy Lý Thị

lang nhất nhân.

Dịch :

Thế giặc dù hăng, thần quyết gan

Áo xiêm chẳng chịu vận theo Man

Lưỡi răng dù nát lòng son vẫn

Giữ nghĩa danh truyền Lý Thị Lang

https://thuviensach.vn

Nhược Thủy làm Thị Lang theo vua Khâm Tôn sang doanh quân Kim, Tướng Kim bắt Khâm tôn phải thay quần áo như người Kim. Nhược Thủy ôm vua khóc lóc và mắng chửi người Kim là chó. Bị chúng đánh lăn ra đất mà miệng ông vẫn không ngớt chửi mắng, sau bị chúng rạch môi bẻ răng, ứa máu ra rồi chết. Người Kim nói với nhau : «Nước Liêu mất nước, bầy tôi vì nghĩa mà chết có cả chục. Nay Nam triều mất nước duy có Lý Thị

Lang».

https://thuviensach.vn

Tần Cối

Nguyễn công nguyên tác

Lỗ đình gian tế cử triều nghi

Giai sĩ thiên mông đế quyến tri

Nhị sách tủng nhân duy nhất tự

«Hòa» năng ngu Tống khởi phi ký.

Dịch :

Thân làm gian tế cả triều nghi

Sĩ được vua tin bởi lẽ gì

Hai sách dối người bằng một chữ

«Hòa» làm vua Cống hóa ngu si.

Song quỳnh nguyên tác

Thiên bất sinh Cao, Cối bất sinh

Lão gian nhất nhập Tống triều khuynh

Giang Nam địa khí hà đa Cối

Mạn dẫn thù liên 137 bố mãn đình.

Cối tự Kim hoàn, triều sĩ giai nghi chi, Cao Tôn độc tín dụng chi, tác tướng chi hậu, vi Kim gian tế, nhất chủ hòa nghị.

Dịch :

Trời chẳng sinh Cao, Cối chẳng sanh

Lão gian làm Tướng, Tống trào khuynh.

Giang Nam khí đất sao nhiều cối 138

Một đứa dây dưa cả Tống đình.

Cối từ khi sang sứ Kim về, khanh sĩ trong triều đều nghi kỵ Cối là gian tế cho Kim, duy có vua Cao tôn là tin dùng. Sau khi Cối được làm Tướng, một mực chủ hòa, làm gian tế cho nước Kim ra mặt.

https://thuviensach.vn

Lý Cương

Nguyễn công nguyên tác

Kháng trung sổ sớ trấn triều cương

Giản tướng điều binh quyết ngoại nhương

Đế tự dục hòa khanh thả khứ

Chủ minh quốc thị hữu Uông, Hoàng

Dịch :

Mấy phen dâng sớ Mở triều cương

Kén Tướng điều binh chống ngoại nhương

Vua đã chủ hòa, khanh hết chỗ...

Chủ trương việc nước, trả Uông, Hoàng

Song Quỳnh nguyên tác

Bán bích thiên an sự thế nan

Trung mưu tài thượng, tức đầu nhân

Lâm giang lỗ kỵ tương thùy át

Dĩ hữu Uông, Hoàng lưỡng cá gian

Cương vi nhân trung nghĩa, tại Cao tôn thời vi tướng thất thập nhật, vi Uông bá Ngạn, Hoàng tiềm Thiện sở sàm. Bãi chức.

Dịch :

Nửa cõi cầu an, việc khó bàn

Người trung, việc nước mặc thời gian

Bên sông ngựa giặc ai ngăn cản

Đã có Uông, Hoàng hai đứa gian

Cương là người trung nghĩa, trào Cao tôn làm tướng được bảy mươi ngày, rồi bị Uông bá Ngạn, Hoàng tiềm Thiện dèm pha bị bãi chức.

Chú thích thêm

https://thuviensach.vn

Nhà Nam Tống lúc này đã bị giặc chiếm cả phương Bắc, vua tôi chạy sang phương Nam, không có chí tiến thủ, đều nặng óc cầu an, lại bị thằng gian thần Tần Cối làm Tể Tướng đóng vai gian tế, đảng của Cối như Uông, Hoàng ngày một nhiều. Vì vậy mà Song Quỳnh trào lộng bằng câu : «Giang Nam địa khí hà đa Cối». Chua xót thay.

https://thuviensach.vn

Tôn Trạch

Nguyễn công nguyên tác

Trung nghĩa không lao kết lưỡng Hà

Uông, Hoàng xiết chẩu tại hà tha 139

Hoàn kinh chấp tấu quân hưu độc

Miếu toán ưng tuân nhất tự hoà

Dịch :

Hai Hà trung nghĩa họp công không

Vì tụi Uông, Hoàng, chúng phá trong

Bao sớ về kinh vua chẳng rõ

Chữ «Hoà» đường miếu đã khai thông

Song Quỳnh nguyên tác

Uy danh đức vọng tiếp cường Nhung

Đức vọng vô tâm Tấn, Tạ công

Di hận Trung nguyên vị khôi phục

Gian du bất tử, tử anh hùng

Trạch đương Cao Tôn thời, lưu thú Biện Kinh, liên kết lưỡng Hà trung nghĩa dân binh vi khôi phục kế. Tiền hậu thỉnh Đế hoàn Kinh nhị thập dư

sớ, giai vi Uông, Hoàng sở ức. Phẫn tật nhi tốt.

Dịch :

Uy danh giặc mạnh phải gờm ông

Chí lược ngang tài : Tấn, Tạ công

Giận nỗi Trung Nguyên chưa lấy được

Gian du không chết, chết anh hùng

Trạch, làm Lưu thú Biện kinh trào Cao tôn, ông liên kết với giới bình dân trung nghĩa ở hai tỉnh Hà để tìm kế lo phục Kinh đô. Trước sau ông https://thuviensach.vn

dâng hơn hai chục tờ sớ xin vua về Kinh để làm hứng khởi lòng dân chúng.

Song đều bị bọn gian thần là Uông, Hoàng dấu đi. Ông giận quá hoá bệnh rồi chết.

https://thuviensach.vn

Vương Ngạn

[144] Nguyễn công nguyên tác

Đô thống binh cường thiết lũy kiên

Phương trù đại cử cánh đồ nhiên

Di trào bất đắc long nhan diện

Không sử Anh hàng quyện chước tiên.

Dịch :

Lũy thép binh cương chiến đấu gan

Trù mưu Đô Thống phục giang san

Mặt rồng không thấy khi triều hạ

Luống để anh hùng chán dọc ngang

Song Quỳnh nguyên tác

Đô Thống doanh tôn hữu thiết thành

Địch nhân diệc uý Tướng quân danh

Thái Hàng ngưng nặc bình Nhung tích

Vô nại gian thần huý luận binh

Ngạn, Kiến viêm sơ vi Đô thống chế, lũ bại Kim nhân, lưỡng Hà hưởng ứng. Kim Tướng triệu kỳ Thủ lãnh, ty phá Ngạn lũy. Thủ lãnh khấp viết : Vương Đô Thống trại như thiết thạch, vị dịch đồ giã. Ngạn tụ binh Thái Hàng dục đại cử, Tôn Trạch tấu khiển chi. Vi Hoàng tiềm Thiện sở trở.

Trạch tốt, Ngạn nghệ Hành tại, lực trần sự thế nguyện Bắc phạt, Uông Hoàng nhị nhân đại nộ. Ngạn toại chí sĩ.

Dịch :

Doanh quan Đô Thống bền như sắt

Quân giặc gớm oai danh Tướng quân

Công việc bình Nhung dậy Thái Hàng

Không ngờ gian thần ngầm thông giặc

https://thuviensach.vn

Đầu năm Kiến Viêm, Ngạn làm Đô Thống chế, thường đánh quân Kim phải thua chạy, do đó nhân tài ở lưỡng Hà hưởng ứng. Tướng nước Kim triệu các thủ lãnh lại bàn kế phá đồn lũy của Ngạn. Bọn thủ lãnh khóc rồi nói : Trại của Vương Đô Thống bền như sắt, chưa hòng gì đánh phá được.

Lúc đó Ngạn đang đóng quân trên núi Thái Hàng định làm việc lớn. Tôn Trạch tâu xin giao quyền cho Ngạn, Khi Trạch mất, Ngạn vào triều trình bày về tình thế, xin tự đem quân Bắc phạt, Uông, Hoàng cả giận không cho, Ngạn không sao được đành về trí sĩ.

https://thuviensach.vn

Từ Huy Ngôn

Nguyễn công nguyên tác

Quan hà năng giảm, nhận hà kinh

Đại Tống trung thần khởi cẩu sinh

Thốn thiết dĩ vô do kích tặc

Từ bôi đoạn hốt tịnh oanh oanh

Dịch :

Quan không thể nhử, mác không kinh

Đại Tống trung thần há luyến sinh

Tấc sắt dù không, còn đánh giặc

Mảnh li, đoạn hốt, cũng oanh oanh…

Song Quỳnh nguyên tác

Nan tương độc lực thủ có thành

Khởi phục đê đầu… tác cẩu sinh

Tặc tửu hoàn đương quán tặc diện

Trịch bôi nhất kích để thiên binh

Huy tri Tấn ninh quân, Kiến Viêm sơ Kim lũ Thất nhập khấu.Thành phá bị cầm bất bái. Lũ Thất xuất kim chế hứa kỳ thế soái Diên an. Huy nộ

mạ. Lũ Thất cử kích hướng chi, Huy [145] ngôn phi khâm nghênh nhận.

Tặc ẩm dĩ tửu, Huy Ngôn chì bôi trịch Lũ Thất Toại tử chi. Sự văn, Đế

xưng kỳ trung quá ư Đoàn tú Quán.

Dịch :

Khôn đem độc lực giữ cô thành

Há lại cúi đầu sống nhục danh

Rượu giặc lại dùng bôi mặt giặc

Ném li mạnh gấp cả ngàn binh.

https://thuviensach.vn

Huy Ngôn giữ Ninh hạ khoảng đầu năm Kiến sơ, Kim lũ Thất vào cướp. Thành bị phá, ông bị giặc bắt, ông không chịu lạy. Lũ Thất đưa Kim chế ra dụ : «Nếu hàng sẽ cho đời đời làm Soái ở Diên An», ông chửi lại không nhận. Lũ Thất cầm kích hướng vào ông định đâm, ông cởi áo ra hứng lấy ngọn kích. Lũ Thất lại đem rượu ra mời, ông cầm li ném Lũ Thất.

Bị giặc giết. Vua Tống nghe chuyện. Khen ông trung hơn Đoàn tú Thực.

https://thuviensach.vn

Triệu Đỉnh

Nguyễn công nguyên tác

Ngoại hoạch quân trù, nội chấn cương

Trung hưng hiền tướng vọng đường đường

Hỉ du cánh bị gian thần mại

Trác thức hoàn thâu Yến thị lang.

Dịch :

Ngoài giữ quân cô, trong kỷ cương

Trung hưng hiền tướng rõ đường đường

Bị gian mua chuộc do tình cảm

Kiến thức thua xa Yến Thị Lang.

Song quỳnh nguyên tác

Trung hưng trù hoạch vị như hà

Di hận gian thần ngộ quốc gia

Thiên thượng dĩ thừa Cơ Vỹ khứ

Đan tâm lưu chiếu Tống sơn hà.

Đỉnh, trung nghĩa vi trung hưng hiền tướng xưng thủ. Chí tại khôi phục, bất tòng hòa nghị. Cập bệnh tốt, tự vi thi đề kỳ minh tinh vân : Thân ky Cơ vỹ Qui thiên thượng. Khí tác sơn hà tráng bản triều.

Dịch :

Trung hưng trù tính kế bao la

Chứa hận gian thần hại quốc gia

Khi cưỡi Vỹ, Cơ về Thượng giới

Lòng son còn sáng toả gần xa

Đỉnh, trung nghĩa đáng đứng đầu hàng hiền tướng thời Tống trung hưng. Chí của ông là mưu tính khôi phục chứ không chịu theo phe nghị

https://thuviensach.vn

hoà. Trước khi chết, ông tự làm hai câu thơ đề vào lòng Minh tinh như : Thân cưỡi Vỹ, Cơ về Thượng giới. Khí vì sông núi giữ triều cương.

https://thuviensach.vn

Trần Đông

Nguyễn công nguyên tác

Phục khuyết tiền phiên lục tặc tu

Kim phiên phục khuyết nhị gian cừu

Ngô Trần Đông giã ninh đào tử

Duy hận quân vương khí đại thù.

Dịch :

Lần trước dâng thơ sáu đứa cay

Phen ni hai đứa oán thù gây

Trần Đông biết chết, nhưng không tránh

Thù lớn vua quên đáng giận thay

Song Quỳnh nguyên tác

Lưỡng thứ tì lân chí tráng lai

Lan hương khởi đạn tuyết sương thôi

Kích lân bán bích gian sơn tại

Bả dữ quần gian lộng liễu lai

[146] Đông, Thái học sinh, Huy Tôn thời phục khuyết thượng thư thỉnh tru Sái Kinh đẳng lục tặc. Cao tôn bãi Lý Cương Đông hựu phục khuyết lưu Cương nhi bãi Uông, Hoàng. Hựu thỉnh Đế thân chinh. Tiềm Thiện dĩ ngôn khích, Đế nộ, dĩ thư hạ Tiềm Thiện sở. Phủ Doãn triệu Đông, Đông thỉnh thực nhi hành. Thực dĩ như xí, lại hữu nan sắc. Đông tiếu viết : «Ngô Trần Đông giã, dĩ ngôn khẳng đào tử hồ !» Toại tử chi.

Dịch :

Hai phen hặc tội, chí hùng thay

Gặp tuyết hương lan vẫn nức bay

Đáng tiếc non sông còn có nửa

Lộng quyền gian nịnh chẳng chùn tay.

https://thuviensach.vn

Đông, là Thái học sinh, dâng sớ lên vua Huy tôn xin chém bọn Sái Kinh sáu người. Khi vua Cao tôn bãi chức Lý Cương, Đông dâng sớ xin lưu dụng Cương và xin bãi chức hai chàng Uông Hoàng. Sau lại dâng sớ xin vua thân chinh. Tiềm Thiện dùng lời khích. Vua giận lắm, giao thư cho Tiềm Thiện xét. Tiềm Thiện sai Phủ Doãn vời Đông. Đông xin ăn xong rồi lại. Bọn lại làm ra vẻ khó khăn và cho ăn dơ dáy. Thấy vậy, Đông cười bảo chúng : «Ta là Trần Đông đây, đã nói thì không tránh chết». Đoạn bị chúng giết.

https://thuviensach.vn

Trương Tuấn

Nguyễn công nguyên tác

Lực tranh hòa nghị chí bình nhung

Trí diệc đa khuy, lượng vị sung

Cộng sự phương tri Tần Cối ám

Đồng ưu khước kỵ Nhạc Phi trung

Dịch :

Bình Kim dốc chí, nghị hòa không

Khôn có thừa nhưng lượng chửa thông

Cộng sự mới hay Tần Cối dốt

Cùng lo, lại ghét Nhạc Phi trung

Song Quỳnh nguyên tác

Khắc phục trù mưu trọng ỷ Tỳ 140

Phú bình tài nghị hựu phù ly 141

Tướng quân chiến lược vô hoàn cục

Gian nịnh hòa mưu thủy tứ ky 142

Tuấn chí tại khôi phục, bất chủ hòa nghị, nhiên trí ám nhi bất năng tri nhân, lương hiệp nhi bất năng dong vật. Ký bại ư Phú bình, hựu bại ư Phù ly. Canh thử nhị bại Tống thế diệc bất năng vi hĩ.

Dịch :

Khắc phục tham mưu đóng quận Tỳ

Phú bình đã bại lại Phù ly

Tướng quân chiến lược không toàn vẹn

Để bọn gian thần lộ mật ky

Tuấn quyết tâm đánh để khôi phục miền bắc, không chủ ý cắt miền Bắc cho nước Kim rồi giảng hòa. Song phải cái trí mờ tối không biết dùng https://thuviensach.vn

người, lượng hẹp không biết bao dong nhân vật. Do đó mà đã thua ở Phú Bình, tiếp đó lại thua ở Phù ly. Hai trận thua đó mà thế lực nhà Tống không còn gì nữa.

https://thuviensach.vn

Ngu doãn Văn

Nguyễn công nguyên công

Không quyền vận sách chấn quân thanh

Thái thạch kỳ công khoảnh khắc thành

Xù lỗ mạn tương Nam tướng cử

Khởi tri tỏa nhĩ nãi thư sinh.

Dịch :

Tay không dùng mẹo dựng quân thanh

Thái thạch kỳ công chốc lát thành

Giặc dữ khỏi chờ Nam tướng đến

Bay thua trận đó... bởi thư sinh.

Song Quỳnh nguyên tác

Nho sinh dũng lược trữ doanh khâm

Thái Thạch tài lai tấu tiệp âm

[147] Lỗ nhược lâm giang khan cố xứ

Do kinh nộ lãng 143 d ục thôn Câm (Kim) Thời Kim nhân chí Thái Thạch, Doãn Văn phụng mệnh khao Vương Quyền quân. Chí tắc Quyền dĩ khứ, tân tướng vị lai. Doãn Văn vị : Tọa thị

tắc ngộ sự, toại lập chiêu chư tướng khuyến dĩ trung nghĩa, dữ Kim chiến đại phá chi.

Dịch :

Nho sinh dũng lược chứa đầy chan

Thái Thạch tin mừng thế giặc tan

Chỗ cũ bên sông Kim trở lại

Sóng hờn muốn nuốt bọn xâm lăng

https://thuviensach.vn

Lúc đó quân Kim kéo đến Thái Thạch, Doãn Văn vâng mệnh ra khao quân do Vương Quyền chỉ huy. Doãn Văn đến nơi thì Quyền đã rút, mà Tướng thay Quyền chưa lại. Doãn Văn nói với tả hữu : Nếu ngồi đây chờ

thì hỏng việc. Ông bèn cho triệu tập các tướng, đem trung nghĩa khuyến khích. Đoạn cùng giặc Kim giao chiến, phá tan quân Kim.

https://thuviensach.vn

Hồ an Quốc

Nguyễn công nguyên tác

Chính luận liên thiên miệt tế gian

Đông tùng kham mịch vãn niên nhàn

Xuân thu cổn phủ đa hoài bão

Bao dự vân hà ngộ cự gian.

Dịch :

Chính luận bao thiên bị bỏ ngang

Đông tùng kham cảnh, tuổi cao nhàn

Xuân thu khen trách lòng mơ ước

Khen lấy : Mình lầm bởi bọn gian

Song Quỳnh nguyên tác

Phong độ đoan ngưng, học thức ưu

Nhưỡng di tố chi tại Xuân thâu

Miếu đường dĩ hữu hòa Nhung sách

Mạc hướng xuân thu thượng giảng cầu

An Quốc minh ư Xuân thu, chi tại khang tế thời gian. Cao tôn mệnh tác Xuân thu truyện dĩ tiến. Kiến viêm sơ, thị giảng thượng thời chính luận nhị thập nhất thiên. Hậu dữ Chu thắng Phi bất hiệp bị biếm.

Dịch :

Phong độ đường hoàng học thức sâu

Chống Kim đốc chí ở Xuân thu

Hòa Nhung Đường miếu đều chung sách

Thì giảng Xuân thu mấy kẻ cầu.

An Quốc rất rành nghĩa Xuân thu, chí ông muốn làm lại thời thế. Vua Cao tôn sai ông viết truyện Xuân thu dâng lên. Đầu năm Kiến Viêm, ông https://thuviensach.vn

vào Thị giảng, ông có dâng 21 thiên kêu là Chính luận. Sau ông với Chu thắng Phi không hợp nhau, ông bị biếm chức.

https://thuviensach.vn

Hồ Thuyên

Nguyễn công nguyên tác

Xích danh quần tiểu, xỉ đồng ban

Luân Cận phách tiêu Cối hãn nhan

Mạc quái tam nhân đầu bất trảm

Thái A đế dĩ thụ quyền gian.

Dịch :

Xấu hổ cùng ban với tặc thần

Hai thằng Cối, Cận, mặt lần khân

Quái sao bọn chúng đầu không rụng

Gươm Thái A vua gởi nịnh nhân

Song Quỳnh nguyên tác

Điện đình thùy sử Cối man sinh

Nộ mục gian thần kiếm dạc minh

[148] Hạ trạch xa thừa nhân hậu khứ

Do van khấu tháp 144 hư ởng thanh thanh Thuyên kháng luân nghị hòa chi phi, thỉnh trảm Tần Cối, Tôn Cận nhị

nhân chi đầu, cơ lưu lỗ sứ, hưng vấn tội chi sư. Bất nhiên, thần hữu phó Đông hải nhi tử, an năng xử tiểu triều đình cầu hoạt da ! Sớ nhập soán nghi hưng.

Dịch :

Sân rồng tụi Cối nẩy thêm ra

Nhìn tụi gian thần kiếm muốn ra

Hạ trạch cưỡi xe, hoa đón chủ

Gõ giường tiếng vẫn vọng xa xa

https://thuviensach.vn

Thuyên phản kháng việc nghị hòa là trái lẽ, ông lớn tiếng xin chém đầu Tần Cối, Tôn Cận và tạm lưu sứ Kim lại. Ông lại bên xập rồng tâu : «Xin Bệ hạ đem quân hỏi tội giặc Kim, nếu không hạ thần sẽ nhảy xuống biển Đông mà chết, chứ không mặt nào nấn ná ở cái Triều đình nhỏ bé này để

cầu lấy sống». Sớ dâng vào, ông bị bãi chức.

https://thuviensach.vn

Hàn thế Trung

Nguyễn công nguyên tác

Hòa cục phân na 145 chi ến cuộc tàn Tướng quân vô kế vãn thiên an

Thập niên giải tác Tây Hồ Lão

Thiên họa Cao tôn, cố phúc Hàn

Dịch :

Hòa cuộc chủ trương chiến cuộc tàn

Tướng quân hết kế cứu cho an

Mười năm sống cảnh Tây Hồ lão

Trời hại Cao Tôn, hưởng phước Hàn.

Song quỳnh nguyên tác

Bán bích thiên an 146 th ả nại hà Hồi đầu cương thổ thị thùy gia

Súy thần giang thượng tiên đầu ngạc

Nương tử quân tiền trận bố nga

Hữu tốt huy qua khu lỗ kỵ

Vô nhân tá kiếm trảm gian tà 147

Đa niên tân khổ sa trường địa

Bách chiến nan tranh nhất tự hòa.

Thế dũng cảm trung trực, ký thành hòa nghị, giải binh thụ Khu Mật. Lũ

sớ ngôn Tần Cối ngộ quốc. Cối ố chi, Toại bãi chính. Đỗ môn tạ khách, thời khóa lư du [149] Tây Hồ dĩ tự lạc. Án Thế Trung năng binh, giang thượng chi chiến, Phu nhân diệc chỉnh binh tại giang thượng, toại phá Kim ngột Cầu.

Dịch :

https://thuviensach.vn

Nửa nước lẻ loi sống được a !

Đoái nhìn bờ cõi thấy đâu nhà ?

Trên sông Tướng soái đâm đầu ngạc

Trước trận Phu nhân đặt cánh nga

Sĩ tốt thừa đao xua ngựa giặc

Triều đình không kiếm chém gian tà

Xa trường cay đắng bao năm lận.

Trăm trận khôn tranh một chữ hòa.

Thế Trung là người dũng cảm trung trực. Khi hòa nghị đã ký kết, ông phải từ binh quyền về làm việc ở Khu Mật. Ông thường dâng sớ kể tội Tần Cối là người hại nước. Do đó Cối ghét ông, tìm cách bãi chức ông. Ông về

nhà đóng cửa không tiếp khách, đôi khi cỡi lừa dạo cảnh Tây hồ làm vui.

Xét sử ghi : Phu nhân của Thế Trung cùng giỏi dùng binh. Khi Thế Trung giàn binh đánh nhau với giặc trên sông, Phu nhân cũng giàn trận ở bên sông làm thế ỷ đốc, trận đó đánh đuổi được Kim ngột Cầu.

https://thuviensach.vn

Nhạc Phi

Nguyễn công nguyên tác

I

Hòa cục tương thành ngạng đắc vô

Ban sư tức nhạt đoạt binh phù

Tướng quân thả mạc sân Tam tự

Tống đế tiên vi nhất tự ngu

Dịch :

Hòa cục đã thành chống được ru

Ban sư bị cướp mất binh phù

Tướng quân chớ oán vì ba chữ

Vua Tống nhận rồi một chữ Ngu

II

Gian thần thị tặc chủ phi cương

Võ Mục tuy tồn, Tống diệc vong

Thiên tự yếm Cao phi yếm Nhạc

Can thành bất tướng miếu do Vương 148

Dịch :

Gian thần là giặc, chúa hèn ngu

Võ-Mục dù còn, Tống cũng thua

Trời chỉ chán Cao, không chán Nhạc

Diệt xâm chưa thỏa, miếu ngàn thu

Phụ chú thêm

ông họ Nhạc tên Phi, tự Võ Mục. Khi tám tuổi mẹ ông xâm vào lưng 4

chữ «Tận trung báo quốc». Đời Cao Tôn, ông dấy quân đánh giặc Kim, đã thu phục được hai tỉnh Hà Nam, Hà Bắc. Đang chiến thắng, thì bị thằng gian thần Tần Cối ăn hối lộ của nước Kim, ép vua Cao Tôn một ngày ban https://thuviensach.vn

12 đạo Kim bài bắt ông phải lui quân. Trong bài biểu ban sư, ông có câu :

«Thân đương khổn ký, tri vô bổ ư nhung hành, khẩu tụng chiếu thư, diện hữu tàm ư quân lữ» (Thân đang làm tướng ở biên cương, mà biết việc mình làm không bổ ích cho quân ngũ, miệng đọc chiếu thư, mặt thấy xấu hổ cùng tướng tá). Giặc Kim biết : Nếu ông còn sống, không khi nào lấy được giang sơn của Nam Tống, bèn nhờ Tần Cối giết ông trong ngục ở Hàng châu.

Song Quỳnh nguyên tác

I

Thập nhị bài lai mã thủ xa

Yến thành thử nhật lệ như hà

Tướng quân khổn ngoại ca tam tiệp

Tể tướng trào trung tiến nhất hòa 149

Dĩ bả thốn tâm huyền bạch nhật

Cố tương độc lực chướng đồi ba 150

Thượng phương 151 t á đắc quân tiền kiếm Ung trách gian thần tạ quốc gia 152

Dịch :

Ngày mười hai thứ nhận bài ra

Rơi lệ Yến thành ruột sót sa

Trận thắng Tướng quân ba báo tiệp

Nghị hòa Tể phụ mấy sai ngoa

Tấc lòng treo để trời soi sáng

Gắng sức ngăn làn sóng dữ qua

Thanh kiếm Thượng phương mà được mượn

Vằm đầu gian nịnh quyết không tha

II

Tích nhược cương phùng sự thế nan

Nam hàng hoạch định Tống giang san

https://thuviensach.vn

Nhất hòa thiên dĩ sinh Tần Cối Nhạc toán tuy thần ; mạc thắng gian

[150] Phi chí diệt Kim lỗ, bất tòng hòa nghị, toại dữ coi thù. Cối dĩ Phi bất tử chung ngạnh hòa nghị. Lực mưu sát chi. Kiêu chiếu sử ban sư, nhất nhật thập nhị bài lai, Phi giải binh, dân chúng giai khấp. Hậu vu dĩ sự sát chi.

Dịch :

Bị ép rập rồn việc khó khăn

Hàng châu Nam Tống vẽ nguyên căn

Chủ Hòa trời đã sinh Tần Cối

Thần toán Phi sao thắng nổi gian

Phi, chí định diệt giặc Kim, không chịu theo phe chủ hòa. Do đó mà Phi với Cối đâm ra thù nghịch. Cối cho rằng : nếu Phi không chết, thể nào ông cũng làm trở ngạnh việc hòa nghị, bèn hết sức tìm mưu giết Phi. Cối tự

kiêu chiếu, một ngày phát ra 12 Kim bài bắt Phi phải rút quân. Không sao được Phi phải giải binh quyền, thấy vậy trăm họ đều khóc. Sau Cối vu tội cho Phi rồi giết đi.

https://thuviensach.vn

Chu Biều

Nguyễn công nguyên tác

Ngã lưu khanh khứ nhất tâm đan

Kỷ tải phong sương quán dịch hoàn

Sử ấn hữu thần chung bất tử

Quy lai do thị bản triều quan.

Dịch :

Ta ở khanh về, một tấm son

Phong sương quán dịch mấy năm tròn

Nhờ ấn có thần, thân khỏi chết

Bản triều quan chức... giặc xưng tôn

Song Quỳnh nguyên tác

Chánh sứ hoàn triều, ngã tại Kim

Tùy thân hữu ấn nghiễm thiên lâm

Cam ngôn hậu lễ hà thường động

Băng tuyết hoàng đình thiết thạch tâm

Biền dữ Vương Luân sứ Kim, ký tựu quán. Cập nghị hòa đương sử

nhất nhân hoàn. Biều viết : «Ngô lai tự phận tất tử, nguyện chánh sứ qui»

Luân tương qui. Biều viết : «Cổ sứ hữu tiết, kim hữu ấn nguyện lưu chi, đắc bão dĩ tử». Luân thụ chi. Kim nhân bức sĩ liệt dự bất khẳng, nãi tuyệt kỳ

khái dĩ khốn chi. Nhẫn nỗi đãi tận. Kim nhân cảm động, trí lễ như sơ, phục dục dịch kỳ quan. Biều viết : «Ngô quan thụ chi bản triều. Thệ bất dịch giã». Hậu toại phóng hoàn.

Dịch :

Tôi ở lại Kim chánh sứ về

Bên mình có ấn được trời che

Lễ nhiều nói ngọt không thay tiết

https://thuviensach.vn

Băng tuyết nhà vàng sắt đá ghê.

Biều cùng Vương Luân đi sứ Kim, đến nhà quán xá thì tin nghị hòa thành. Như vậy trong hai người phải một người về. Biều nói : Tôi đến đây phận sự phải chết, còn chánh sứ có thể về nước được. Luân ra về. Biều nói : ngày xưa đi sứ có cờ tiết, nay không có cờ tiết xin chánh sứ lưu ấn lại đây, để nếu có chết thì được ôm ấn mà chết. Luân giao ấn lại. Người Kim bức bách ông làm quan, ông không chịu, bèn tuyệt lương cho khốn đốn. Ông bị

nhịn đói lả đi. Người Kim cảm động, lại kính trọng như trước. Sau muốn bắt ông thay chức tước. Biều trả lời : «Quan tước của tôi được bản triều ban cho, thề không bao giờ thay đổi». Sau được trở về Tống.

https://thuviensach.vn

Hồng Hạo

Nguyễn công nguyên tác

Đan tâm bạch phát, tử khanh trù

Kim tặc tư quân Cối tặc thù

Sương tuyết vị nhiêu Tùng bách lão

Lãnh sơn quy hậu hựu Anh châu

Dịch :

Lòng son, tóc trắng, mấy hơn thua

Kim nhớ hiềm riêng, giặc Cối thù

Tùng bách đã già, sương tuyết bám

Anh châu nối tiếp... Lãnh sơn du

Song Quỳnh nguyên tác

Cẩu thử du sinh phi ngã tâm

Duy tri hữu Tống khởi tri Kim (Câm)

[151] Lãnh sơn tuy lãnh ngô hà lãnh

Liệt tính phong sương na đắc xâm

Cao tôn thời, Hạo sứ Kim, Kim bức sứ sĩ. Viết bất nguyên du sinh cẩu thử gian. Kim nộ lưu Lãnh sơn Hậu Tống dữ Kim hòa, toại đắc hoàn.

