https://thuviensach.vn

Mục lục

Các Cung Bậc Tâm Lý

DẪN ĐẾN TƯ DUY CẢM TÍNH

Chương 1

NGUYÊN NHÂN CỦA MỘT TAI NẠN

Chương 2

SA LẦY TRONG Ý THỨC TRÁCH NHIỆM

Chương 3

NGƯỜI LÙN HOBBIT VÀ MẮT XÍCH CÒN KHUYẾT

Chương 4

MICHAEL JORDAN VÀ LỐI PHỎNG VẤN “LẦN ĐẦU”

Chương 5

CHỨNG RỐI LOẠN LƯỠNG CỰC và HIỆU ỨNG TẮC KÈ HOA

Chương 6

Ở PHÁP, MẶT TRỜI QUAY QUANH TRÁI ĐẤT

Chương 7

KHOẢN ĐỀN BÙ và CHẤT KÍCH THÍCH

Chương 8

LẼ PHẢI KHÁC BIỆT

LỜI KẾT

https://thuviensach.vn

Thôngtin

LỐIMÒNCỦATƯDUYCẢMTÍNH

Tácgiả: OriBrafmanandRomBrafman

EbooK: Cuibap

Nguồn: alezaa

Ebookmiễnphítại:www.Sachvui.Com

https://thuviensach.vn

Các Cung Bậc Tâm Lý

DẪN ĐẾN TƯ DUY CẢM TÍNH

Trong giai đoạn anh em tôi đang dần trưởng thành, mẹ

thườngnóivềhaihìnhmẫumàbàmongmuốnchúngtôisẽcố

gắngnoigương.HìnhmẫuthứnhấtlàLauraIngalls,tácgiảcủa tácphẩm Ngôinhànhỏtrênthảonguyên. Trongsuynghĩcủamẹ, Lauralàkiểumẫucủamộtngườihoànhảo.Nhữngkhichúngtôi cãi lời mẹ, bà lại nghiêm nghị bảo: “Laura Ingalls có bao giờ ăn nóinhưcácconkhông?”.Nhữnglúcchúngtôiquênlàmbàitập vềnhà,đểchénbátdơbừabãitrongbồnrửahoặcnóichunglà gâychuyệnrắcrối,thìlậptứcLauraIngallstừvùngthảonguyên củanướcMỹvàothếkỷmườichínsẽxuấthiệntạiTelAvivđang trongthậpniên1980đểnhắcnhởchúngtôi.

Hình mẫu thứ hai của mẹ là Reli – một người bà con của gia đình chúng tôi. Reli là một Luật sư nổi tiếng, là cựu sinh viên https://thuviensach.vn

Trường luật Harvard từng đại diện cho sinh viên đọc diễn văn tronglễtốtnghiệp.TrongmắtbọntrẻchúngtôikhiấythìRelilà ngườithựcsựcókhảnănglàmnênnhữngđiềuphithường.

Mặc dù Ori từng có ý định theo học trường luật hồi năm lớp mườimột,nhưngcuốicùngkhôngaitrongchúngtôitheođuổi ngànhluậtnhưhìnhmẫumẹđãgợiýcả.Tuyvậy,bâygiờnếu tínhluônvaitròcủaRelithìchúngtôiđãtạothànhmộtbộbalý tưởngtrongmắtngườimẹDoTháicủamình:Reli–luậtsư,Rom

– nhà tâm lý học (chúng tôi sẽ gọi anh ấy là tiến sĩ), và Ori –

doanhnhân.

Lốimòncủatưduycảmtính rađờitừnhữnghướngđiriêngmà chúngtôiđãchọnlựachomìnhtrongcuộcsống.TronglúcRom thực hiện luận án tiến sĩ tâm lý học thì Ori đang mải mê theo đuổichươngtrìnhMBAcủamình.MộtngàykiakhiOriđanghọc ở trường thương mại, với tham vọng chính mình có thể chinh phụcđượcđạidươngtrithức,đàosâunghiêncứuởlĩnhvựctài chính,kinhtếhọcvàkếtoán,Oriđãnhậnrarằngkhôngcómặt biểnnàolàkhôngdậysóng.Đócũnglàbuổihọcđầutiêncủaanh với Giáo sư Roberto Fernandez. Giáo sư Fernandez có giọng nói rất lớn và vang, tưởng như ở tận mặt trăng vẫn còn nghe rõ.

Phongtháiôngđĩnhđạcvàoainghiêmđếnnỗibạnchỉbiếtngồi lặng yên nghe giảng. Ngay trong buổi học đầu tiên, giáo sư

FernandeznóivớicáchọcviênMBAcủamình:“Tôicómộtthông tindànhchocácanhchị.Rằngconngườitakhôngphảilúcnào cũngduylý!”.Cùngvớilờituyênbốđó,Fernandezgiớithiệumột đoạnphimcũrađờitừthậpniên1950ghilạidiễnbiếncủamột caphẫuthuậttimhở.“Mọingườicótrôngthấychấtdịchtrắng màcácbácsĩtruyềnvàotimbệnhnhânkhông?”Fernandezgiải thích:“Đóchínhlàamiăng,mộthóachấtđộchạicótácđộngxấu đến sức khỏe con người”. Cả lớp đã há hốc mồm ngạc nhiên và khôngbiếtphảiphảnứngnhưthếnào.

Giáosưđanhgiọng:“Tôinóinghiêmtúcđấy.Đươngnhiênlà những bệnh nhân hấp thụ amiăng vào cơ thể sẽ dần đi đến tử

vong”.Vậymàcácbácsĩvẫncứtiếptụcquytrìnhđiềutrịnày.

Giáo sư Fernandez hỏi cả lớp: “Tôi hỏi các anh chị, trong cuộc https://thuviensach.vn

sống, chúng ta đã bỏ qua những thông tin mang tính khách quannhưthếnàybaonhiêulầnrồi?”.

Rồigiáosưlạigiớithiệuchocảlớpxemmộtbảngdữliệukỹ

thuậtcủavòngđệmcaosunhântạoO-ring.Ôngnói:“Hãynhìn biểu đồ này. Nó cho ta thấy một vật bị biến dạng thế nào khi nhiệtđộthayđổi”.Dữliệunàychobiếtrằngởvàokhoảng32độ

F,vòngđệmO-ringsẽmấtđitínhđànhồivàbịtrụctrặc.Không aitrongsốcácsinhviênlúcấybiếtđượcđiềugìsẽxảyratrong trườnghợpđó.

VòngđệmO-ringmàgiáosưđangnóiđếnđãxuấthiệntrong thiết kế của phi thuyền con thoi Challenger. Đêm trước ngày phóngphithuyền,cáckỹsưởcôngtychếtạocácvòngđệmO-ringđãcảnhbáorằngnênhoãnsựkiệnnàylạivìhọchưachứng minhđượcliệucácvòngđệmcókhảnăngduytrìtốttínhnăng củachúngtrongthờitiếtlạnhsẽxảyravàongàyhômsautheo dựbáohaykhông.Tuynhiên,bấtchấpnhữngmốilongạinày, banđiềuhànhvẫnquyếtđịnhtiếptụcthựchiệnviệcphóngphi thuyền. Cuối cùng, thảm họa đã xảy ra khi phi thuyền nổ tung sau73giâyphóngkhỏimặtđất.

TronglúccảlớpcủaOrimảimêlắngnghebàigiảnghấpdẫn, giáo sư Fernandez tiếp tục đưa ra những ví dụ liên quan đến hànhvicảmtínhcủaconngười:chẳnghạnnhưviệccácnhàlàm phimrasứctìmkiếmnhữngdiễnviênchovaidiễnmàhọbiếtrõ làkhônghợp,haymộtnhàsảnxuấtvẫntiếptụctungracácsản phẩmmàhọbiếtchắclànócókhảnănggâycháynổv.v.

QuanđiểmGiáosưFernandezđưarachínhlàmặcdùđaphần chúngtađềuchorằngmìnhduylý,nhưngthựcrachúngtalại có xu hướng sa vào lối tư duy cảm tính rất nhiều. Đây chính là quan điểm đã khiến Ori còn băn khoăn mãi sau khi đã hoàn thànhchươngtrìnhhọc,vànócũnggiúpchúngtôinhậnrarằng nghềnghiệptươnglaicủachúngtôicónhiềuđiểmtươngđồng hơnchúngtôitừngnghĩ.ChúngtôinhắcđếnGiáosưFernandez nhiều hơn, tên ông trở thành một tính từ trong ngôn ngữ của chúng tôi. Mỗi khi muốn ám chỉ rằng ai đó đang suy nghĩ cảm tính, chúng tôi lại nói: “Đây rõ ràng là một tình huống rất https://thuviensach.vn

Fernandez!”. Và chúng tôi đã nhận ra những tình huống tương tự ở khắp mọi nơi, trong cuộc sống của chính chúng tôi, trong nhữngcâuchuyệnchúngtôiđọcđượcvềnhữngbướcđisailầm của các tập đoàn kinh tế hàng đầu nước Mỹ (Fortune 500), và ngaycảtronghànhđộngcủacácchínhtrịgia.

Mặc dù chúng tôi không chủ ý sống theo chuẩn mực của LauraIngalls,nhưngrõràngcuộcđờiđãđưađẩyvàthậtkỳlạlà cuối cùng cả hai chúng tôi đều đã trở thành những người cầm bút.Vàcuốnsáchmàbạnđangcầmtrêntayđãrađờitừcuộctrò chuyện sau bữa ăn tối của Ori với một bác sĩ sản khoa có thâm niên ba mươi năm trong nghề. Bác sĩ Jenkins là người sở hữu nhữngtốchấtcầnthiếtởmộtbácsĩsảnkhoa–kiênnhẫn,biết lắng nghe, nhanh nhạy, và đặc biệt ông có nhiều kinh nghiệm.

Bạnhoàntoàncóthểtinrằngôngsẽluôncónhữngquyếtđịnh đúngđắn.

Cuộctròchuyệnlúcấychuyểnhướngsangđềtàitâmlýđám đôngvàvaitròcủacảmxúctrongviệcđưaraquyếtđịnh.Không chútsuynghĩ,Orinói:

-Tôichắcrằngđốivớinhữngnhàkhoahọcchuyênmônnhư

ngàithìmọithứsẽkháchẳn!

Gương mặt của bác sĩ lộ vẻ nghiêm nghị khi ông giải thích rằngcácbácsĩcũngcókhikhôngtránhđượclốimòncủatưduy cảmtính.Nhưngbởivìcuộcsốngvẫntiếpdiễn,nênnhữngtác độngtiêucựcấycóthểbịbẻgãy.