Dịch :

Sống thừa chuột chó uất trong tim

Biết Tống không hề biết đến Kim

Thời tiết Lãnh Sơn ta chẳng lạnh

Ca trung rờ rỡ, gió sương im

Trào Cao tôn, Hạo vâng mệnh đi sứ Kim. Kim bức bách sứ thần phải làm quan với mình. Ông đáp : «Ta không khi nào chịu sống với bọn chó https://thuviensach.vn

chuột chúng mày». Người Kim giận, lưu đầy ông ra Lãnh sơn (Một xứ lạnh như cắt thịt quanh năm). Sau Tống và Kim ký hòa, ông được về Tống.

https://thuviensach.vn

Lưu Cung

Bổ lục Nguyễn công vịnh Lưu Cung

Từ trưng lục hiệu động thần văn

Nhất tháp 153 thiên ngôn lợi hại phân Trung nghĩa cựu phong vô thiểm tổ

Xỉ thù di hận thượng khuông vương.

Dịch :

Từ trưng sáu thứ, động tai vua

Một sớ ngàn lời định được thua

Trung nghĩa thói nhà không nhục Tổ

Giúp vua thù hận mấy cay chua.

https://thuviensach.vn

Trần Quan

Song Quỳnh nguyên tác

Hồ mã như kim phục độ Hoài

Tướng thần mưu quốc vị hà tai

Quân vương mạc thính hòa Kim nghị

Đồ sử gian thần triệu địch lai

Hiếu tôn thời, Thang tư Thoái vi Thượng thư bộc xạ, âm dụ địch dĩ

binh kiếp hòa. Kim nhân phục độ Hoài. Thái học sinh Trần Quan thượng thư luận Tư Thoái cặp Doãn Sắc gian mưu ngộ quốc. Tư Thoái miễn.

Dịch :

Lại vượt sông hoài đoàn ngựa Hồ

Tướng thần dối giả khéo mưu mô

Đức vua nghe kế hòa Kim để

Gian nó thông đòng rước giặc vô

Trào vua Hiếu tôn, Thượng thư bộc xạ là Thang tư Thoái ngầm dụ địch tiến quân để phá lời ước Hòa nghị. Quân Kim lại tiến qua sông Hoài. Thái học sinh Trần Quan dâng thư nói việc Tư Thoái Doãn Sắc là hai người gian mưu hại nước. Tư Thoái được miễn.

https://thuviensach.vn

Trương Thiệu

Nguyễn công nguyên tác

Cơ thần ninh tác Tạc sơn tù

Thiết tất an năng khuất bắc tù 154

Vạn triết quy lai thần thượng tráng 155

Nhất quan doanh đắc Bí thư thù

Dịch :

Lạc lõng… Tạc sơn tù rục xương

Khi mô, gối sắt khuất vua Mường

Muôn mài ngàn dũa… Về còn mạnh

Quan chức Bí thư… Chúa vẫn thương

Song Quỳnh nguyên tác

Câu lưu Tạc lĩnh hựu Yên đài

Băng tuyết nan di thử tráng hoài

[152] Cửu khách lỗ đình vô biệt dạng

Tống thần nhi xuất, Tống thần lai

Thiệu sứ Kim bất khẳng bái, Đát Lạt nộ tù vu Tạc sơn nham. Du niên tống Lưu Dự, Thiệu trách Dự. Giới ư ngục cửu chi. Phục tống Yên, câu chi.

Hậu nãi phóng hoàn, trừ Bí thư.

Dịch :

Yên đài, non Tạc bấy câu lưu

Băng tuyết không phai, vẫn đượm mầu

Giặc bắt nổi chìm không đổi chí

Đi về «Tôi Tống» trước như sau

Thiệu sang sứ nước Kim không chịu lạy chúa Kim. Đát lạt căm giận bỏ

tù ở Tạc sơn. Được đầy năm lại đưa sang cho Lưu Dự. Thiệu trách mắng https://thuviensach.vn

Dự. Dự lại giam vô ngục một thời gian rồi đem về giam ở Yên Kinh. Sau được về, vua Tống cho làm Bí Thư Lang.

https://thuviensach.vn

Hàn doãn Chụ

Nguyễn công Nguyên tác

Khi quân ngộ quốc hựu khiên lân

Nhuệ ý tham công khởi chiến trần

Bỉ thả xách đầu, quân mạc nộ

Hàm trung tảo vãn kiến Kim nhân

Dịch :

Dối vua khiêu địch, nước không an

Hứng ý tham công mở chiến tràng

Giặc nó đòi đầu, ông chớ giận

Trong hòm sớm muộn thấy Kim nhan

Song Quỳnh nguyên tác

Biên sự vô đoan khởi chiến tâm

Mưu cơ thâm, diệc hoạ cơ thâm

Mạc sầu vị kiến Kim nhân diện

Thiểu đãi hàm trung đắc kiến Kim

Ninh tôn thời, Doãn Chụ vi Thái sư, dục lập công dĩ tự cố, Nghị phạt Kim, binh lũ bại. Cầu hoà. Kim ngôn : Dục đắc Thái sư đầu. Sử tôn Viễn mưu đế sát chi. Hàm thủ tý Kim nhân.

Dịch :

Không dưng gây chiến ở ngoài biên

Mưu chước thâm ư ? hoạ đến liền

Chớ oán chưa cùng Kim gặp mặt

Trong hòm ít bữa được như nguyền

Trào Ninh Tôn, Doãn Chụ làm Thái sư, muốn lập công để củng cố địa vị, bèn quyết nghị đánh Kim. Không dè đánh mấy trận đều thua. Triều đình https://thuviensach.vn

Tống phải xin hoà, Nước Kim đặt điều kiện : «Phải chém đầu Thái sư đưa sang nộp thì cho hoà». Sử tôn Viễn bày mưu cho Tống đế giết Doãn Chụ bỏ

hòm đưa sang cho Kim.

https://thuviensach.vn

Ngụy liễu ông

Nguyễn công nguyên tác

Thăng khu xuất đốc thái song song

Tống vị quần gian ủng đế thông

Xã ốc đỉnh trầm thư viện tại

Thiên tâm tăng Tống phi tăng ông

Dịch :

Lật đật Thiêm khu lại đốc đồng

Bầy gian làm Đế mất tinh thông

Đỉnh chìm quan mất, còn thư viện

Trời chán Trào đình… há chán Ông

Song Quỳnh nguyên tác

Quân tử trực bằng bất thắng gian

Tại triều vị kỷ, phục hoàn sơn

[153] Tinh Châu Hoài quận vô minh nhật Tranh tự thư chai hạc viện nhàn

Liễu ông tại Ninh tôn, sơ gián khai biên. Bị hạc từ quy. Trúc thất Bạch hạc sơn, thiên hạ tranh phụ cập tòng chi. Hậu triệu vi Lang. Di viễn kỵ chi.

Di Viễn tử, triệu thăng thiêm khu. Để tương uỷ chính, quần tiểu bài chi.

Phục mệnh thị sư Hoài. Tầm triệu hoàn. Liễu Ông toại từ qui.

Dịch :

Thẳng ngay quân tử chịu thua gian

Về núi còn hơn giữ chức quan

Hoài quận, Tinh châu bao khó nhọc

Thư trai núi Hạc nước mây nhàn.

https://thuviensach.vn

Trào Tống Ninh tôn, Liễu ông can việc mở chiến trận tại biên cương.

Đình thần hạch hỏi, ông từ chức về làm nhà tại núi Bạch hạc. Sĩ tử thiên hạ

tranh nhau cắp cháp theo học. Sau triều đình lại triệu ra làm Lang trung.

Nhưng bị đại thần là Di Viễn ghen ghét, biếm ông ra Tinh châu. Di Viễn chết, vua triệu về cho làm Thiêm sự ở viện Khu mật, vua muốn uỷ cho coi chính sự, song bọn tiểu nhân trong triều cố tình bài bác. Vua lại cử cho ra trông coi việc quân tại sông Hoài. Ít lâu lại triệu về trào. Liễu ông xin từ

chức về nghỉ.

https://thuviensach.vn

Chân đức Tú

Vạn lý trung ngôn thiết chỉ trần

Thanh danh tuy trọng, chí nan thân

Thiên tâm bất dục đoan bình trị

Cố sử quyền gian trở trực thần.

Dịch :

Muôn dặm lời trung khẩn khoản bày

Thanh danh được trọng, chí khôn xoay

Lòng trời chưa muốn cho bình trị

Nên để Quyền gian phá kẻ ngay.

Song Quỳnh nguyên tác

Học thuật tàng hung tự hữu dư

Đăng triều vị kỷ tức nhàn cư

Gian du dĩ hiến phùng nghênh sách

An dụng nho thần diễn nghĩa thư

Đức Tú tại Lý tôn trào tấu sớ sổ thập vạn ngôn. Trực thanh chấn triều đình. Di Viễn kỵ chi, toại từ qui điền lý. Thường tác Đại học diễn nghĩa dĩ

tiến.

Dịch :

Bụng chứa kinh luân, học thuật thừa

Từ quan, nhàn nhã, vốn hay ưa

Gian dua chúng thạo nghề chào đón

Ai khiến nhà nho giảng sách xưa

Dưới trào Tống Lý tôn, Đức Tú dâng sớ chứa đựng vài mươi muôn chữ. Tiếng thẳng thắn chấn động cả trào. Di Viễn thấy vậy đâm nghi kỵ.

Đức Tú bèn xin từ chức về đồng ruộng. Ông có làm cuốn Đại học diễn nghĩa dâng lên vua.

https://thuviensach.vn

Ngô Lân

Bổ lục Nguyễn Công vịnh Ngô Lân

Đa niên bảo chướng ngật tàm tùng 156

Tam lộ quân thanh chấn Bắc Nhung

Khí địa khả lân quân tái ngộ

Hoàn sư canh sử tướng vô công

Dịch :

Bao năm gìn giữ kế Tầm dâu

Rợ Bắc nhung kia phải cúi đầu

Bỏ đất thương ai lầm chiến lược

Lui quân, công tướng kể vào đâu.

https://thuviensach.vn

Trần Dần

[154] Song Quỳnh nguyên tác

Bối thành nhất chiến lực hà kham

Hứa quốc thần tâm tuẫn diệc cam

Hảo tá nhị phu kiêm thị phụ

Nhất song tiết nghĩa Tống triều nam

Dần đương Lý tôn thời tri Hoà châu, Nguyên binh chí, lực kiệt bất năng chi, vị kỳ thê lệnh tị binh, thê bất khẳng khứ, nãi tự sát. Dần diệc phục kiếm nhi tử.

Dịch :

Dốc thành một trận, sức khôn kham

Vì nước lòng thần chết cũng cam

Tốt đẹp chồng kia gồm vợ ấy

Một đôi tiết nghĩa Tống trào Nam.

Dưới trào Tống Lý tôn Dần tri châu tại Hoà châu. Quân Nguyên kéo đến, tự liệu sức không chống được nữa, ông biểu vợ : «Mình nên tìm cách tránh cảnh binh hoả này đi». Người vợ không nghe, bèn tự sát, ông cũng lấy gươm kết liễu đời mình.

https://thuviensach.vn

Triệu sư Cao

Nguyễn công nguyên tác

Tịch tịch nam viên thảo ế song 157

Cao thanh ẩn ẩn xuất thôn lung

Triệu gia nhân vật đa kỳ dị

Cố tướng thừa long nhỉ phệ bàng. 158

Dịch :

Êm ả bên sông, vườn phía nam

Gâu gâu văng vẳng đông thôn trang

Triệu gia nhân vật nhiều tay lạ

Rồng nổi biến thành chó xủa vang

Song Quỳnh nguyên tác

I

Quả phủ tiền thân thị xúc sinh

Kim đan hoán cốt giã nan thành

Quán tòng Tướng phủ sung hiều phúc 159

Hựu hướng thôn trang trác phệ thanh

Dịch :

Có lẽ tiền thân kiếp xúc sinh

Kim đan đổi lốt vẫn chưa thành

Theo hầu Tướng phủ hòng no bụng

Rồi hướng thôn trang hứng xủa quanh

II

Tuy nhân diện mục, thú tâm can

Xúc tính nguyên lai cải diệc nan

Thôn ổ vô tu phòng bạo khách

https://thuviensach.vn

Tùng cao dĩ hữu Triệu Lang quan

[155] Sư Cao xiểm sự Doãn Chụ, đắc Công Bộ Thị lang. Tòng Doãn Chụ quá Nam viên sơn trang. Cố vị Cao viết : «Thử chân điền xá khí tượng, đãn khiếm Kê minh khuyển phệ». Nga văn khuyển cao tùng bạc, thị chi nãi cao giã.

Dịch :

Mặt người phải cái thú tâm can

Thú tính không sao đổi được toàn

Thôn ố khỏi cần phòng trộm cướp

Lang quan trọng bụi xủa vang vang

Sư Cao vốn người nịnh hót, do khéo nịnh hót mà được làm đến Công bộ Thị Lang. Một bữa Cao theo Doãn Chụ qua thăm vườn ở phía nam sơn trang, Chụ ngảnh lại nói với Cao : «Đây mới đúng là khí tượng nơi đồng ruộng chỉ thiếu có tiếng gà gáy chó xủa nữa thôi». Lát sau Doãn Chụ nghe thấy tiếng chó xủa trong bụi thưa, ngoảnh lại thì ra đó là Triệu sư Cao.

https://thuviensach.vn

Mạnh Cung

Bổ lục Nguyễn công vịnh Mạnh Cung

Tướng gia hữu tử ốc binh phù

Tiễn diệt thù Kim tốt cựu đồ

Nhất niệm hiếu trung căn bản tại

Vô am khởi thị lịch hư vô

Cung, Mạnh tôn chính tử thuý ư dịch. Hiệu Vô Am cư sĩ.

Dịch :

Có con làm tướng giữ binh phù

Thề diệt tan Kim rửa hận thù

Trung hiếu một niềm làm gốc rễ

«Vô Am» chẳng đắm bởi «Hư Vô»

Cung là con của Mạnh Tôn, thâm thuý về Dịch Lý, tự hiệu là «Vô Am cư sĩ».

https://thuviensach.vn

Hoàng khải Bá

Song Quỳnh nguyên tác

Phục khởi Tướng thần chiêu phụng chiếu

Liên ban Học sĩ tịch đàn văn

Gian tà tội án thuỳ thư giản

Trung hiếu luân thường bính kiến văn

Lý tôn thời, sử Trung chí định phụ tang, toại mưu khởi phục Hoàng khải Bá đẳng bách tứ thập nhân thượng thư thiết ngôn Tung chi gian ác. Bất báo.

Dịch :

Đức vua xuống chiếu cho khôi phục

Học sĩ trong ban phản đối ngăn

Tội ác gian tà đầy sách vở

Luân thường trung hiếu sáng khuê văn.

Trào Lý tôn, cha của sứ Tung mất, Tung mưu đồ khởi phục, sáng vua ban chiếu chấp thuận, chiều các Học sĩ do Hoàng Khải Bá đứng đầu tất cả

140 người dâng thư thiết tha nói Tung là kẻ gian ác không nên dùng. Song không thấy đáp ứng.

https://thuviensach.vn

Giả tự Đạo

Nguyễn công nguyên tác

Tương để hồ sơn thích ý đa

Mộc miên phong cảnh ý như hà

Hữu tình giam áp lai tương tống

Nhất lộ Hàng ca tác vãn ca

Dich :

Mãi ngắm hồ sơn thú nhạt… thưa

Mộc miên phong cảnh hối ra chưa

Nể tình… chưa giết… đem giam chấp

Điệu hát Hàng châu… khúc tiễn đưa

Song Quỳnh nguyên tác

Nhung mã nhiêu khan dĩ bách hà

Xướng nhi ca kỹ luyến tình đa

Hồ sơn lâu tạ bằng thuỳ chú

Khước bả miên am tác nãi gia 160

[156] Tự Đạo dĩ Giả Phi đệ, tướng Lý tôn Độ tôn. Lập da Thái sư, tứ

đệ Tây hồ chi Cát lĩnh. Thời Tương, Phàn vi cấp, Tự Đạo phương khởi lâu tạ, dữ xướng ni mỹ thiếp, cứ địa đấu tất suất. Cung đế sơ, biên báo thậm cấp. Tự Đạo xuất sư thứ Vu hồ đại bại bôn hoàn. Biếm Vụ châu. Vụ nhân lộ

bố trục chi. An trí Tuần châu. Trịnh hổ Thần oán Tự Đạo, thỉnh vi giám áp, chí Đồng châu mộc miên am nãi sát chi.

Dich :

Ngựa giặc xem chừng đã vượt sông

Vẫn vui ca hát chốn màn nhung

Núi, hồ, lầu, tạ… nhờ ai giữ

Thanh kiếm Miên am hoá kiếp ông

https://thuviensach.vn

Tự Đạo nhờ thế là em Giả Phi, nên được làm Tể tướng trào Lý tôn và Độ tôn. Sau được gia phong Thái sư. Ông làm nhà phủ đệ trên núi Cát ở

Tây hồ. Tương dương, Phàn thành bị vây cấp bách, mà Tự Đạo vẫn mở ra việc xây cất Đài, Tạ, cùng với bọn ca kỹ mỹ thiếp chơi chọi dế mua vui.

Năm đầu thời Cung đế, biên cương báo giặc đánh gấp, Tự Đạo tiến quân ra Vu Hồ song bị thua to phải chạy về. Bị biếm ra Vụ châu, người Vụ châu dùng vải giắt tay đuổi đi. Tiếp đó bị an trí ở Tuần châu. Trịnh Hổ Thần vốn ghét Tự Đạo, bèn cho giữ chức giám áp trong quân. Khi đến am Mộc miên ở Đồng châu bị giết chết.

https://thuviensach.vn

Trương Thuận

Nguyễn công nguyên tác

I

Thừa phong chiến hạm phá giang vân

Thương tiễn trường trung dũng tuyệt quần

Quỷ xúc nghị hồn ưng sát tặc

Thần lô tráng phẫn dĩ kinh quân

Dịch :

Ngồi trên chiến hạm lướt trên sông

Núi dáo rừng tên, lược vẫn hùng

Xác chết, hồn còn như giết giặc

Oai thần bở vía đám quân Nhung.

II

Chiến thấu trùng vi dĩ để Tương

Thất cơ thử hậu lực nan đương

Dĩnh châu đáo để vô hàng tướng

Song miếu anh hùng thuyết nhị Trương

Dịch :

Phá vây đã lọt, cứu thành Tương

Sau bị thua cơ, khó để đương

Liều chết không hàng khi bị bắt

Anh hùng «song miếu» có «Song Trương»

Song quỳnh nguyên tác

Thừa phong phá lãng để Phàn Tương

Vô ná cương phùng địch thế cường

Tiền hậu thử thân đồng tuẫn quốc

Song từ lẫm lẫm kiến song Trương.

https://thuviensach.vn

Thuận vi Dĩnh quân Đô thống chế, Tương, Phàn vi cấp, Lý đình Chi sử

Thuận dữ Quí cứu chi, thừa thuyền bách tao. Kính phạm trùng vi, dể Tương dương thành hạ. Thu quân độc thất Thuận. Việt sổ nhật thi sóc lưu nhi thượng, bị giáp chấp cung, Thị chi nãi Thuận giã. Thân trúng tứ thương lục tiễn, nộ khí bột như sinh. Chư quân kinh dĩ vi thần. Quí dữ Thuận viện Tương để thành, Thuận dĩ tử, Quí nhập thành mộ sĩ phục thuỷ trung, phó Dĩnh cầu viện, mưu tiết, lực chiến bị chấp. Bất khuất tử. Nguyên lệnh ngư

thi chí thành hạ. Lã văn Hoán dĩ phụ táng Thuận mộ. Lập song miếu tự chi.

Dịch :

Vượt bao sóng gió đến Phàn Tương

Cương dũng nhưng thua thế đối phương

Sau trước cả hai đền nợ nước

Đôi đền lẫm liệt… một đôi Trương.

Thuận làm Đô thống chế Dĩnh quân, gặp khi Phàn, Tương bị vây gấp.

Lý đình Chi sai Thuận và Quí đem quân cứu. Cả hai dẫn 100 thuyền đánh phá vòng vây tiến được vào thành Tương dương. Khi thu quân thấy mất Thuận. Vài ngày sau, thây của Thuận ngược dòng sông trôi lên, còn nguyên giáp chụ, cầm cung tên. Biết đích là xác của Thuận, chạy ra coi, thấy ông bị

bốn mũi mác và sáu mũi tên. Quân sĩ kinh sợ cho là Thần. Quí thấy Thuận đã chết, ông bèn cho mộ thêm quân sĩ định thừa cơ lẻn về Dĩnh châu cầu cứu. Không ngờ mưu bại lộ, ông chống cự kiệt sức rồi bị bắt. Không chịu khuất, ông bị giết, người Nguyên cho đem thây bỏ dưới thành. Tướng trong thành là Lã văn Hoán đem xác ông chôn cạnh mộ của Thuận, rồi lập miếu thờ.

https://thuviensach.vn

Uông Lập Tín

Nguyễn công nguyên tác

Nhị sách vô thi Tống dĩ chung

Bi ca Tống thổ, khí do hùng

Giả nguyên thị tặc hồ sân hại

Nguyên bất năng thần diệc thán trung

Dịch :

Hai sách không dùng, Tống mất ngôi

Bi ca tiếc Tống khí cao vời

Tặc thần họ Giả, đồ mù quáng

Nguyên lại khen Trung… chẳng tiếc lời

Song Quỳnh nguyên tác

Thư trần nhị sách, bất năng hành

Ngã uyển không cô khảng khái tình 161

Thệ tử tu đương tầm Triệu thổ

Du sinh bất khẳng nhiễm Nguyên tinh 162

Lập Tín tri Giang lăng, Tương dương ký thất, di ngôn Tự Đạo trần nhị

sách. Tự Đạo đê ư địa viết : «Hạ tặc cuồng ngôn nãi xích chi». Cập văn sư

nghị, Lập Tín thán viết : «Ngô khứ tầm Triệu gia nhất phiến địa thượng tử

nhĩ». Tuyệt hàng nhi tử.

Dịch :

Trần tình hai sách chẳng thi hành

Than thở, nhưng rồi khảng khái sinh

Thề chết để chôn nơi đất Triệu

Chứ không tham sống nhiễm hôi tanh

https://thuviensach.vn

Lập Tín làm quan ở Giang Lăng, nghe tin Tương dương bị mất, ông làm hai bài trần tình đưa cho Tự Đạo. Tự Đạo liệng xuống đất mà rằng :

«Thằng giặc mù quáng này còn chực nói tầm bậy nữa chăng !» Tự không cho thi hành. Khi nghe tin quân vỡ, Lập Tín than nói : «Ta phải đi tìm mảnh đất của nhà họ Triệu để chết trên đất đó». Nói xong tự vận chết.

https://thuviensach.vn

Triệu ngang Phát

Nguyễn công nguyên tác

Tử thành thủ tướng phận đương nhiên

Phụ nữ năng hồ khước thỉnh tiên

Kháng lệ 163 tại đường, thư tại kỷ

Nhất môn trung nghĩa bảng song huyền

Dịch :

Giữ thành, thành mất Tướng hi sinh

Bà Tướng can chi cũng quyết mình

Chồng vợ một lời ghi để lại

Một nhà trung nghĩa, một đời vinh

Song Quỳnh nguyên tác

Hảo tá phu kỳ, phụ cánh kỳ

Thành nan tử thủ, nghĩa nan từ

Trung thần liệt nữ chân giai ngẫu

Kỷ thượng thư đề vạn cổ bi

Ngang Phát tri Trì châu, Nguyên binh chí. Vị kỳ thê viết : «Thủ thần bất đương khứ, nhữ tiên xuất tẩu». Thị Viết : «Ngã bất năng vi trung thần phụ hồ ?». Phát tiếu viết : «Khởi phụ nữ sở năng ?». Thị [158] thỉnh tiên tử.

Phát chỉ chi. Nguyên binh bạc thành, Phát thần khởi, nãi thư kỷ thượng viết

: «Phu phụ đồng tử tiết, trung nghĩa thành song». Toại đồng ải tử.

Dịch :

Chẳng những chồng hay, vợ cũng hay

Trung là anh đó, nghĩa em đây

Tôi trung, gái giỏi thành đôi lứa

Bia để muôn đời, chữ đẹp lây

https://thuviensach.vn

Ngang Phát giữ thành Trì châu, quân Nguyên kéo đến vây. Phát nói với vợ : «Tôi giữ thành phải sống chết với thành, còn mình nên tìm cách trốn trước đi». Vợ đáp : «Em không thể làm vợ người tôi trung chăng ?». Phát cười nói : «Đàn bà cũng hay vậy sao ?» Vợ xin chết trước, nhưng chồng gạt đi. Quân Nguyên đánh thành gấp quá. Liệu bề giữ không nổi, Phát dậy sớm viết trên bàn : «Vợ chồng cùng chết, tiết nghĩa vẹn đôi». Cả hai cùng thắt cổ

chết.

https://thuviensach.vn

Mễ Lập

Triệu ân tam thế khởi vong hoài

Tiểu tốt hà nhan khuất hổ lang

Tiểu sát du sinh Hoàng thống tướng

Hàm thư mạn sá nhất nha bài

Dịch :

Ba đời ơn triệu nặng cao siêu

Chức nhỏ nhưng không khuất cọp beo

Tham sống trò cười Hoàng Thống tướng

Sang hèn nghĩa sách phải tuân theo

Song Quỳnh nguyên tác

Tam thế quân ân khởi nhẫn vong (vương)

Chức vô đại tiểu thử quan thường

Sinh vi Triệu tốt, tử vi Triệu

Bất tác du sinh Vạn thạch Hoàng.

Lập Sơ tòng Trần Dịch thủ Hoàng châu, Dịch hàng. Lập nghi vi xuất Hoàng vạn Thạch thự chi trướng tiền. Nguyên binh chí Giang tây, Lập chiến bại bị chấp bất hàng. Hệ ngục. Cập Vạn Thạch hàng Nguyên, Nguyên khiển dụ Lập hàng chi. Lập viết : «Lập nhất tiểu tốt, đãn tam thế thực Triệu thị lộc, Triệu vong hà dĩ sinh vi». Toại ngộ hại.

Dịch :

Ơn chúa ba đời há nỡ quên

Áo xiêm cao thấp, phụ sao nên

Sống làm tôi Triệu chết vì Triệu

Chẳng sống như Hoàng vạn Thạch hèn

https://thuviensach.vn

Lập lúc đầu theo Trần Dịch giữ Hoàng châu. Dịch hàng Nguyên, Lập phá vòng vây chạy sang với Hoàng vạn Thạch, được thu dùng dưới trướng.

Khi quân Nguyên kéo đến Giang Tây. Lập ra đánh bị Nguyên bắt sống, Nguyên dụ hàng, Lập không chịu phải giam vào ngục. Sau Thống tướng là Vạn Thạch hàng Nguyên, nguyên sai Thạch dụ, Lập nói : Tôi chỉ là một tiểu tốt trong hàng ngũ quân Tống, song đã ba đời ăn lộc họ Triệu. Nay họ

Triệu mất, tôi còn sống làm gì nữa. Bèn bị giết.

https://thuviensach.vn

Lý Thị

Nguyễn công nguyên tác

Tứ diện Nguyên binh nhất lũy cô

Dạ lan 164 trung hiếu túc truyền hô Gia nhân hữu tửu hoàn đồng túy

Đát tặc an năng Lý thị phù

Dịch :

Cô thành bốn mặt bị Nguyên vây

Trung nghĩa khuya truyền thống sĩ hay

Uống rượu gia nhân say đợi chết

Không cho bọn Đát bắt tù đày

Song Quỳnh nguyên tác

Diệc thức Nguyên cường, Tống vận suy

Thần tâm nghĩa bất khẳng ô di 165

[159] Lăng lăng tửu khả khu tinh khí

Nhất phó trung can chước mãn chi

Lý Thị tri Đàm châu, Nguyên vi Đàm, Thị dĩ trung nghĩa miễn tướng sĩ

tử chiến. Nguyên binh đăng thành, Thị dạ truyền lệnh do thư «Tận trung tự»

vi hiệu. Đán triệu trướng hạ Thẩm Trung viết : «Ngô gia nhân bất khả nhục ư phù. Nhữ sát chi. Trung khấp. Thủ tửu ẩm kỳ gia nhân tận túy sát chi. Thị

dẫn cảnh thụ nhận». Trung diệc tự sát.

Dịch :

Cũng biết Nguyên cường, vận Tống suy

Lòng thần theo nghĩa chẳng hàng di

Ngất ngây mượn rượu trừ tanh tưởi

Đem máu trung mà chế ngập li

https://thuviensach.vn

Thị giữ Đàm châu, Quân Nguyên vây thành, Thị đem trung nghĩa ra khuyến khích tướng sĩ tử chiến. Khi quân Nguyên đã trèo được lên thành.

Đêm đó Thị còn dùng chữ «Trung» làm mật lệnh. Sáng, Thị cho triệu một tướng ở dưới trướng là Thẩm Trung đến biểu : «Ta và ngươi không chịu để

Nguyên nó bắt làm tù binh. Yêu cầu nhà ngươi giết đi». Trung nghe nói cũng khóc. Sau Thị cho lấy rượu ra cùng người nhà cùng uống thiệt say rồi giơ cổ cho Trung chém. Trung chém xong ông và gia nhân, cũng lấy gươm tự sát.

https://thuviensach.vn

Khương Tài

Bổ lục Nguyễn công vịnh Khương Tài

Nhất dạ Qua châu chiến huyết tinh

Thái châu nộ nhãn cánh như sinh

Bất hàng ngã giã thâu tha sát

Truyền ngữ Dương dân mạc thế linh 166

Qua châu chuyển chiến chí Thái châu bị chấp. Nguyên dục hàng chi.

Tài mạ viết : «Bất hàng giả ngã dã». Nguyên sát chi. Dương dân mạc bất khấp hạ.

Dịch :

Trận đánh Qua châu ngập máu đào

Thái châu giặc bắt mắt như sao

Không hàng ta đợi xem bay giết

Câu nói Dương dân lệ chảy trào

Ông đánh với quân Nguyên từ Qua châu, chuyển sang đến Thái châu thì bị bắt. Nguyên muốn ông hàng. Ông mắng : Ta không hàng. Người Nguyên giết ông. Dân Dương châu ai cũng ràn lệ.

https://thuviensach.vn

Lý đình Chi

Nguyễn công nguyên tác

Dương thành khốn bách dĩ kinh niên

Trảm sứ phần thư chí dũ kiên

Xuất thủy tựu phù ninh cẩu hoạt

Đan tâm cảnh cảnh chiếu trì liên

Dịch :

Bao năm bị khốn ở Dương thành

Chém sứ đốt thư chí đã rành

Xuống nước, nước nông đành sống tạm

Lòng son rờ rỡ… nước xanh xanh

Song Quỳnh nguyên tác

I

Dương Thái kỳ khu vạn hiểm thường

Địch nhân bất thức ngã can trường

Đan tâm trực dữ liên câu hóa

Phong động tri biên thủy mãn hương

Dịch :

Muôn hiểm kỳ khu ở Thái, Dương

Địch nhân khôn đoán nổi can trường

Lòng son cùng với sen đều hóa

Gió động bên hồ, nước thoảng hương

II

Dương châu vọng khứ hải thương mang

Kính quá lân thành tri địch cường

Tố tiết bất dong tinh khí nhiễm

Khước lai trì thủy tẩm liên hương

https://thuviensach.vn

[160] Đình Chi thủ Dương Châu, Nguyên binh vi chi. Nhật cửu.

Nguyên chúa chiêu chi. Đình Chi phần chiếu trảm kỳ sứ. Văn Đoan Tôn lập, dữ Khương Tài tương binh đông nhập hải. Nguyên truy chi. Đình Chi tẩu nhập Tần Châu, châu tướng dĩ hàng Nguyên. Đình Chi phó liên trì, thủy thiển bất tử. Bị chấp bất khuất, kiến sát.

Dịch :

Dương châu trông nẻo… biển mênh mang

Chạy đến thành bên, giặc lại càng

Tiết trắng há dung tanh tưởi nhuốm

Xuống hồ tắm nước thấm sen hương

Đình Chi giữ Dương châu, quân Nguyên vây đánh lâu ngày mà chưa hạ được. Nguyên chúa sai sứ đến chiêu dụ. Đình Chi chém sứ giả, đốt chiếu thư. Sau ông nghe tin vua Đoan tôn lên ngôi, ông bèn cùng Khương Tài kéo quân ra phía đông định tìm đường ra biển. Bị quân Nguyên đuổi theo, Đình Chi chạy vào định tá túc ở Tần châu. Không ngờ tướng giữ Tần châu đã hàng Nguyên. Tiến lui không có đường, ông nhảy xuống ao chẫm mình nhưng nước nông không chết. Sau ông bị bắt và bị giết.

https://thuviensach.vn

Trần nghi Trung

Bổ lục Nguyễn công vịnh Trần nghi Trung

Đế chu thiên bạc, tướng như Chiêm

Bất tử Hành đô, khước tử Tiêm

Mân hải thử hồi công tị lịch

Giả môn tiền nhật quấn xu viêm

Đoan tôn hàng hải, Nghi Trung vi thừa tướng, đào chi Chiêm thành, hậu tử ư Tiêm.

Dịch :

Thuyền vua phiêu bạc chạy qua Chiêm

Tránh chết Hành đô chết ở Tiêm

Mân hải bấy giờ thuyền thoát đắm

Hơn tài họ Giả trước phò viêm 167

Đoan tôn chạy ra biển, Nghị Trung làm Thừa Tướng, định chạy trốn qua Chiêm Thành, sau bị chết ở Tiêm.

https://thuviensach.vn

Trần văn Long

Nguyễn công nguyên tác

Văn chương tiết nghĩa bão thiên tài

Phúc lý thùy năng nhận đắc lai

Truyền ngữ tặc đồ hưu kiến bức

Châu quan nguyên thị Đại đình khôi.

Dịch :

Văn chương chữ nghĩa bậc thiên tài

Trong bụng ai hay nhận biết ngài

Nhắn bọn giặc kia đừng áp bức

Với Quan Châu trị Đại đình khôi.

Song Quỳnh nguyên tác

Phúc trung tiết nghĩa hà thường mang 168

Đầu thượng quân thân vị thủy vương

Di lỗ đương vi thi độc thủ

Trạng nguyên duy hữu thí cương tràng

Văn Long Hàm Thuần sơ Trạng nguyên. Đoan hưng thời tri Hưng hóa quân Thông phán. Tào tôn Trừng dĩ thành hàng Nguyên, Văn Long bị chấp Nguyên dục hàng chi. Long chỉ kỳ phúc viết : «Thử giai tiết nghĩa văn chương giã, khả tương bức da ?». Toại tử.

Dịch :

Tiết nghĩa trong lòng luôn vững bền

Quân thân trên cổ chẳng bao quên

Giặc Nguyên chớ có hòng làm dữ

Thử thách cương tràng của Trạng nguyên.

https://thuviensach.vn

Văn Long đậu trạng Nguyên năm Hàm Thuần. Năm Đoan hưng làm Thông phán trong quân đoàn Hưng hóa. Tướng chỉ huy là Tào tôn Chừng hàng với Nguyên, Văn Long bị bắt, Nguyên muốn dụ ông hàng. Ông chỉ

vào bụng nói : «Trong này chứa toàn tiết nghĩa văn chương, đừng hòng áp bức ta». Ông bị giết ngay sau đó.

https://thuviensach.vn

Trương thế Kiệt

Nguyễn công nguyên tác

Hoàn hoàn Ngạc súy thủ cần vương

Bách chiến gian quan vạn hiểm thường

Cụ mẫu 169 vô tình thiên hữu ý Nhất chu nguyên hệ Tống tồn vong (vương)

Dịch :

Cần vương Ngạc soái chí ngời ngời

Trăm trận muôn nguy nếm đủ rồi

Nghiệp Tống mất còn quan hệ ở :

Trời và «mẹ gió» giúp thuyền trôi.

Song Quỳnh nguyên tác

Xanh phù nhất thủ lưỡng quân vương

Hải đảo chi trung hữu miếu đường

[161] Xã tắc sơn hà chu nhất diệp

Phùng Di 170 ưng vị tức phong cuồng Thế kiệt vi Ngạc châu đô thống. Nguyên nhập khấu, Suất sư nhập vệ.

Cung đế hàng, toại khứ nhập hải, phụng Đoan Tôn tức vị. Đoan Tôn băng, hựu lập Đế Bính. Nguyên tập chi, lực chiến sư nghi, Đế lịch yên. Thế Kiệt đoạt cảng chí Bình Chương sơn hạ ngộ đại phong. Nãi Chúc viết : «Ngã bất tử giả, thứ cơ địch khứ biệt lập Triệu thị, thiên như bất dục tồn Triệu, tắc đại phong phú ngã thuyền». Chu toại phú, Thế Kiệt lịch tử.

Dịch :

Một tay chống đỡ giúp hai vương

Giữa đảo, ngoài khơi dựng miếu đường

Xã tắc sơn hà thuyền một lá

https://thuviensach.vn

Thủy thần dẹp hộ gió muôn phương.

Thế Kiệt làm Đô Thống ở Ngạc châu, quân Nguyên vào ăn cướp, ông tiến quân về Kinh sư cứu, Vua Cung đế hàng nhà Nguyên, ông bèn thu thập tàn quân kéo ra biển lập vua Đoan Tôn lên ngôi. Đoan Tôn mất, ông lại lập Đế Bính làm vua. Bị quân Nguyên đánh úp ông hết sức chống cự, sau quân tan vỡ. Đế Bính bị chết đuối. Minh Thế Kiệt đánh cướp một đường biển chạy đến dưới chân núi Chương sơn thì gặp cơn dông lớn. Ông khấn trời :

«Tôi sở dĩ chưa chết là còn muốn sống để đuổi quân giặc và lập lại nghiệp cho họ Triệu. Nếu như trời không muốn cho họ Triệu còn, thì xin cho một trận gió lớn làm lật thuyền của tôi đi». Khấn xong thuyền lật, Thế Kiệt bị

chết chìm.

https://thuviensach.vn

Lục tú Phu

Nguyễn công nguyên tác

Nhai đảo vân lôi phú vạn đồng 171

Tương tùy long ngự đáo long cung

Hồ di trần tế an năng miễn

Nhất phiến đan tâm hải nhật hồng

Dịch :

Nhai đảo chiến thuyền bị lật tung

Ông theo xa giá xuống Long cung

Rợ Hồ dơ bụi nên xa lánh

Một tấm lòng son biển sáng hồng.

Song Quỳnh nguyên tác

Hải đảo kỳ khu khả nại hà

Thủy cung dĩ trúc đế vương gia

Thân phù phượng liễn du long khuất

Tráng phách do nhiên trạc Tống ba.

Dịch :

Khi khu ngoài đảo quản bao xa

Thủy phủ vì vua đã dựng nhà

Phượng liễn xuống chơi Long khuất nhỉ

Phách hồn như tắm sóng vua ta.

Tú theo giúp vua Đoan tôn ở Cương châu, Đoan tôn mất, ông lập Đế

Bính rồi nhận làm Tể tướng. Trận thua ở Nhai sơn, ông cõng vua nhảy xuống biển, cả hai vua tôi cùng chết chìm.

https://thuviensach.vn

Văn thiên Tường

[162] Nguyễn công nguyên tác

I

Liệt liệt tinh trung khấp quỉ thần

Sinh năng phấn nghĩa, tử thành nhân

Tống triều long thủ thùy kham đối

Đệ nhất trung nhân, đệ nhất nhân

Dịch :

Rờ rỡ tinh trung vượt quỷ thần

Sống lo dựng nghĩa, chết thành nhân

«Đầu rồng» trào Tống ai hòng sánh 172

Thứ nhất trong đời một vĩ nhân

II

Bá, Di kháng tiết Ân, Chu tế

Gia cát minh danh Hán, Ngụy gian

Thiên dục «tứ chân» tranh chiếu diệu

Cố tương vạn hiểm chẩn Văn sơn

Văn Thiên Tường hữu tứ chân : chân Trạng Nguyên, chân Tể Tướng, chân trung thần, chân hiếu tử.

Dịch :

Bá Di tiết lớn Ân, Chu thuở

Chư cát danh cao Hán, Ngụy thời

Trời muốn «Tứ chân» tranh chiếu sáng

Mới đem muôn hiểm thử đầy vơi.

Văn thiên tường có bốn thứ thực : Thực Trạng nguyên, thực Tể tướng, thực trung thần, thực hiếu tử.

https://thuviensach.vn

Song Quỳnh nguyên tác

Anh hùng thành bại mạc tiêu ngôn

Thệ chí tiêm cừu dục nhất thôn

Di lỗ bằng lăng thiên địa biến

Nhân tài ưởng dục quốc gia ân

Đãn tri Nhai đảo do vi Tống

Ninh thức Yên đài phục hữu Nguyên

Hách hách tinh trung huyền nhật nguyệt

Duy chì tam bách tải càn khôn.

Thiên Tường hiệu Văn Sơn. Đăng Lý tôn Bảo Hựu niên gian Tiến sĩ đệ

nhất. Độ tôn thời dĩ Trực Học sĩ trí sĩ, Cung tôn thời vi Thừa tướng. Hội Nguyên nhân nhập khấu, thời tri Cống châu, cần vương chiếu chí Cống, phủng chi thê khấp, toại khởi binh nhập vệ.

Hữu chỉ chi viết : «Kim địch binh tam đạo cổ hành, phá giao kỳ bạc địa nội, quân dĩ ô hợp chi chúng phó chi, hà dị khu quần dương nhi đoàn mãnh hổ ?». Công viết : «Ngô diệc tri kỳ nhiên, đệ quốc gia ưởng dục thần tam bách dư niên, nhất đán hữu cấp, vô nhất nhân nhất kỵ phí giả, ngô thâm hận chi. Cố bất tự lượng, dục dĩ thân tuẫn thứ thiên hạ trung thần nghĩa sĩ, tương hữu văn phong nhi khởi giả, tắc xã do khả bảo giã».

Cập Đoan tôn lập, xuất đốc Kiếm nam, lũy dữ Nguyên chiến hậu vi Nguyên tập phá, bị chấp, câu ư ngục. Nguyên chúa chiêu xuất dục dụng chi, Bất Khuất. Hậu toại ngộ hại.

Dịch :

Thua được anh hùng há mặc nhiên

Chí thề nuốt sống bọn xâm biên

Lăng loàn giặc mọi khi trời biến

Nuôi dạy người tài giúp nước yên

Hãy biết đảo Nhai còn thuộc Tống

https://thuviensach.vn

Mặc dù đài các mất về Nguyên Tinh trung rỡ rỡ treo gương sáng

Ba kỷ càn khôn cố giữ bền.

Thiên Tường hiệu là Văn sơn, Đậu Tiến sĩ đệ nhất (Trạng nguyên) năm Bảo Hựu trào Tống Lý Tôn. Dưới trào vua Độ về trí sĩ hàm Trực học sĩ.

Làm Thừa Tướng trào Cung tôn. Gặp khi giặc Nguyên vào cướp nước, lúc này ông đang làm Tri phủ Cống châu (cũng có sách phiên là Chương châu).

Khi chiếu Cần vương tư đến Cống châu, ông cầm lấy tờ chiếu vừa đọc vừa khóc. Sau ông cũng mộ quân vào Kinh giúp nước đánh giặc.

Có người bạn can : «Nay quân giặc ba đường tiến đánh cướp châu quận chiếm đất đai, ông đem đạo quân mới mộ hàng ngũ ô hợp đánh với chúng, có khác nào đuổi đàn dê vào đấu với đàn cọp ?». Ông đáp : «Tôi cũng biết vậy, nhưng quốc gia nuôi dạy thần dân hơn ba trăm năm, nay một sớm có việc, lại không có lấy một người một ngựa ra giúp thì uất hận nhường nào. Vậy nên tôi bỏ hết suy lường, đem thân liều chết, may ra các trung thần, nghĩa sĩ thiên hạ theo phong trào nổi lên thì xã tắc còn có thể giữ

được».

Khi vua Đoan tôn nối ngôi, ông đốc suất đạo binh Kiếm nam, đánh nhau với quân Nguyên nhiều trận, sau ông bị quân Nguyên đánh úp, quân thua ông bị bắt giam. Chúa Nguyên cho mời ông ra muốn dùng làm Thừa Tướng ông không chịu. Bèn bị giết.

https://thuviensach.vn

Tạ phương Đắc

[163] Nguyễn công nguyên tác

Thập tải cơ li bão hiểm gian

Sổ thư trần biện triết hung ngoan

Yên đô Ngã khách thanh phong tại

Năng kế Văn sơn thị Điệp sơn

Dịch :

Nguy hiểm mười năm, vất vả tràn

Đưa thư bắt bẻ bọn hung ngoan

Yên đô chết đói, nhưng trong sạch

Nối chí Văn sơn, có Điệp sơn

Song Quỳnh nguyên tác

Kiến dương mãi bốc túc y bần

Cố tướng hà nhan lụy cố nhân

Thủ lĩnh quyết vi 173 nan tái mịch Yên đô ngã khách Tống trung thần

Phương Đắc thủ Tín châu, địch chí kết binh dân hãn ngữ. Địch thoái, Chấp chính dĩ quân phí tội chi. Toại biến tính danh khứ gia, nhập sơn. Hữu mẫu cửu thập dư, dĩ thử nhân tuần phất tử. Cập Tống vong thiết tứ mãi bốc vu Kiến dương. Tống thần Trình văn Hải, Lưu Mộng Viêm sĩ Nguyên. Giao chương tiến chi. Phương Đắc phục thư biện luận, nhân từ bất khẳng phó.

Hậu Ngụy thiên Hựu bách dĩ Bắc hành, chí yên tuyệt thực nhi tử. Thuyết giả vị : Thiên thành Di, Tề chi tiết.

Dịch :

Bốc dương bói toán để quên nghèo

Bạn cũ nhìn xong lụy cũ theo

Đầu núi hái vi đang hiếm thấy

https://thuviensach.vn

Đói Yên, Trung Tống… một gương treo Phương Đắc giữ Tín Châu, giặc đến, ông kết nạp với dân quân để

chống đỡ. Giặc lui, bọn chấp chính hạch xách về tội hao quân phí toan làm tội ông. Ông thấy triều chính thúi nát như thế, bèn đổi họ tên bỏ nhà vào núi ở. Ông còn mẹ già hơn 90, nên ông không dám chết. Khi nhà Tống mất, ông làm nghề bói toán ở Kiến dương để sống qua ngày. Không ngờ, một bữa có quan của nhà Tống là Trình văn Hải, Lưu mộng Viêm lúc này cả hai đã làm quan với nhà Nguyên nhận ra ông, bèn làm sớ tiến cử với Nguyên chúa. Phương Đắc viết thư trả lời biện luận rất xác đáng và từ chối không làm quan. Sau Ngụy thiên Hựu bắt ông về Bắc, đến Yên Kinh, ông nhịn ăn chết. Thuyết giả cho ông là : tiết thiên thành của Di Tề.

https://thuviensach.vn

Lưu Mộng Viêm

Nguyễn công nguyên tác

Trạng nguyên, Tể Tướng, Tống triều suy

Dịch diện hoàn kham bác chủ tri

Khí nghiệp cư nhiên thùy lưỡng đại

Tiền a Giả tặc hậu thần di

Dịch :

Trạng nguyên Tể tướng, Tống trào phong

Đổi mặt thay quan, lắm chủ dùng

Sự nghiệp hai đời… nhìn khí cục

Trước theo giặc Giả, sau theo Mông (Mông Cổ)

Song Quỳnh nguyên tác

Quân vương nhập hải nhĩ hàng Man

Dữ thế phù trầm bất điển nhan

Hảo tá Trạng Nguyên hựu Tể tướng

Hà đương diện mục kiến Văn sơn

[164] Mộng viêm, Tống Trạng nguyên Tể tướng, đương Giả tự Đạo ngộ quốc, y a thủ dong. Cập Tống vong, hàng Nguyên sự Nguyên Thế tổ.

Dịch :

Vua chạy ra khơi chú giúp Man

Theo đời chìm nổi… mặt mo nang

Trạng nguyên Tể Tướng danh tuy đẹp

Ngượng gặp Văn Sơn dưới suối vàng (Văn thiên Tường) Mộng viêm là Trạng nguyên Tể Tướng của Tống. Khi Giả tự Đạo cầm quyền làm nhiều điều hại nước, Viêm a tòng với Tự Đạo để yên thân. Khi Tống mất, Viêm hàng Nguyên thờ Nguyên Thế Tổ.

https://thuviensach.vn

Gia Huyền Ông

Nguyễn công nguyên tác

Thủ như ngạnh thiết, tặc nan ô

Bất thự hàng thư phược đắc vô

Ốc quyển hà gian, nhiêu tuyết phát

Hoàn hương do thị lão Thiêm khu

Dịch :

Tay như thép nuột giặc khôn dơ

Không dụ quân hàng chẳng viết thơ

Giảng sách đất Hà chờ tóc bạc

Khi về, mái tóc trắng phơ phơ

Song Quỳnh nguyên tác

Hồ mã tê giao điện, Thần tâm cảm cẩu an

Hàng di dĩ truyền hịch, Phụng sứ thùy kháng nhan Nhất giới nghị nhiên vãng, Thiên trùng mạc đạn nan Cơ thần Yên sóc tuyết, Thê Lệ Tống Nhai sơn

Phát vị sương thành bạch, Tâm nhưng thiết luyện đan Kiên cương năng bất triết, Do kiến tích Ông hoàn.

Huyền Ông Cung đế thời quan Thiêm thư khu mật viện sự. Đế hàng Nguyên, Bá Nhan lệnh thủ Thái Hậu thủ chiếu dụ quận huyện hàng, hựu dục Tam tỉnh hịch. Chấp sự giai thụ. [165] Huyền ông bất khẳng, thỉnh sứ

như Nguyên. « Văn quốc vong, khốc khấp bất thực, Nguyên dục quan chi, bất thụ». Toại an trí Hà gian, dĩ Xuân thu giáo thụ tử đệ, niên thích bát thạp, phóng qui hoàn hương.

Dịch :

Ngựa hồ hí khắp xa gần

https://thuviensach.vn

Chí thần xao xuyến, lòng thần chẳng an Chiếu hàng giặc, Triều đã ban

Liều thân đi sứ… hòng can Nguyên đình

Lòng cương nghị, chí hi sinh

Đường dài muôn dặm, lòng mình khôn lay

Đội sương mỏng, đạp tuyết dầy

Long đong đất khách, nước mây quê người

Tin đâu lệch đất động trời

Lệ rơi khóc Tống, nghiệp dời Nhai sơn

Lưu Yên đài, tóc thành sương

Trơ gan son sắt, luân thường dám sai

Cứng đầu không sợ bẻ bai

Chán chê… vẫn Tống cân đai Ông về

Huyền Ông trào Cung đế làm quan Thiêm thư ở viện Khu Mật. Vua Cung đế hàng Nguyên, Tướng Nguyên là Bá Nhan bắt lấy tờ chiếu do chính bà Thái hậu viết sao lục ra rồi tư về các quận huyện để dụ dân hàng, và truyền hịch đi ba tỉnh còn thuộc Tống kiểm soát. Bọn chấp chính đều vâng lệnh cầm bút viết. Huyền Ông không chịu, xin sang sứ để biện bạch với vua nhà Nguyên. Sang đến nơi, ông nghe tin Tống đã mất cả ba tỉnh, vua Đế

Bính và các quan nhiều người bị chết chìm. Ông khóc lóc thê thảm bỏ cả ăn uống. Vua Nguyên muốn phong chức cho, ông chối từ. Nguyên bèn an trí ông tại Nhiệt hà. Trong khi bị an trí, ông đem kinh Xuân thu dạy học trò.

Năm ông Tám mươi, Vua Nguyên mới tha cho ông về làng.

https://thuviensach.vn

Hứa Hành

Nguyễn công nguyên tác

Văn phong thượng tố Tống Trình, Chu

Bất hạnh thần Nguyên khước tự ô

Bi, Thụy, chúc đình phong tặng cập

Toàn linh diệc phục sủng quang vô

Dịch :

Văn phong ngang với Tống Trình Chu

Sau bị tôi Nguyên thấy tự ô

Tên Thụy và bia ông cấm dựng

Hồn thiêng chín suối thấy thơm tho

Song Quỳnh nguyên tác

Uyên nguyên chính học tố Chu, Trình

Nhân thị nho lưu, nhất đại danh

Khả tích sơn hà qui dị vực

Khước tương quan niệm nhiễm di tinh

Hứa Hành chi học, dĩ Chu, Trình vi sư. Sĩ Nguyên vi Tế Tửu, Lâm chung giới kỳ tử viết : «Ngã bình sinh bất năng từ tử, vật thỉnh Thụy, vật lập bi». Cập tốt, tòng kỳ mệnh. Nhân giai thương kỳ bất hạnh, hậu tặng Tư

Đồ.

Dịch :

Mối giềng chính học hệt Chu, Trình

Đáng mặt làng nho vị chứ danh

Đáng tiếc non sông về mối khác

Thành ra mũ áo nhuốm mùi tanh

https://thuviensach.vn

Học của Hứa Hành, lấy Chu Trình làm thầy. Làm quan với nhà Nguyên chức Tế Tửu (Một vị quan giữ về giáo hóa và nghi tiết thời quân chủ). Khi sắp chết, ông răn con : «Ta bình sinh không từ được sống để chết theo Tống. Sau khi ta chết, không được đặt mộ chí cũng như tên Thụy». Con theo mệnh của ông. Đời ai cũng thương ông là đời không gặp may. Sau ông được truy tặng chức Tư Đồ.

https://thuviensach.vn

Ngô Chừng

Nguyễn công nguyên tác

Bình sinh sở học chí vân hà

Khuất ý tân triều thụ sủng đa

Vãn tiết trưng thư minh tuấn cự 174

Ưng hiềm thân thị Tống khôi khoa

Dịch :

Cái học bình sinh chí thế nào

Đi thờ trào mới lấy quan cao

Khi già chống đỡ bằng văn sách

Khỏi thẹn khôi khoa của Tống trào

Song Quỳnh nguyên tác

Nho quan nho phục, Tống nho khoa

Độc Thánh hiền thư tự mệnh hà

Thần tử di đình tam lịch sĩ

Quân vương hải đảo vạn trùng ba.

[166] Chừng, Tống Hương Cống, tiến sĩ. Sĩ Nguyên vi Ngự sử, Thành tôn thời nhập Hàn lâm. Nhân tôn thời vi Quốc tử giám tư nghiệp, hậu tạ

bệnh qui.

Dịch :

Mũ áo nhà nho, đậu Tống nho

Thánh hiền sách đọc mấy trăm pho

Làm tôi sân rợ ba trào lẻ

Hải đảo vua ta sóng đắp mồ !!

Chừng đậu Hương cống rồi Tấn sĩ do chế khoa trào Tống. Sau làm Ngự sử với Nguyên đế, thời Thành tôn vô Hàn lâm viện, thời Nhân tôn làm https://thuviensach.vn

Quốc tử tư nghiệp. Sau cáo bệnh về trí sĩ.

https://thuviensach.vn

Lưu Nhân

Nguyễn công nguyên tác

Tĩnh tu thất nội, độc tinh thanh

Học bản Trình, Chu chính thả tinh

Di đế Hoa thần hà thế giới

Dung thành do hữu nhất Tiên sinh

Dịch :

Tĩnh tu cốt giữ một mình thanh

Học, gốc Chu Trình, chính nghĩa tinh

Vua rợ, tôi Hoa đời đảo ngược

Dung thành biết lẽ có Tiên sinh

Song Quỳnh nguyên tác

Tĩnh tu thất lý hữu Trình, Chu

Tính học hàm nhu đạo vi du

Quan miện khởi dung lân giới hỗn

Khả vi Xử sĩ, khả danh nho

Nhân Dung thành nhân, kháng chí bất sĩ Nguyên, ái Khổng Minh tĩnh dĩ tu thân chi ngữ 175. Biểu sở cư viết : «Tĩnh tu». Học giả xưng vi «Tĩnh tu tiên sinh». Nguyên lũy trưng, giai cố từ, thuyết giả xưng kỳ Nguyên đại nhất nhân.

Dịch :

Tĩnh tu học trọn thuyết Trình, Châu

Tính học dồi dào đạo vị sâu

Mũ áo há cùng vây vẩy trộn

Danh nho, xử sĩ… vẹn như nhau

https://thuviensach.vn

Ông người Dung thành, nhất chí không làm quan với Nguyên. Ông yêu câu «Tĩnh để tu thân» của Khổng Minh. Nên ông tự đặt tên chỗ ở là «Tỉnh tu». Học giả thời đó kêu ông là : «Tĩnh tu tiên sinh». Vua Nguyên mấy thứ

trưng triệu, ông đều cố từ. Thuyết giả cho ông là : «Một người ở trào Nguyên».

https://thuviensach.vn

Tống Lý Tôn

Phụ lục Nguyễn công vịnh Tống Lý Tôn

Cung phủ bằng tà, chúa thính mông 176

Hữu văn để ý diệc hư sùng

Nhất sinh uy bính bằng thùy thác

Sử thị khai tiên Giả thị chung

Dịch :

Gian đảng đầy cung, chúa ngốc khùng

Tưởng văn tuy có cũng như không

Nhất sinh quyền bính nhờ ai giữ

Sử mở màn xong, Giả cáo chung.

https://thuviensach.vn

Đường Ban

Song Quỳnh nguyên tác

Sơn hà cựu thị Tống sơn hà

Thống hận Tây tăng nghiệp chướng đa

Nghĩa sĩ biệt tầm càn tĩnh địa

Lan đình trúc tựu đế vương gia

Nguyên mạt, hữu Tổng giang tây Tăng Dương Liễu Chân giả phát Triệu thị chư lăng. Cối Kê nhận nghĩa sĩ Đường Ban độc thống hận. Hóa gia đắc bách kim vi tửu thực. Triệu tráng sĩ khấp dụ viết : «Nhĩ đẳng giai Tống nhân, ngô dĩ tạo thạch hàm lục kiện, nhỉ khả thu táng chư lăng cốt».

Chúng vãng thu di hài táng tại Lan đình sơn hậu. Thực đông thanh thụ vi ký.

Dịch :

Non sông nguyên vẫn Tống non sông

Tăng sĩ sao còn nghiệp chướng hung

Vì nghĩa ta tìm nơi Tịnh độ

Đế vương đắp nấm sáu mồ chung

Cuối trào Nguyên, có vị Tổng giang tây là Tăng Dương Liễn Chân giả

cho khai quật các lăng tẩm họ Triệu. Có một Nghĩa sĩ ở Cối Kê là Đường Ban thấy thế lấy làm đau hận, bèn bán cả gia tài được hơn trăm lạng vàng, rồi làm cơm rượu mời các tráng sĩ trong vùng đến vừa khóc vừa dụ : «Dù sao anh em cũng đều là con dân nhà Tống, nay ta đã sắm được sáu cái hòm bằng đá, anh em nên bốc hết xương cốt ở các lăng để ta chôn cất». Mọi người bèn đi thu thập các hài cốt, Ban đem hợp táng cả ở sau núi Lan đình, rồi tìm các thứ cây thuộc loại mùa đông vẫn xanh tốt trồng làm ghi.

https://thuviensach.vn

Tống Cung đế

[167] Nguyễn công nguyên tác

Cát lĩnh đường không, hạ diệc điên

Nguyên nhân nhập Tống, Đế như Yên

Hành hành mạc yếm sa trần khổ

Thử lộ Huy, Khâm dĩ đạo tiền

Dịch :

Cát lĩnh nhà hoang, mái đảo điên

Người Nguyên vào Tống, Đế qua Yên

Đường đi chớ nản nhiều sa bụi

Đường đó Huy, Khâm đã dẫn tiền.

https://thuviensach.vn

Kim An Tôn

Nguyễn công nguyên tác

Thanh thành tiền nhật lỗ Huy, Khâm

Kim nhật Thanh thành cựu triệt tầm

Sự hữu hảo hoàn thiên diệc xão

Kim nhận phù 177 Tống Đát phù Câm (Kim)

Dịch :

Thanh thành ngày trước nhốt Huy, Khâm

Vết cũ ngày nay lại tái lâm

Việc có xoay vần trời khéo quá

Kim giam vua Tống… Đát giam Kim (câm)

Phụ chú thêm

Vua Huy Tôn nhà Tống bị Kim Thái tổ bắt về Kim năm Thiên tộ thứ

năm. Triều thần nhà Tống lại lập vua khác là Khâm tôn lên thay. Ông này lại bị Kim Thái tôn bắt đi năm Thiên hội thứ ba, sau khi Kim phá và chiếm được Biện Kinh. Trào đình Tống chạy sang Nam lập vua Cao Tôn, sử kêu là Nam Tống. Nước Kim đến đời vua Ai Tôn bị Tống và Mông cổ cấu kết diệt mất nước. Ai tôn bị Mông cổ bắt giam. «Đát» là tên húy của giống Mông cổ. Vì thế nên khi Mông cổ sang xâm lăng, Quân dân ta dưới trào Trần ai nấy xâm hai chữ «Sát Đát» ở cánh tay để tỏ lòng quyết chiến.

https://thuviensach.vn

Nguyên Thuận đế

Nguyễn công nguyên tác

Diễn điệp 178 cung đình phó thảo lai Cư Dung xất mã thượng bồi hồi

Bắc thành há sự tần Nam cố

Ưng đẳng thiên ma vũ nữ lai

Dịch :

Cung điện hoang tàn, cúng bói… ôi !

Đường dài một ngựa dạ bồi hồi

Bị đày về Bắc, quay Nam ngóng

Vũ nữ ma trời đợi… ngóng… ngôi

https://thuviensach.vn

Trịnh Trung

Song Quỳnh nguyên tác

Tuế thời phục chạp 179 nhưng tồn Tống

Vi thúy 180 tinh chiên bất thức Nguyên Danh phận độc minh di, hạ 181 biện

Nho lưu dĩ tụng thánh hiền ngôn

Tống vong hậu. Sĩ nhân Trịnh Trung, mỗi tuế thời phục chạp, triếp dã khốc Nam bái. Đề kỳ bích : Bất tri kim nhật nguyệt. Đã mộng Tống sơn xuyên.

Dịch :

Giỗ chạp vẫn theo ngày của Tống

Cánh lông chẳng bợn lịch nhà Nguyên

Phận, danh chia rõ «Kinh» và rợ

Đáng mặt nho lưu bậc thánh hiền.

Sau khi nhà Tống mất, Trịnh Trung một sĩ nhân của Tống, các ngày lệnh tiết trong bốn mùa vẫn theo năm tháng của nhà Tống. Ông thường ngảnh mặt về Nam khóc lạy tỏ ý nhớ Tống. Tại nơi đọc sách ông đề hai câu

: Mặc, hiện nay ngày tháng. Mơ… về Tống núi sông.

Phụ chú thêm

Trịnh Trung có biệt hiệu là Sở Nam, xuất thân con nhà thế phiệt, ngày lúc thiếu thời, Tống đã bị Nguyên diệt. Lớn lên, ông ôm mộng khôi phục, song lần chạy bắc đi nam không gặp được Đồng chí. Ông đành lui về làng sống đời nông dã, nhất định không chịu làm quan với trào Nguyên. Ông ký thác tâm sự vào hai câu thơ vịnh cúc :

Ninh khả chi đầu bão hương tử

Bất tằng phiêu lạc bắc phong trung.

https://thuviensach.vn

Tạm dịch :

Thà giữ đầu cành thơm đến thác

Không theo gió bắc rớt theo luồng.