Chúng tôi đề cập đến trường hợp của bác sĩ cấp cứu Brian Hastings. Đó là sự cố đã xảy ra vì tác động tiêu cực của tư duy cảmtính,điềuvẫncóthểxảyravớicảnhữngbácsĩdàydạnkinh nghiệmnhất.

Vàituầntrước,mộtphụnữđếnphòngcấpcứucủabệnhviện trong tâm trạng rất hốt hoảng và lo lắng. Đứa con gái hai tuổi Amycủacôđangphảichịuđựngnhữngcơnđaudạdàydữdội.

Thông thường các cơn đau vùng bụng là dấu hiệu cho thấy những bất ổn của hệ tiêu hóa, nhưng người phụ nữ này còn lo lắng rằng đấy có thể là triệu chứng báo trước của một bệnh lý nàođónghiêmtrọnghơn.Trongtrườnghợpnhưvậy,cácbácsĩ

https://thuviensach.vn

sẽphảitiếnhànhthựchiệnmộtsốkiểmtravàhộichẩnvềtriệu chứngcủaAmy.

Bác sĩ Hastings đã nhanh chóng liệt kê một loạt những việc màcácbácsĩcấpcứucầnphảithựchiện.Tuynhiên,thayvìtập trung khám bệnh cho Amy, các bác sĩ lại chú ý đến người mẹ

nhiều hơn bởi cô ấy đang ở trong tâm trạng hoảng hốt, hoang mangvàbộclộquánhiềulolắng.Aicũnghiểucôấythuộckiểu phụhuynhphảnứngquámạnhkhiphảiđốimặtvớivấnđềcủa concái,thếnênvôtìnhcácbácsĩchorằngtìnhtrạngcủaAmy khôngcógìnguycấpvàchocôbévềnhà.

Ngàyhômsau,Amycùngmẹquaylạiphòngcấpcứu.Cácbác sĩ luôn biết rằng khi chữa trị cho trẻ em thì điều cần thiết và quan trọng là phải lắng nghe bố mẹ chúng - những người vốn luônởbêncạnhvàđặcbiệtnhạycảmvớinhữngbấtthườngxảy ravớiconcáihọ.Nhưngcũngtrongthờikhắcquantrọngấy,các bác sĩ lại có đầy đủ bằng chứng và kinh nghiệm để nhận định rằng mẹ của Amy đang phản ứng thái quá: cô ấy quay lại bệnh viện lần thứ hai và có các dấu hiệu của một người mắc chứng nghibệnh,luônlolắngkhôngcầnthiết.Thếlàmộtlầnnữa,các bác sĩ lại cho Amy về nhà mà không hề tiến hành bất cứ xét nghiệm,chẩnđoánnào.

Ngày thứ ba, điều tương tự lại diễn ra. Amy lại được mẹ đưa đến bệnh viện, và chính phản ứng của mẹ Amy càng khiến các bác sĩ tin chắc rằng người mẹ đang phản ứng thái quá về bệnh tình của con. Cho đến khi bé Amy bị ngất đi thì các bác sĩ mới nhận ra sai lầm nghiêm trọng của họ. Nhưng tất cả đã quá muộn. Bác sĩ Hastings lắc đầu hối tiếc: “Chúng ta đã để mất cô bé!”.

Rõ ràng là nếu nhận định về tình huống của Amy cẩn trọng hơn,nhómbácsĩcấpcứucóthểđãnhậnthấyrằngAmyrấtcần được theo dõi và chăm sóc. Thế mà họ đã bỏ qua những triệu chứng bệnh lý và liên tục từ chối cho Amy nhập viện. Chính ngaylúccácbácsĩgánchomẹAmychứng nghibệnh, họđãhoàn toànsavàolốimòncủatưduycảmtínhmàchúngtôigọilàhiện tượng sai lệch chẩn đoán. Nói cách khác, đó là tình huống khi https://thuviensach.vn

chúngtaphánxétmộtconngười,mộtsựviệcnàođómàkhông thèm quan tâm hay chú ý gì đến những yếu tố khác biệt với nhậnđịnhvốncócủamình.

Khiấy,trongchúngtôixuấthiệnmốibănkhoănrằngvìsao các bác sĩ tài năng và nhiều kinh nghiệm này lại đưa ra một quyết định nhất thời hoàn toàn phủ nhận quá trình rèn luyện trướcđócủahọ,đếnmứcphảitrảgiábằngsinhmạngcủamột đứa trẻ? Và phải chăng chúng ta cần phải hiểu được điều gì đã diễn ra trong tình huống này và rất nhiều tình huống khác tương tự, khi mà con người bị chính lối suy nghĩ cảm tính của mìnhchiphối?

Những tác động tâm lý nào dẫn đến hành vi cảm tính của chúng ta? Những tác động này đã chi phối chúng ta bằng cách nào? Khi nào chúng ta dễ bị tác động nhất? Và chúng tác động vàocôngviệccủamỗingườirasao?Chúngảnhhưởngđếnviệc địnhhìnhchiếnlượckinhdoanhvàcácmốiquanhệcánhâncủa chúngtanhưthếnào?Khinàothìtácđộngtiêucựccủachúng dẫnđếnnhữngrủirotrongcácvấnđềtàichính,vàthậmchílà cuộc sống của chúng ta? Và vì sao chúng ta không thể tự mình nhậnrakhisavàolốimòncủatưduycảmtính?

Trong cuốn sách này, chúng ta sẽ cùng nhau khám phá rất nhiềucungbậctâmlýdẫnđếnsuynghĩvàhànhvicảmtính.Ở

bấtkỳnơiđâu–khôngphânbiệtchủngtộc,quốcgiavànềnvăn hóa-chúngtađềunhậnthấycónhữngngườikhácnhaubịchi phốibởilốinghĩcảmtínhtheonhữngcáchtươngtựnhau.Thực tế,tấtcảchúngtađềucóxuhướngbịtưduycảmtínhchiphối.

Nhưngbằngcáchthônghiểunhữngtácđộngtâmlýdẫnđếntư

duy cảm tính, chúng ta sẽ tránh được nguy cơ tự biến mình thànhnạnnhâncủachínhmìnhtrongtươnglai.

https://thuviensach.vn

Chương 1

NGUYÊN NHÂN CỦA MỘT TAI NẠN

HànhkháchtrênchuyếnbayKLM4805khôngbiếtrằng họ đang bay cùng với một trong những phi công dày dạn kinh nghiệm và được huấn luyện bài bản nhất thế giới. Cơ trưởng Jacob Van Zanten không chỉ lái máy bay điêu luyện mà còn là người cẩn trọng, có khả năng bao quát mọi việc, nghiêm túc trong công việc, và nhờ bảng thành tích đáng nể của mình mà ôngđãtrởthànhứngviênthíchhợpnhấtchovaitròngườiphụ

tráchchươngtrìnhhuấnluyệnantoànbaycủaKLM(Hãnghàng khôngHoànggiaHàLan).ChínhvìvậyKLMluôntrântrọngvà hàohứngkhinhắcđếnVanZanten.Bứcảnhquảngcáokhắchọa nụ cười của Van Zanten trên một tạp chí đã nói lên thông điệp của hãng: “KLM – không bao giờ chậm trễ” . Ngay cả những phi côngdàydạn,nhữngngườithuộcdạngvữngvàngtâmlýnhất, https://thuviensach.vn

cũngkínhtrọngVanZantenvàxemôngnhưhìnhmẫucủamột phicôngtàigiỏi.

Ngồi trong khoang lái chiếc máy bay 747 khởi hành từ

Amsterdam đến sân bay Las Palmas thuộc đảo Canary, hẳn là VanZantenđangcảmthấyrấttựhào.Chuyếnbayhômnayvận hànhtheođúnglịchtrìnhđãđượcvạchsẵn,mọiviệcđangdiễn ra hoàn hảo như phong cách vốn có của cơ trưởng Van Zanten.

Theo lịch trình, chuyến bay sẽ quá cảnh ở Las Palmas để tiếp nhiênliệuvàđónmộtđoànkháchmớiquayvềHàLan.

Nhưngbấtngờ,VanZantennhậnđượcthôngbáokhẩntừđài kiểmsoátkhônglưu.Mộtquảbomkhủngbốđãphátnổtạitiệm hoaởsânbayLasPalmasvàgâyratìnhtrạnghỗnloạnnghiêm trọng.Chínhvìvậy,sânbaynàyđangtạmthờibịphongtỏacho đếnkhicóthôngbáomới.

Cơtrưởngbiếtrằngđốivớinhữngtìnhhuốngnhưthếnàythì điều quan trọng là phải giữ được bình tĩnh và cẩn trọng trong từnghànhđộng.Ôngđãtrảiquanhiềuđợttậphuấnđểchuẩnbị

cho những tình huống tương tự thế này. Thực tế, chính Van Zantenvừađiềuhànhmộtkhóahuấnluyệnantoànbaykéodài sáu tháng nhằm giải quyết những tình huống khẩn cấp như

trườnghợpđangxảyra.

Cơtrưởngchấphànhđúngquyđịnhvàchomáybayhạcánh xuống đảo Tenerife, nằm cách điểm đến dự kiến năm mươi hải lý.Khiấylàmộtgiờmườiphútchiều.Lúcnàycòncómộtsốmáy bay khác cũng phải thay đổi lịch trình giống như máy bay của VanZanten.

Chẳngcầnphảilàmộtphicôngdàydạnkinhnghiệmthìbạn cũngcóthểnhậnraTenerifekhôngnhưsânbayquốctếJohnF.

Kennedy (JFK). Tenerife chỉ là một sân bay nhỏ với một đường băng đơn và được xây dựng không nhằm phục vụ các máy bay phảnlựclớn.

Saukhiđãhạcánhantoànxuốngđườngbăng,cơtrưởngkiểm trađồnghồvàbấtchợtlolắngvìnghĩđếnnhữngquyđịnhbắt buộc đối với thời gian nghỉ đáp bởi chính phủ Hà Lan vừa ban hànhmộtđạoluậtvừaphứctạpvừanghiêmngặtđốivớimọiphi https://thuviensach.vn

côngliênquanđếnvấnđềnày.Saukhiliênlạcvềtrungtâmvà bằngmộtvàiphéptínhtoánnhanhchóng,VanZantenxácđịnh muộn nhất thì ông cũng phải cho máy bay cất cánh trở lại lúc sáu giờ rưỡi tối, bởi điều khiển máy bay ngay sau khi thời gian nghỉ đáp bắt buộc bắt đầu không chỉ trái luật mà còn có thể bị

truy tố và phải chịu án tù. Tuy nhiên, nếu chấp nhận thời gian nghỉđápbắtbuộcthìcũngcóthểlàmnảysinhnhiềuđiềurắcrối khác. Sân bay Tenerife không hề có phi hành đoàn để phục vụ

thaythế.Rồihàngtrămhànhkháchcóthểsẽphảimắckẹtqua đêmởđây.Nếuvậythìcónghĩalàhãnghàngkhôngphảitìmnơi cho các hành khách nghỉ ngơi, mà e rằng một đảo nhỏ như

Tenerifesẽkhôngcóđủphòngchotấtcảhànhkhách.Mặtkhác, việchoãnchuyếnbayởđâycóthểdẫnđếnviệcngưngtrệhàng loạt chuyến bay khác của KLM. Một chút xáo trộn tưởng chừng rất nhỏ lại có thể dễ dàng trở thành điềm báo cho một cơn ác mộng.