Gió bắc, ám chỉ nhà Nguyên, vì nhà Nguyên ở phương Bắc.

https://thuviensach.vn

NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ ẤT TẬP

https://thuviensach.vn

Mô Mẫu

[168] Nguyễn công nguyên tác

Tú linh thùy vị xuất cừ trừ 182

Cung huấn lưu phương nữ sử thư

Thế thượng tận đa phương tướng mạo

Kỷ nhân thục đức xứng hành cư 183

Dịch :

Giường tre ai biết đủ kinh quyền

Lời dạy cung nhân nữ sử truyền

Xem mặt đoán người đời bỏ mất

Ngọc ngà đức lớn giới thuyền quyên

Song Quỳnh nguyên tác

I

Mạo tuy bất mãn, đức thường sung

Nhân thế thùy tri mỹ tại trung

Bất hữu Thánh minh thùy tuệ nhãn

Thục tòng cung nữ thức khuê dung

Dịch :

Mặt chẳng như hoa, nết đủ đầy

Đẹp từ trong nết, mấy ai hay

Nếu không mắt thánh kia soi xét

Ai dạy cung tần mọi thảo ngay.

II

Mạo phi diễm lệ, đức chu hoàn 184

Tục nhãn thiên ư ngoại diện khan

Thế thượng cừ trừ nguyên bất thiểu

https://thuviensach.vn

Dĩ lưu cung huấn tác Kim đan 185

Mẫu mạo lậu nhi hữu thục đức. Hoàng đế nạp chi, sử huấn cung nhân, Đế du hành thời, Nguyên phi tử vu đạo, nhân dĩ Mô Mẫu vi phương tướng thị. Hoài Nam tử vị «Cừ trừ thích thi giả Mô mẫu giã».

Dịch :

Mặt không tươi đẹp, đức chu toàn

Mắt tục nhìn người vụng tính toan

Giường trúc trên đời không phải ít

Ai vì Cung huấn luyện kim đan.

Bà mặt mũi quê mùa nhưng có đức tốt. Vua Hoàng đế thu nạp vào cung, để dạy các cung nhân. Một bữa vua Hoàng đế đi du hành, không may bà Nguyên phi bị chết ở dọc đường, nhân đó Hoàng đế cho lập Mô Mẫu lên thay. Sách Hoài Nam tử chép việc nói : «Giường tre được lên thay để thi chính, bắt đầu từ Mô Mẫu».

https://thuviensach.vn

Nữ Oa

Nguyễn công nguyên tác

Lão thương đáo để thái vô tình

Thiên sử hồng nhan tể bát huỳnh 186

Sự quả bổ thiên hà túc kiện

Thiên thu ám phục phụ nhân binh.

Dịch :

Trời già đến mức quá vô tình

Nỡ để hồng nhan chúa tám huỳnh

Nếu việc vá trời mà có thiệt

Ngàn thu ngầm phục phụ nhân binh.

Song Quỳnh nguyên tác

Khước tương chỉ phấn phá hồng mông 187

Dĩ tự âm ngưng phục nữ nhung

[169] Xâm giả thương khung do đãi bổ

Khởi giao nhi phụ cán triền công

Thế truyền : Nữ Oa luyện ngũ sắc thạch dĩ bổ thiên.

Dịch :

Trò đem son phấn phá Hồng mông

Ai khéo ngầm mưu phục nữ nhung

Đợi vá trời xanh cho lành lặn

Danh truyền nhi nữ tạo nên công

Đời truyền bà Nữ Oa luyện đá năm sắc để vá trời.

https://thuviensach.vn

Tương phi

Nguyễn công nguyên tác

Vân khứ thương ngô oán nhập Tương

Trúc ngân ban bác sắt thê lương

Sơn từ ẩn ẩn dư linh tại

Do tác hùng phong trở bạo vương

Dịch :

Thương Ngô mây ám, oán qua Tương

Khóm trúc thê lương khúc đoạn trường

Đền núi lờ mờ dư khí phách

Làm mưa làm gió cản Tần vương.

Song Quỳnh nguyên tác

Diểu diểu Thương Ngô vạn mãn không

Y Y Tương miếu nhật lưu hồng

Thiên thu thánh nữ anh linh khí

Do sử cường Tần tiếp đại phong

Phi Nghiêu nữ, Thuấn thê, Thuấn tuần thú băng vu Thương Ngô, phi truy chí Động đình Tương sơn, lệ hạ nhiễm trúc thành ban. Ký tử vi thần.

Hậu Tần hoàng đông du chí Tương sơn từ, phùng đại phong bất năng độ.

Dịch :

Thương Ngô mờ mịt : mây trên không

Y Y Tương miếu nhật lưu hồng

Linh khí ngàn thu oai Thánh nữ

Khiến cho Tần chúa khiếp cuồng phong.

Phi là con gái vua Nghiêu, vợ vua Thuấn. Vua Thuấn đi tuần thú rồi chết ở Thương ngô. Phi theo cữu đến Tương sơn thuộc Động đình, thương https://thuviensach.vn

khóc nước mắt chảy làm trắng cả lá trúc. Chết thành thần, dân chúng lập đền thờ ngay trên núi Tương. Sau Tần Thuỷ Hoàng đi chơi phía Đông, qua đền của Phi Phi làm gió to mưa lớn, vua Tần không thể qua sông. Đành bỏ

cuộc Đông du.

https://thuviensach.vn

Hằng Nga

Nguyễn công nguyên tác

Phu tế vô lương mạn ái điền

Gian hùng tất cánh ngộ thuyền quyên

Nguyệt cung quả phủ chân thân tại

Bất miễn Hàn gia dĩ thị tiên

Hàn Trác sát Nghệ, nhân Nghệ thất.

Dịch :

Chồng mãi mê săn chẳng khéo khuyên

Gian hùng rốt cục hại thuyền quyên

Quả như cung nguyệt chân thân ở...

Chắc hẳn Hàn gia cũng hoá tiên

Hàn Trác giết Nghệ, cướp vợ của Nghệ.

Phụ chú thêm về tích Hàn Trác

Một huyền thoại về Hằng nga nói rằng : Trác là vua Hàn quốc dưới trào nhà Hạ. Trác giết Nghệ rồi ép vợ Nghệ là Hằng Nga lấy mình, sau được Hằng Nga cho theo lên Nguyệt điện.

Song Quỳnh nguyên tác

Quả phủ Hằng Nga thượng Quảng Hàn

Tằng vi Nghệ thất tại nhân gian

[170] Túng nhiên tiên dược năng thâu thứ

Phu ký gian hùng, phụ diệc gian.

Nga, Nghệ thê. Thế truyền Hằng Nga bốn nguyệt. Án Trương Hành Vân : Nghệ đắc trường sinh bất tử dược kỳ thê Hằng Nga thiết chi, dĩ bôn nguyệt điện.

https://thuviensach.vn

Dịch :

Có thiệt Hằng nga ở Quảng Hàn

Từng là vợ Nghệ tại nhân gian

Thuốc tiên trộm thoát nhưng tai tiếng

Chồng đã gian hùng vợ lại gian

Nga vợ của Nghệ. Thế truyền : Hằng nga chạy lên Nguyệt điện. Xét chuyện Trương Hành nói : «Nghệ ăn trộm được thuốc không chết», vợ là Hằng Nga dấu đi rồi chạy lên Nguyệt điện.

https://thuviensach.vn

Đát Kỷ

Nguyễn công nguyên tác

Nhất tiếu mê nhân bách nhẫn tiêu

Thuỳ tri hữu kính phá thiên kiêu

Thế gian bất thiểu Ân hồ tại

Mỹ sắc công sám tổng thị yêu

Dịch :

Trăm mũi gươm tiêu… bởi tiếng cười

Ai hay kính chiếu rõ mười mươi

Loài yêu Đát Kỷ đời không ít

Sắc đẹp dèm pha đủ giết người

Song Quỳnh nguyên tác

Thượng cố giai nhân bất cố thành

Chu mao trận thượng dĩ bài thành

Hồ yêu bất địch ưng dương tướng

Mịnh kính huyền lai… mạc độn hình.

Trụ thê Đát tự Kỷ tính, thế truyền cửu vỹ hồ sở hoá. Thái công sử lực sĩ sát chi. Đát Kỷ hồi đầu tiếu bách mị, nhân bất nhẫn sát. Thái công nãi dĩ

kính chiếu kiến bản hình mông kỳ diện nhi trảm chi.

Dịch :

Vua đoái giai nhân chẳng đoái thành

Cờ Chu bốn phía đã tung hoành

Hồ yêu địch lại sao danh tướng

Kính sáng treo lên chịu một vành

Vợ vua Trụ tên Đát họ Kỷ, đời truyền nàng là con yêu Cáo chín đuôi hoá ra, Khi vua Trụ bị bắt và bị giết, Thái công sai lực sĩ đem nàng ra pháp https://thuviensach.vn

trường chém. Nàng ngảnh lại mỉm cười thì y như có trăm vẻ đẹp trên môi, nên không ai nỡ giết. Thái công bèn lấy kính chiếu yêu ra soi cho mọi người thấy rõ nguyên hình của nàng. Lúc đó nàng mới cúi đầu chịu chém.

https://thuviensach.vn

Khương Hậu

Nguyễn công nguyên tác

Ngoại đình cổn việt hiệp tu nhương

Thoát nhĩ y thuỳ nội cách vương 188

Thuyết đáo trung hưng danh hách hách

Sách huân thái bán tại tiêu phòng

Dịch :

Cổn việt (văn võ) bên ngoài gắng sửa sang

Trong cung thoa yếm giúp quân vương

Trung hưng rờ rỡ bàn công trạng

Quá nửa tiêu phòng đặt sách phương

Song Quỳnh nguyên tác

Cảm hướng Vu nga tác vũ vân

Thoát tương trâm nhĩ, tối ưu cần

[171] Đương niên nhược luận trung hưng tá Vĩnh hạng ưng bi nội tướng huân

Khương, Chu Tuyên vương hậu, vương yên khởi đãi ư chính sự. Hậu thoát trâm nhĩ đãi tội ư Vĩnh Hạng. Vương cảm ngộ, cần ư chính sự, toại thành trung hưng.

Dịch :

Dám ngõi Vu Nga nổi gió mây

Siêng lo là cốt, ý phơi bầy

Trung hưng năm đó công ai nhỉ

Vĩnh hạng bia ghi nội tướng xây

Khương là Vương hậu của Chu Tuyên vương, lúc đó vua mải dong chơi không thiết gì đến chính sự. Khương Hậu bèn bỏ trâm tháo ngọc đeo ở

https://thuviensach.vn

tai rồi phục đợi tội ở cung Vĩnh Hạng để dâng lời can và khuyên vua nên siêng năng lo việc chính sự. Vua cảm động hối lỗi, trở lại chăm lo chính sự, lại trung hưng được nghiệp nhà Chu.

https://thuviensach.vn

Bao Tự

Nguyễn công nguyên tác

Thất bách sơn hà nhất tiếu trung

Viêm viêm hí diệm chiếu thâm cung

Trảm ngu kiếm dĩ yêu gian phục

Thân hậu hà lao triệu Khuyển nhung

Dịch :

Bảy trăm sông núi một cười duyên

Nổi lửa trò chơi lắm cảnh phiền

Gươm chém đứa ngu lưng sẵn có

Khuyển nhung rước nó, hoá chuân chuyên

Song Quỳnh nguyên tác

Sắc ba tài động Khuyển Nhung binh

Phong, Lạc sơn hà nhất tiếu khuynh

Vưu vật thế gian phiêu bất đắc

Chu Kinh lộng liễu hựu di đình.

Thị Bao nhân nữ, U vương duyệt kỳ mỹ, phế Thân Hậu lập chi. Hậu bôn Thân. Bao Tự hảo tiếu, vương vạn phương duyệt chi cố bất tiếu. Vương nãi dữ Chư hầu ước khấu chí, cử phong hỏa vi tín. Vô cố cử hoả, Chư hầu chí nhị vô khấu. Bao tự đại tiếu. Hậu, Thân Hầu triệu Khuyển Nhung phạt vương, vương cử hỏa, binh mạc chí, Khuyển nhung toại sát Vương Ly sơn hạ, tính lỗ Bao dĩ khứ.

Dịch :

Sóng sắc động lòng rợ Khuyển Nhung

Trận cười sông núi bị nghiêng… rung

Thế gian của hiếm gây tai vạ

Kinh Chu chúa mọi dụng làm cung

https://thuviensach.vn

Y thị là con gái họ Bao, vua U Vương yêu sắc đẹp, bèn bỏ Thân Hậu lập nàng. Hậu buồn chán chạy về nước Thân. Bao Tự khéo cười, cái cười của nàng xinh như hoa nở, U vương rất mê, nhưng nàng lại không cười. U

vương bèn dùng cách đốt Phong hỏa đài làm như có giặc đến để Chư Hầu lại cứu. Chư hầu thấy Phong hỏa đài có lửa cho là Kinh sư có giặc, các nước đem quân tới cứu. Khi quân Chư Hầu vào Kinh sư thấy không có giặc.

Bao tự thấy Chư Hầu bị tẽn, phá lên cười. Sau Thần Hầu mượn quân Khuyển Nhung vào đánh kinh sư. U Vương sai đốt lửa cầu cứu. Chư hầu sợ

bị tẽn như lần trước không nước nào đem quân cứu. Khuyển Nhung bèn giết U Vương ở chân núi Ly sơn và bắt Bao Tự đem về nước.

https://thuviensach.vn

Tây Thi

[172] Nguyễn công nguyên tác

Sắc ba ám ám chiểu Ngô cung

Hồ thuỷ bình minh trục đoản bồng

Kim tượng tu mi không chú Lãi

Bất tri chỉ phấn thị nguyên công

Phạm Lãi khứ hậu, Việt vương chú kim tượng trí cung lý triều chi.

Dịch :

Sóng ngầm sắc đẹp, phá cung Ngô

Xong việc dong thuyền chơi Ngũ hồ

Phạm Lãi tượng vàng râu tóc tạc…

Công đầu, son phấn tượng ai tô ??

Sau khi Phạm Lãi đi, Vua Việt đúc tượng vàng đặt trước cung để kỷ

niệm.

Phụ lục Mai Am lại đức Công chúa nguyên tác

Thanh ca nhất khúc quán khuê xuân

Hoàn kiến Cô tô tái dã trần

Tha nhật hoàng kim không chú Phạm

Luận công tằng phủ đáo giai nhân

Chúa, Tuy Lý quận vương chi muội

Dịch :

Trong quán Khuê Xuân tắt tiếng ca

Cô tô đồng ruộng bụi mờ xa

Tượng vàng Phạm Lãi dù không đúc

Người đẹp công kia nỡ bỏ qua ??

Chúa là em gái Tuy lý quận Vương.

https://thuviensach.vn

Song Quỳnh nguyên tác

I

Dục hải ba đào dĩ phú Ngô

Tô đài tạc dạ mộng toàn vô

Phong hoa thưởng tận Hầu vương thú

Thả bạn si di 189 phiếm Ngũ hồ

Dịch :

Sóng gió biển tình lật Ngô

Đêm qua bỏ hết mộng Cô tô

Trăng hoa hưởng hết Vương hầu thú

Túi rượu dong ghe ngắm Ngũ hồ

II

Nữ binh khả diệt địch quân thần

Thường liễu quân vương cửu ngọa tân

Mạc luyến Cô Tô trường dạ yến

Ngũ hồ dĩ hữu tích nhân ân

Dịch :

Diệt địch vua tôi, gái trổ tài

Đền công chúa Việt bấy nằm gai

Cô Tô yến tiệc thâu canh… ngán

Người cũ năm hồ vai sánh vai

III

Phá liễu Ngô cung giải bội hoàn

Thả từ Việt đỉnh phiếm hồ loan

Nhất tần 190 khả tuyết quân vương hận Kim tượng hà tằng chú ngọc nhan

Tây Thi Trữ La sơn thái tân nữ giã. Phạm Lãi văn kỳ mỹ sính chi. Mưu hiến ư Ngô. Ngô vương trí ư Cô Tô chi đài, hàm yến bất tuất quốc sự. Việt https://thuviensach.vn

toại diệt Ngô. Tây Thi phục tòng Phạm Lãi du ngũ hồ.

Dịch :

Phá được cung Ngô cởi ngọc đeo

Giã từ tìm thú sóng hồ reo

«Mặt nhăn» rửa được quân vương hận

Người ngọc… tượng vàng chẳng mấy yêu.

Tây thi, một cô gái hái củi ở núi Trữ La. Phạm Lãi nghe tiếng có sắc đẹp bèn mua về, tìm mưu dâng cho Vua Ngô. Vua Ngô để nàng ở đài Cô Tô, say mê yến tiệc không lo nghĩ đến việc nước. Nhờ đó Việt diệt được Ngô. Ngô bị diệt, Tây Thi theo Phạm Lãi đi chơi ngũ hồ.

https://thuviensach.vn

Việt Nữ

[173] Nguyễn công nguyên tác

Hiệp khác thuỳ tri xuất lệ thù 191

Viên công nan đối thẩn cường Ngộ

Thế gian mỹ sắc đa tàng kiếm

Ảo thuật tằng sư xử nữ vô

Dịch :

Hiệp khách ai ngờ ở gái xinh

Viên công khó chọi nổi cường binh

Trong đời người đẹp nhiều gươm dấu

Ảo thuật thày nào xử nữ kinh ??

Song Quỳnh nguyên tác

Xử nữ hà niên học kiếm thành

Viên công kỹ dạng diệc nan tranh

Tuy nhiên dục hướng Ngô cung thí

Đương tịch Tây Thi tác nội binh

Việt hữu xử nữ xuất ư nam lâm. Việt vương sính chi. Nữ bắc kiến vương. Đạo phùng nhất ông, tự xưng Viên công nguyện dữ nữ thí. Công tức trượng trúc thí chi, trúc vị triết trụy địa, nữ tiếp kỳ mạt thích chi. Công phi thượng thụ vi bạch viên. Ký kiến Vương, vương sử dĩ kiếm giáo quân sĩ.

Đương thế mạc năng thắng Việt nữ chi kiếm.

Dịch :

Xử nữ năm nao học kiếm thành

Viên công kỹ thuật khó đua tranh

Tuy nhiên nếu muốn cung Ngô đọ

Phải có Tây Thi đóng nội binh.

https://thuviensach.vn

Nước Việt có nàng xử nữ xuất thân ở rừng phía Nam, Việt chúa cho mang lễ vật đến triệu, xử nữ bèn lên Bắc ra mắt. Đang đi ở đường, gặp một người đàn ông, tự xưng là Viên công xin cùng xử nữ thi tài. Xử nữ bằng lòng, người đàn ông bèn dùng cái gậy bằng tre đánh. Cây gậy chưa bị gãy hay rớt xuống đất, cô gái đã lẹ như cọp nắm lấy đầu gậy đâm lại. Người đàn ông biết sức kém bèn phi thân lên ngọn cây hoá thành con vượn trắng. Xử

nữ vào yết kiến. Vua Việt truyền đem kiếm pháp dạy quân sĩ. Đương thời ấy, không ai thắng được kiếm pháp của nàng.

https://thuviensach.vn

Vệ Cơ

Song Quỳnh nguyên tác

Hà xứ yêu thanh huyên ngoại đình

Cung vi u tĩnh bất kham linh

Hiền phi dĩ húc kê minh đán

Duy nguyện quân vương trắc nhĩ thinh

[174] Cơ Tề Hoàn công phi, Công hiếu dâm thanh, Cơ vi chi bất thính Công tự thị bất phục cử, cần ư chính sự.

Dịch :

Sân ngoài huyên náo tiếng yêu ma

Yên tĩnh cung vi thoảng giọng tà

Gà gáy, ban mai Phi thỏ thẻ

Quân vương nên lánh khúc dâm ca

Cơ là Phi Tần của Tề Hoàn công, vì Công ưa nghe nhạc có dâm thanh, Cơ bèn tìm cách khuyên Công không nên nghe, từ đó Công không cho nhạc công cử những bài hát dâm dật và chăm lo chính sự, sau làm nên nghiệp Bá.

https://thuviensach.vn

Phàn Phi

Song Quỳnh nguyên tác

Quân ngu qua liệp hữu huyền chuân 192

Thiếu phụ hà thường vị luyến trân

Chỉ khẩu hoàn năng chỉ quân dục

Khuê trung hiền trợ nhất hiền thần

Sở Trang vương phi, Vương hiếu điền liệp, Phi gián bất thính nãi bất thực cầm thú chi nhục. Vương cảm ngộ, cần ư chính sự bất quyện.

Dịch :

Vua ham săn bắn có chim treo

Thiếu phụ không ưa trân vị nhiều

Miệng cữ khiến thành vua biết cữ

Hiền phi kiêm chức tể hiền theo

Bà là Phi tần Sở Trang vương, thấy vương hay săn bắn, Bà can vua không nghe, bà bèn nhất quyết không ăn thịt các giống muông chim. Vương thấy vậy kịp nghĩ ra, bèn bỏ săn bắn chăm việc chính sự. Sau cũng làm nên nghiệp bá.

https://thuviensach.vn

Phiếu Mẫu

Nguyễn công nguyên tác

Giải tương nhất phạn kết anh hùng

Hán Tướng phân minh tại nhãn trung

Kinh bố chỉ hiềm thân thị nữ 193

Vi nạm khởi nhượng Toản hầu công 194

Dịch :

Chén cơm khi đói, kết anh hùng

Hán tướng rõ ràng mắt nhận trông

Khăn yếm chỉ hiềm thân phận gái

Là trai há nhượng Toản hầu công !!

Song Quỳnh nguyên tác

Thiên giáng anh tài dực Hán long

Vị thiên dưỡng đắc cá anh hùng

Đăng đàn tha nhật hưng vương tướng

Dĩ tại Cao nương xưởng nhãn trung

[175] Hoài âm Hàn Tín, gia bần điếu vu thành hạ. Phiếu mẫu kiến Tín cơ, phạn Tín. Hậu nhập Ba Thục tòng Hán Vương, đăng đàn vi đại Tướng.

Tá Hán sáng nghiệp.

Dịch :

Trời đẻ anh tài giúp Hán Long

Vì Trời nuôi được khách anh hùng

Đăng đàn ngày khác làm Vương Tướng

Chính mắt Cao nương đã đoán trong…

Hàn Tín người Hoài âm, nhà nghèo, ngồi câu ở dưới thành. Phiếu mẫu thấy Tín đói, đem cơm đãi Tín. Sau Tín vào Ba Thục theo Hán vương, được https://thuviensach.vn

đăng đàn bái Tướng, giúp Hán dựng nghiệp.

https://thuviensach.vn

Vương lăng Mẫu

Lăng công nguyên tác

Nãi thân lão phụ nãi tâm nam

Hưng phế cơ quan dĩ nghịch tham

Chân chúa hữu thần, ngô hữu tử

Sở đình nhất kiếm diệc di cam 195

Dịch :

Thân ấy bà già, chí ấy hùng

Phế hưng đoán chắc đóng trong khung

Nhắn con hết sức phò chân chúa

Ngon ngọt Sở đình lưỡi kiếm vung

Song Quỳnh nguyên tác

Sở vị ô giang, hán vị long

Dĩ ư nhất kiếm kiến anh hùng

Tha niên thư khoán sơn hà thệ 196

Tế ngộ quân thần tại nhãn trung

Vương Lăng tụ đảng cư Nam dương dĩ binh thuộc Hán, Hạng Vũ văn chi, triệu Lăng mẫu tri quân trung, đục dĩ chiêu Lăng. Mẫu tri Hán vương chung đắc thiên hạ, Khuyến Lăng thiện sự. Toại phục kiếm nhi tử.

Dịch :

Sở chửa Ô giang 197 Hán chửa rồng 198

Dùng gươm tự sát đáng anh hùng

Sau ngày Thư Khoán ghi lời thệ

Gặp gỡ vua tôi vẹn thuỷ chung.

Vương Lăng tụ đảng ở Nam dương, sau đem cả binh thuộc theo Hán.

Hạng Vũ nghe tin, bèn mời Lăng mẫu vào trong quân để dụ Vương Lăng https://thuviensach.vn

theo về Sở. Bà Mẫu biết : «rút cuộc Hán vương sẽ được thiên hạ». Bèn nhắn lời khuyên Lăng nên hết sức thờ Hán. Nhắn con xong, bà cầm gươm đâm cổ tự tử.

https://thuviensach.vn

Ngu Cơ

Phạm công nguyên tác

Đồ cùng nhất kiếm đáp quân vương

Mai hạn niên niên dã thảo phương

Ô thủy hữu thuyền vô khách độ

Hùng lâm nguyên vị mỹ nhân mang

Dịch :

Đáp tạ đường cùng một lưỡi gươm

Giận hờn thành cỏ 199 cỏ lây thơm Sông ô khách chẳng qua đò bởi

Người đẹp, Anh hùng vẫn vấn vương

Nguyễn công nguyên tác

Doanh thâu cục dĩ quyết đương tiền

Nhất kiếm minh hoài thiếp thỉnh tiên

Tu thử thùy gia cơ trửu phụ 200

Quân trung du tức thả tam niên.

Dịch :

Được thua cuộc thế đã phân xong

Một kiếm sáng ngời… thiếp trả công

Hai chữ «Trửu cơ» làm thẹn thiếp

Trong quân đành phụ tiết ba đông…

Song Quỳnh nguyên tác

I

Tận nhật Bành thành thùy liễu mi

Vô ninh Cai Hạ dữ quân tùy

Khước lân bách chiến anh hùng tướng

https://thuviensach.vn

Nan vị giai nhân nhất hộ trì.

Dịch :

Mây liễu Bành thành gợn sóng yêu

Mất an Cai Hạ buổi đi theo

Khá thương trăm trận anh hùng tướng

Không cứu giai nhân thoát hiểm nghèo.

[176] II

Cai Hạ đồ cùng cửu quận công

Bá đồ bất tích, tích hoa dung

Ô giang phi đoạn trùng đồng lộ 201

Chu trướng nga mi mã bất đông

Ngu Cơ tòng Hạng Vũ, Cai Hạ bị vi. Dạ bán khởi ẩm, khảng khái bi ca, nãi tự vẫn nhi tử.

Dịch :

Cai Hạ đường cùng, chín quận tan

Bá Đồ không tiếc, tiếc hoa nhan

Ô giang chưa nghẽn đường Tây Sở

Vướng vít mày ngài ngựa chẳng sang

Ngu Cơ theo Hạng Vũ đến Cai Hạ, bốn mặt bị vây trùng điệp. Nửa đêm, hai người dậy cùng nhau uống rượu, cất giọng ca rất khảng khái những bài bi ca, rồi cùng tự vẫn chết.

Phụ chú thêm

Truyện Tây Hán chí chép khi hai người ca, Hạng Vũ ca câu : «Ngu hề… Ngu hề... nại nhược hà». Dịch : « Ngu Cơ em đã lỡ làng, Say đi đừng tỉnh, tỉnh càng thêm đau» . Nghe thiệt là bi ai pha lẫn hùng tráng.

https://thuviensach.vn

Lã Hậu

Nguyễn công nguyên tác

Oan tai thư hổi tướng thần ta 202

Đế thị chân long, Hậu thị xà

Độc khí dĩ trưng nhân trệ ngục

Yêu thanh hựu xách tẫn kê gia

Dịch :

Oan ôi, hình ngục tướng kêu ca

Đế thiệt là rồng, Hậu rắn a !

Độc ác giam người như nhốt lợn

Tiếng yêu, mái gáy rộn gần xa

Song Quỳnh nguyên tác

Thư hối công thần khải hấn đoan

Tẫn kê thần xướng mã minh hàn 203

Kinh doanh ngũ tải anh hùng chúa

Nhất sĩ chừ lai Hán thủy an

Danh Trĩ, tư tối chí hãn, chuyên sát Hàn, Bành. Cao đế lâm băng. Lã Hậu vấn dĩ hậu sự. Đế viết : «An Lưu tất Bột, khả lệnh vi Thái úy». Hậu Lã Thị xưng chế, Bột tru trư Lã, nghênh lập Văn đế.

Dịch :

Làm mắm công thần… mở hấn đầu

Tiếng gà mái gáy chuyện về sau

Năm năm sang sửa anh hùng chúa

An Hán phải chờ đến họ châu

Hậu tên Trĩ, tính hung hãn, giết cộng thần là Hán Tín, Bành Việt. Khi Cao đế hấp hối, Hậu hỏi đến việc sau. Đế nói : «Sau này người giúp an họ

https://thuviensach.vn

Lưu phải là Châu Bột, vậy nay phong cho y chức Thái úy». Sau Lã thị xưng chế, Bột giết hết phe đảng họ Lả, rồi đón lập Văn đế.

https://thuviensach.vn

Thích Cơ

Song Quỳnh nguyên tác

[177] Sát bính phiên thành nữ chúa uy

Công thần khả hối huống tần phi

Quân vương tằng phủ tri nhân huệ

Nịch ái do lai nhưỡng họa cơ

Cơ Cao đế phi, Cơ kiến bế. Cao tổ dục phế thái tử lập Triệu vương Như ý. Đế băng. Lã Hậu sát Thích Cơ, đoạn kỳ thủ túc, hiệu viết nhân trệ, tính đam Triệu vương.

Dịch :

Chém giết trở thành nữ chúa uy

Công thần còn giết huống Tần phi

Đức vua thấu cảnh «heo người» chửa ??

Yêu lắm gây thành vạ thảm bi

Cơ là phi tần của Cao đế, khi Cơ được luyến ái, Cao đế muốn bỏ Thái tử rồi lập Triệu vương là Như Ý. Cao Đế chết, Lã Hậu chặt chân tay Thích Cơ bỏ nằm ở cầu tiêu, gọi là «Người heo» và bắt Triệu vương Như Ý uống thuốc độc chết cho hả cơn ghen.

https://thuviensach.vn

Đề Oanh

Nguyễn công nguyên tác

Huyết thầm 204 nhất sớ động thiên từ

Tức hữu trừ hình bửu chiếu thi

Hoạt phụ cánh kiêm toàn vạn thế

Nữ nhi Thùy vị tốn nam nhi.

Dịch :

Chân thành dâng sớ động thiên nhan

Vì đó giảm hình có chiếu ban

Cha sống tiếng đồn muôn thuở để…

Ai rằng nhi nữ phải nhường Nam.

Song Quỳnh nguyên tác

Sổ hàng huyết lệ động thần cư

Tử đắc sinh hồi sớ thượng dư

Hiếu khả hoạt thân kiêm hoạt thế

Nữ thư tham tác tuất hình thư.

Văn đế thời, Thị phụ Thuần vu Ý vi Tề Thái sương lệnh, hữu tội đương hình. Đề Oanh thượng thư nguyện vi nô dĩ thục phụ tội. Đế lân chi, nãi xá phụ tội, chiếu trừ nhục hình.

Dịch :

Mấy hàng tâm huyết động lòng vua

Chết được hồi sinh bởi sớ đưa

Hiếu cứu được cha và cứu thế

Thư cô đáng giá giảm hình thơ.