SựlolắngvàcăngthẳngcủaVanZantencũngnhưlýdovìsao ông muốn tiết kiệm thời gian là điều vô cùng dễ hiểu. Tình huống này cũng tương tự như khi bạn phải chịu chôn chân ở

một ngã tư đèn đỏ trong lúc đang trễ giờ một cuộc họp quan trọng. Bạn cố gắng giữ bình tĩnh, bạn biết rằng danh tiếng của mìnhđangcónguycơbịsứtmẻ.Vậynêncóthểbạnsẽtrởnên mấtphươnghướng,nhưngxétchocùngthìbạnkhôngthểlàm gì được trong những tình huống như vậy. Nhưng có một điều VanZanten cóthể làmđược:ôngquyếtđịnhgiữhànhkháchlại trênmáybayđểkhilệnhphongtỏaLasPalmasđượcbãibỏthì ôngsẽlậptứcchomáybaycấtcánh.

Tuynhiên,nhânviênđàikiểmsoátkhônglưutạiTenerifelại khôngbậntâmđếnnhữngđiềuđó.Đâychỉlàmộtsânbaynhỏ

trênmộthònđảonhiệtđớivàđangbịquátảivìcórấtnhiềumáy baydândụngtừnhiềunơitrênthếgiớitạmhạcánhdovụhỗn loạn xảy ra ở Las Palmas. Đài kiểm soát không chỉ đang trong tình trạng thiếu nhân lực mà các nhân viên cũng lề mề trong việc điều phối và sắp xếp các máy bay bởi thực tế họ đang bận theo dõi một trận đá banh qua hệ thống radio. Hai mươi phút https://thuviensach.vn

sau khi hạ cánh, Van Zanten nhận được thông báo từ đài kiểm soátrằngôngnênchocáchànhkháchtạmnghỉngơi:điềunày cũngcónghĩalàhọcóthểphảiởlạiđâytrongmộtkhoảngthời gian.

Từthờiđiểmđótrởđi,mọiviệcởTenerifecứdiễnramộtcách chậm chạp. Hai mươi phút, rồi một giờ trôi qua. Cơ trưởng cố

gắngtranhthủtừngphútđểsuynghĩphươngcáchrútngắnthời gianchuyếnbaybịtrìhoãn.VanZantencùngphihànhđoàncủa mìnhlênkếhoạch.ÔngliênlạcvớitrungtâmcủaKLMđểtính toán chính xác khoảng thời gian ông có được trước khi bị tính giờnghỉđápbắtbuộctạiTenerife.Mộtgiờ,rồihaigiờtrôiquavà cơ trưởng nảy ra một ý tưởng khác. Ông quyết định cho tiếp nhiên liệu ngay tại Tenerife để có thể tiết kiệm nửa giờ khi hạ

cánhởLasPalmas.

Nhưngýtưởngnhằmtiếtkiệmthờigiannàylạikhôngmang lại kết quả như mong đợi. Ngay khi Van Zanten bắt đầu quy trìnhtiếpnhiênliệuchomáybaythìôngnhậnđượcthôngtintừ

Las Palmas rằng mọi hoạt động tại sân bay đã được khôi phục.

Nhưng lúc ấy đã quá trễ; không thể cho dừng quy trình tiếp nhiênliệukéodàiđếnbamươilămphút.

Ngay khi máy bay đã sẵn sàng cất cánh trở lại thì một màn sương mù dày đặc đột ngột xuất hiện và che phủ dần đường băng.

Quyết định cho tiếp nhiên liệu sai lầm vừa rồi lại càng thôi thúc cơ trưởng phải nhanh chóng đưa máy bay rời khỏi đường băng.Sươngmùmỗilúcmộtdàylênnhanhchóng,tầmnhìnchỉ

còn trong giới hạn 300 mét, hạn chế đến mức mà từ buồng lái nhìn ra, cơ trưởng không thể nào quan sát được điểm cuối của đườngbăng.

VanZantenbiếtrằngcứmỗiphútgiâylớpsươngdàythêmthì trạm kiểm soát Tenerife sẽ càng có khả năng phong tỏa đường băng.ÔngnhậnthấycơhộirờikhỏiTenerifeđểkhôngphảihoãn chuyếnbayởđâyquađêmđangtắtdần.Bâygiờhoặckhôngbao giờ–đãđếnlúcphảiquyếtđịnh.

Nhưngnhữngđiềucơtrưởngthựchiệnngaysauđấylạihoàn https://thuviensach.vn

toànkhôngphảilàđiềumàmộtphicôngdàydạnkinhnghiệm nên làm. Van Zanten khởi động động cơ và chiếc máy bay xuất phát,lảođảotrênđườngbăng.

-Đợiđã!–PhicôngphụláicủaVanZantennóivớivẻbốirối.–

Chúngtachưanhậnđượclệnhtừđàikiểmsoátkhônglưu.

-Tôibiết!Anhgọichohọđi!–Cơtrưởngtrảlời.

Viênphicôngtrợláiliênlạcquaradiovànhậnđượclệnhtiếp nhậnđườngbăng,kếhoạchcấtcánhcủahọđãđượcchấpthuận.

Thế nhưng, đài kiểm soát không lưu chưa phát lệnh cất cánh.

Tuyvậy,VanZantenvẫnquyếttâmchomáybaycấtcánh.Ông đẩy tốc độ lên hết mức và máy bay rít lên trên đường băng mù sương.

Chiếcmáybayphảnlựcđangđạtđếnđàđểcấtcánhthìthình lình, Van Zanten nhận ra một cảnh tượng hãi hùng ngay trước mắtmình:mộtchiếc747củahãnghàngkhôngPanAmcủaMỹ

đangnằmchắnngangđườngbăng,cònVanZantenthìđanglao hếttốclựcvềphíatrước.

VìchiếcmáybaycủaKLMđãtănghếttốclựcchuẩnbịrờikhỏi đườngbăngnênnókhôngcònkhảnăngdừnglại.Mọichuyệnđã quá muộn. Nó lao thẳng vào khu vực ngay sau buồng lái của chiếc Pan Am. Một tiếng nổ đinh tai phát ra và kèm sau đó là xuấthiệnmộtquảcầulửa.

VanZantencùngphihànhđoànvàtoànthểhànhkháchtrên chuyến bay xấu số ấy đều tử nạn. Theo thống kê, 584 người đã thiệtmạngtrongvụtainạnthảmkhốcngàyhômđótrêncảhai máybay.

Vụ tai nạn quá nghiêm trọng xảy ra ngay trước khi các máy bay cất cánh đã khiến những người làm trong ngành hàng khôngbịsốc.Đâyđượcxemlàvụvachạmmáybaykinhhoàng nhấttronglịchsửcủangành.Mộtnhómchuyêngiaquốctếđã đượccửđếnsânbayTenerifeđểđiềutravụviệc.Họkiểmtratất cả những dấu vết còn sót lại, phỏng vấn các nhân chứng và nghiên cứu kỹ lưỡng hộp đen của các máy bay nhằm xác định nguyênnhâncủavụtainạn.

Nhómchuyêngianhanhchóngloạibỏnguyênnhândotrục https://thuviensach.vn

trặckỹthuậthaykhủngbố.Nốikếtcácsựkiệnxảyrangàyhôm đó,ngườitapháthiệnrachiếcmáybayPanAm1736đãkhông hạcánhđúngvịtrívàvôtìnhnằmchắnngangtrênđườngbăng.

Thêmnữa,chínhsươngmùxuấthiệndàyđặcđãgópphầndẫn đến thảm họa này. Van Zanten không thể nhìn thấy chiếc Pan Am1736,phicôngcủachiếcPanAmcũngkhôngnhìnthấyông, còn nhóm nhân viên tháp điều khiển thì không thể quan sát đượccảhai.Nhưngtrênhết,nguyênnhânlàdothápđiềukhiển vốnthiếunhânlực,còncácnhânviêncómặtthìlạixaonhãngvì cácsựkiệndiễnratrongngày.

Tuynhiên,ngaycảkhichúngtabỏquatấtcảcácyếutốtrên thìthảmhọađánglẽđãcóthểkhôngxảyranếunhưVanZanten không liều lĩnh cất cánh khi chưa nhận được đầy đủ các hiệu lệnhhướngdẫnbaytừthápđiềukhiển.Tạisaomộtphicôngdày dạn kinh nghiệm - người được xem là chuyên gia an toàn của hãnghàngkhông-lạicóthểđưaranhữngquyếtđịnhhấptấpvà thiếutráchnhiệmđếnvậy?

Lời giải thích hợp lý nhất mà các chuyên gia có thể đưa ra chính là do Van Zanten đã cảm thấy quá thất vọng và ức chế.

Nhưngđấydĩnhiêncũngkhôngphảilàlýdoduynhấtdẫnđến hậu quả khủng khiếp này. Cảm giác ức chế là một chuyện, còn việc không tuân thủ quy trình và coi nhẹ các quy định an toàn thìrõrànglàmộtsaiphạmnghiêmtrọng.

MộtđiềukhôngthểphủnhậnlàVanZantencórấtnhiềukinh nghiệmtrongnghề,vàhiểnnhiêntrướcđóôngđãluônlàmtốt côngviệccủamình.Nhưngtạisaolầnnàyônglạidễdàngbỏqua các quy định an toàn và cả kinh nghiệm tích lũy lâu năm của chínhmìnhtrướcmộttìnhhuốngphứctạpđếnnhưvậy?

Cácchuyêngiangànhhàngkhôngcốgắngtìmmọicáchđểlý giải thấu đáo vụ việc. Nhưng vẫn còn một bí ẩn không thể giải mã được tồn tại ở Tenerife. Cùng với nguyên nhân xuất hiện mànsươngmùdàyđặcvàkhuvựcđườngbăngbịcảntrởlàsự

hiện hữu của một tác động tâm lý đã điều khiển Van Zanten, khiến ông hành động không theo các quy chuẩn thông thường vàphạmsailầm.

https://thuviensach.vn

Mộtcuộcnghiêncứuđãkhámphárarằnghànhvivàviệcra quyếtđịnhcủachúngtabịmộttácđộngtâmlýngầmchiphối.

Tácđộngnàycósứcmạnhvàkhảnănglantruyềnmạnhmẽhơn mức chúng ta có thể nhận ra. Một thông tin thú vị về tác động này chính là: cũng giống như các dòng suối, chúng hội tụ vào nhauđểpháthuysứcmạnhcaohơn.Khilầntheocácdòngchảy này,chúngtasẽpháthiệnranhữngnhánhnốikếtbấtngờgiữa các chuỗi sự kiện: những hành động của một nhà đầu tư giúp chúng ta hiểu rõ hơn vai trò và sức mạnh của các quyết định thenchốt;cáchcácsinhviênxếphàngmuavévàorạphátcóthể

giải thích những tranh cãi quyết liệt của các nhà khảo cổ về sự

phát triển của loài người; cách thức lựa chọn cầu thủ cho giải đấuhàngnămcủaLiênđoànbóngrổquốcgiaMỹlạichothấysai lầmtaihạitrongquytrìnhphỏngvấntuyểndụngthôngthường; việcphụnữtángẫuquađiệnthoạigiảithíchvìsaomộtcâycầu lắclưcóthểlàmộtloạithuốckíchthíchhiệuquả.

Quanhữngnghiêncứuvềcáctácđộngtâmlýcùnghệquảcủa chúng,tacóthểnhậnracáctácđộngnàycóthểmạnhđếnmức nào và bằng cách nào chúng giúp ta nhận ra được một số bí ẩn phức tạp của loài người. Những tác động tiềm ẩn này bao gồm tâmlý losợbịthiệthại(xuhướngthoáiluiđểtránhtổnthấtvà mất mát có thể xảy ra), tâm lý quy kết giá trị (tâm lý phán xét mộtngười,mộtsựviệcdựavàomộtvàiđặcđiểmrútrabanđầu) và hiện tượng sai lệch chẩn đoán (thái độ bỏ qua những bằng chứngtráingượcvớinhữngphánxétbanđầuvềmộtngười,một tìnhhuống).Khihiểuđượccáchthứchoạtđộngvàvậnhànhcủa cáctácđộngtâmlýnàycũngnhưmộtloạtcáctácđộngtâmlý khác,chúngtasẽdễdàngnhậnramộtđiềuchắcchắnrằng:dùlà mộtthịtrưởng,mộthuấnluyệnviênbóngđáởtrườngđạihọc, một sinh viên mới biết yêu hoặc một nhà tư bản mạo hiểm thì tất cả chúng ta đều dễ dàng để cho hành vi chủ quan chi phối mạnh mẽ. Và khi chúng ta nhận thức đầy đủ các tác động cảm tính làm ảnh hưởng đến công việc và cuộc sống cá nhân của mìnhthìsẽcónhữngđiềuthúvịxảyra,nốikếtnhữngsựkiện tưởngchừngchẳngcómốiquanhệnàolạivớinhau.

https://thuviensach.vn

Hãy cùng xem xét lại ngọn nguồn của vấn đề này và khám phánhữngđiềubíẩnđãxảyravớicơtrưởngVanZanten.Manh mốiđầutiêncóthểđượctìmthấytạimộtnơibạnkhôngngờđến nhất,đólànhữngkệhàngbàytrứngvànướccamtrongsiêuthị

haycáccửahàngởkhuphốnhàbạn.

GiáosưDanielPutler,nguyênlànghiêncứuviêncủaBộNông nghiệp Mỹ, đã dành thời gian nghiên cứu về trứng trong một năm - nhiều hơn quãng thời gian chúng ta dành để nghĩ về

chúng trong suốt cuộc đời mình. Ông cẩn thận theo dõi và ghi nhận từng biến động trong doanh số bán trứng tại vùng nam California. Với những số liệu thu thập được, ông phát hiện ra nhiềuthôngtinkháthúvị.Chẳnghạn:doanhsốbántrứngtăng cao trong suốt tuần đầu tiên của mỗi tháng. Và hiển nhiên, doanh số này cũng tăng đột biến trong vài tuần trước lễ Phục sinh,vàrồigiảmnhanhchóngngaytuầnsauđó.Nhữngsốliệu ấyquảthậtrấthữuích,nhưngpháthiệntiếptheocủaPutlerlại khôngchỉliênquanvàcólợichoBộNôngnghiệpMỹcũngnhư

các chương trình truyền hình bán hàng. Từ những dữ liệu về

doanhthuphảnánhnhữngbiếnđộngtronggiátrứng,Putlerđã khẳng định một lý thuyết có liên quan đến kinh tế học là hiện tượng bấtcânxứng.

Theo lý thuyết kinh tế học truyền thống, con người có xu hướngphảnứngvớicácbiếnđộngvềgiátrongsựtươngquanvề

mức độ, dù là với trường hợp giá tăng hoặc giá giảm. Nếu giá giảmnhẹ,chúngtamuanhiềuhơnmộtlượngnhỏ.Nếugiátăng nhẹ,chúngtamuaíthơn.Nóicáchkhác,cácnhàkinhtếkhông cho rằng người tiêu dùng có thể phản ứng khác biệt khi giá cả

tăng hoặc giảm. Nhưng điều mà Putler khám phá ra chính là ngườitiêudùngsẽphảnứngmạnhhơnkhigiácảtănglên.

Khigiátăng,ngườimuatrứngtỏranhạycảmhơnrấtnhiều lần.Nếubạngiảmgiátrứng,ngườitiêudùngsẽmuanhiềuhơn chútít.Nhưngkhigiátăng,họlậptứccắtgiảmmứctiêuthụđến 2,5lần.

Bấtkỳailàngườiquảnlýchitiêuvàloviệcmuasắmvớimột khả năng tài chính nhất định cũng có thể giúp bạn biết hiện https://thuviensach.vn

tượngnàydiễnranhưthếnào.Nếugiágiảm,chúngtatỏrahài lòng.Nhưngnếunhậnthấymộtbiếnđộngtănglênnàođóvềgiá cảvừaxảyratuầnrồi,chúngtalậptứccócảmgiácthấtvọngvà bốirối.Thếlàthựcđơnchobữasángcủagiađìnhtuầnnàysẽlà mónngũcốcthayvìmóntrứngbácnhưthườnglệ.Sựphảnứng mạnhhơnkhigiácảtăngđượcxemlàkhôngtươngđương,hay cóthểnóilàbấtcânxứngvớicảmgiáchàilòngmàchúngtacó khimuađượcmộtmónhời.

Chúngtôinghiêncứuvềsựthấtvọngvàcảmgiácbịthiệthại nhiều hơn nghiên cứu về sự hài lòng khi người ta được lợi. Đối mặt với cảm giác bị thiệt hại do giá cả tăng, người tiêu dùng quyếtđịnhđểlạinhữngvỉtrứngtrênkệhàng.

Hiểnnhiênlàkhôngchỉcóngườimuatrứngmớithấtvọngvà biquankhibịthiệthại.Mộtnhómnghiêncứukhácđãtiếnhành lạinghiêncứucủaPutlervớiđốitượnglànhữngngườimuanước ép cam tươi tại Ấn Độ và cũng công bố một kết quả tương tự.

NhữngngườiyêuthíchthứcuốngnàyởvùngTrungĐôngcũng có phản ứng giống như những người làm món trứng tráng tại LosAngeles.Mặcdùcósựcáchbiệtvềđịalýcũngnhưsởthích ẩmthực,chúngtavẫncóthểdễdàngnhậnrarằngámảnhcủa cảmgiácbịthiệthạivàthấtvọngluônlấnátcảmgiáchàilòngtừ

nhữnglợiíchnhậnđược.

Nghiên cứu của Putler cũng giải thích một bí ẩn mà các nhà kinhtếđãnghiêncứu,khảosáttrongnhiềunăm.Mộtsựthậtrõ rànglàchúngtacóphảnứngquánhạycảmtrongtrườnghợpbị

mấtmáthoặcthiệthại.

Pháthiệntrênchínhlàchìakhóagiúpchúngtagiảimãđược những hành động của Van Zanten. Nhưng trước khi trở lại đảo Tenerife và cuộc điều tra xung quanh vụ tai nạn máy bay kinh hoàng đó, chúng ta hãy tập trung tìm hiểu tác động của hiện tượngtâmlýlosợbịthiệthạitrongviệcraquyếtđịnh.

Hãy nghĩ về một quyết định dường như khá đơn giản khi chúng ta đăng ký sử dụng một dịch vụ điện thoại mới. Sau khi xem xét chất lượng dịch vụ của công ty điện thoại, chúng ta đứngtrướcnhữnglựachọn:hoặcchọnphươngthứctrảtiềntheo https://thuviensach.vn

thờigiansửdụnghoặcđăngkýthuêbaotrọngóitheothángvà thỏa sức trò chuyện. Có thể kế hoạch trả tiền theo thời gian sử

dụng là tốt hơn bởi vì đa phần chúng ta đều không trò chuyện nhiềuđếnmứccầndùngđếndịchvụthuêbaotrọngói.

Nhưng chính trong lúc này tâm lý lo sợ bị thiệt hại lại xuất hiện;chúngtabắtđầutưởngtượngmìnhcũnggiốngnhưnhững bạn trẻ mới lớn luôn ôm chặt điện thoại tán gẫu hằng đêm, và thế là vì lo ngại sẽ phải nhận bản hóa đơn cước phí dài ngoằng nêncuốicùngchúngtađãchọnphươngthứcthuêbaothángchỉ

đểphòngngừanhữngtrườnghợp ngoàidựkiến cóthểphátsinh.

Các chuyên gia kinh tế có thể chỉ trích chúng ta đã chọn lựa sai lầm, nhưng khi quyết định chọn lựa dịch vụ và đăng ký sử

dụng, chúng ta đã sẵn sàng chấp nhận một thiệt hại nhỏ để

tránh một thiệt hại tiềm năng mà theo chúng ta dự đoán là có thểsẽlớnhơn.