Trào Văn đế, cha nàng là Thuần vu Ý làm quan Thái Sương lệnh, phạm tội đáng lẽ phải chết. Nàng Đề Oanh bèn dâng thư xin bán mình làm nô lệ

https://thuviensach.vn

để chuộc tội cho cha. Văn đế xem thơ thương tình bèn xá tội cho cha nàng và xuống chiếu giảm trừ cho các tội tử hình.

https://thuviensach.vn

Trác văn Quân

[178] Nguyễn công nguyên tác

Hư biên 205 duyên ỷ cựu tương tương

Đắc lộ phiên vong khúc lý hoàng

Tự thị hồng nhan đa mệnh bạc

Bạch đầu hưu oán bạc tình lang

Dịch :

Bên thành nồng mặn thắm duyên ưa

Gặp bước Cầu Hoàng khúc lửng lơ

Từ đó má hồng thành mạng mỏng

Bạc đầu ngầm oán khách đơn sơ…

Phục lục Mai Am công chúa nguyên tác

I

Kỷ độ tân cần mãi tửu lâu

Mang nhiên tứ bích bất tri sầu

Như hà hoán đắc thiên kim phú

Hựu nặc giai nhân thán bạch đầu

Dịch :

Trong thủa bán buôn tại tửu lâu

Bốn phương không bợn chút hơi sầu

Ngàn vàng bài phú lên quan cách

Người đẹp ngầm than «Khúc bạc đầu»

II

Tục huyền ưng vị nhất trương cầm

Thiên tải tri âm khởi dị tầm

Văn đạo : Trường dương tằng mãi phú

Phiên giao Trác thị «Bạch đầu» ngâm

https://thuviensach.vn

Dịch :

Nối giây chỉ vị một trương cầm

Muôn thủa tri âm há dễ tìm

Nghe nói : nhà thơ đi bán phú

Phôi pha người đẹp «Bạch đầu ngâm»

Song Quỳnh nguyên tác

Ký phủ hư biên xái tửu đồng

Nhu kim đắc đạt khước sơ cùng

Hưu tương tình bạc sai phu tế

Dĩ diệc đương sơ, bán lộ phùng.

Văn Quân lâm cùng Trác vương tôn nữ, tân quả. Tương như chí dĩ cầm tâm khiêu chi. Tác «Phượng cầu hàng khúc». Văn Quân dạ bôn, dữ Tương Như câu vãng Thành đô thị mãi tửu. Văn quân đương Lô, Tương Như điều khí. Hậu Tương Như dĩ tấu phú đắc hạnh kiến tiết vi Thục Tướng. Như sinh Mậu Lăng nữ vi thiếp. Văn Quân oán, tác «Bạch đầu ngâm».

Dịch :

Nhớ chăng bên chợ mở ngôi hàng

Nay được lên sang, nỡ nhạt nàng

Chớ oán bạc tình chàng tuổi trẻ

Ban đầu nửa kiếp đã du dương

Văn Quân là con gái Trác vương Tôn ở Lâm Cùng. Bị góa chồng sớm.

Tương Như bèn làm khúc «Phượng Cầu Hoàng» phổ vào đàn để khêu gợi.

Văn Quân nghe đàn say mê, đêm lẻn sang cùng Tương Như vào Thành đô mở quán bán rượu ở chợ. Văn Quân trôm nom bếp núc, Tương Như chạy bàn. Sau Tương Như làm phú tâu được Triều đình cho làm quan ở Thục. Có công danh rồi, Tương Như bèn cưới người con gái ở Mậu Lăng làm thiếp.

Vì yêu duyên mới lạt tình xưa, Văn Quân bị vào cảnh «chăn đơn gối lẻ».

https://thuviensach.vn

Nàng làm bài phú «Bạch đầu ngâm» để oán trách người «có chén sứ tình phụ chén đàn».

https://thuviensach.vn

Chiêu Quân

Nguyễn công nguyên tác

I

Tuyệt sắc cư nhiên họa lý vô

Đại hành bất tất giản 206 tha thù 207

Quân vương dĩ định an biên sách

Yêu kiếm Phùng Khanh trảm lão Hồ

Dịch :

Sắc đẹp họa công khó vẽ thành

Thay vì nhan sắc đẹp hơn tranh

Quân vương khéo định «an biên» sách

Hồ tặc Phùng Khanh gươm để dành…

II

Khuynh quốc dung nhan thất họa đồ

Bất năng khuynh Hán khước khuynh đồ

Khung lô 208 lưỡng độ Ô Chi sủng

Thường đắc Xuân cung cựu hận vô

Dịch :

Dung nhan nghiêng nước đẹp hơn tranh

Hán chẳng nghiêng mà Hồ đã khuynh

Hai thứ vua Phiên vờn vóc ngọc

Bù vào tình hận kiếp lênh đênh

Song Quỳnh nguyên tác

Hồ hữu Nhung binh, Hán nữ binh

Trất cân diệc khả tác trường thành

Mãn triều văn võ đương đa tạ

https://thuviensach.vn

Miễn đắc phong sa tái ngoại hành Tự Vương Tường, Nguyên đế thời, Hung nô lai triều, nguyện tế Hán nữ. Đế dĩ cung nữ Chiêu Quân giá Đan Vu. Chiêu Quân tại Hồ tư qui, tác Tỳ bà khúc. Đan Vu tử Mạc Cao phục thất chi. Sinh nữ Thạch Sùng. Án Chiêu Quân từ hữu vân : «Diên ngã khung lô, da ngã Ô chi».

Dịch :

Hồ có Nhung binh 209, Hán nữ binh

Yếm khăn sức mạnh tựa trường thành

Hán trào văn võ nên ghi tạ

Tránh được phong sương bởi chiến tranh

Chiêu Quân tên là Vương Tường, trào Nguyễn đế nhà Hán, Hung nô vào chầu xin cưới con gái Hán, vua Hán lấy cung nữ là Chiêu Quân gả cho Đan vu. Chiêu Quân ở bên Hồ nhớ nhà, có soạn khúc Tỳ bà. Vua Đan vu chết rồi. Con là Mạc Cao lại lấy Chiêu Quân sanh được gái đặt tên là Thạch Sùng. Xét trong bài từ của Chiêu Quân có câu «Kéo dài đời ta là khung trướng lông da, kéo dài duyên ta là rợ Ô Chi».

Phục lục Mai Am công chúa tác «Chiêu Quân»

I

Vạn lý hoàng vân tái nguyệt hàn

Tỳ bà mã thượng họa sầu đàn

Thừa ân khước tại hòa Nhung nhật

Cảm oán đan thanh ngộ ngọc nhan 210

Dịch :

Trăng lạnh, mây vàng, muôn dặm đi

Tỳ bà trên ngựa dọng ai bi

Hòa Nhung nhớ buổi ơn trên đoái...

Mặt ngọc vẽ lầm… dám oán chi

https://thuviensach.vn

II

Biên sương tái nguyệt hiểu già thanh

Độc bát Tỳ bà bách cảm sinh

Vô phận đương năng thù Thánh chúa

Hảo tương chi phấn tác Trường thành

Dịch :

Trăng, sương biên tái, tiếng (khen) 211 vương Ôm chiếc Tỳ bà trăm mối thương

Phận đã không hay đền Thánh chúa

Trường thành hương phấn trấn biên cương

III

Vạn lý hoàng ai quyển sóc phong 212

Hồng nhan tiêu tận tái già trung

Ngọc quan hồi thủ lân đồng bạn

Bạch phát do văn lão Hán cung

Dịch :

Muôn dậm bụi vàng gió bấc tung

Má hồng mòn bởi tiếng «khen» trong

Ngọc quan ngảnh lại thương đồng bạn

Đầu bạc chết già ở Hán cung

https://thuviensach.vn

Triệu phi Yến

[179] Nguyễn công nguyên tác

Xạ điểu nhân duyên yếm tạc phi 213

Viễn điều hữu hạnh chiếm xuân vi

Kỳ ưng Hán họa bằng thiên giả

Cố hướng Chiêu Tương điên lý phi.

Dịch :

Thầm vụng duyên ôi ! lỗi đã qua

«Viễn điều» phước được hưởng vinh hoa

Phải chăng vạ Hán trời kia mượn

Én liệng (lượn) Chiêu dương bay vọt ra

Song Quỳnh nguyên tác

Yến trác thê đường long hạt qui

Thiên tương Triệu thủy báo thiên cơ (ky)

Dương A thử địa cư nghi ổn

Hà sự phiên lai Hán điện phi

Phi Yến sự Dương A Vương, đữ Vũ lâm xạ điểu giả tư thông. Nhất nhật Thành đế quá Chúa gia, kiến duyệt chi, triệu lập vi Cư viễn điều cung.

Trác Phương Thành viết : «thử họa thủy dã, diệt hỏa tất hĩ, Hậu đố sát Thái tử».

Dịch :

Én đậu đầy thềm, rồng ở đâu

Trời đem «nước vạ» báo tin đầu

A dương đất ấy yên thân én

Điện Hán bay vô lắm mối rầu

https://thuviensach.vn

Phi đang thờ A Dương chúa, thông tư với Vũ Lâm xạ điểu, một bữa Thành đế qua nhà chúa chơi thấy dáng điệu nhan sắc vua đem lòng yêu bèn rước về cung cho ở Viễn điêu cung. Trác Phương Thành xem tướng Phi Yến nói : «Đây là rước họa, thể nào cũng diệt hỏa không sai». Sau vì ghen, Phi Yến lập mưu giết hoàng tử.

https://thuviensach.vn

Tào Đại Gia

Nguyễn công nguyên tác

Thức lệ khiêu đăng Hán sử thành

Nga mi văn tự thượng lưu danh

Trường an công tử tri đa thiểu

Ký cả thư năng độc phụ huynh ??

Dịch :

Lau lệ khêu đèn Hán sử thành

Mày ngài văn tự vẫn lưu danh

Trường an cậu ấm nhiều hay ít

Sách của cha anh mấy mặt sành ??

Song Quỳnh nguyên tác

Phụ huynh tố giảng nhất gia si (sư)

Thức lệ thành thư hảo nữ nhi

Chỉ thiến Hán triều vô sử bút

Khước tương văn tự tá nga mi.

[180] Danh Chiêu, Tào Thọ nữ, bác học cao tài, thị huynh Ban Cố

trước Hán thư vị cánh, hữu tội bị hình. Chiếu Chiêu kế thành chi. Thế hiệu vi tào đại gia.

Dịch :

Cha anh giảng dạy, học gia sư

Lau lệ thành thư, bậc gái cừ

Chép sử Hán trào như thiếu mặt

Phải nhờ cô gái soạn thành thư

Tên Chiêu, con gái Tào Thọ, học rộng tài cao. Anh họ nàng là Ban Cố

chép Hán sử chưa xong bị tội. Vua xuống chiếu bắt nàng phải viết tiếp cho https://thuviensach.vn

xong. Đời gọi nàng là Tào đại gia.

https://thuviensach.vn

Tào Nga

Nguyễn công nguyên tác

Thân tắc sô thư chi tắc hùng

Lực nhương túy xác vạn ba trung

Long hầu bất cảm lai thôn cụ

Trần miết y nhiên xuất Bối cung

Dịch :

Gái non thân phận chí anh hùng

Vớt xác trong muôn đợt sóng bùng…

Vua Thủy cũng e không dám nuốt

Gót trần vẩy bụi trước Long cung.

Song Quỳnh nguyên tác

Phụ thân ân trọng thiếp thân khinh

Xuất nhập ba đào tự bất kinh

Hiếu lệ sổ hàng thông Thủy gián

Hộ chì thiếu nữ hữu thần minh.

Hậu Hán Liệt nữ truyện, Tào Nga Cối Kê Thượng ngu nhân, phụ Can vi vu, trọng ngưu tế thần chu trung, túy nhi lịch. Nga niên thập tứ, duyên giang khấp thất trú dạ. Toại khiêu nhập ba trung, phụ phụ thi phù xuất. Sự

văn biểu vi hiếu nữ.

Dịch :

Ơn cha nghĩa nặng, thiếp thân khinh

Sóng gió rập rồn chẳng thấy kinh

Lệ hiếu sổ hàng vua Thủy rõ

Hộ chì cô gái có thần minh

https://thuviensach.vn

Truyện Liệt Nữ thời Hậu Hán chép : Tào Nga người ở Thượng Ngu thuộc quận Cối Kê, Cha là Can làm nghề thầy cúng. Một bữa ông đem một con trâu bự xuống thuyền để tế thần. Thuyền nặng bị đắm, ông rượu say chết đuối theo. Tào Nga mới 14 tuổi, cô chạy dọc theo bờ sông bảy ngày đêm, rồi nhảy xuống sông đang sóng gió rạt rào đội xác cha lên. Việc đến tai vua. Được ban khen là Hiếu nữ.

https://thuviensach.vn

Nhị nữ

Nguyễn công nguyên tác

Thạch chướng vân bình tận nhật khai

Đào hoa bức nhãn, hứng thiên giai

Sơn trung cảnh trí đa kỳ sự

Thái dược như kim hữu khách lai.

[181] Hán thời, Đạm khê nhân Lưu Thần, Nguyễn Thiệu. Đoan Ngọ

nhật tương dữ nhập sơn thái dược. Hốt phùng nhị nử yêu chí gia cư bán niên. Từ qui. Hậu tái nhập sơn mê thất tiền lộ, bất tri sở chi.

Dịch :

Chỏm đá mây màn mở suốt ngày

Hoa đào đua nở ngắm xinh thay

Trong hang cảnh trí nhiều vui lạ

Hái thuốc coi là khách quí đây.

Trào Hán có hai người là Lưu Thần, Nguyễn Thiệu nhân ngày Đoan Ngọ rủ nhau vào núi hái thuốc. Chợt gặp hai người gái, hai cô này vui vẻ

mời về nhà. Ở đấy được nửa năm hai chàng từ tạ xin về. Khi về thì quê quán đã khác xưa, kẻ thân thuộc cũng không còn. Hai chàng lại rủ nhau vào núi, song đi đến cửa hang quên mất lối vào. Sau không biết cả hai đi đâu.

https://thuviensach.vn

Điêu thuyền

Nguyễn công nguyên tác

Trác môn tạp đạp Hán trâm anh

Nam tử tu mi khước phụ tình

Ngoại quận Tào, Viên không củ hợp

Ninh tri phức kiếm nhượng khuynh thành.

Dịch :

Trác thì bê bối, bọn quan cao

Mang tiếng mày râu, gái khác nào

Ngoài quận Tào Viên không kết hợp

Nghiêng thành người đẹp mượn dâng đao

Song Quỳnh nguyên tác

I

Anh hùng tuy xảo liệu nan thành

Sát tặc cơ khai tịch nữ binh

Quản thậm tướng môn sâm khải kích

Tâm công kế dĩ nhãn ba sinh

Dịch :

Anh hùng dù khéo, khó mưu thành

Giết giặc phải nhờ một nữ binh

Ngọn kích chờ giờ nơi của Tướng

Lấy làn sóng mắt gợn mông mênh

II

Tại triều trung nghĩa khởi toàn vô

Kỹ nữ thiên năng vị quốc đồ

Thượng luyến lão gian ân ái trọng

Thái sư vị tử, tử Tư Đồ

https://thuviensach.vn

Điêu Thuyền, Tư Đồ Doãn vi kế tiên tương hứa Lã Bố, hậu nãi hiến Đổng Trác. Nhân ngữ Bố viết : «Bản giá dữ quân, Trác kiến nhi cưỡng chiếm chi». Bố nộ thệ sát Trác, Bố vi Trác dưỡng tử, nhập nhị. Điêu Thuyền vọng kiến, mục trung dương tác bi hận chi trạng. Bố đại hận, hầu Trác xuất thích chi.

Dịch :

Cả triều trung nghĩa ẩn nơi mô ?

Cứu nước phải nhờ Kỹ nữ cô

Cô thích ái ân cùng lão tặc

Thái sư chưa chết, chết Tư Đồ

Điêu Thuyền là một ca kỹ của Vương Doãn. Doãn dùng kế trước hứa gả cho Lã Bố, sau lại dâng cho Đổng Trác, rồi nói với Bố : «Bản tâm tôi là gả cho Tướng quan, song Thái sư cố ý cưỡng chiếm». Bố giận thề giết Đổng Trác nếu có dịp. Bố là con nuôi Trác, mỗi khi vào hầu Trác. Điêu Thuyền thường đứng sau bình phong lấy mắt đưa tình làm ra vẻ đau buồn không được cùng Bố chăn gối. Bố ức quá, chờ Trác ra đâm chết.

https://thuviensach.vn

Sái Đạm

[182] Nguyễn công nguyên tác

Hồ già phách động Tháo kim quyên 214

Cố lý qui lai thức đoản huyền

Hán sử nan thành tiên chí tại

Hạp sư Ban muội 215 tục tàn biên Dịch :

Tiếng «Khen» xúc động Tháo quyên vàng

Tuổi nhỏ làng xưa biết thưởng đàn

Hán sử chưa xong tài đoán trước

Mực tàn nối chép học nàng Ban.

Song Quỳnh nguyên tác

Ngộ liễu hồng nhan bán thế duyên

Hồ già phách động oán do triền

Hoa dung vị hứa phong trần lão

Tài ngộ gian hùng giá trị thiên

Đạm, Sái Ung nữ. Lục tuế, Ung dạ đàn cầm huyền tuyệt. Đạm viết :

«Thị đệ nhất huyền». Ung viết : «Ngẫu trúng nhĩ». Đạm viết : «Thích Quí Trát quan nhạc tri hưng suy. Hà đắc bất tri hồ ?» Hậu thích Vệ, đạo bị Bắc phương lỗ khứ, tác hồ già thập bát phách lưu nhập Trung nguyên. Tào Tháo sử nhân chì thiên kim thục hồi.

Dịch :

Lầm duyên nửa kiếp cái Hồng nhan

Tiếng Nhạc Hồ nghe oán ngập tràn

Hương sắc hoa không dầy gió bụi

Ngàn vàng xin chuộc bởi Tàu Man.

https://thuviensach.vn

Đạm là con gái của Sái Ung, năm lên sáu tuổi, Ung đêm ngồi gảy đàn, giây đàn bị đứt. Đạm bảo cha : «Đứt dây thứ nhứt» đó, Ung cười biểu :

«Con nói trúng chỉ là ngẫu nhiên !». Đạm thưa lại : «Xưa Quí Trát đi quan sát về nhạc Chư Hầu mà rồi đoán được sự hưng suy. Sao cha lại chê con là không biết giây nào đứt». Sau nàng qua nước Vệ, dọc đường bị bọn cướp phương Bắc bắt đi. Sang Hồ ở được ít lâu, nàng làm mười tám bản nhạc cho lưu truyền vô Trung nguyên. Tháo nghe rất thê thảm. Trọng vì tài Tháo sai người đem ngàn vàng sang Hồ chuộc nàng về.

https://thuviensach.vn

Hạ Hầu Nữ

Nguyễn công nguyên tác

Nghĩa trọng như sơn, nhĩ tị khinh

Phu gia tuy diệt khởi vong trinh

Tào ngu, Mã trí câu hoàng thổ

Thanh sử nan mai liệt nữ danh.

Dịch :

Mũi tai coi nhẹ, nghĩa như non

Đối với nhà chồng vẫn sắt son

Tào dại… Mã Khôn đều chết cả

Duy danh Liệt nữ sử không chôn

Song Quỳnh nguyên tác

Liệt tai thử nữ thử tâm can

Nhĩ tị tuy thương, tiết nghĩa hoàn

Hạ thị hữu nhi, Tào hữu phụ

Trượng phu thí thức mục mi khan

[183] Nữ giá Tào Sảng, đệ, tảo quả, phụ dục giá chi, tiệt nhĩ tự thệ, Cư

y Tào Sảng. Cập Sảng diệt. Gia nghênh vi giá chi. Nữ viết : «Đương Tào thịnh tắc lưu cư, kim Tào vong khởi nhẫn khứ hồ». Hựu đoạn kỳ tị thệ bất phục giá.

Dịch :

Đẹp thay nết gái với tim gan

Tai mũi tuy hư, tiết nghĩa hoàn

Họ hạ có con, Tào có vợ

Trượng phu ngước mắt… phục là ngoan

https://thuviensach.vn

Cô gái gả cho em Tào Sảng, chẳng may góa chồng sớm, cha cô muốn bắt nàng tái giá. Nàng bèn cắt mũi thề không đi lấy chồng, ở vậy thờ chồng tại nhà Tào Sảng. Khi Tào Sảng bị diệt bởi Tư Mã Ý, nhà nàng lại đón nàng về khuyên nên tái giá. Nàng nói : «Khi họ Tào thịnh thì mình lưu luyến ở

nhà người ta, nay nhà người ta suy tàn, mình nỡ nào bỏ mà đi cho đành».

Nói xong, nàng lại cầm dao cắt mũi để tỏ cho mọi người biết là «Không tái giá».

https://thuviensach.vn

Tôn Phu Nhân

Song Quỳnh nguyên tác

Thị lập sâm nghiêm nhất tướng doanh

Liệt tai A Muội sử nhân kinh

Lang quan nguyên thị anh hùng chúa

Phi úy Phu nhân, úy nữ binh

Ngô Vương Quyền dĩ muội thế Lưu Bị. Bị nhập tế Giang đông, Ngô phu nhân cương mãnh, phòng nội thị tỳ bách dư chấp đao thị lập. Bị nhập, tâm thường lẫm lẫm. Quản gia ngôn : Phòng trung binh khí, kiều khách bất an. Nãi triệt khứ.

Dịch :

Sững đứng thâm nghiêm một tướng doanh

Oai thay «em chúa» khiến người kinh

Lang quân vốn một anh hùng chúa

Chẳng ngán Phu nhân, sợ nữ binh

Chúa Ngô Quyền gả em gái cho Lưu Bị. Bị sang làm rể Đông Ngô.

Ngô phu nhân là người cương cường mạnh mẽ, lúc nào cũng có hơn trăm thị tỳ cầm đao tuốt trần đứng hầu. Bị vào phòng lòng thường phấp phỏng.

Mụ quản gia nói với Quận chúa : «Trong phòng giàn đồ binh khí, khiến chú rễ áy náy». Bèn ra lệnh cho bỏ đi.

https://thuviensach.vn

Mộc Lan

Nguyễn công nguyên tác

Nhung bào phi liễu, sách chinh sâm 216

Nhất biểu đường đường ngã diệc nam

Phân phó phụ thân an chẩm ngọa

Hành gian nhi dĩ kiếm cung am

Dịch :

Khoác áo nhung bào duổi ngựa xe

Đường đường cũng một đấng Nam nhi

Dặn dò... yên gối cha nằm nghỉ

Cung kiếm con đây đã thuộc nghề

Song Quỳnh nguyên tác

I

Ái thân khởi cảm tích dung trang

Thả chỉnh nhung bào tải xuất cương

Thập nhị niên lai vô biệt dạng

Mãn hoài tiết nghĩa, yếm phong sương

Dịch :

Thương cha há dám tiếc dung nhan

Đành khoác nhung bào trấn ải quan

Mười mấy năm trời không lộ tích

Lòng đầy tiết nghĩa chán phong sương

II

[184] Vị ái ngô thân bất cảm từ

Thả tòng nhung ngũ khách biên thùy

Phúc trung tiết nghĩa nan khuya phá

Thập nhị niên lai thử nữ nhi

https://thuviensach.vn

Bắc Ngụy thời, Thương khâu nhân, phụ bệnh bất năng tòng quân. Vi Hữu ty sở khổ. Mộc Lan đại phụ thú biên thập nhị niên. Nhân bất tri kỳ vi nữ. Thú tất nãi hoàn.

Dịch :

Chỉ vị thương cha chẳng dám từ

Đành theo nhung ngũ trấn biên thùy

Bên trong… tiết nghĩa không hề lộ

Mười mấy năm trời… bậc nữ nhi

Thời Bắc Ngụy, có người ở Thương khâu cha bị bệnh không thể đi tòng quân được. Quan Hữu Ty làm khổ đủ điều. Con gái người đó là Mộc Lan bèn ăn vận giả trai xin đi thú thay cha. Sống chung chạ trong quân ngũ

đằng đẵng 12 năm mà tuyệt nhiên không một ai biết nàng là gái. Hết thời hạn đi thú, nàng lại trở về.

https://thuviensach.vn

Trương Phu nhân

Song Quỳnh nguyên tác

Binh vị lâm giang dĩ tảo trù

Khởi vân khuê các phạp mưu du

Hạc phong cửu hậu Tần sư chí

Thả nguyện Phu nhân mạc đậu lưu

Tần Phù Kiên phạt Tấn, sở hạnh Trương phu nhân gián chỉ chi. Kiên bất thính toại phạt Tấn. Tần sư bại tích, nghị tẩu chi gian, văn phong thanh bạc lệ, dĩ vi Tấn binh thả chi. Bất cảm hưu tức.

Dịch :

Quân chửa qua sông đã sớm lo

Há rằng khuê các thiếu mưu mô

Từ lâu hạc… gió chờ Tần lại

Xin với Phu nhân chớ đắn đo

Tần Phù Kiên đánh Tần, Trương phu nhân hết sức can. Kiên không nghe cứ tiến quân, không ngờ thua to. Trong lúc thua chạy, quân Tần nghe tiếng hạc kêu gió lộng cũng tưởng là quân Tấn đuổi theo. Đến chỗ nghỉ

không dám nghỉ.

https://thuviensach.vn

Tô Huệ

[185] Nguyễn công nguyên tác

Ám tương ly tự động Liên Ba 217

Lưỡng địa thông tình chỉ nhất thoa

Nhi nữ xảo tâm nguyên độc tuyệt

Lang quân thần giải cánh vô đa

Liên Ba Đậu Thao Danh.

Dịch :

Ngầm đem ly biệt gởi Liên Ba

Hai xứ thông tình tựa chiếc thoa

Tài khéo nữ nhi là tuyệt đối

Lang quân thần cảm nỗi gần xa

Song Quỳnh nguyên tác

Khanh cư tái ngoại, thiếp khuê trung

Lưỡng địa quan hà xích tú thông

Nhất bức hồi văn thành xá chiếu

Quân vương diệc ái nữ tâm công

Tự Nhược Lan, Đậu Thao thiếp, Phù Kiên thời, Thao vi Tần châu Thứ

sử. Bị chích lưu sa. Tô Huệ tư chi, tác chức cẩm hồi văn thi dĩ Tặng Thao.

Hữu Ty văn ư Triều. Nãi phóng Thao qui.

Dịch :

Chàng nơi quan tái… thiếp phòng khuê

Hai xứ quan san gang thước hề…

Vì bức Hồi Văn vua xá tội

Chừng vua cũng thích… Gấm thêu huê

https://thuviensach.vn

Nàng tự là Nhược Lan, vợ nhỏ Đậu Thao. Trào Phù Kiên làm Thứ sử

Tần châu. Bị tội chích lưu đầy ra sa mạc. Tô Huệ nhớ chồng bèn làm thơ

«Hồi văn» dệt trên gấm gởi tặng Thao. Quan Hữu Ty đem việc tâu về Triều đình. Phù Kiên xem bài thơ khen là có tài. Bèn tha cho Thao về.

https://thuviensach.vn

Duyên Châu

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

I

Thôi tàn ngọc mạo ỷ lâu tiền

Ủy địa khinh hoa kịch khả lân (liên)

Nhất dạng hồng nhan vị tình tử

Ảo nương chung tuẫn Lục Châu thiên

Dịch :

Mặt ngọc tàn hương… đứng trước lầu

Cánh hoa rơi rớt… cảnh thương đau

Hồng nhan mấy kiếp vì tình chết

Tuẫn tiết «Duyên Châu» đượm sắc mầu

II

Kim cốc tài thành ảo não ca

Lung hoa ủy địa nại xuân hà

Giải tương nhất tử thù tri kỷ

Thập hộc minh châu vị túc đa

Dịch :

Kim cốc tạo thành ảo não ca

Hoa tươi rớt đất tiếc xuân qua

Đành đem một chết đền tri kỷ

Mười hộc minh châu chửa đủ mà

Song Quỳnh nguyên tác

I

Ca nhi chân thị hảo ca nhi

Nghĩa bất dung đào, tử diệc nghi

Lâu hạ nhất đầu vô miễn tặc

https://thuviensach.vn

Ca nhi chân thị hảo ca nhi

Dịch :

Ca nhi như rứa… Tốt không hai

Giữ nghĩa không lìa, chết chẳng nài…

Đành chết dưới lầu không tiếp giặc

Ca nhi nhứ rứa… tốt không hai

II

Khởi cảm dung tâm dữ tặc sinh

Tri âm tình trọng tức thân khinh

Thạch Sùng địa hạ như tương ngộ

Nghi thị lâu tiền yết địch thanh

[186] Duyên Châu Thạch Sùng ca, thiện suy địch. Triệu Vương Luân, Tôn Tú đẳng khởi binh sát Giả Hậu, tính thu Trương Hoa, Thạch Sùng đẳng. Sử nhân sách Duyên Châu. Sùng bất hứa. Triệu vương sát chi. Duyên Châu tự đầu ư lâu hạ nhi tử.

Dịch :

Há dám tham sinh để giặc yêu

Tri âm nghĩa nặng quyết thân liều

Thạch Sùng dưới đất như còn gặp

Ngợ tưởng bên lầu lúc dạo tiêu…

Duyên Châu là Ca nữ của Thạch Sùng, có biệt tài về thổi tiêu. Triệu vương Luân, Tôn Tú dấy binh giết Giả Hậu và bắt bọn Thạch Sùng, Trương Hoa. Hai người sai quân đến đòi Duyên Châu, Thạch Sùng không chịu.

Triệu bèn giết Sùng. Duyên Châu nhảy lầu chết.

https://thuviensach.vn

Phan Phi

Song Quỳnh nguyên tác

La ỷ trần tiền vị xứng tình

Hoàng kim chiếm địa ngọc nhan hành

Bất tri Tiêu Diễn lai tương khán

Tằng kiến liên hoa bộ bộ sinh

Tề vương Bửu Quyển phi, hậu cung phục dụng cùng cực trân kỳ, Tiễn kim vi liên hoa chiếm địa, lệnh Phan Phi hành kỳ thượng viết : «Bộ bộ sinh liên thành». Tiêu Diễn nãi di hịch Kiến Khang, sác Bửu Quyển tội thí chi.

Dịch :

Gấm vóc vây quanh chửa xứng tình

Dát vàng cho bước… nựng rằng xinh

Đến khi Tiêu Diễn vô còn cảnh :

Người bước trên hoa… bước bước sinh

Phi tần của vua Tề Bửu Quyển, trong hậu cung toàn dùng các thứ quí lạ, như thế vua Tề chưa vừa ý. Còn cho lấy vàng đúc thành hoa rồi cho Phan phi bước đi lên trên và khen : «Mỗi bước đi của Phi có một bông sen nở ra». Tiêu Diễn bèn truyền hịch đến Kiến Khang kể tội Bửu Quyển đoạn giết đi.

https://thuviensach.vn

Tề vương Cao Vỹ

Nguyễn công nguyên tác

Manh nhân bính quốc cận thần du

Tận thất Hoàng hà diệc tự ngu

Đàn bãi Tỳ bà cam tựu phọc

Vô sầu đáo thử hữu sầu vô ??

Dịch :

Người mù coi nước, cận thần đui

Mất hết Hoàng hà vẫn cứ vui

Nghe khúc Tỳ bà xong bị trói

Không sầu ! Lúc đó mạch sầu khui

https://thuviensach.vn

Phùng Thục Phi

Song Quỳnh nguyên tác

I

Cung trung tỳ bà vị duyệt nhĩ

Thiên trì du lạp thủy như ý

[187] Vũ thư cáo cấp liễu bất văn

Đại gia vi nhạc chính vị dĩ

Dịch :

Tỳ bà trong cung chưa vui tai

Thiên trì săn bắn ý mới hài…

Vũ thư 218 cáo cấp không cần ngó

Vua đang vui chơi chớ trình bầy

II

Chu sư trực đảo Nghiệp thành trung

Do nhiên phi giáp đàm không không

Thử hồi Phi tử tác hà trạng

Lão quan đương vi át binh nhung

Tề Vương Cao Vỹ phi. Tề vương hảo đàn tỳ bà, vi vô sầu chi khúc.