CôngtythiếtbịvàdịchvụInternettoàncầuAmericaOnline (AOLInc.)cũngkhôngtránhkhỏitìnhhuốngnàykhigiớithiệu hìnhthứcthanhtoánthuêbaotrọngóichodịchvụInternetsau một năm duy trì phương thức thanh toán theo thời gian truy cập.GiámđốcđiềuhànhAOLgiảithíchrằngphươngthứcthanh toánthuêbaotrọngói“rấtđượcngườidùngưachuộng”.Những kháchhàngđăngkýmớiđãliêntụcchọnlựagóidịchvụnày,và thếnênchỉtrongvòngcóbatháng,hệthốngmáychủcủaAOL

đãhoàntoànbịtắcnghẽn.Tươngtựtrườnghợpsửdụngdịchvụ

điện thoại, những người sử dụng dịch vụ Internet cũng muốn tránh những thiệt hại có thể phát sinh nếu lựa chọn phương thứcthanhtoántheodunglượngvàthờigian.

Thựctế,bản thântừ thiệthại đã nói lên phản ứng nhạy cảm đángngạcnhiêncủaconngườitrướcnhữngsựviệcxảyra.Các côngtychuyênchothuêxeởchâuÂunhưAvisvàHertzkhicần chàobánmộtdịchvụvừađắttiềnvừakhôngmanglạinhiềulợi íchcũngđãlợidụngsứctácđộngmạnhmẽnày.

Khi chúng ta thuê xe ô tô, thẻ tín dụng của chúng ta có thể

giúp trang trải mọi chi phí nếu chiếc xe bị hư hỏng, dĩ nhiên không kể đến trường hợp chiếc xe đã được bảo hiểm đầy đủ.

https://thuviensach.vn

Nhưng các công ty cho thuê lại đề nghị thêm một khoản phí khác, phần này không chỉ thêm chút ít mà chính là một khoản chi phí lên đến 5.000 đô-la định kỳ mỗi năm. Thông thường, chúngtavẫnchếgiễuviệcphungphítiềnbạckhôngcầnthiết, nhưng khi anh nhân viên kinh doanh tại công ty cho thuê xe chuẩnbịtraochobạnchìakhóacủachiếcFordTaurusmớinhất, anh ta sẽ hỏi bạn rằng liệu bạn có muốn mua kèm dịch vụ bảo hiểmtổnthấtchochiếcxemàmìnhsửdụnghaykhông.

Khinghelờigợiýnày,chúngtabắtđầudaođộng:Điềugìsẽ

xảyranếumìnhxuixẻovàtiêuđờitrongmộtvụvachạm?Điều gì sẽ xảy đến khi vì một lý do nào đó thẻ tín dụng của mình không thể trang trải được mọi chi phí khi cần? Thông thường, chúng ta sẽ không bao giờ nghĩ đến việc mua thêm một hợp đồng phụ với mức giá cao ngất chỉ để đảm bảo an toàn, nhưng chínhnguycơtổnthấtcóthểxảyrasẽkhiếnchúngtaphảisuy nghĩlại.

Xét một cách toàn diện, hành vi của người mua trứng, các kháchhàngsửdụngdịchvụđiệnthoại,kháchhàngđăngkýdịch vụ Internet và những người thuê xe đều có gì đó tương tự với hànhđộngcủacơtrưởngVanZanten.Nhữngtổnthất,thiệthại mà Van Zanten cố gắng tránh chính là toàn bộ mặt trái của nhữngquyđịnhđốivớithờigiannghỉđápbắtbuộc:đólàchiphí lo chỗ nghỉ cho hành khách, là hàng loạt chuyến bay khác của hãngbịđìnhtrệtheovàcòncócảtâmlýbảovệdanhtiếngluôn đúnggiờcủachínhVanZanten.

Quyết tâm tránh không để cho chuyến bay bị chậm trễ của VanZantennảysinhdầndần.Banđầu,chỉđơngiảnlàôngmuốn giữhànhkháchlạimáybaynhằmtiếtkiệmthờigian.Nhưngkhi thờigianhoãnchuyếnbaykéodàihơn,thiệthạitiềmnăngcàng hiện rõ hơn. Khi nhận ra rằng việc phải nghỉ đáp cả đêm tại Tenerifelàmộtkhảnăngkhôngthểnàotránhkhỏi,VanZanten vẫnquyếttâmcứuvãntìnhthếđếnnỗiôngbỏquatấtcảnhững bănkhoănkháccũngnhưnhữngkinhnghiệmvànhữnggìông từngtậphuấntrongsuốtnhiềunăm.

Dĩnhiên,việcđăngkýsửdụngdịchvụđiệnthoạivàthảmhọa https://thuviensach.vn

tạiTenerifelàhaiviệchoàntoànkhácnhau.Tránhbỏranhững đồng tiền vô ích là một chuyện, và quyết định cất cánh mà khôngcầnđếnhướngdẫncủathápđiềukhiểnkhônglưurõràng lại là một chuyện khác. Bạn sẽ nghĩ rằng trong những tình huống như vậy, nắm trong tay hàng mấy trăm sinh mạng trên chuyến bay, cơ trưởng lẽ ra cần phải cẩn trọng và hành động tuânthủđúngnguyêntắchơnbấtkỳtrườnghợpthôngthường nàokhác.Đểgiảithíchđiềunàychúngtacầnđếnmanhmốithứ

hai. Theo giải thích của giáo sư Eric Johnson thuộc Trường Thương mại Columbia thì nguy cơ thiệt hại tiềm ẩn càng lớn, chúngtacàngcóxuhướngđểchotâmlýlosợtổnthấtchiphối mình.Nóicáchkhác,đứngtrướcnhữngtìnhhuốngkhókhănvà khẩncấp,conngườidễdàngsavàolốimòncủatưduycảmtính.

Nếucóaitừngchứngkiếnnhiềutìnhhuốngkhẩncấpnhấtthì đóchínhlàJordanWalters-giámđốcchinhánhcủacôngtyđầu tưSmithBarneytạithunglũngSilicon.Jordanlàmộthìnhmẫu tiêubiểucủamộtchuyênviênhoạchđịnhtàichính:anhấyđiềm tĩnh, sâu sắc và luôn biết cách lắng nghe. Khi ngồi cùng anh trong văn phòng và thưởng thức ly nước táo ép do anh mời, chúng ta có thể dễ dàng quên mất rằng ngay bên ngoài văn phòngcủaJordan,cácnhânviênđangthựchiệncácgiaodịchtrị

giáhàngtriệuđô-latrênsànchứngkhoán.

ĐiềuđặcbiệtởJordanchínhlàanhkhôngphảituýpngườichỉ

biết quan tâm đến các con số. Anh luôn chân thành quan tâm đến các khách hàng của mình. Anh chia sẻ rằng có một khách hàngnọđãkhiếnanhbậntâmsuynghĩrấtnhiều.Jordankểlại:

“Một anh chàng bước vào gặp tôi. Anh này vừa bắt đầu một thương vụ, rao bán công ty chuyên về công nghệ sinh học của mìnhthôngquamộtcôngtybáncổphần.Anhdựđịnhsauđósẽ

nghỉngơivàmơgiấcmơvềđảoMartha’sVineyard!”.

Anh chàng này rõ ràng đang rất hưng phấn. Anh hào hứng thôngbáovớitấtcảmọingười,từngườilàmvườnchođếngiáo viên của các con mình và cả bạn bè về vận may đang đến với mình.

NhưngJordanđãcảnhbáovớikháchhàngcủamìnhrằnggiữ

https://thuviensach.vn

một số vốn lớn trong tài sản của mình dưới hình thức chứng khoáncủacôngtycôngnghệsinhhọcthìcũngliềulĩnhvàthiếu khônngoannhưđểtoànbộtrứngcủamìnhtrongmộtchiếcgiỏ.

Jordannói:“Ôikhôngnêntínào,nhưvậylàtậptrungsốvốnquá lớnmộtcáchvôích–chúngtacầnphảitìmcáchđểthoátkhỏi tìnhtrạngbấtổnnày”.

Córấtnhiềuphươngán,vàJordanđềxuấtmộtkếhoạchchắc chắnnhưthếnày:Bándầnsốcổphiếuđịnhtrướctheotừngquý.

Jordan đã khuyên khách hàng của mình: “Cũng đừng để tình cảmxenvàocácquyếtđịnhcủaanh!”.

Nhưngvịkháchlạimuốnlướtngọnsóngcaohơn.Anhquyết địnhraobáncôngtycủamình.Vàanhmuốngiátrịcủanótăng thêmnữa.Tạisaophảidừnglạichứ?Jordankểtiếp:“Vàrồianh biết sau đó đã xảy ra chuyện gì không? Khi anh ấy đến gặp tôi, giácổphiếulà47đô-la,lúcấyđánglẽđãcóthểbánrakhoảng10

phầntrămsốcổphiếumàanhtađangnắmgiữ”.

Khônglâusauđó,cổphiếubắtđầurớtgiá.

“Giácổphiếuxuốngchỉcòn42đô-lavàvịkháchcủatôinóilà nếucổphiếutăngtrởlạigiá47đô-lathìanhấysẽbán”.

Nhậnthấynguycơcóthểbịmấttiềnvìquyếtđịnhcủachính mình,vịkháchbắtđầubịtâmlýlosợthiệthạiápđảotươngtự

nhưtrườnghợpcủaVanZanten.NếuVanZantencốgắngduytrì chochuyếnbaycóthểđúnggiờthìnhàđầutưliềulĩnhlúcnày cũngtậptrungđểđầucơgiácổphiếu.

Jordannhậnravịkháchcủamìnhđangquáliềulĩnhvàcóthể

bị thiệt hại nặng nề chứ không như viễn cảnh tốt đẹp mà anh nàytừngnghĩtới,Jordanđãhỏivịkháchhàng:“Anhcónghĩđến nhữngrủirokhông?”.

Lúc này, Jordan tính toán được rằng giá cổ phiếu không thể

trởlạimứcgiá47đô-la,chưakểcòncónguycơtrượtgiánhiều hơn nữa. Nhưng trong suy nghĩ của vị khách, bán cổ phiếu ra thấp hơn mức giá 47 đô-la có nghĩa là bị thiệt hại, đó là tình huốngmàanhđangcốtránhkhỏibằngmọicách.Jordannhớlại:

“Giácổphiếutiếptụcrớtxuốngmức38đô-la.Vàvịkháchhàng củatôilạinóinếugiátăngtrởlại44đô-la,anhtasẽbán”.

https://thuviensach.vn

Nhữngnhàkinhdoanhchứngkhoángọihànhvinàylà“theo đuổithiệthại”.Đólàkhinhàđầutưbỏquacácchỉsốtàichính hiện tại mà liều lĩnh tiếp tục với mục đích bù lại thiệt hại càng nhiềucàngtốt.