Dân gian vị chi «Vô sầu thiên tử». Thời phương dữ Phùng phi lạp vu Thiên trì. Chu sư phạt Tề, cáo cấp tam chí. Thừa tướng Cao A Na Hoằng viết :

«Đại gia chính vi lạc biên bỉ tiểu sự hà cấp tấu văn». Chu sư chí Nghiệp vi chi. Tề vương phi giáp giảng Lão tử, Chu sư phấn kích. Tề vương đông tẩu, truy cầm chi.

Dịch :

Thành Nghiệp quân Chu tiến lại đông

Vẫn còn ngồi giảng sắc và không

Lúc này Phi tử sao không thấy

https://thuviensach.vn

Cầu khấn Lão quân xuống dẹp Nhung Phùng Thục là phi tần của vua Tề Cao Vỹ. Vua Tề ưa nghe Tỳ bà, nàng đặt ra khúc «Vô sầu» phổ vào đàn. Do đấy dân gian đặt tên là «Vô Sầu thiên tử». Một bữa vua cùng Phùng Phi đang ngự săn ở Thiên Trì, thì quân Chu kéo sang đánh Tề. Trấn ải ba lần dâng thơ cáo cấp, song Thừa Tướng là Cao A Na Hoằng nói : «Đức vua còn đang vui chơi, những việc nhỏ nhặt ở biên bỉ không nên tấu trình». Quân Chu thừa thắng kéo lại vây Nghiệp thành. Tề vương mình vận áo giáp giảng kinh Lão tử. Sau quân Chu đánh hăng quá, Tề vương chạy về phía đông quân Chu đuổi theo bắt được.

https://thuviensach.vn

Trương lệ Hoa

Song quỳnh nguyên tác

Thành hạ Tùy sư chí

Liên tiêu thượng vi hoan

[188] Đốn vong cẩm trướng noãn

Bất giác uyển tỉnh hàn

Bích nguyệt khuy tiên kiểm

Đình hoa luyến ngọc nhan

Vô tình thị lâu các

Y cựu phó nhân khan

Trần Hậu Chủ phi, tư sắc mỹ lệ, phát trường thất xích quang thả lãm.

Nhật dạ dữ Hậu chủ cung du yến. Tùy sư phạt Trần, binh tiến chí. Hậu chủ

hãn nhập Hậu cung, huề liễu Lệ Hoa cộng đầu Cảnh dương cung biên uyển tỉnh đóa tỵ. Quân binh tầm kiến, hạ thằng chỉ xuất, tống qui vu Tùy.

Dịch:

Quân Tùy kéo đến dưới thành

Lầu son vua vẫn rập rình cuộc vui

Ấm êm trướng gấm đượm mùi

Ngờ đâu giếng cạn, phải chui lánh mình

Trăng tròn trặn, má đào xinh

Ngọc nhan phô đẹp, hoa đình khoe tươi

Vô tình lầu rộng gác dài

Vẫn nguyên nếp cũ… mặc người… đổi thay

Trương Lệ Hoa là phi tần Trần Hậu chủ, tư sắc lộng lẫy tóc dài bảy thước, bóng có thể soi gương được, ngày đêm nàng cùng Hậu chủ vui chơi yến tiệc. Quân Tùy tiến đánh đến dưới thành. Thấy nguy, Hậu chủ chạy vào Hậu cung giắt Lệ Hoa chạy ra cạnh cung Cảnh dương rồi cả hai cùng chui https://thuviensach.vn

xuống một cái giếng cạn để lánh. Quân Tùy tìm thấy, bèn dòng giây xuống kéo lên đưa về Tùy.

https://thuviensach.vn

Tẩy phu nhân

Song quỳnh nguyên tác

Nữ tướng hoàn hoàn khởi nữ binh

Trần vong thượng bảo cựu biên thành

Anh tài khởi tất kỳ nam tử

Lĩnh ngoại do truyền thánh mẫu danh

Tùy Đường chí : Phu nhân Trần dương Xuân Thái thú, Phùng Bảo chi thê, Phùng Bộc chi mẫu. Tùy diệt Trần, thiên hạ qui vu nhất thống, duy Lĩnh nam vị hữu sở phụ. Sổ quận, công phụng Cao Lương quận Thạch long Tẩy phu nhân vi chủ. Phu nhân thân tự khởi binh, trúc thành tự thủ, bảo toàn tứ cảnh. Chúng hiệu Thánh mẫu. Vị kỳ thành vi Phu nhân thành.

Tùy khiển Vi Quang an phủ Lãnh ngoại, phu nhân cự chị bất đắc tiến.

[189] Nãi khiến Trần Chủ di Phu nhân thư, dụ dĩ quốc vong, sử chi quy Tùy. Phu nhân tuyên du Đức, Ý thập dư châu giai hàng. Tùy phong kỳ tôn Áng vi Nghi Đồng tam ty. Phu nhân vi Tống Khang quận Thái Phu nhân.

Thời nhân tác thi dĩ mỹ kỳ sự, hữu : «Cấm xác hiêu xúc hầu. Điêu đẩu dạ

truyền hô…» cập : «Vân dao cẩm xa tiết, Nguyệt chiếu giác đoan cung», chi cú Phúc thọ câu toàn, niên bát thập dư chung. Xưng cổ kim nữ tướng đệ

nhất.

Dịch :

Nữ tướng tưng bừng dấy nữ binh

Trần thua vẫn giữ mấy biên thành

Anh tài đâu chỉ Kỳ nam tử

Lãnh ngoại bà lưu Thánh mẫu danh

Theo Tùy Đường chí : Phu nhân là vợ Phùng Bửu, thái thú Trần xuân dương, và là mẹ của Trần Bộc. Nhà Tùy diệt được nhà Trần, thiên hạ đem về một mối. Duy còn mấy quận ở Lĩnh Nam chưa thuộc vào đâu. Mấy quận https://thuviensach.vn

như Cao Lương, Thạch long cùng tôn Phu nhân lên làm chúa. Phu nhân bèn thân tuyển mộ binh sĩ, đắp thành chống giữ, bảo toàn bốn cõi được an ninh.

Dân chúng kêu Phu nhân là Thánh mẫu, và gọi thành đó là Phu nhân Thành.

Nhà Tùy sai Vi Quang đi phủ dụ an ủi vùng Lĩnh ngoại, Phu nhân kháng cự, Vi Quang không tiến lên được. Vua Tùy phải nói với vua Trần viết thư cho phu nhân nói : «Nước đã mất rồi, nên đem lãnh thổ thuộc về

Tùy». Được thư của vua cũ, phu nhân bèn chiêu dụ hơn 10 châu về hàng Tùy. Tùy phong cho con cháu của Phu nhân là Áng chức «Nghi đồng tam ty» và phu nhân làm «Thái khang quận Thái phu nhân». Thời đó làm thơ

tán tụng phu nhân có những câu : Xe gấm sáng ra lệnh, Binh đao đêm sẵn sàng… và : Mây che xe gấm dạo, Trăng chiếu hình vành cung v.v... Phu nhân được Phước thọ gồm hai, thọ hơn tám mươi mới chết. Đáng là tay Nữ

danh tướng bậc nhất cổ kim.

https://thuviensach.vn

Dạng đế

Nguyễn công nguyên tác

Quân phụ oan thâm, triệu tính ly

Giang đô mộng cảnh thả hàm chi 219

Xúc đầu đương chuyết tằng khan kính

Do vấn kim chiêu thủ sự thùy

Dạng đế thường dẫn kính tự chiếu viết : Hảo đầu lư thùy đương chuyết chi. Cập hạnh giang đô. Vũ văn hóa Cập binh nhập. Dạng đế viết : «Kim nhật chi sự, thùy vi thủ da ??».

Dịch :

Oan của vua cha có nhớ gì

Giang đô vui cảnh rượu đầy li

Soi gương tự tín đầu không bể

Sau gặng «người đầu» hỏi ích chi ??

Dạng đế thường lấy gương soi rồi nói : «Đầu như đầu lừa, ai đập bể nổi

!!» Sau chơi Giang đô, Bị Vũ văn hóa Cập kéo quân tới đánh, ông hỏi Cập :

«Tình hình bữa nay ai là người đứng đầu ?».

https://thuviensach.vn

Tiêu Hậu

I

Quân vương cẩm trướng ngọa nga mi

Đại đạo tòng bàng trắc mục khuy

Vưu vật tựu đa nhân chiếu quản

Tùy vong canh hữu Vũ văn nhi

Dịch

Mày ngài trướng gấm ngự bên vua

Mắt bọn gian tà vẫn liếc qua

Của lạ thói thường nhiều kẻ ngó

Thay Tùy Hóa Cập chủ đời hoa

II

Cung khổn tích vi Hoàng đế hậu

Khâm chù kim tác bạn thần phi

Tùy gia tôn xã thanh hôi tẫn

Chỉ thặng yêu kiều tá nữ nhi

Tùy Dạng Đế hậu, Tòng du Giang đô. Vũ văn hóa Cập thí Dạng Đế.

Tiêu hậu hựu tòng Vũ văn.

Dịch :

Cung vi trước làm Hoàng đế hậu

Chăn gối nay là nghịch thần phi

Nhà Tùy tôn xã thành tro bụi

Còn một yêu kiều mặt nữ nhi

Hoàng Hậu của Tùy Dạng đế, theo Dạng đế chơi Giang đô, Vũ văn hóa Cập giết Dạng đế, Tiêu hậu lại theo hầu hạ Hóa Cập.

https://thuviensach.vn

Chu Quí Phi

[190] Nguyễn công nguyên tác

Diệc diễm thái, diệc cương tràng

Nhất chiêu tuẫn tiết tạ quân vương

Bách ban kiều mị khuynh nhân quốc

Nhất tử tuy nhiên vị túc thường

Quí phi tòng Dạng đế du Giang đô, Vũ văn Hóa Cập thí nghịch. Mạ tặc nhi tử.

Dịch :

Sắc đã đẹp lại can tràng

Sớm liều tuẫn tiết tạ quân vương

Trăm ban lộng lẫy tài nghiêng nước

Chết đáp ơn vua chửa đủ thường

Quí Phi theo Dạng Đế chơi Giang đô, Vũ văn Hóa Cập làm việc thí nghịch. Nàng mắng giặc rồi bị chết.

https://thuviensach.vn

Thập lục viện phu nhân

Song Quỳnh nguyên tác

Bất ái sơn hà, ái quắc cân

Nội biên du yến, ngoại binh trần

Khước lân Dạng đế lao thu thập

Tái đáo Giang Đô phó biệt nhân

Tùy Dạng đế tinh tuyển Mỹ nữ thập lục nhân. Phong vi Phu nhân, sáng thập lục viện cư chi. Thượng lâu hạ trì thủy lục tương thông, nhật dạ du yến. Cập tòng Dạng đế du Giang đô, Hóa Cập thí nghịch, các đào tán gia.

Dịch :

Sông núi không màng, mê yếm khăn

Giặc vào, vẫn yến với phi tần

Khá thương Dạng đế công gom góp

Rồi đến Giang Đô… tặng Vũ Văn…

Dạng đế ra công tuyển lựa được 16 người đẹp, đều phong là Phu nhân, và dựng 16 cung viện cho ở. Cung viện của những cô này đều làm theo kiểu

«trên lầu dưới ao» đường bộ đường thủy giao thông rất tiện, tối ngày cùng nhau yến tiệc. Khi Dạng đế chơi Giang đô, Vũ Văn Hóa Cập làm việc thí nghịch. Bọn phi tần chạy ẩn vào các nhà dân.

https://thuviensach.vn

Khương đình Đình

[191] Song Quỳnh nguyên tác

Thanh cấm trắc thân tằng cận đế

Thám khuê kết phát cánh phùng vương

Mạc hiềm nhụy tiểu biên phương khách

Bất tự cung nga oán dạ trường

Dạng đế thời, Nam Sở hữu hiến nhụy nhân Vương Nghĩa. Linh lợi thiện ứng đối. Dạng Đế ái chi, toại dĩ cung nữ Cung đình Đình tứ chi. Cập Dạng đế bị thí, Vương nghĩa phu thê tòng Sa phu nhân nhập Đột Quyết.

Dịch :

Cung cấm riêng mình được cận vua

Phòng khuê kết tóc đẹp như mơ

Chớ hiềm lùn nhỏ, xa biên khách

Hơn bọn cung nga sống hững hờ

Trào Dạng Đế, phía nam nước Sở dâng một người lùn tên Vương Nghĩa. Nghĩa lanh lợi khéo ứng đối. Dạng đế đem lòng thương bèn gả cho y một cung nữ tên Cung đình Đình. Sau Dạng đế bị giết, vợ chồng Vương nghĩa theo Sa phu nhân chạy sang nước Đột Quyết.

https://thuviensach.vn

Hồng Phất mỹ nhân

Phụ lục Mai Am công chúa nguyên tác

I

Dạ thâm hùng phục khấu môn lai

Đạm nguyệt lung hoa lộ nhiễm đài

Duyệt tận hứa đa thiên hạ sĩ

Mục trung thiên ái Lý Lang tài

Dịch :

Đêm khuya gõ cửa hỏi thăm người…

Trăng nhạt, hoa thơm, sương nhuộm trời

Từng ngắm biết bao thiên hạ sĩ

Mắt tiên riêng mến Lý Lang thôi

II

Cụ nhãn thiên giao thuộc nữ nhi

Tài lang nhất ngộ cánh tương tri

Tần vương thướng sử đồng vi khách

Vị thức khuynh tâm cánh hướng thùy

Dịch :

Xứng mắt vừa lòng bởi nữ nhi

Tài lang mới gặp hóa tương tri

Tần vương nếu khiến cùng làm khách

Chưa biết ai người trúng chữ «Y»

Song Quỳnh nguyên tác

Quái tá nga mi nhãn diệc kỳ

Ngẫu phùng Lý tử tiện tương tri

Vô đoan hồng phất thành hồng diệp

Thưởng thức anh hùng hữu nữ nhi

https://thuviensach.vn

Lý Tĩnh vi thời yết Dương Tố, nhất nữ chấp hồng phất thị trắc mục Tĩnh cửu chi. Tĩnh quy nghịch lữ. Dạ hữu mỹ nhân khấu môn nhập thị chi nãi Dương gia hồng phất kỹ giã. Tĩnh toại dữ nữ câu thích Thái nguyên, tá Đường vi danh tướng.

Dịch :

Ồ quái nga mi mắt cũng kỳ

Lý Lang ngẫu nhĩ kết tương tri

Ngờ đâu chổi đỏ thành duyên thắm

Đoán biết anh hùng có nữ nhi

Lý Tĩnh, lúc còn hàn vi vào yết kiến Dương tố, cạnh Dương Tố có một cô hầu cầm cái phất trần đỏ đứng hầu để mắt nhìn Tĩnh hoài. Khi Tĩnh về

nhà trọ, đêm đó có người đến gõ cửa, Tĩnh mở cửa cho vào, tưởng ai hóa ra cô cầm phất trần đỏ trong phủ Dương Tố. Hai người tâm sự rồi cùng sang Thái Nguyên. Sau Tĩnh trở nên danh tướng cho Lý Thế Dân.

https://thuviensach.vn

Bình Dương công chúa

[192] Nguyễn công nguyên tác

Thanh du mạc hạ nhất thuyền quyên

Nương tử quân danh đáo xứ truyền

Do hận tu mi thâu hổ tướng

Bất tùy phu tế thượng Lăng yên 220

Dịch :

Thanh du dưới trướng một thuyền quyên

Nương tử quân danh khắp xứ truyền

Đáng giận mày râu làm hổ tướng

Không cho phận gái tới Lăng yên

Song Quỳnh nguyên tác

Đường gia công nữ xuất anh hào

Nương tử thoa quân khả tiết mao

Bất giả tu mi yên các họa

Thiên hoàng ám dĩ tải huân lao

Đường Cao tổ nữ, giá Sài Thiệu, Thiệu tòng Cao Tổ Khởi binh. Chúa diệc chiêu mộ dĩ ứng. Dẫn binh hội dữ Thiệu đối trí mạc phủ, hiệu nương tử

quân.

Dịch :

Đường công có gái chí anh hào

Nương tử thoa quần phất tiết mao

Chẳng mượn mày râu nơi gác khói

Số trời ngầm đã chép công lao

Công chúa là con gái Đường Cao tổ gả cho Sài Thiệu. Thiệu theo Cao tổ giấy quân, Công chúa cũng chiêu mộ binh sĩ ứng phó. Khi chỉnh đốn https://thuviensach.vn

thành hàng, công chúa dẫn quân của mình đến đóng song song với quân của Thiệu. Đạo quân đó được biệt danh là «Nương tử quân».

https://thuviensach.vn

Võ Hậu

Phượng nhãn long đồng tướng mạn khoa

Yêu, hồ, thiên, khiển loạn Đường gia

Lý chi bất quản thôi tàn thậm

Chỉ ái tình lang diện tự hoa

Dịch :

Mắt phượng ngươi rồng quí tướng a !

Yêu, chồn, trời khiến loạn Đường gia

Thâm tâm không muốn tan cành mận 221

Chỉ mến người tình… mặt tựa hoa

Song Quỳnh nguyên tác

A ông sản đắc tá hoa kiều

Lưỡng đại quân vương nhất nữ yêu

Để hậu bất như thiên tử quí

Khước tương Đường xã tác Chu triều

Danh Tuyển, ấu thời, kỳ mẫu bão kiến Viên thiên Cương, di dĩ nam.

Thiên Cương viết : Long đồng phượng nhãn, nhược thị nữ, đương tác thiên tử. Tiền sự Thái tôn, hậu sự Cao tôn, Cao Tôn băng, toại xưng chế di đường tộ.

Dịch :

Nhà ấy sinh ra một nữ kiều

Hai đời vua chúa đụng con «yêu»

Vợ vua không quí bằng thiên tử

Đường đổi ra Chu cũng dựng triều

Tên Tuyển, lúc nhỏ người mẹ bế sang nhà Viên thiên Cương cho ăn vận như con trai, Thiên cương nhìn nét mặt đoạn nói : «Nhỏ này người rồng mắt phượng nếu là con gái, tướng mạo thế này thể nào cũng làm thiên tử».

https://thuviensach.vn

Hậu trước hầu hạ Thái tôn, sau thờ Cao tôn. Cao tôn chết, bèn tự xưng làm vua, đổi quốc hiệu Đường ra Chu.

https://thuviensach.vn

Vi Hậu (Trung tôn)

[193] Nguyễn công nguyên tác

I

Phòng châu u bế quả do thùy

Thượng luyến Tam Tư dữ uyển nhi 222

Song mục trù trung vô phục sự

Tang điều hựu duyệt kỷ thiên thi 223

Dịch :

Phòng châu tăm tối, sự ai gây

Còn luyến Tam Tư hại trẻ ngây

Hai chuyện rút cùng vô tích sự

«Tang điều» đã đọc nghĩa không hay

II

Sương lý băng kiên phi tịch chiêu

Cung trung lộng xuất tá hoa kiều

Đường khuê tự hữu truyền gia phạm

Doanh đắc cô yêu… phụ hựu yêu

Trung tôn Hậu thời Trung Tôn phục vị, Hậu can dự triều chính dữ Võ Tam Tư tư thông. Võ thị thế phục chấn. Hậu tiến độc, Trung tôn băng. Toại lâm triều nhiếp chính. Hậu Huyền tôn phục Đường, tru Vi Hậu cập Võ thị.

Dịch :

Sương dậm… băng bền… phải sớm chiều

Trong cung bỗng nẩy mấy cô kiều

Đường trào khuôn phép trong khuê khổn

Thâu được cô «yêu» với gái «yêu»

Vi Hậu là vợ Trung Tôn. Khi Trung tôn được trở lại ngôi, Hậu tìm cách can dự vào triều chính, và tư thông với Vũ tam Tư. Vì đó thế lực họ Vũ lại https://thuviensach.vn

mạnh. Vi Hậu bèn đổ thuốc độc cho vua Trung tôn chết, rồi ra triều coi chính sự. Sau vua Huyền tôn khôi phục, giết cả Vi hậu lẫn Vũ tam Tư.

https://thuviensach.vn

Dương quí Phi

Nguyễn công nguyên tác

Kỷ độ trường sinh kết thệ hồi

Tiêu phòng vô tỏa yết nhi lai

Cung trung thùy cấm thông tiêu lạc

Hà sự khi khu đáo Mã ngôi.

Dịch :

Mấy hồi cam kết thệ trường sinh

Lỏng khóa phòng tiêu đón ái tình

Say đắm trong cung vui suốt sáng

Mã ngôi lắng đắng vạ ai sinh

Song Quỳnh nguyên tác

Thiên tử niên cao mạc lãng sai

Nhân tình ngã hữu yết nhi hài

Nhất chiêu bề cổ lai tương sính

Dĩ trúc ly cung tại Mã ngôi

Phi dĩ phối Thọ vương, Minh Hoàng triệu nhập cung, toại chuyên sủng. An Lộc sơn thỉnh vi Quí Phi nhi, xuất nhập vô cấm, toại dữ Phi tư

thông. Hậu Lộc sơn phản, tòng Thượng hạnh Thục chí Mã Ngôi dịch. Vi Trần huyền Lễ ải sát chi.

Dịch :

Thiên tử tuổi già kém dẻo dai

Tình Lang Phi có một chàng trai

Sớm kia trống phách chàng đi đón

Ai dựng Ly cung ở Mã ngôi

https://thuviensach.vn

Phi vợ của Thọ vương, Minh Hoàng triệu vào cung, từ đó được sủng ái thắm thiết. An lộc sơn xin làm con nuôi Phi, y được phép ra vào cung không ai ngăn cấm, do đó hai người tư thông với nhau. Sau Lộc sơn làm phản. Phi theo vua chạy vào Thục, đến trạm Mã Ngôi, Trần huyền Lễ thắt cổ cho chết.

https://thuviensach.vn

Lý Thị

[194] Nguyễn công nguyên tác

Lữ trung vụ hận chính nan bình

Xá chủ hà nhân thái bất tình

Tý dĩ bị khiên hà túc tích

Đãn năng toàn tiết tức toàn sinh

Dịch :

Nửa đường… mối hận chửa nguôi cơn

Lại gặp chủ nhà rất bất nhơn

Xua đuổi dắt tay ra khỏi cửa

Nàng đành vẹn tiết dẫu cơ đơn

Song quỳnh nguyên tác

I

Quán chủ hà khiên ngã thủ vi

Chưởng trung hữu phủ dĩ tương tùy

Trực tương nhất tý xanh thiên địa

Thệ đối Lang quân tri bất tri

Dịch :

Chủ quán duyên gì nắm cánh tay

Sẵn sàng có búa dắt lưng đây

Chặt tay phản đối cùng trời đất

Nông nỗi chồng ơi, hay chẳng hay

II

Nữ thủ tiêm tiêm nữ tiết trinh 224

Quán nhân hữu nhãn bất phân minh

Phủ thanh trịch khứ âm kim thạch

Vạn cổ cương thường nhất tý xanh

https://thuviensach.vn

Thị Vương Ngưng thê, Ngũ đại thời Ngưng vi Quắc châu Tham quân, bệnh tốt, Thị phụ tang qui đông. Quái Khai Phong, chỉ ư lữ xá, chủ nhân bất nạp. Thời dĩ nhật mộ, Thị bất khẳng khứ, chủ nhân khiên tý xuất chi. Thị

ngưỡng thiên đỗng viết : «Ngã phụ nhân bất năng thủ tiết, nhẫn sử thử thủ

bị nhân chấp da !». Tức dẫn phủ đoạn kỳ tý. Kiến giả ta khấp. Khai Phong Doãn bạch kỳ sự nãi hậu tuất Thị nhi xuy kỳ chủ nhân.

Dịch

Tay tuy bé nhỏ, tiết kiên trinh

Chủ quán mắt mờ xét chẳng minh

Tiếng búa vang như chuông khánh gõ 225

Cương thường muôn thủa… cánh tay vinh

Thị là vợ của Vương Ngưng. Ngưng là Tham quan Quắc châu thời Ngũ đại. Ngưng chết, Lý thị mang thi hài về quê ở phía Đông. Khi qua địa phận Khai phong, trời đã tối, phải vào ngủ đậu tại quán trọ. Song chủ quán thấy có quan tài kềnh càng bèn không cho trọ. Nhưng trời tối rồi, Lý thị

không đi. Chủ quán cầm tay chị lôi đuổi ra khỏi cửa. Lý thị giựt tay ra, rồi ngửa mặt lên trời than : «Ta là đàn bà không giữ tiết được với chồng, nỡ để

cho người khác cầm tay dắt ra ư !». Nói xong, Thị cầm búa chặt lìa cánh tay đó. Những người được chứng kiến đều khóc lóc thương hại. Quan Phủ doãn Khai phong đem việc tâu lên. Triều đình ra lệnh cấp tử tuất cho Thị rất hậu, và phạt trượng người chủ quán.

https://thuviensach.vn

Hoa Nhụy

[195] Nguyễn công nguyên tác

Tài sắc kham thú lưỡng chủ tri

Vương gia cơ tác triệu gia cơ (ky)

Thục trung kính tại tu nhan phủ

Tuệ thiệt do điều giải giáp nhi.

Dịch :

Tài sắc nỡ thờ lưỡng chúa Ơ !

Vương cơ về Triệu lại làm cơ 226

Thục cung gương cũ soi nhan mới

Còn lẻo mồm chê bọn «trở cờ»

Song Quỳnh nguyên tác

Yêu kiều thiêm đai thử tài hoa

Thục trường xuân tàn hựu Triệu gia

Minh kính cung trung thị cổ vật

Huyền lai chiếu diện canh như hà ??

Tính Phí dĩ tài sắc vi Thục Vương sở bế, thường tác cung từ bách thủ.

Thục vong nhập Tống, bị hậu cung. Thái tổ triệu sử vịnh thi. Tức tụng vân :

«Quân vương thành thượng thụ hàng kỳ

Thiếp tại thâm cung na đắc tri

Tứ thập vạn nhân tề giải giáp

canh vô nhất cá thị nam nhi».

Án Thục nhân nhập nội. Đế kiến kính bối hữu : «Càn Đức niên chú», tứ tự. Đế vấn chi. Đậu Nghi viết : Thử Thục vương Diễn hiệu dã.

Dịch :

Yêu kiều đủ vẻ lại tài hoa

https://thuviensach.vn

Thục trướng xuân tàn, lại Triệu gia Gương sáng trong cung là vật cũ

Treo lên soi mặt, thẹn không a ???

Nàng họ Phí, nổi danh tài sắc nên được vua Thục yêu chuộng. Nàng đã vịnh trăm bài thơ lấy tựa là : «Cung từ». Nước Thục mất, về Tống, nàng lại được tuyển vào Hậu cung. Tống Thái tổ nghĩ nàng tài thơ, triệu đến bắt vịnh thơ. Nàng tức khẩu ngâm :

Mặt thành vua Thục kéo cờ hàng

Thần thiếp trong cung rất ngỡ ngàng

Bốn chục muôn quân đều cởi giáp

Không ai tuẫn tiết với gian san

Xét sử chép : khi dẫn giải tụi người và vật về cung. Thái Tổ thấy có tấm gương phía sau có bốn chữ : «Đúc năm Càn Đức». Hỏi quần thần niên hiệu đó thuộc đời nào ? Không ai trả lời được. Sau Đậu Nghi tâu : «Đó là niên hiệu của Dương Diễn vua xứ Thục».

https://thuviensach.vn

Tô tiểu Muội

Song Quỳnh nguyên tác

Bá, trọng 227 giai tai muội cánh giai

Tô môn dục xuất nữ trung tài

Nhược nhiên giả đắc tu mi hảo

Ưng dữ gia huynh chiếm bảng khôi

Thị Tô Thức, Tô Triệt chi nữ đệ, năng văn, dữ gia huynh tề danh.

Dịch :

Anh giỏi thêm em chằng kém ai

Cửa Tô sản xuất gái văn tài

Nếu là phần tử râu mày nhỉ

Khoa bảng hai anh phục cả hai.

Bà là em Tô Thức, Tô Triệt, văn chương ngang tài hai anh.

https://thuviensach.vn

Đỗ Thị

[196] Nguyễn công nguyên tác

Tướng phu kiên thủ lực hề kham

Quốc lộc quân ân tuẫn diệc cam

Tất cánh thoa quần đa liệt tính

Trần quân an đắc độc vi Nam ?

Dịch :

Ông chồng cố giữ sức không kham

Lộc nước ơn sâu chết cũng cam

Hầu hết thoa quần nhiều tính quí

Trần quân nhường vợ đóng vai Nam

Song Quỳnh nguyên tác

Tặc binh nhuệ khí ngã trung can

Quân tuẫn phi nan, ngã khởi nan

Liệt sĩ khởi ưng vô liệt phụ

Khanh khanh hưu tác nữ nhi khan

Thị, Trần Dần thê, Lý tôn thời, Trần tri Hòa châu. Nguyên binh chí, kiệt lực bất năng chi. Vi kỳ thê lệnh tỵ binh. Thị lệ thanh viết : «An hữu sinh đồng quân lộc, tử bất cộng vương sự giả». Tức tự sát, Dần diệc tự sát.

Dịch

Giặc nhiều dáo mác, ta gan trung

Chàng chết cho em được chết cùng

Liệt sĩ, vợ… trong hàng liệt phụ

Chàng đừng coi thiếp, có như không !!

Thị là vợ của Trần Dần dưới trào Lý Tôn, Dần tri châu Hòa châu. Quân Nguyên kéo đến đánh. Dần hết sức chống giữ, sức kiệt. Ông nói với vợ : https://thuviensach.vn

«Nàng nên tìm nơi mà tránh». Nàng Kêu lên : «Không khi nào sống cùng ăn lộc vua mà chết lại không chết cho vương sự». Nói đoạn tự sát. Dần cũng tự sát theo.

https://thuviensach.vn

Ung Thị

Nguyễn công nguyên tác

Tàn châu vô lực kháng yêu phần 228

Quân tuẫn cô thành, thiếp tuẫn quân

Đa thiểu tu mi hàng súy tại

Văn phong ninh bất điển thoa quần

Dịch :

Chống với yêu ma sức đã tàn

Chàng vì thành thác, thiếp theo chàng

Mày râu mấy mặt hàng Nguyên nọ

Thẹn mặt khi nghe rõ chuyện nàng

Song Quỳnh nguyên tác

Tận nhật Trì châu thế lực cô

Thần năng trung quốc, thiếp trung phu

Đương niên đa thiểu hàng đầu tướng

Nam tử tu mi tiếu dã vô

Thị Triệu ngang Phát thê, Phát tri Trì châu, Nguyên binh chí. Đô thống Trương Lâm ám nạp khoản. Phát tri sự bất tế. Vị viết : Thủ thần bất đương khứ, nhữ tiên xuất tẩu. Thị viết : «Ngã bất năng vi trung thần phụ hồ».

[197] Phát tiếu viết : «Khởi phụ nữ sở năng ?». Thị thỉnh tiên tử. Phát chỉ

chi. Nguyên binh bạc thành, Phát thần khởi nãi thư kỷ thượng viết : «Phu phụ đồng tử tiết nghĩa thành» song. Toại đồng ải tử.

Dịch :

Ngày cuối Trì châu thế đã cùng

Chàng trung theo nước thiếp theo chồng

Đương thời nhiều ít đầu hàng tướng

Trai tráng mày râu có thẹn không

https://thuviensach.vn

Thị là vợ của Triệu ngang Phát, Phát làm Tri châu Trì châu, Quân Nguyên kéo tới, Đô thống Trương Lâm ngầm ra hàng. Phát biết việc không yên biểu vợ : «Bổn phận tôi giữ thành phải ở lại, còn bà nên trốn trước đi».

Thị khảng khái : «Em không thể làm tròn nhiệm vụ vợ một trung thần sao

?» Phát cười nói : «Đàn bà há biết vậy chăng ?» Thị xin chết trước. Phát ngăn lại. Quân Nguyên đánh gấp quá. Sáng dậy Phát viết trên kỷ : «Vợ

chồng cùng tuẫn tiết, danh nghĩa vẹn cả hai». Đoạn hai vợ chồng cùng thắt cổ chết.

https://thuviensach.vn

Dương thái Hậu

Song Quỳnh nguyên tác

Hải đảo khi khu thả nại hà

Cô chu nan vãn Tống sơn hà

Hưng vong để cục chung hoàng thổ

Thánh mẫu trung trinh chiếu nhật hoa

Thời Hậu dữ Đế Bính cư hải đảo, Nguyên binh tập chi, Hậu cập Đế

đồng nịch.

Dịch :

Trên đảo khi khu giữa biển xa

Thuyền đơn khôn cứu Tống sơn hà

Mất còn rút cuộc chôn lòng đất

Thánh mẫu trung trinh… mãi chẳng nhòa

Lúc đó Hậu và Đế Bính chạy ra Hải đảo, bị quân Nguyên đánh úp, Hậu và Vua đều chết chìm.

https://thuviensach.vn

Chu kỳ Thê

Song Quỳnh nguyên tác

Tặc hữu cương đao, ngã thiết trường

Dung trang hoa diễm tiết kiên cương

Hồng nhan thùy vị vi thân lụy

Đáo để thời cùng toái diệc hương.

[198] Nguyên thời hữu Chu Kỳ phụ mỹ, tặc hiếp chi bất tòng. Dĩ đao ma tùy thân. Phụ viết : «Nhữ toái tắc xú, ngã toái tắc hương». Tặc nãi sát chi.

Dịch :

Giặc có đao to… dạ sắt ta

Mặt hoa giữ tiết tựa gương nga

Hồng nhan… Ờ nhỉ làm thân lụy

Thân nát nhưng hồn… thơm ngát xa

Giặc Nguyên xâm Trung Quốc, vợ Chu Kỳ có nhan sắc, giặc định hiếp.

Chu thị không chịu. Giặc cầm đao dí vào người. Thị nói : «Thân mày tan thì thúi, thân ta tan thì thơm». Bị giặc giết chết.

https://thuviensach.vn

MẤY LỜI KẾT THÚC

Chính ra lối dịch thơ phải phiên âm xong, rồi dịch nghĩa từng chữ, sau mới đúc kết thành thơ.

Đó là tập quán từ ngày Hán học nhường chỗ cho tân học trong mọi lãnh vực như công văn tại các công sở, sách giáo khoa tại các trường ốc.

Lối dịch này có giả thuyết cho là để giúp ích cho các người chưa quen thuộc với Hán văn khi xem thơ chữ Hán.

Tôi cho thế là quá thận trọng, vì tiếng Hán Việt trong từ ngữ Việt Nam rất nhiều và rất phổ thông. Đơn cử như câu :

Có quan Tổng Đốc trọng thần

Là Hồ tôn Hiến kinh luân gồm tài

Trong đoạn trường Tân thanh không ai dịch «Trọng» là nặng, thần là bầy tôi, mà rồi ngay giới bình dân cũng thừa hiểu hai chữ «Trọng thần» là gì.

Trong cuốn «Vịnh sử Giáp ất tập» đã được tác giả Song Quỳnh ghi tiểu dẫn dưới mỗi bài thật đầy đủ về tiểu sử cũng như xuất xứ của bài thơ. Mong rằng lối dịch giản dị hóa này sẽ được Quí vị chấp thuận trên nguyên tắc.

Dịch giả

Lưu Minh Tâm

https://thuviensach.vn

NHÀN-TRUNG VỊNH CỔ VỊNH-SỬ (GIÁP ẤT TẬP) của Vỹ-Khiêm, Đức-Đạt, Song-Quỳnh và Mai-Am, thủ bản lưu trữ tại Chi nhánh Văn-khố

Dalat do Lưu-Minh-Tâm phiên-dịch, in xong ngày 1 tháng 11 năm 1971 tại nhà in Duy-Thanh – Cholon

Điện-thoại : 36.660

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Notes

[←1]

Một phái trong thiền tông, phát nguyên từ Lục Tổ, năm đời truyền đến Tuyết phong... rồi đến Văn ích thiền sư. Môn phái này ở Viện Thanh lương tại Kim Lăng, giảng về Duy tâm, Duy thức.

https://thuviensach.vn

[←2]

Tân đình : Đình có bảy gian, các danh sĩ trào Đông tấn thường hay lên đó du ngoạn yến tiệc.

Hiện nay thuộc núi Lao sơn tỉnh Giang Tô thuộc Nam kinh còn di tích.

https://thuviensach.vn

[←3]

Mượn chữ «Cỏ áy bóng tà» của Nguyễn Du.

https://thuviensach.vn

[←4]

Kinh là Kinh Sở ý nói Kinh đô nước Sở.

https://thuviensach.vn

[←5]

Bãi hạp : chiến quốc thời du thuyết thuật.

https://thuviensach.vn

[←6]

Lưu Hầu là chức của Trương Lương khi theo giúp Cao-Tổ.

https://thuviensach.vn

[←7]

«Hợp đình dương» có nghĩa là : đáng tài nêu tên tuổi ở nơi miếu đường.

https://thuviensach.vn

[←8]

Du quang cùng bài cùng trang có nghĩa là «trộm ánh sáng».

https://thuviensach.vn

[←9]

Tạc bích : bài vịnh Khuông hành của Song Quỳnh cùng trang nghĩa là : «Khoét vách».

https://thuviensach.vn

[←10]

Cùng bài cùng trang Hai chữ : «Không Lâm» là cửa chùa.

https://thuviensach.vn

[←11]

Hai chữ «Mão-Kim» với chữ «Đao» chắp lại thành chữ Lưu, Thái ất tinh kêu Lưu Hướng là

«Mão Kim tử» cũng như ta kêu Lưu công, hoặc Lưu khanh v.v…

https://thuviensach.vn

[←12]

Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán đổi quốc hiệu là Tân.

https://thuviensach.vn

[←13]

Bài vịnh Khổng Quang của Song Quỳnh : bốn chữ «Vị quán quần liêu» có nghĩa là ngôi đứng đầu trăm quan.

https://thuviensach.vn

[←14]

Cùng bài cùng trang 4 chử Thư vu (hu) ti siểm có nghĩa là Nịnh hót hèn hạ.

https://thuviensach.vn

[←15]

Xuy mao có nghĩa là «thổi lông tìm vết».

https://thuviensach.vn

[←16]

Ni Đồ có nghĩa là «sình ở đường».

https://thuviensach.vn

[←17]

Đường vi Trắc được phong là Tuân công, tính xa xỉ ham ăn nhậu ít nghĩ đến liêm sỉ lễ nghĩa.

https://thuviensach.vn

[←18]

«Tân đô» có nghĩa là nhà Tân, chứ không phải kinh đô mới. Vì Mãng cướp ngôi nhà Hán rồi đổi quốc hiệu là Tân.

https://thuviensach.vn

[←19]

Phù Kinh, kinh Thánh nhân làm ra trong thời ngược chính.

https://thuviensach.vn

[←20]

Hoàn than là «về bến» than là bến nước.

https://thuviensach.vn

[←21]

Hương nhị có nghĩa là mùi thơm.

https://thuviensach.vn

[←22]

Thăng đẩu có nghĩa là cái thưng, cái đấu đồ dùng đong thóc gạo ngày xưa phát lương cho các quan.

https://thuviensach.vn

[←23]

«Ủy thần hôn» có nghĩa là yên dạ làm bổn phận sớm viếng tối thăm đối với cha mẹ niên cao tuổi lão.

https://thuviensach.vn

[←24]

«Xỉ tàn» có ý nói răng rụng, biểu hiện của tuổi già.

https://thuviensach.vn

[←25]

Cung Thắng.

https://thuviensach.vn

[←26]

Yêm uẩn là chỉ bọn hoạn quan, bọn tỳ thiếp trong cung. Bọn này đầy rẫy ở sân trong sân ngoài, nên triều chính bị hư.

https://thuviensach.vn

[←27]

Dương Chấn, Từ Chỉ, hai người trung cùng thời, đều từ quan, bỏ chức.

https://thuviensach.vn

[←28]

«Nguyên lai Phó sứ thị long đầu» : Tác giả có ý chê Hoa Hâm đã tự mình là «Đầu rồng» mà hành vi kém hẩu đuôi rồng (Quản Ninh). Đã tham công danh nhảy vào làm nô bộc cho Tháo, lại còn nỡ tâm phá vách túm tóc lôi Hoàng Hậu ra đem nộp cho Tháo. Thực là vô liêm xỉ.

https://thuviensach.vn

[←29]

Bài vịnh Hồ Quảng của Song Quỳnh câu «Cưu di nhất lão dưỡng quần gian» có nghĩa là để

sống sót một thằng già nuôi thêm cái hung ác của bầy gian. Cũng vì thế mà lão bị đời nhạo :

«Có hưởng phước nhưng ngu, có sống lâu nhưng xuẩn».

https://thuviensach.vn

[←30]

Đốt bảo thân, có nghĩa là «Vụng giữ mình».

https://thuviensach.vn

[←31]

Câu : «Hỏa đáo Viêm dư, hỏa diệc tàn» do tích Hán Cao Tổ nhờ Hỏa đức mà hưng vượng, hai chữ Hỏa thành Viêm, nên sử sách kêu nhà Hán là Viêm Hán. Câu này có ý nói : Lửa cháy quá độ lửa tự tàn, nhà Hán thịnh mãi đến hồi suy, chính ra Tào A Man không thể làm cho Hán bị

bại vong.

https://thuviensach.vn

[←32]

Cừ gia nghị tích : Ý nói trong khi Tháo bàn việc xin phong Cửu Tích nếu Úc đừng gàn trở, thì đâu đến nỗi để Tháo ban cho một hộp không. Nhận được hộp không, Úc biết Tháo có ý giết, bèn uống thuốc độc.

https://thuviensach.vn

[←33]

Dĩnh Xuyên Tuân Thục hữu tử bát nhân, thời nhân vị chi Bát long, Úc tức Thục hậu duệ giã.

https://thuviensach.vn

[←34]

Tráng hậu nan tiêu phượng pha : giận lớn không tiêu thoát được ở gò Lạc phượng. Thống theo Lưu Bị thu Xuyên, gần thành công thì bị Trương Nhiệm bắn chết tại gò Lạc phượng. Xét ra chiến thuật của Trương Nhiệm không có gì là tài, Thống chết bởi chính Thống ham lập công, lại còn nghi ngờ là Khổng Minh muốn tranh công với mình, nên không nghe lời Khổng Minh khuyên trong thơ.

https://thuviensach.vn

[←35]

Hai câu dưới ngụ ý đề cao Trương Phi dọa chém Nghiêm Nhan (Một địch tướng gan như sắt), sau Phi lại tự hạ mình nài nỉ để Nghiêm Nhan hàng với mình. Chính Nghiêm Nhan cũng phục Phi là người «Anh hùng nghĩa khí cao vời».

https://thuviensach.vn

[←36]

Cửu nguyên dục khởi vấn Giang đông : Có nghĩa là : chết xuống chín suối vẫn muốn dấy binh hỏi tội Giang đông.

https://thuviensach.vn

[←37]

Đô Đốc hà vi oán Lượng sinh. Nghĩa là : Sao Đô Đốc lại oán trời để cho Lượng ra đời cùng thời với Du hà sinh Lượng.

https://thuviensach.vn

[←38]

Câu thứ ba, nguyên văn thiếu một chữ. Vậy xin đem chữ «tiệm» thay vào cho đủ chữ. Hoặc thay bằng chữ «Quí». Vậy xin chờ ý kiến các bậc tiền bối tài định.

https://thuviensach.vn

[←39]

Đương nhan là ngay trước mặt, hí hối là đùa cợt, đẳng nhi tào là coi đồng đẵng với bọn trẻ nít.

Có ý coi thường Tào Tháo.

https://thuviensach.vn

[←40]

Tiểu nhân đô thị cố thân gia. Có nghĩa là bọn tiểu nhân như Tùng phần nhiều là nghĩ đến thân mình, nhà mình hơn là nghĩ đến nước.

https://thuviensach.vn

[←41]

«Hủ nho phúng luận hoàn nhiêu thiệt, bất kiến Càn thời bại diệt vinh». Nghĩa là bọn hủ nho chớ kéo dài lưỡi mà bình luận về sự thua được của Duy. Kìa trận đánh ở Càn thời giữa nước Tề và nước Lỗ, Lỗ tuy thua vẫn vinh dự. Cổ nhân đã dạy : «Dám đánh với kẻ thù, dù thua cũng vinh» đó sao ?

https://thuviensach.vn

[←42]

Đỉnh đồ cánh hứa minh linh cứu, Chấp thủ khu khu thác Y lang : Cơ nghiệp giao cho Tò vò giữ hộ, mọi việc khoanh tay nhờ con sói là Tư mã Ý giải quyết.

https://thuviensach.vn

[←43]

Tam vi : Theo Xuân thu thường chép mỗi tháng Xuân đều có đề chữ «Vương» để trọng «Tam chính» và thận «Tam vi». Tam chính có nghĩa là sự chính của «thiên, địa, nhân» mà Tam vi là khai thủy của Tam chính. Danh từ Tam vi trên đây cũng không ngoài cái nghĩa «Tôn vương»

như câu «Xuân vương chính nguyệt». Tam vi số tận có nghĩa là «Số nhà Tấn đã hết» v.v…

https://thuviensach.vn

[←44]

Cao nhân khởi luyến mỹ, liễu tá thu phong tưởng khởi lai. Có nghĩa là : các bậc cao nhân không quyến luyến miếng ăn như rau rút cá mè, chính ra chán cảnh tham quan ô lại mà muốn về quê để tránh vạ.

https://thuviensach.vn

[←45]

Môn sắt là bắt rận.

https://thuviensach.vn

[←46]

Tiên sinh phi ái Đông ly cúc, chỉ ái môn lư cựu Tấn triều. Ý nói Đào tiềm không phải yêu cúc, chính ra ông chỉ yêu xóm làng là đất cũ của trào Tấn. Nên không chịu khom lưng vì mấy đấu gạo của Triều Tống, nên bỏ về vườn ruộng an thân.

https://thuviensach.vn

[←47]

Gian tâm chỉ đãi cam tâm thiện. Ý chế Dụ có lòng gian chỉ chờ dịp Cung đến nhường thiên hạ

là nhận.

https://thuviensach.vn

[←48]

«Chúa thế yêm quyền na động đắc» có nghĩa là quyền của chúa, thế của bọn hoạn quan cũng không lay động được. Ông mới đáng là người cương nghị

https://thuviensach.vn

[←49]

Tác giả có ý châm biếm Linh Vận là con nhà Thế gia đời Tấn, nay lại làm quan với nhà Tống.

Người lạy vua Tống ở cửa khuyết là Linh Vận, rồi người đẩy binh Phản nhà Tống cũng vẫn Linh Vận. Người không có lập trường và khí tiết.

https://thuviensach.vn

[←50]

Ba Thần ý nói thần dưới Thủy cung.

https://thuviensach.vn

[←51]

«Bát diệp» diệp chính nghĩa là lá, nhưng đây có nghĩa là đời, cũng như các cụ tả nhà Lý làm vua được tám đời bằng câu : «Tương thừa bát diệp».

https://thuviensach.vn

[←52]

Lỗ cung là cung của giặc.

https://thuviensach.vn

[←53]

«Bát tuần» là tám mươi và «Bão tùng phong» ý nói : No bởi gió thông, cảnh người ẩn sĩ.

https://thuviensach.vn

[←54]

Địch khuy : có ý nói «giặc nhòm ngó».

https://thuviensach.vn

[←55]

«Địch binh hoàn» có nghĩa : quân giặc đã vây quanh.

https://thuviensach.vn

[←56]

Uyển tỉnh là cái giếng cạn khô.

https://thuviensach.vn

[←57]

Nguyên Kinh : Vương Thông chước tác, nội dung giống như kinh Xuân thu của Khổng Tử.

https://thuviensach.vn

[←58]

«Huân tâm phú quí» có nghĩa là : Nóng lòng được giầu sang.

https://thuviensach.vn

[←59]

Sơ xích có nghĩa là : Xa lánh, danh từ này đã Việt hóa từ lâu.

https://thuviensach.vn

[←60]

Một vị có danh vang trong nước, có học đứng đầu rừng nho, sĩ phu tôn là Giai Mô, nước tôn là cốt cán.

https://thuviensach.vn

[←61]

Hai chữ «tăng dược» có nghĩa là giây đan lưới và lưới để bẫy chim.

https://thuviensach.vn

[←62]

Xà vĩ là rắn độc.

https://thuviensach.vn

[←63]

Độc thích : Nọc độc.

https://thuviensach.vn

[←64]

Kiểm nhân : Một kẻ nịnh.

https://thuviensach.vn

[←65]

Quan gia danh từ dùng để chỉ vua theo tích «Ngũ đế quan thiên hạ Tam vương gia thiên hạ».

https://thuviensach.vn

[←66]

Dưới trào Đường, chỉ có những bầy tôi có phong độ chính trực, mới được Vua ban thưởng Quạt bằng lông bạch nga, đựng trong hộp ngà để tỏ lòng tôn trọng.

https://thuviensach.vn

[←67]

Cuốn Kim giám thiên thu lục của Trương cửu Linh, trong ghi toàn những việc làm của Thánh đế minh quân và các bậc thánh hiền qua các triều đại.

https://thuviensach.vn

[←68]

Tức An Lộc Sơn, giống rợ Hồ được vua nuôi trong Cung, sau làm loạn.

https://thuviensach.vn

[←69]

Thoát hoa : Cởi hia. Lý thái bạch muốn làm nhục Cao lực sĩ. Khi ông phụng mệnh vua biên quốc thư trả lời Phiên quốc (bằng chữ Phiên) ông tâu : Phải chính tay Cao Lực sĩ cởi hia cho ông thì ông mới viết. Vua phải chiều ý.

https://thuviensach.vn

[←70]

Cơ : cái giây buộc ở đầu ngựa. Cùng : hết lối. Ý nói Đỗ phủ bị gian nan phiêu bạt, nhiều khi phải sống bất đắc dĩ trong vùng bị giặc tạm chiếm. Sau bị bãi chức phải lưu lạc vào đất Thục.

https://thuviensach.vn

[←71]

Di hung : Quân mọi rợ hung bạo, chỉ an Lộc Sơn, Dương Q. Trung.

https://thuviensach.vn

[←72]

Gian yêm nan cấu, lỗ nan cường : nghĩa là bọn gian nịnh và yêm hoạn trong triều dù có cấu kết với nhau để định dèm pha ông mà không nổi. Giặc tuy mạnh nhưng đối với ông, vẫn bị

ông dẹp tan, không có chi là mạnh. Tiện đây xin kể một giai thoại về Quách tử Nghi : Ông có tám trai bảy rể đều làm quan to trong triều, mà không bị dư luận chê là kéo bè kéo cánh, vì trai rể của ông không ai đi quá quyền hạn của chức vụ, ông có một trai được tuyển làm Phò mã. Có một bữa con ông cãi lộn với công chúa. Con ông chỉ mặt Công chúa mà rằng :

«Cô tưởng cha cô làm Thiên tử là to là sang à ? Cha tôi không thèm làm, và giúp cho cha cô làm đấy, nếu cha tôi muốn làm thì đâu đến thứ cha cô».

Công chúa ức quá vào cung đem truyện nói với vua Đường. Vua cha nghe xong đáp : «Nó nói đúng đấy, nếu Quách lệnh công muốn làm vua thì ta đâu đến lượt». Nghe chuyện, Quách tử

Nghi thân vào triều tạ tội vì lời thất thố của con trai mình. Vua Đức tôn cười vui vẻ đáp : Lệnh công có lỗi chi, chính con gái trẫm mới có lỗi là không khéo chiều chồng. Còn Trẫm với Lệnh công thì trước sau xin theo tinh thần câu «Bất si bất tủng bất tác A Gia nhi nử chi ngôn bất khả

thính» (Làm thông gia với nhau phải ngây phải điếc) không bao giờ nghe lời con trẻ.

https://thuviensach.vn

[←73]

Phán tử có nghĩa là liều chết, hi sinh không tưởng gì đến thân mình.

https://thuviensach.vn

[←74]

Tiên nguyên nơi làm quan của Trương Tuần.

https://thuviensach.vn

[←75]

Tên tự của Nam Tễ Vân.

https://thuviensach.vn

[←76]

Giảo chỉ : có nghĩa là chặt ngón tay.

https://thuviensach.vn

[←77]

Tao : có nghĩa là mùi vị tanh hôi của thịt thú vật. Yết : Tên của một chủng tộc xưa thuộc rợ

Hung nô, trào Tấn rợ này xâm nhập Trung Quốc, hiện nay ở rải rác ở địa phận tỉnh Sơn Tây.

https://thuviensach.vn

[←78]

Ni : Một thứ đất vừa bùn vừa nước tạo thành. Ni phong có nghĩa là cương giới đắp bằng bùn không kiên cố.

https://thuviensach.vn

[←79]

Chữ Phất Phủ có ba nghĩa :

1) Lễ phục thời xưa thêu hình búa và chữ á tùy mầu đen trắng.

2) Câu dùng để tỉ dụ văn chương có sắc thái.

3) Câu dùng để tán trợ người giúp vua làm nên huân nghiệp.

https://thuviensach.vn

[←80]

Phầu tư : bình phong bằng vải thêu hoa.

https://thuviensach.vn

[←81]

«Lực bài nhị thị suy nguyên đạo» có nghĩa là hết sức bài bác giáo thuyết của hai nhà Phật, Lão và gia công suy tôn đạo nho. Ai muốn rõ chí khí của ông xin đọc bài «Can rước xương Phật».

https://thuviensach.vn

[←82]

Nguyên Chẩn, Lưu trường Khanh hai bạn thơ của Bạch.

https://thuviensach.vn

[←83]

Trung quan : bọn hoạn thị trong cung cấm.

https://thuviensach.vn

[←84]

Hà đông, Hà bắc.

https://thuviensach.vn

[←85]

Huân nghiệp là gồm hai danh từ : Huân lao, sự nghiệp làm một.

https://thuviensach.vn

[←86]

Lục trâm : Sáu sách lược đẹp dâng vua để cải tổ…

https://thuviensach.vn

[←87]

Quỳ tịch : Chiếu Tể tướng ngồi. Ngày xưa gọi Tể tướng là Quỳ Thủ.

https://thuviensach.vn

[←88]

Thủ tao : là gãi đầu.

https://thuviensach.vn

[←89]

Điển : có nghĩa là mặt nhìn mặt.

https://thuviensach.vn

[←90]

Phi : gấm sắc đỏ, trào Đường quan ngũ phẩm trở lên được mặc áo gấm sắc đỏ.

https://thuviensach.vn

[←91]

Thần lưu : Ngọn cờ tung bay vào buổi sáng.

https://thuviensach.vn

[←92]

«Tu khan tặc diện khởi đê đầu» có nghĩa là : Xấu hổ khi nhìn mặt giặc chắc không chịu cúi đầu lạy giặc.

https://thuviensach.vn

[←93]

Tức phong : chưa dập tắt ngọn lửa.

https://thuviensach.vn

[←94]

Tiết mộc : Tắm gội, do ở câu tiết phong mộc vũ (tắm mưa gội gió) tả cảnh những người xông pha trận mạc.

https://thuviensach.vn

[←95]

Hôn là tối tăm, ế là mất hết sinh khí.

https://thuviensach.vn

[←96]

Ngũ Quí : Năm trào : Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn, Hậu Hán và Hậu Chu.

https://thuviensach.vn

[←97]

Mạn sách phương : không ai lừa dối để tìm ra đầu giây mối nhợ hoặc phương hướng.

https://thuviensach.vn

[←98]

Tất cả Đế vương các triều đại.

https://thuviensach.vn

[←99]

Hoạt tư : có nghĩa là giảo hoạt lắm thủ đoạn.

https://thuviensach.vn

[←100]

Bao thư : có nghĩa là nhận hối lộ bằng lễ vật.

https://thuviensach.vn

[←101]

Thổ đặng : bình bằng đất đựng thức ăn. Xí sô : Cờ bằng cỏ khô, hóa trang để làm nghi binh.

https://thuviensach.vn

[←102]

Ninh mật : lời nói kín đáo thận trọng.

https://thuviensach.vn

[←103]

Phân luân : công việc rối bời.

https://thuviensach.vn

[←104]

Thiệu công, Chu công, cả hai đều là con thứ Chu văn Vương, ông nào cũng có đại tài về chính trị vương đạo.

https://thuviensach.vn

[←105]

Minh thịnh : có nghĩa là minh quân và thịnh thế.

https://thuviensach.vn

[←106]

Thiên thư : Chiếu sắc của vua chúa thời quân chủ.

https://thuviensach.vn

[←107]

Phi tri : Vận áo nhà tu.

https://thuviensach.vn

[←108]

Tỏa (Sách) là giây dợ, Tì là vết, ý nói danh dự bị ràng buộc bởi các vết nhơ.

https://thuviensach.vn

[←109]

Thủy, cũng có khi đọc là Thùy tùy theo bằng trắc. Si cũng có khi đọc là Suy tùy theo vần thơ.

Thủy : cái roi dùng để đánh ngựa. Một thứ cây dùng để hình phạt tội nhân. Suy : Ngày xưa đánh tội nhân bằng côn, bằng trượng gọi là suy phạt.

https://thuviensach.vn

[←110]

Cổng cũ lợp bằng cỏ.

https://thuviensach.vn

[←111]

Tiếp tục, phơi phới.

https://thuviensach.vn

[←112]

Xe giá của người sang

https://thuviensach.vn

[←113]

Nhà cây lợp cỏ.

https://thuviensach.vn

[←114]

Phan sài hay phần sài : Tục xưa các vua tế Trời đất, thường xếp củi trên đàn đoạn bày : Ngọc, đá, và sính lễ lên rồi đốt.

https://thuviensach.vn

[←115]

Điền : Bồi đắp thêm.

https://thuviensach.vn

[←116]

Tường Phù : quê của Vương Tăng, nay thuộc huyện Khai phong tỉnh Hà Nam.

https://thuviensach.vn

[←117]

Lã Hậu trào Hán, Võ Hậu trào Đường, hai mụ đàn bà tranh quyền của con, phá rối triều chính.

«Ngư đầu» có nghĩa là nửa trên chữ Tăng ám chỉ Tăng tôn Đạo.

https://thuviensach.vn

[←118]

Đỉnh nguyên con giải (trạnh) bự ám chỉ bà Thái hậu (mẹ vua Nhân Tôn) muốn noi gương Lã, Võ.

https://thuviensach.vn

[←119]

Bàn long : Rồng bị gấp khúc, ví như ông vua bị chèn ép vô quyền. Hai chữ «Ngư đầu» xin xem giải nghĩa ở trên.

https://thuviensach.vn

[←120]

Thần tâm : Lòng vua, riêng chữ Thần chỉ nơi vua chúa ở.

https://thuviensach.vn

[←121]

ông Quỳ, một danh thần cổ.

https://thuviensach.vn

[←122]

Mỗi : có nghĩa là khinh nhờn, nói bóng rợ Khiết Đan đang ỷ mạnh khinh nhờn Tống trào.

https://thuviensach.vn

[←123]

Hành nhân : người đi sứ.

https://thuviensach.vn

[←124]

Khấu tháp : cúi trước giường vua.

Thần lưu : Ngọn cờ nơi cung điện.

https://thuviensach.vn

[←125]

Quan tiết : Chỗ hai khớp xương sọ nối với nhau, ý nói đầu óc người ta, ông trông qua biết được tính nết, không ai dấu diếm được.

https://thuviensach.vn

[←126]

Vọng phù : trông vào sự thành thực.

https://thuviensach.vn

[←127]

Phong tài : phong : đẹp, Tài : quyết định, việc quyết định đẹp đẽ.

https://thuviensach.vn

[←128]

Thương là Thương Ưởng, Quản là Quản Trọng.

https://thuviensach.vn

[←129]

Quỹ tịch : Tiếng dùng để chỉ Tổng lý nội các hay Hành chính hay Viện trưởng.

https://thuviensach.vn

[←130]

Bạch ma : ở đây nói bóng chiếu chỉ của vua thời Quân chủ.

https://thuviensach.vn

[←131]

Tiểu dẫn thêm : Trình y Xuyên với Trình minh Đạo là hai anh em ruột, cả hai đều là thạc nho làm quan dưới trào Tống Triết tôn. Lúc này nho phái chia làm hai đảng Lạc và Thục. Bài này có ý so sánh anh em Tô Thức và hai ông họ Trình.

https://thuviensach.vn

[←132]

Tú dục : nuôi sự tốt đẹp. Chế khoa : Danh từ dùng để chỉ vào thi «Hương» hay thi «Hội» dưới chế độ khoa cử.

https://thuviensach.vn

[←133]

Thái sử Giản nước Tề, anh chép sử trung thực bị giết, em lại chép thay, vẫn chép thẳng như

anh…

https://thuviensach.vn

[←134]

Cao mục : để mắt trông xa thấy sự phiền loạn của đất nước.

https://thuviensach.vn

[←135]

Sứ tướng : chức ngang với Tể tướng, vua Tống phong cho Tào Bân.

https://thuviensach.vn

[←136]

Hai chữ Giới Lân dùng để chỉ thủy tổ loài cá, ngụ ý khinh khi rợ Kim là tôm tép mọi rợ.

https://thuviensach.vn

[←137]

Một người phạm tội rồi liên lụy đến người khác gọi là thù liên.

https://thuviensach.vn

[←138]

«Giang Nam địa khí hà đa Cối» có nghĩa là : khí hậu Giang Nam sao sanh ra nhiều Cối thế ? Ý

mỉa mai triều đình lúc đó bọn quan lại đa số thấy Cối được tin dùng nên quay ra xu phụ a tòng với nó xui vua nên hòa với Kim.

https://thuviensach.vn

[←139]

Xiết chẩu : Cột chân tay lại không được tự do.

https://thuviensach.vn

[←140]

Quận Tỳ lang đời Tấn, nay thuộc địa phận Giang tô.

https://thuviensach.vn

[←141]

Phú bình, Phù ly : hai địa danh nơi Tuấn bị bại trận.

https://thuviensach.vn

[←142]

Tứ ky : cơ mưu của mình bị nhòm ngó tiết lộ.

https://thuviensach.vn

[←143]

Nộ lãng : sóng giận, ý nói sóng cũng giận hờn vì bị giặc xâm lăng.

https://thuviensach.vn

[←144]

Khấu tháp : tiếng gõ vào giường (xập rồng).

https://thuviensach.vn

[←145]

Phân : rối loạn. Na (chính đọc là nã) là chủ ý. Nghĩa là việc rối ren, mà bọn chủ hòa thì đa số.

https://thuviensach.vn

[←146]

Bán bích : Một nửa. Thiên an : lẻ loi cầu an. Ý nói : Cao tôn lúc đó sống lẻ loi cầu an ở một nửa nước.

https://thuviensach.vn

[←147]

Hữu tốt huy qua khu lỗ kỵ. Vô nhân tá kiếm trảm gian tà : có nghĩa là tướng sĩ vung gươm giết giặc ngoài trận địa có thừa. Nhưng ở trong triều không có người cầm gươm giết bọn gian tà ở

Miếu đường thì công xông pha của Tướng sĩ chỉ là phí.

https://thuviensach.vn

[←148]

Can thành : nghĩa là hết sức bảo vệ quốc gia chống ngoại xâm.

https://thuviensach.vn

[←149]

Tướng quân khổn ngoại ca tam tiệp, Tể tướng trào trung tiến nhất hòa : Tác giả tả cảnh ngoài biên khổn lúc đó Nhạc Võ mục báo tiệp về trào đình rằng quân mình đại thắng. Thế mà rồi trong triều Tể tướng là Tần Cối dấu tin thắng trận, Cối cố khuyên dụ Tống Cao Tôn hòa với Kim. Cao tôn bèn một ngày ba lần hạ chiếu bắt ông phải lui quân. Ông bèn dâng biểu về triều (vâng lệnh ban sư) trong có những câu : «Thân đương khổn ký, tri vô bổ ư nhung hành, khẩu tụng chiếu thư, diện hữu tàm ư quân lữ. (Mình giữ trách nhiệm làm Khổn ký ngoài biên cương tự biết không bổ ích gì cho chiến trận. Miệng đọc chiếu thư mặt thấy thẹn cùng tướng sĩ). Do tích trên mà Song Quỳnh đã tả hai câu văn rơi lệ thương người anh hùng như trên.

https://thuviensach.vn

[←150]

Đồi ba : cơn sóng dữ.

https://thuviensach.vn

[←151]

Thượng phương : Thanh gươm của vua.

https://thuviensach.vn

[←152]

Ung trách : Xé nát, vằm nhỏ.

https://thuviensach.vn

[←153]

Táp (hạp) : Thời xưa là các lời tấu trong các văn kiện.

https://thuviensach.vn

[←154]

Tù : Thủ lãnh các bộ lạc thời xưa (Tù trưởng).

https://thuviensach.vn

[←155]

Đời bị bẻ đi gập lại (thiên ma bách triết).

https://thuviensach.vn

[←156]

Tàm tùng : Nghĩa bóng tằm ăn dâu. Ý nói rợ Kim tìm cách lấn dần đất của Tống.

https://thuviensach.vn

[←157]

ế song : che cửa sổ.

https://thuviensach.vn

[←158]

Phệ bàng : Cắn loạn.

https://thuviensach.vn

[←159]

Hiều phúc : Lòng không dạ trống. Sung hiều phúc : ý mỉa mai Sư Cao vào Tướng phủ nịnh hót để cầu no ấm.

https://thuviensach.vn

[←160]

Nãi gia : nhà ngươi nhà mày. Câu này có ý mỉa Tự Đạo. Bao nhiêu lầu, tạ, du hồ giả sơn nay gửi ai, rồi lấy Miên am làm nơi an nghỉ cuối cùng.

https://thuviensach.vn

[←161]

Ngã uyển : nghe tin thất ý than tiếc.

https://thuviensach.vn

[←162]

Nguyên tinh : tanh hôi bởi rợ nguyên.

https://thuviensach.vn

[←163]

Kháng lệ : cùng nghĩa với phu phụ (vợ chồng).

https://thuviensach.vn

[←164]

Dạ lan : Đêm khuya, cùng nghĩa với dạ thâm.

https://thuviensach.vn

[←165]

ô di : Không thể chịu nhục với mọi rợ.

https://thuviensach.vn

[←166]

Thế linh : nước mắt ràn rụa.

https://thuviensach.vn

[←167]

Chiêm Tống.

https://thuviensach.vn

[←168]

Mang : bền bỉ như vàng ngọc.

https://thuviensach.vn

[←169]

Cụ mẫu : Mẹ gió. Theo Lục Hải Chí : ở miền biển Lĩnh Nam có một thứ hơi là mẹ gió, khi mới phát sinh thì luồng hơi vòng tròn sắc đen, dần dần lớn rộng ra rồi thành các luồng gió lớn, luồng gió này kêu là cụ phong.