Jordangiảithíchvớikháchhàngcủamìnhrằngviệcđeođuổi cổphiếutrongkhikhôngcóbấtkỳhyvọngnàochứngtỏgiácổ

phiếu sẽ tăng trở lại là một hành động quá liều lĩnh. Nhưng vị

khách đã không nghe lời khuyên của Jordan và quyết tâm làm theochủýcủamình.Jordannói:“Cổphiếurớtgiáđếnmứcthấp nhất,cuốicùngchỉcòn12xu.Cònvịkháchấychỉgiữlạiđược10

phầntrămgiátrịcôngty(sovớilợinhuậnthuđượcnếuôngta chịubánrangaytừđầu)”.

Mộtkếtcụcđángbuồn!Vịkháchlẽrađãcóthểbáncổphiếuở

mứcgiá42đô-la,cóthểsẽphảitừbỏgiấcmơtậumộtchiếcdu thuyềnsangtrọngnhưnganhtavẫncókhảnănggiữđượcphần lớn tài sản và thực hiện giấc mơ nghỉ ngơi ở đảo Martha’s Vineyard. Tương tự như vậy, lẽ ra Van Zanten nên chấp nhận mộtvếthoennhỏtrongsựnghiệpcủamìnhvàchấpnhậnnghỉ

đáp một đêm tại Tenerife. Thật không đáng để hai người đàn ông, trong hai trường hợp khác nhau, liều lĩnh đánh đổi tất cả

nhưthế.VịkháchcủaJordanđãđánhđổimộtkhốitàisảnkhổng lồ, còn Van Zanten thì đánh đổi bằng cả sinh mạng của hành khách trên máy bay của mình chỉ để tránh một thiệt hại mà chưachắcliệucóxảyrahaykhông.

Bạn có thể cho rằng khi đứng trước những tình huống hiểm nguy và khẩn cấp, con người có xu hướng tìm đến sự an toàn.

Nhưng theo Jordan giải thích thì: “Bạn sẽ không nhận thấy cổ

phiếu có xu hướng biến động mạnh theo chiều hướng tiêu cực.

Tôimuốnnóirằngbạncóthểsẽdựđoánsaicácxuhướng”.

Vàđólàkhitâmlýsợbịthiệthại,tổnthấttrỗidậyvàchếngự

bạn.

Vậylàchúngtađãtìmrahaimanhmốiquantrọngđầutiên.

Thứnhất,VanZantenđãphảnứngtháiquátrướcmộtthiệthại tiềmẩnchưacóđủcơsởđểxácđịnh.Thứhai,bởivìkhilâmvào tình huống khẩn cấp và nguy hiểm, ông lại càng có xu hướng https://thuviensach.vn

liềulĩnhhơn.Nhưngđếnđâythìvẫncònmộtmanhmốichưalộ

diện.ĐểcóthểhiểuhếtnhữngbíẩnởTenerife,chúngtasẽcùng đếnthămmộtkhuđầmlầytrongchươngtiếptheo.

https://thuviensach.vn

Chương 2

SA LẦY TRONG Ý THỨC TRÁCH NHIỆM

"ChèoxuồngtrênhồWauburgcủaĐạihọcFloridalàmột trải nghiệm rất thú vị. Cảnh vật ở hồ Wauburg mang đậm nét đặc trưng của miền Nam nước Mỹ. Quanh hồ nước này, hoặc cũngcóthểgọiđólàmộtđầmlầy,lànhữngđámcỏhoangrậm rạpmọcđầy,nhữnghàngcâycaochechắn,thânphủrongrêu, rễ cắm sâu dưới dòng nước ấm. Rất nhiều loài côn trùng vo ve suốtcảngàylẫnđêm,trongđóphảikểđếnnhữngbầymuỗikhát máucứliêntụclaotới.

Phong cảnh lãng mạn trên hồ sẽ nhanh chóng tan biến khi bạnbấtchợtnhậnracặpmắtsắclạnhcủamộtloàibòsátđang theodõibạntừdướimặtnước.Theolờikểcủanhữngngườisống quanh đây thì hồ này chính là nơi trú ngụ của một bầy cá sấu Nam Mỹ. Người ta nói chúng không tấn công người, nhưng nói https://thuviensach.vn

chungcũngkhôngaidámchắcđiềuđó.

Hồ Wauburg là lãnh địa của rất nhiều cá sấu, nhưng đây khôngphảilàđầmlầykhéttiếngcónhiềucásấunhấttạithành phố Gainesville, bang Florida. Nơi nổi danh hơn mà chúng tôi muốn nói đến là sân bóng đá của trường Đại học Florida, địa điểmnàyvốnbịgánchobiệtdanh Đầmlầy. Mỗimùathu,nhiều đoàncắmtrạivớicácxelưuđộng,xethểthaođatínhnănglạidi chuyểnđếnkhuvựcsânbóngnày,vàrấtnhiềungườiđượccửra sânvậnđộngđểphátquangbụirậmcũngnhưgiảiquyếtnhững concásấuNamMỹ.

Bầukhôngkhínhộnnhịpđangnáonứcđónchờmộtsựkiện thểthaosôinổisắpdiễnranàychínhlànơiđểchúngtatìmra manhmốicuốicùngcònđangẩngiấuhònggiảiđápchotainạn khóhiểuđãxảyravớiVanZanten.

Khôngkhíchuẩnbịchogiảiđấuđangdiễnrathậthuyênnáo, nhưng Steve Spurrier vẫn cảm thấy thoải mái như đang ở nhà.

AnhđãlớnlênởmiềnNam,chơibóngchoĐạihọcFloridavớivị

trítiềnvệvàtừngmangchiếccúpHeismanvềchotrường.Hai mươi ba năm sau, anh trở lại đây và đảm nhận vai trò huấn luyệnviênchođộibóngcủatrường.

Khi Spurrier tiếp nhận đội bóng Gator của trường vào năm 1990,thìđộinàyđangbịvívonlànhững cỗmáycầnđượcbảotrì.

Độibóngchưahềđoạtđượcmộtdanhhiệuvôđịchnào.Thậtra, đội còn đang trong giai đoạn bị kỷ luật vì cựu huấn luyện viên củađộichorằngcáccầuthủđãviphạmnộiquynghiêmtrọng.

Nếu chỉ nói Spurrier đã làm việc tốt thì nghĩa là đã nói giảm bớt đi rồi. Bởi vì quả thật khi đối mặt với những khó khăn ban đầu,huấnluyệnviênSpurrierđãchọnlựadẫndắtđộibóngcủa mìnhtheomộtđườnglốimớivàrồigiànhđượcnhiềuthànhtích bất ngờ, gây ấn tượng ngoạn mục với người hâm mộ mãi tận nhiềunămsauđó.Chínhuytín,sựhòahợpcủaSpurriervớiđội bóng cùng tài năng của huấn luyện viên này đã giúp đưa danh tiếngcủađộibóngĐầmlầyvangxa.Cóthểnóithànhcôngquan trọngnhấtmàSpurrierđãđạtđượclànhậnthấyđiểmyếutrong chiến lược thi đấu của đội bóng của mình chính từ những đối https://thuviensach.vn

thủ.

Trong suốt nhiều năm, các đội bóng tham dự giải đấu đều cùngtheođuổilốichơikiểu bàomònsứclực:họchuộnglốichơi thận trọng, dè dặt và cố gắng giữ bóng càng nhiều càng tốt, hy vọngcóthểchiếnthắngtrongcuộcchiếnphòngthủ.Cáccầuthủ

khôngchịusứcépphảighibànthậtnhiều.Họđượcđịnhhướng chơibóngtheolốiphảibàomònsứclựccủađốithủvàtậptrung câu giờ càng lâu càng tốt. Nói cách khác, các huấn luyện viên trướcđâydẫndắtđộibóngchơibóngchỉđểkhôngbịthua.

Điềunàycóthểtạoliêntưởngrằngcáchuấnluyệnviênbóng đácũngđanghànhđộngrấtgiốngvịkháchcủaJordanWalters-ngườiđãđánhrơivậnmaycủamìnhvìcôngtycôngnghệsinh học: thay vì tập trung để đạt được mức lợi nhuận cao nhất thì anhtalạichútâmlàmcáchnàotránhnénhữngtổnthấtcóthể

xảyra.Chínhtácđộngtâmlýnàyđãmởramộtcơhộimớicho Spurrier.ĐơngiảnlàSpurrierđãhướngdẫnđộibóngcáchchơi đểđạtđượcchiếnthắngbằngphươngphápanhgọitênlà“Fun-n-Gun”–chơiđểghibàn.

KhichúngtôiđếngặpSpurrier,anhgiảithíchrằnggiốngnhư

tấtcảcáchuấnluyệnviênkhác,anhcũngcóhàngloạtphương ánchơibóngtheolốiphòngthủ:“Nhưnganhcũngbiếtđấy,khi đích ngắm di chuyển, tầm bắn cũng phải di chuyển theo. Làm như vậy, anh mới chắc chắn đạt được thành công cuối cùng”.

NhưngSpurriercũngđồngthờiápdụngnhữnglốichơikhácđể

“khicócơhộithuậnlợi,cáccầuthủcủabạncóthểghibàn”.Nhờ

vậy, đội bóng của Spurrier chơi tốt hơn hẳn, linh hoạt, năng động,thiệnchiếnvàghiđượcnhiềubànthắnghơn.

Chiến lược Fun-n-Gun đã phát huy hiệu quả tại giải bóng đá củakhuvựcĐôngNam.SânvậnđộngĐạihọcFloridatrướcđây vẫnđượcgọibằngbiệtdanhĐầmlầygiờđượcgiảithíchlàvìnơi đâylàchốnnhữngchúcásấuNamMỹtàibacủađộiGatorvùng vẫy.

Và với chúng ta, đây cũng chính là nơi để tìm hiểu về một trong hai tác động tâm lý của con người đang còn bị che giấu.

Spurriercóđượclợithếvàđãthànhcông,vìcáchuấnluyệnviên https://thuviensach.vn

khácđềuchỉchútâmdẫndắtđộibóngcủamìnhthiđấutheolối phòngthủvớimụctiêutránhnémọitổnthấtcóthểxảyra.Bạn hãy hình dung mình là một huấn luyện viên bóng đá ở trường đại học. Khi bạn xuống phố, đi qua các cổ động viên vốn tự coi mìnhnhưnhữngchuyêngiabóngđá,họsẽchẳngedègìvàsẵn sàngtuônrahàngloạtsuynghĩvànhậnđịnhcủahọvềnhững hànhđộnghayquyếtđịnhsailầmcủabạntrongtrậnđấungày hômqua.Bạnđãkhônglàmtốtvàvìthế,bạnbịcáccổđộngviên vàgiớibìnhluậnchỉtríchngaylậptức.Trongkhiđó,doanhthu từ tiền vé, quỹ quyên góp của hội sinh viên nhà trường và cả

côngviệccủabạnnữa,tấtcảđềuphụthuộcvàothànhcôngcủa độibóng.Nhữngáplựcấyđènặnglênbạnngàycàngnhiềuhơn.