Cụ phong : luồng gió lớn ở ngoài biển. Theo Đầu hoang tạp lục, các quận thuộc vùng Lĩnh Nam đều có « Cụ phong», luồng gió này do ở bốn phương kéo đến họp với nhau.

https://thuviensach.vn

[←170]

Phùng di : danh từ kêu các thủy thần hay thiên thần.

https://thuviensach.vn

[←171]

Chiến thuyền đời xưa.

https://thuviensach.vn

[←172]

Đầu rồng : Tác giả tôn Văn Thiên Tường là « nhân trung long» hay cũng có thể là Thiên Tường đã đậu đầu thiên hạ, nên được suy tôn là « Đầu rồng».

https://thuviensach.vn

[←173]

Quyết vi : hái rau vi non. Phương Đắc : Hiệu Điệp sơn. Điệp sơn : tên hiệu của Phương Đắc.

https://thuviensach.vn

[←174]

Tuấn cự : hết sức cự tuyệt nhà Nguyên.

https://thuviensach.vn

[←175]

Chư Cát Võ Hầu khi chưa ra giúp Lưu Bị, ông có để ở phòng đọc sách hai câu : «Đạm bạc dĩ

minh chí, Ninh tĩnh dĩ tri viễn» (Đạm bạc để sáng chí, yên lặng để biết xa). Hai câu trên, trộm nghĩ : không những chi đắc dụng hợp thời với các vị cổ nho, chính muôn đời về sau, nếu ai muốn xa lánh được vật chất, nuôi dưỡng thêm tinh thần, đều phải lấy 10 chữ trên làm phương châm xử thế cả loạn lẫn trị.

https://thuviensach.vn

[←176]

Thính mông : Nghe quân ngu dốt.

https://thuviensach.vn

[←177]

Hai nước đánh nhau, người bị đối phương bắt kêu là Phù. Khi đem về triều dâng lên gọi là

«Hiến Phù». Nay kêu là «Tù binh».

https://thuviensach.vn

[←178]

Diễn điệp : Phương pháp của trò đồng bóng bói toán thời xưa. Thuận đế, ông vua cuối cùng trào Nguyên tính nhu nhược, say đắm tửu sắc, trong triều đa số là gian nịnh.

Người Trung Quốc lúc đó đang căm hờn cái nhục «Di địch đế Trung Quốc» nên các tay kiêu hùng như Chu nguyên Chương khởi nghĩa ở Hào châu. Phương quốc Trân phất cờ ở Triết giang. Đầu đảng Bạch liên giáo dấy binh ở Dĩnh châu.

Sau Thuận đế bị quân cách mạng bắt. Sau đám quần hùng có Chu nguyên Chương thống nhất được đất nước lập ra nhà Minh.

https://thuviensach.vn

[←179]

Phục chạp : các ngày đầu tiết trong bốn mùa. Gọi nôm na là «Giỗ chạp».

https://thuviensach.vn

[←180]

Vi thúy : đám lông mao nhỏ hơn sợi tóc.

https://thuviensach.vn

[←181]

Di, hạ : Di địch và hoa hạ mọi rợ và người ở nơi có lễ giáo văn học.

https://thuviensach.vn

[←182]

Cừ trừ : Giường bằng tre.

https://thuviensach.vn

[←183]

Một thứ ngọc các phi tần thời cổ đeo trên người.

https://thuviensach.vn

[←184]

Chu hoàn : trọn vẹn.

https://thuviensach.vn

[←185]

Kim đan : thuốc tiên do các đạo sĩ luyện.

https://thuviensach.vn

[←186]

Bát huỳnh : Năm phương của vũ trụ và ba ngôi sáng của trời đất kêu là «Bát huỳnh».

https://thuviensach.vn

[←187]

Nguyên khí của thiên nhiên.

https://thuviensach.vn

[←188]

Thoát nhĩ : Tháo vành khoen ở tai ra.

Cách vương : Sửa những lầm lẫn của vua.

https://thuviensach.vn

[←189]

Si di : túi bằng da trâu thời xưa dùng đựng rượu.

https://thuviensach.vn

[←190]

Tần : nhăn mặt.

https://thuviensach.vn

[←191]

Lệ thù : xinh đẹp.

https://thuviensach.vn

[←192]

Huyền chuân : chim săn được đem về treo ở bếp.

https://thuviensach.vn

[←193]

Toản Hầu : danh từ kêu Tiêu Hà Tướng quốc trào Hán.

https://thuviensach.vn

[←194]

Kinh bố : thoa cỏ, áo vải.

https://thuviensach.vn

[←195]

Di cam : Ngon ngọt.

https://thuviensach.vn

[←196]

Thư khoán sơn hà thệ : Lời thề ghi trên bằng khoán để giữ non sông. Câu này có ý nhắc đến việc trước khi Cao đế chết, cho gọi Vương Lăng vào cho xem di chúc, trong có câu : Phi Lưu thị nhi vương trảm chi (Không phải người họ Lưu mà đòi phong tước Vương thì chém) để

tránh nạn thoán nghịch.

https://thuviensach.vn

[←197]

Sở chưa gặp trận thua lớn ở ô giang.

https://thuviensach.vn

[←198]

Hán chưa lấy được hết thiên hạ để lên ngôi Long bảo.

https://thuviensach.vn

[←199]

Tục truyền : Ngu cơ chết hóa thành cỏ gọi là cỏ Ngu mỹ nhân.

https://thuviensach.vn

[←200]

Cơ trửu phụ : người vợ thường dân chỉ biết quét dọn và đong bán. Ý nói Ngu cơ lúc này thấy thẹn với các người nội trợ khác.

https://thuviensach.vn

[←201]

Trùng đồng : Hai con người, chỉ Hạng Vũ.

https://thuviensach.vn

[←202]

Thư hối : Một thứ nhục hình thời cổ. Người bị giam da thịt bị nát như tương mà chết.

https://thuviensach.vn

[←203]

Lời thề «Bạch mã» khi Cao tổ sắp chết.

https://thuviensach.vn

[←204]

Huyết thầm : Lời tâm huyết thành thực.

https://thuviensach.vn

[←205]

Hư biên : bên chợ, bên thành.

https://thuviensach.vn

[←206]

Giản : tuyển lựa.

https://thuviensach.vn

[←207]

Thù : xinh đẹp.

https://thuviensach.vn

[←208]

Khung lô : Trướng dựng bằng da còn nguyên lông của các rợ Hồ.

https://thuviensach.vn

[←209]

Nhung binh : Nói chung là binh khí xe cộ của chiến tranh. Ngày xưa người Tàu thường dùng danh từ «Nhung địch» để kêu các chủng tộc thuộc phía Tây như : Khuyến nhung, Tây nhung v.v...

https://thuviensach.vn

[←210]

Đan thanh : bức họa, tranh vẽ.

https://thuviensach.vn

[←211]

Một thứ nhạc khí của dân thiểu số.

https://thuviensach.vn

[←212]

Sóc phong : gió từ phương Bắc thổi lại, gió bấc.

https://thuviensach.vn

[←213]

Tạc Phi : Lỗi lầm trước, lỗi lầm đã qua. Trong bài «Qui khứ lai hề» của Đào Tiềm có câu

«Giác kim thị, nhi tạc phi» biết bữa nay phải mà bữa qua trái.

https://thuviensach.vn

[←214]

Kim quyên : Quyên vàng.

https://thuviensach.vn

[←215]

Ban muội : Ban Chiêu, người chép sử tiếp Ban Cố.

https://thuviensach.vn

[←216]

Chinh sâm : xe dùng về chiến trận thời cổ đóng ba ngựa.

https://thuviensach.vn

[←217]

«Liên Ba» tên Đậu Thao.

https://thuviensach.vn

[←218]

Vũ thư : Hịch lông gà. Ngày xưa việc khẩn cấp, thường viết hịch rồi kèm vào đó một chiếc lông gà và một hòn than, kêu là «Vũ thư Vũ hịch».

https://thuviensach.vn

[←219]

Hàm chi : miệng đang ngậm rượu.

https://thuviensach.vn

[←220]

Phu tế : danh từ dùng để chỉ các cô gái có tài Trượng phu.

Lăng yên : Gác khói, nơi thờ các vị công thần.

https://thuviensach.vn

[←221]

Lý chí : cành mận, chỉ nhà Đường, vì nhà Đường họ Lý.

https://thuviensach.vn

[←222]

Người con hiền lành thuần cẩn.

https://thuviensach.vn

[←223]

Tang điều : do câu : «Tâm nguyệt điều tang chí lạc thái diệp» trong thiên U phong kinh Thi.

Có nghĩa là : Nuôi tằm bẻ cành dâu xuống mà hái lá. Như vậy dâu hết cành thì đâu còn lá cho mình hái kỳ sau. Đây có ý chê Vi Hậu ngu như người hái dâu, bẻ cành xuống mà hái.

https://thuviensach.vn

[←224]

Tiêm tiêm : nhỏ mọn không đáng kể.

https://thuviensach.vn

[←225]

Nguyên văn hai chữ : «Kim Thạch» tức là «Kim thạnh» (Chuông) và «Ngọc chấn» (khánh) có nghĩa là tiếng búa chặt tay của Lý thị vang như chuông khánh và góp phần vào sự xây dựng cương thường của Á Đông đến muôn thuở.

https://thuviensach.vn

[←226]

Danh hiệu của các phi tần kêu là cơ, như : Ngu cơ, âu cơ v.v… Triệu cơ : Tống Thái tổ họ

Triệu. Ý nói Hoa Nhụy đã hầu hạ vua Thục Vương Diễn, nay lại hầu hạ vua Tống (Triệu cơ).

https://thuviensach.vn

[←227]

Bá là anh cả, Trọng là anh hai.

https://thuviensach.vn

[←228]

Yêu phẩm : Không khí đầy ma quỷ ma quái.

https://thuviensach.vn

Document Outline

- Phàm Lệ

- Thay lời tựa

- NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ (GIÁP TẬP)

- TRONG LÚC NHÀN VỊNH CỔ VỊNH SỬ (TẬP ĐẦU)

- VỊNH SỬ GIÁP TẬP

- Đế Nghiêu

- Thái Khang

- Ngũ Thần

- Long Phùng

- Y Doãn

- Phó Duyệt

- Tỷ Can

- Cơ Tử

- Vi tử

- Thái Công

- Thương thụ

- Di, Tề

- Võ Canh

- Quản Trọng

- Quí Trát

- Tử Phương

- Lão Tử

- Trang tử

- Đổng Hồ

- Tề Thái sử

- Trình Anh, Trử cửu

- Ngô Phù Sai

- Ngũ Viên

- Thân bao Tư

- Phạm Lãi

- Trần văn Chủng

- Dự Nhượng

- Ngô Khởi

- Tôn Tẫn

- Tuân Khanh

- Thương Ưởng

- Quỷ Cốc Tiên sinh

- Tô Tần

- Quách Ngỗi

- Khuất Nguyên

- Nhạc Nghị

- Vương Xúc

- Lận Tương Như

- Mạnh Thường Quân

- Bình Nguyên quân

- Mao Toại

- Phạm Thư

- Tín Lăng Quân

- Bạch Khởi

- Lỗ trọng Liên

- Yên Đan

- Kinh Kha

- Thủy hoàng

- Mao Tiêu

- Phạm Tăng

- Tiêu Hà

- Hàn Tín

- Trương Lương

- Phàn Khoái

- Điền Hoành

- Tứ Hạo

- Tào Tham

- Chu Bột

- Trần Bình

- Vương Lăng

- Lưu Chương

- Phục Sinh

- Giả Nghị

- Tiều Thác

- Chu á Phu

- Mục Sinh

- Đổng tử

- Cấp Ẩm

- Tư Mã Tương Như

- Chu mãi Thần

- Công Tôn hoằng

- Đông phương Sóc

- Tư Mã Thiên

- Tô Vũ

- Hoắc Quang

- Ngụy Tướng

- Bính Cát

- Hoàng Bá

- Cung Toại

- Triệu khắc Quốc

- Tiêu vọng Chi

- Nhị Sơ

- Khuông Hành

- Chu vân

- Lưu Hướng

- Khổng Quang

- Vương Mãng

- Mai Phúc

- Phùng Minh

- Cung Thắng

- Trần Hàm

- Dương Hùng

- Đặng Vũ

- Phùng Dị

- Nghiêm Quang

- Mã Viện

- Đổng Tuyện

- Lưu Thần, Nguyễn Triệu

- Mao nghĩa

- Ban Siêu

- Ban Cố

- Lục Tích

- Hoàng Hiến

- Trương Cương

- Lý Ưng

- Ngu Hủ

- Ngũ xử sĩ

- Hoa Hâm

- Bát long

- Quách Thái

- Viên An

- Dương Chấn

- Phạm Bàng

- Cừu Hương

- Lưu Khoan

- Thân đồ Phan

- Hồ Quảng

- Đổng Trác

- Quản Ninh

- Sái Ung

- Tào tháo

- Tuân Úc

- Khổng văn Cử

- Khổng Minh

- Bàng Thống

- Quan Công

- Trương Phi

- Triệu Vân

- Nghiêm Nhan

- Chu Du

- Trương Chiêu

- Nễ Hành

- Trương Tùng

- Hoa Đà

- Quản Lộ

- Tả Từ

- Tư mã Ý

- Tào Thực

- Khương Duy

- Bắc Bình Vương

- Gia cát Chiêm

- Ngụy Minh Đế

- Tấn Vũ đế

- Hoài, Mẫn, nhị đế

- Hiếu Vũ Đế

- Đào nguyện ngư phủ

- Trúc Lâm thất hiền

- Dương Hựu

- Đỗ Dự

- Vương Duệ

- Hà Yến

- Bùi Ngỗi

- Trương Hoa

- Lục Cơ

- Tất Trác

- Trương Hàn

- Xách Tịnh

- Vương Đạo

- Dữu Lượng

- Kê thiệu

- Tổ Địch

- Đào Khản

- Ôn Kiểu

- Biện Hồ

- Thạch Lặc

- Thạch sùng

- Hoàn Ôn

- Ân Hạo

- Tôn Thịnh

- Chử Biều

- Vương hi Chi

- Vương Mãnh

- Tạ An

- Tạ Huyền

- Đào Tiềm

- Lưu Dụ

- Thôi Hạo

- Cao Doãn

- Tạ linh Vận

- Đàn đạo Tế

- Viên sán

- Chử Uyên

- Thẩm khánh Chi

- Tông Ý

- Chiêu minh thái tử

- Đào hoằng Cảnh

- Đông Ngụy Cao Hoan

- Trần thúc Bảo

- Tiêu Diễn

- Dương Kiên

- Cao Cảnh

- Hạ nhược Bật

- Tô Uy

- Vương Thông

- Tiết đạo Hành

- Dương Tố

- Nghiêu quân Tố

- Đường Cao Tổ

- Dương nghĩa Thần

- Bùi Tịch

- Phòng Huyền Linh

- Đỗ Phòng

- Tiêu Vũ

- Ngụy Trưng

- Lý Tĩnh

- Tiết nhân Quí

- Chử toại Lương

- Lý thế Tích

- Địch nhân Kiệt

- Ngũ Vương

- Võ du Tự

- Lạc Tân Vương

- Vương bột

- Hàn Hưu

- Tống Cảnh

- Diêu tống

- Trương cửu Linh

- Lý Thái Bạch

- Đỗ Phủ

- Mạnh hạo Nhiên

- Quách tử Nghi

- Trương Tuần

- Nam Tễ Vân

- Nhan chân Khanh

- Nhan Kiểu Khanh

- Đoàn tú Thực

- Lý Bí

- Lục Chí

- Bùi Độ

- Hàn Dũ

- Bạch cư Dị

- Nguyên Chẩn

- Lý Giáng

- Lý đức Dụ

- Trịnh Khải

- Tư Không Đồ

- Tôn cung Phụng

- Lương Chấn

- Vương ngạn Chương

- Lý khắc Dụng

- Lý tồn Huân

- Phùng Đạo

- Trần Đoàn

- Triệu Phổ

- Tào Bân

- Trương tế Hiền

- Lý Kháng

- Lã Mông Chính

- Vương Đán

- Khấu Chuẩn

- Song Phóng

- Ngụy Dã

- Lâm Bô

- Vương khâm Nhược

- Vương Tăng

- Tăng tôn Đạo

- Hàn Kỳ

- Trọng Yêm

- Hàn Phạm

- Phú Bật

- Đường Giới

- Vương đức Dụng

- Bao Cực

- Triêu Biên

- Vương An Thạch

- Tư mã Quang

- Âu dương Tu

- Lạc xã Kỳ Anh

- Văn ngạn Bác

- Tô Thức, Tô Triệt

- Tam xá nhân

- Trần Hòa

- Phạm Trấn

- Đặng Túc

- Đồng Quán

- Khâm tôn

- Đồng Quán

- Lý nhược Thủy

- Tần Cối

- Lý Cương

- Tôn Trạch

- Vương Ngạn

- Từ Huy Ngôn

- Triệu Đỉnh

- Trần Đông

- Trương Tuấn

- Ngu doãn Văn

- Hồ an Quốc

- Hồ Thuyên

- Hàn thế Trung

- Nhạc Phi

- Chu Biều

- Hồng Hạo

- Lưu Cung

- Trần Quan

- Trương Thiệu

- Hàn doãn Chụ

- Ngụy liễu ông

- Chân đức Tú

- Ngô Lân

- Trần Dần

- Triệu sư Cao

- Mạnh Cung

- Hoàng khải Bá

- Giả tự Đạo

- Trương Thuận

- Uông Lập Tín

- Triệu ngang Phát

- Mễ Lập

- Lý Thị

- Khương Tài

- Lý đình Chi

- Trần nghi Trung

- Trần văn Long

- Trương thế Kiệt

- Lục tú Phu

- Văn thiên Tường

- Tạ phương Đắc

- Lưu Mộng Viêm

- Gia Huyền Ông

- Hứa Hành

- Ngô Chừng

- Lưu Nhân

- Tống Lý Tôn

- Đường Ban

- Tống Cung đế

- Kim An Tôn

- Nguyên Thuận đế

- Trịnh Trung

- NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ ẤT TẬP

- Mô Mẫu

- Nữ Oa

- Tương phi

- Hằng Nga

- Đát Kỷ

- Khương Hậu

- Bao Tự

- Tây Thi

- Việt Nữ

- Vệ Cơ

- Phàn Phi

- Phiếu Mẫu

- Vương lăng Mẫu

- Ngu Cơ

- Lã Hậu

- Thích Cơ

- Đề Oanh

- Trác văn Quân

- Chiêu Quân

- Triệu phi Yến

- Tào Đại Gia

- Tào Nga

- Nhị nữ

- Điêu thuyền

- Sái Đạm

- Hạ Hầu Nữ

- Tôn Phu Nhân

- Mộc Lan

- Trương Phu nhân

- Tô Huệ

- Duyên Châu

- Phan Phi

- Tề vương Cao Vỹ

- Phùng Thục Phi

- Trương lệ Hoa

- Tẩy phu nhân

- Dạng đế

- Tiêu Hậu

- Chu Quí Phi

- Thập lục viện phu nhân

- Khương đình Đình

- Hồng Phất mỹ nhân

- Bình Dương công chúa

- Võ Hậu

- Vi Hậu (Trung tôn)

- Dương quí Phi

- Lý Thị

- Hoa Nhụy

- Tô tiểu Muội

- Đỗ Thị

- Ung Thị

- Dương thái Hậu

- Chu kỳ Thê

- MẤY LỜI KẾT THÚC

Table of Contents

Phàm Lệ

Thay lời tựa

NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ (GIÁP TẬP)

TRONG LÚC NHÀN VỊNH CỔ VỊNH SỬ (TẬP ĐẦU)

VỊNH SỬ GIÁP TẬP

Đế Nghiêu

Thái Khang

Ngũ Thần

Long Phùng

Y Doãn

Phó Duyệt

Tỷ Can

Cơ Tử

Vi tử

Thái Công

Thương thụ

Di, Tề

Võ Canh

Quản Trọng

Quí Trát

Tử Phương

Lão Tử

Trang tử

Đổng Hồ

Tề Thái sử

Trình Anh, Trử cửu

Ngô Phù Sai

Ngũ Viên

Thân bao Tư

Phạm Lãi

Trần văn Chủng

Dự Nhượng

Ngô Khởi

Tôn Tẫn

Tuân Khanh

Thương Ưởng

Quỷ Cốc Tiên sinh

Tô Tần

Quách Ngỗi

Khuất Nguyên

Nhạc Nghị

Vương Xúc

Lận Tương Như

Mạnh Thường Quân

Bình Nguyên quân

Mao Toại

Phạm Thư

Tín Lăng Quân

Bạch Khởi

Lỗ trọng Liên

Yên Đan

Kinh Kha

Thủy hoàng

Mao Tiêu

Phạm Tăng

Tiêu Hà

Hàn Tín

Trương Lương

Phàn Khoái

Điền Hoành

Tứ Hạo

Tào Tham

Chu Bột

Trần Bình

Vương Lăng

Lưu Chương

Phục Sinh

Giả Nghị

Tiều Thác

Chu á Phu

Mục Sinh

Đổng tử

Cấp Ẩm

Tư Mã Tương Như

Chu mãi Thần

Công Tôn hoằng

Đông phương Sóc

Tư Mã Thiên

Tô Vũ

Hoắc Quang

Ngụy Tướng

Bính Cát

Hoàng Bá

Cung Toại

Triệu khắc Quốc

Tiêu vọng Chi

Nhị Sơ

Khuông Hành

Chu vân

Lưu Hướng

Khổng Quang

Vương Mãng

Mai Phúc

Phùng Minh

Cung Thắng

Trần Hàm

Dương Hùng

Đặng Vũ

Phùng Dị

Nghiêm Quang

Mã Viện

Đổng Tuyện

Lưu Thần, Nguyễn Triệu

Mao nghĩa

Ban Siêu

Ban Cố

Lục Tích

Hoàng Hiến

Trương Cương

Lý Ưng

Ngu Hủ

Ngũ xử sĩ

Hoa Hâm

Bát long

Quách Thái

Viên An

Dương Chấn

Phạm Bàng

Cừu Hương

Lưu Khoan

Thân đồ Phan

Hồ Quảng

Đổng Trác

Quản Ninh

Sái Ung

Tào tháo

Tuân Úc

Khổng văn Cử

Khổng Minh

Bàng Thống

Quan Công

Trương Phi

Triệu Vân

Nghiêm Nhan

Chu Du

Trương Chiêu

Nễ Hành

Trương Tùng

Hoa Đà

Quản Lộ

Tả Từ

Tư mã Ý

Tào Thực

Khương Duy

Bắc Bình Vương

Gia cát Chiêm

Ngụy Minh Đế

Tấn Vũ đế

Hoài, Mẫn, nhị đế

Hiếu Vũ Đế

Đào nguyện ngư phủ

Trúc Lâm thất hiền

Dương Hựu

Đỗ Dự

Vương Duệ

Hà Yến

Bùi Ngỗi

Trương Hoa

Lục Cơ

Tất Trác

Trương Hàn

Xách Tịnh

Vương Đạo

Dữu Lượng

Kê thiệu

Tổ Địch

Đào Khản

Ôn Kiểu

Biện Hồ

Thạch Lặc

Thạch sùng

Hoàn Ôn

Ân Hạo

Tôn Thịnh

Chử Biều

Vương hi Chi

Vương Mãnh

Tạ An

Tạ Huyền

Đào Tiềm

Lưu Dụ

Thôi Hạo

Cao Doãn

Tạ linh Vận

Đàn đạo Tế

Viên sán

Chử Uyên

Thẩm khánh Chi

Tông Ý

Chiêu minh thái tử

Đào hoằng Cảnh

Đông Ngụy Cao Hoan

Trần thúc Bảo

Tiêu Diễn

Dương Kiên

Cao Cảnh

Hạ nhược Bật

Tô Uy

Vương Thông

Tiết đạo Hành

Dương Tố

Nghiêu quân Tố

Đường Cao Tổ

Dương nghĩa Thần

Bùi Tịch

Phòng Huyền Linh

Đỗ Phòng

Tiêu Vũ

Ngụy Trưng

Lý Tĩnh

Tiết nhân Quí

Chử toại Lương

Lý thế Tích

Địch nhân Kiệt

Ngũ Vương

Võ du Tự

Lạc Tân Vương

Vương bột

Hàn Hưu

Tống Cảnh

Diêu tống

Trương cửu Linh

Lý Thái Bạch

Đỗ Phủ

Mạnh hạo Nhiên

Quách tử Nghi

Trương Tuần

Nam Tễ Vân

Nhan chân Khanh

Nhan Kiểu Khanh

Đoàn tú Thực

Lý Bí

Lục Chí

Bùi Độ

Hàn Dũ

Bạch cư Dị

Nguyên Chẩn

Lý Giáng

Lý đức Dụ

Trịnh Khải

Tư Không Đồ

Tôn cung Phụng

Lương Chấn

Vương ngạn Chương

Lý khắc Dụng

Lý tồn Huân

Phùng Đạo

Trần Đoàn

Triệu Phổ

Tào Bân

Trương tế Hiền

Lý Kháng

Lã Mông Chính

Vương Đán

Khấu Chuẩn

Song Phóng

Ngụy Dã

Lâm Bô

Vương khâm Nhược

Vương Tăng

Tăng tôn Đạo

Hàn Kỳ

Trọng Yêm

Hàn Phạm

Phú Bật

Đường Giới

Vương đức Dụng

Bao Cực

Triêu Biên

Vương An Thạch

Tư mã Quang

Âu dương Tu

Lạc xã Kỳ Anh

Văn ngạn Bác

Tô Thức, Tô Triệt

Tam xá nhân

Trần Hòa

Phạm Trấn

Đặng Túc

Đồng Quán

Khâm tôn

Đồng Quán

Lý nhược Thủy

Tần Cối

Lý Cương

Tôn Trạch

Vương Ngạn

Từ Huy Ngôn

Triệu Đỉnh

Trần Đông

Trương Tuấn

Ngu doãn Văn

Hồ an Quốc

Hồ Thuyên

Hàn thế Trung

Nhạc Phi

Chu Biều

Hồng Hạo

Lưu Cung

Trần Quan

Trương Thiệu

Hàn doãn Chụ

Ngụy liễu ông

Chân đức Tú

Ngô Lân

Trần Dần

Triệu sư Cao

Mạnh Cung

Hoàng khải Bá

Giả tự Đạo

Trương Thuận

Uông Lập Tín

Triệu ngang Phát

Mễ Lập

Lý Thị

Khương Tài

Lý đình Chi

Trần nghi Trung

Trần văn Long

Trương thế Kiệt

Lục tú Phu

Văn thiên Tường

Tạ phương Đắc

Lưu Mộng Viêm

Gia Huyền Ông

Hứa Hành

Ngô Chừng

Lưu Nhân

Tống Lý Tôn

Đường Ban

Tống Cung đế

Kim An Tôn

Nguyên Thuận đế

Trịnh Trung

NHÀN TRUNG VỊNH CỔ VỊNH SỬ ẤT TẬP

Mô Mẫu

Nữ Oa

Tương phi

Hằng Nga

Đát Kỷ

Khương Hậu

Bao Tự

Tây Thi

Việt Nữ

Vệ Cơ

Phàn Phi

Phiếu Mẫu

Vương lăng Mẫu

Ngu Cơ

Lã Hậu

Thích Cơ

Đề Oanh

Trác văn Quân

Chiêu Quân

Triệu phi Yến

Tào Đại Gia

Tào Nga

Nhị nữ

Điêu thuyền

Sái Đạm

Hạ Hầu Nữ

Tôn Phu Nhân

Mộc Lan

Trương Phu nhân

Tô Huệ

Duyên Châu

Phan Phi

Tề vương Cao Vỹ

Phùng Thục Phi

Trương lệ Hoa

Tẩy phu nhân

Dạng đế

Tiêu Hậu

Chu Quí Phi

Thập lục viện phu nhân

Khương đình Đình

Hồng Phất mỹ nhân

Bình Dương công chúa

Võ Hậu

Vi Hậu (Trung tôn)

Dương quí Phi

Lý Thị

Hoa Nhụy

Tô tiểu Muội

Đỗ Thị

Ung Thị

Dương thái Hậu

Chu kỳ Thê

MẤY LỜI KẾT THÚC