Hãy nhớ lại kết quả cuộc khảo sát của Putler về những người mua trứng, ấn tượng về những tổn thất mà chúng ta gặp phải luôn luôn rất lớn. Huấn luyện viên Spurrier cũng giải thích với chúngta:“Điềucáchuấnluyệnviênnghĩđếnđầutiênkhicầm quânchínhlàkhôngđượcđểthuatrậndùbấtcứlýdogì”.

Có thể bạn nghĩ rằng, sau một vài trận thua, nhưng không hẳn là một giải đấu hoàn toàn thất bại, thì đáng ra các huấn luyệnviêncủađộibóngGatorcủatrườngĐạihọcFloridasẽphải đánhgiálạilốichơiphòngngựcủamình.

Nhưngthựctếhọlạikhônglàmvậy!

VàrồiSpurriercùngđộibóngtiếptụcchứngtỏsứcmạnhvượt trội của mình trước những đối thủ đến từ Alabama, Tennessee và Auburn. Hơn sáu năm sau, huấn luyện viên cùng đội bóng củamìnhđãchiếnthắngbốngiảiđấuvòngloạivàđoạtngôivô địchquốcgia.Tronglúcđó,huấnluyệnviêncủacácđốithủvẫn tiếptụctheođuổiđấuphápphòngngựkiểucũ.

Cáchuấnluyệnviênkhôngchỉrơivàohiệntượngtâmlýlosợ

bịthiệthại,màcònchịusứcéptừtráchnhiệmcủabảnthân.Họ

đảm nhận một trách nhiệm nặng nề và vẫn tiếp tục áp dụng chiến thuật cũ. Thực tế là vì họ đã chọn giải pháp an toàn đến mứcgầnnhưkhôngthểchấpnhậnbấtkỳmộtthayđổinàocả.

Tâm lý tuyệt đối né tránh tổn thất khiến các huấn luyện viên vẫntônsùnglốichơiphòngthủ,cùngvớitráchnhiệmphảiduy https://thuviensach.vn

trì những gì đã làm trong suốt nhiều năm qua khiến họ không thểtiếpnhậnphongcáchmớiđầyưuthếcủaSpurrier.

Mộtthựctếkhôngthểphủnhậnlàtấtcảchúngtađềuđãtừng trải qua áp lực trách nhiệm, có thể ở dạng này hay dạng khác; chẳnghạnnhưkhichúngtađầutưtiềnbạcvàthờigianvàomột dựánđặcbiệtnàođóhaydồnhếttâmtrívàomộtmốiquanhệ

phứctạp,thìđúnglàhếtsứckhókhănđểquyếtđịnhngừnglại ngay cả khi mọi việc đang diễn tiến theo chiều hướng tiêu cực.

Tuynhiên,rấtkhóđểthừanhậnthấtbạivàbuôngxuôimọiviệc bởi vì áp lực trách nhiệm sẽ còn khiến chúng ta bị tổn thương trongsuốtmộtthờigiandài.

Cảm giác lo sợ thiệt hại và áp lực trách nhiệm, cả hai trạng tháitâmlýnàyđềucósứcảnhhưởngmạnhmẽđếnmỗichúng tatheomộtcáchriêng.Nhưngkhihaitácđộngtâmlýđókếthợp với nhau thì chúng ta sẽ càng khó phá vỡ mối liên kết đó cũng nhưchếngựđượcchúng.

Điềunàyhoàntoànchínhxác,bởinhờhiệuứngcộnghưởng từ hai tác động tâm lý này mà các sinh viên trong lớp học của giáosưMaxBazermanởĐạihọcHarvardđãlàmrấttốtđểcóthể

giữchặtvítiềncủamìnhkhiMaxgiớithiệu cuộcđấugiá20đô-la.

Người ta vẫn thường nói “dễ như dụ kẹo trẻ con”, còn giáo sư

Bazerman đã phát hiện ra rằng lấy tiền từ các thạc sĩ quản trị

kinhdoanhcủaĐạihọcHarvardcũngdễkhôngkém.

Trongbuổihọcđầutiên,giáosưBazermangiớithiệumộttrò chơicóvẻnhưvôthưởngvôphạtvàkhôngmanglạinhiềuđiều thúvị.Ôngphephẩymộttờ20đô-lavàđềnghịcảlớphãytham giađấugiáđểmuađượctờgiấybạcđó.

Mọingườiđượctựdothamgianhưngbắtbuộcphảituânthủ

haiđiềukiện.Thứnhất:mỗigiáđấuđưaraphảichênhnhaumột đô-la. Thứ hai: rất thú vị và gay cấn, người thắng dĩ nhiên sẽ

đượcsởhữutờ20đô-lađó.Nhưngngườivềthứhai,tứcngườira giá thấp hơn người chiến thắng một đô-la, sẽ là người phải trả

tiềnmàkhôngnhậnđượcgìcả.Nóicáchkhác,ngườiragiácao thứnhìmớichínhlàngườiquyếtđịnhmứcgiácuốicùng.

Vậylàcuộcđấugiáđãdiễnra.Banđầunhậnthấycơhộicóthể

https://thuviensach.vn

kiếmđược20đô-lavớimộtgiáhời,mọingườinhanhchónggiơ

tayragiáđấu,vàcuộcchơihoàntoànnằmtrongtầmkiểmsoát.

Cácmứcgiáliêntụcđượcnêura.Bazermanchobiết:“Cáchthức ra giá của mọi người luôn giống nhau. Giá đấu ban đầu tăng nhanhvàliêntụcchođếnkhiđạtđếnkhoảng12đến16đô-la”.

Đến thời điểm này thì ai cũng muốn chiến thắng để sở hữu ngaytờ20đôchứkhôngmuốntrởthànhmộtkẻkhờbịxỏmũi.

Nhưngchiếnthắngkhôngdễdàngnhưhọnghĩ.Cóvẻnhưcảm nhậnđượccơnsaygiáđangdiễnra,phầnlớnsinhviênbắtđầu bồn chồn. Bazerman cho biết: “Tất cả mọi người ngoại trừ hai sinhviênđangcómứcgiáđưaracaonhấtđãrútkhỏicuộcđấu giá”.

Nhưngvìkhôngnhậnthấytìnhhuốngthựctếcủamìnhnên cảhaisinhviênnàyvẫncứtiếptụcragiá.GiáosưBazermankể

tiếp:“Mộttronghaingườiđưaramứcgiá16đô-lavàngườikia đẩy lên 17. Người đưa ra giá 16 hoặc phải nâng giá thành 18

hoặcphảinhậnthuavàmất16đô-la”.Đếnlúcnày,haisinhviên đều ra giá đấu thật nhanh, vì cũng không ai muốn mình trở

thành người bị mất tiền mà lại không được gì. Đây chính là lúc haisinhviênrơivàohiệntượngtâmlýnétránhthiệthạitương tựtrườnghợpcủanhữnghuấnluyệnviênbóngđáluônápdụng chiếnthuậtphòngthủtrongthiđấu.Họtrởnênbịcuốnhútvào chiến lược của mình và cố gắng làm mọi cách để không phải thuacuộc.

Nhưmộtchuyếntàuđanglaođivộivã,cuộcđấugiávẫndiễn ra với giá đấu tăng lên đến 18, 19 và 20 đô-la. Khi giá tiếp tục đượcnânglên,nhữngsinhviêncònlạibốirốikhôngbiếtsựviệc sẽ đi đến đâu. Bazerman nói: “Tất nhiên, những sinh viên đã dừngcuộcđấugiábắtđầuhòhétvàbậtcườikhigiáđấuđãvượt mức20đô-la”.

Nếusuynghĩsángsuốtvàhợplý,quyếtđịnhhiểnnhiênnhất chính là những người chơi phải chấp nhận thua để dừng cuộc đấu giá lại trước khi mọi việc vượt khỏi tầm kiểm soát. Nhưng nói vẫn dễ hơn làm. Các sinh viên bị cuốn vào sức hút của trò chơiđồngthờiengạibịtổnthấtnếuhọdừnglại–màthiệthạiđó https://thuviensach.vn

thực chất lại đang lớn dần theo các mức giá được đưa ra. Đồng thời,haisứchúttrênlạicókhảnăngtácđộnglẫnnhau:sựthôi thúc tiếp tục theo đuổi cuộc đấu giá khiến họ càng đẩy giá lên caohơn,vàvôhìnhtrungcànglàmchomứcđộtổnthấtcủahọ

cũnglớnhơn.

Vàthếlàhaisinhviêntiếptụcragiáđấu:21,22,23…50đô-la rồi100đôlavàgiákỷlụclà204đô-la.GiáosưBazermanđãthử

nghiệmtròchơinàytrongnhiềunăm,vàôngkhônghềgiữtiền choriêngmìnhmàquyêngóptấtcảsốtiềnsaucuộcđấugiácho quỹtừthiện.Vàmộtđiềuhiểnnhiênlàdùngườiragiáđấucólà aiđinữa,làsinhviênđạihọchaymộtnhânviênkinhdoanhthì tấtcảhọđềubịlôicuốnđếnmứcsalầyvàotròchơinày.

Cái hố họ tự đào cho chính mình càng sâu thì họ càng cảm thấybịthôithúcđểđàonósâuhơnnữa.

Chúng ta đã hiểu được cơ trưởng Van Zanten bị tâm lý lo sợ

thiệt hại tác động như thế nào: ông nhận thức được tầm quan trọngcủacácquyđịnhvềthờigiannghỉđáptạiTenerife;ngoài ra,chínháplựcphảigiữgìnuytíncủamìnhbằngmọigiáđãđẩy ôngvàotìnhhuốngbikịchmàngaycảnhữngchuyêngianhiều kinhnghiệmvàthànhthạonhấtcũngkhôngtránhkhỏi.

NgaykhiVanZantentiếnđếnđiểmcuốicủađườngbănggiữa mànsươngdàyđặc,cảmnhậnnguycơtổnthấttrongôngdường như quá lớn. Ông tự mình đặt nặng trách nhiệm phải nhanh chóng rời khỏi hòn đảo Tenerife, đến nỗi trong tâm trí Van Zantenlúcđókhôngthểnghĩramộtphươngánnàokhácngoài việcliềulĩnhchomáybaycấtcánh.

Tươngtựnhưvậy,ngaycảđốivớinhữngquanchứccấpcao trong chính phủ Mỹ cũng không tránh khỏi tác động của sức cộnghưởnggiữatâmlýlosợthiệthạivànhữngtráchnhiệmdo chínhbảnthântạora.

Nếu hoạt động chính trị của những năm 1950 giống như

những tình tiết trong loạt chương trình Survivor (Người sống sót)thìLyndonBainesJohnson(LBJ–Tổngthốngthứ36củaMỹ) chắcchắnlàngườithắngcuộc.

LBJlàngườiluôncónhữngchiếnlượchoànhảo.Giữasựquả

https://thuviensach.vn

quyết và thái độ hăm dọa chỉ cách nhau một lằn ranh mỏng manh,vàLBJđãrấtkhéoléođểvượtquaranhgiớinày.Khiđược đềcửvàoQuốchội,ôngvẫnthườnggọiđiệnchocácthànhviên lậpphápsuốtđêmchỉđểkiểmtranhânlúchọkhôngđềphòng.

Sauđó,vớicươngvịtổngthống,trongcáccuộchọpởNhàTrắng, ông đã khiến những người tham gia bị sốc khi thông báo tạm nghỉđểđibơi,rồitrútbỏquầnáovànhảyxuốnghồbơi.

Nhưng ông không dùng những cách thức này chỉ để làm trò đùa. LBJ có một lý do riêng mà ông luôn tâm niệm. Trong khi nhữngchínhtrịgiakhácbịchônchântrongthếgiớicủanhững đặcquyềnvàsựtônvinhthìLBJlạisinhtrưởngtronghoàncảnh nghèokhó.Ngaytừthuởnhỏ,ôngđãchứngkiếncuộcsốngkhó khăn của người dân nghèo ở miền Nam nước Mỹ. LBJ từng nói:

“Một số người mong muốn có quyền lực chỉ đơn giản để có thể

nghênh ngang đi khắp thế giới và nghe những tiếng tung hô chào đón quan chức. Những người khác lại muốn tạo dựng uy thếđểsưutầmnhữngmónđồcổhayđểmuasắmnhữngmónđồ

xahoa.Riêngtôi,tôimongmuốnnắmgiữquyềnlựcđểmanglại nhữngđiềutốtđẹpchotấtcảmọingười”.Thậtvậy,LBJđãcống hiếnsứcmìnhđểgiúpnhữngngườidânnghèocócuộcsốngdễ

chịuhơnvàmanglạichongườiMỹgốcPhi-cũngnhưnhữngsắc dânthiểusốkhác-quyềndânchủmàhọxứngđángđượcnhận.

Johnson cố gắng hoàn thành những việc do Cục dự trữ liên bang đề ra trong thời kỳ suy thoái và xem đây là sứ mạng của mình.Ôngrấthàilòngvớinhữngtiếnbộxãhộiđãđạtđượcsau giai đoạn thực hiện chính sách kinh tế mới (New Deal) nhưng vẫncảmthấyrằngmụctiêucuốicùngcủaCụcdựtrữliênbang nhằmtạoranhữngthayđổixãhộivẫnchưathậtsựhoànthành.

LBJ kiên trì theo đuổi và thực hiện chiến dịch tầm cỡ nhất trongcuộcđờichínhtrịcủaông:cuộcchiếnchốnglạiđóinghèo.

Vớichiềucaovượttrội,LBJcóthểnhìnthẳngvàomặtngườiđối diện, chiếm lĩnh không gian của họ và áp đảo khiến người đó phải phục tùng. Cùng với chiến dịch hành động vì quyền dân chủ, các chương trình kêu gọi cộng đồng tham gia xóa nghèo, chương trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, chương trình https://thuviensach.vn

bảohiểmytếvàramắtquỹgiáodụcliênbang,nhữngthayđổi nhằm thực hiện chiến lược “Đại xã hội” – một trong những chươngtrìnhcảicáchxãhộiquymônhấttronglịchsửnướcMỹ

–nhanhchóngđượctriểnkhai.

Năm1964,LBJđangởđỉnhcaoquyềnlựcchínhtrịcủamình.

Đócũnglàthờigian,nướcMỹbắtđầulấylạicânbằngsaubikịch John Fitzgeral Kennedy, tổng thống thứ 35 bị ám sát. Quốc hội đang nghiêng về đảng Dân chủ, chỉ số lòng tin của người dân dành cho Johnson cao ngất, và phần lớn những nhà lập pháp hoặctánđồngvớisựnghiệpcủaônghoặccónguycơcạnhtranh vớiông.Vềsau,cómộtlầnJohnsontâmsự:“TôihiểuQuốchội cũngnhưhiểuphunhânLadyBirdcủamình”.

Nhưngchỉngaykhiướcmơthựchiệncuộccảicáchtoàndiện vàsâurộngtừviệcxóabỏcáckhunhàổchuộtcủangườidamàu đến việc cung cấp các dịch vụ y tế cho cộng đồng bắt đầu hình thành, LBJ không ngờ mình lại trở thành một người chơi trong cuộcđấugiácủaBazerman.

Cóbagiaiđoạnquantrọngtrongcuộcđấugiánày.Giaiđoạn thứ nhất tương ứng với mức 2 đô-la: đó là khi mọi người hài lòng,tinrằngcóthểnắmchắcphầnthắngtươngđươngmộtbữa trưa miễn phí. Và giai đoạn cuối cùng là khi những người chơi đẩygiáđếnngưỡng20đô-la,cơnsaygiákhiếnhọcàngđàosâu chiếc hố chôn mình mà không cách nào thoát ra được. Nhưng giai đoạn được xem là thú vị nhất chính là giai đoạn thứ hai -

tương ứng với mức giá đấu từ 12 đến 16 đô-la – khi đó, người chơibắtđầunhậnrabảnchấtcủacuộcđấugiá.Đâycũngchính là lúc tâm lý lo sợ thiệt hại và tâm lý theo đuổi đến cùng xuất hiệnvàchếngựconngười.

LBJ bước vào cuộc chơi cũng tương tự như các sinh viên của Bazerman. Nhưng thay cho hiện vật đấu giá là tờ bạc mệnh giá 20 đô-la, giải thưởng dành cho LBJ lúc này là cơ hội thể hiện quyềnlựcởkhuvựcĐôngNamÁ.ĐốivớiTổngthốngJohnson, miềnBắcViệtNamcóvẻlàmộtđốithủyếuthếhơn.Quânđộiở

đâykhôngđượctrangbịnhiềuvũkhítốitân,khôngcónhữngkỹ

thuật hiện đại như quân đội Mỹ. Mức giá đấu đầu tiên – tương https://thuviensach.vn

ứngvới2đô-la–màLBJđưaralàviệcphátđộngchiếndịchném bomvàonăm1965.Mỹlànướccótiềmlựcquânsựmạnhmẽ,có kho vũ khí khổng lồ, viễn cảnh về cuộc chiến tranh giữa Mỹ và ViệtNam–mộtđốithủyếuthếhơnrấtnhiều–cóvẻrấtdễhình dung.Tìnhhuốngcũnggiốngnhưnhữnggìđãdiễnratronggiai đoạnđầucủacuộcđấugiáthúvịmàBazermanđãđềxướng.

Nhưngchỉvàinămsau,LBJthậtsựsalầyvàogiaiđoạnthứba củacuộcđấugiá.Vớihơnnămtrămnghìnlínhbộbinhđượcđưa đến Việt Nam vào năm 1968 và hơn mười nghìn người tử nạn, LBJđãvượtxamứcgiáđấu20đô-la.Ônglolắng:“Sẽcóánhsáng ở cuối mỗi đường hầm, nhưng chúng ta không có một đường hầm nào; thậm chí chúng ta cũng không biết ở đâu có đường hầm”. Tương tự như những huấn luyện viên đối thủ của Spurrier, tổng thống đang dần sa vào bế tắc nhưng không thể

dừnglạihaychuyểnhướngđượcnữa.

Cuốicùng,JohnsonkhôngchỉthấtbạitrongchiếntranhViệt Nammàcuộcchiếncònkhiếnôngkhôngcònđủsứcthựchiện chươngtrình“Đạixãhội”nhưmongmuốn.Chỉsốtínnhiệmcủa mọingườidànhchoônggiảmsút;ôngquyếtđịnhkhôngtiếptục tranhcửnhiệmkỳtổngthốngthứhai,vậylàJohnsonđãchấm dứtcảsựnghiệpchínhtrịcủamình.

Nhiềunămsauđó,Johnsonkểlại:“Tôibiếtngaytừđầumình sẽ gánh chịu thiệt hại dù tôi có chọn hướng nào đi chăng nữa.

Nếutôitừbỏgiấcmơcảđờimình–chươngtrình‘Đạixãhội’–để

laovàocuộcchiếntranhphinghĩaởtậnbênkiathếgiới,khiđó tôi sẽ mất tất cả những thứ tôi có ở quê hương: nỗ lực để thực hiện các chiến dịch… chương trình thúc đẩy giáo dục, các chương trình y tế…”. Nhưng Johnson cũng nhận ra rằng:

“NhưngnếutôitừbỏcuộcchiếnởViệtNamthìcũngcónghĩalà tôithấtbại”.

Trớ trêu thay, đó đúng là những gì đã xảy ra. Nhưng chính nhữnggìdiễnraởgiaiđoạnthứhaicủacuộcđấugiá–giaiđoạn đẩygiávàokhoảng12đến16đô-la–làchìakhóagiúpchúngta hiểu được Johnson đã sa lầy trong việc ra quyết định như thế

nào.Mộtmặt,LBJđãnhậnthấytrướcviễncảnhtiêucựccủacuộc https://thuviensach.vn

chiến. Một cuộc trò chuyện qua điện thoại giữa tổng thống và một nhà tư vấn quân sự vào tháng Năm năm 1964 đã cho biết điềuđó.LBJthổlộ:“Đêmquatôikhôngngủđượcvàcứmãisuy nghĩ về chuyện này. Càng nghĩ, tôi càng không biết chuyện gì đangvàsắpxảyra,cóvẻnhưchúngtađanglaovàocuộcchiến với một Triều Tiên khác nữa chăng. Tôi thật sự lo lắng. Tôi khôngbiếtchúngtacóthểtrôngmonggìởnơiđó–nơichúngta đã từng một lần thất bại… Tôi nghĩ chúng ta không nên theo đuổi cuộc chiến này và nếu theo đuổi, tôi cũng không tự tin chúngtasẽchiếnthắng.Đólàtấtcảviễncảnhmàtôicóthểhình dungra”.

Nhưng mặt khác, chỉ một lát sau đó, LBJ lại lo lắng đến chuyện:“Nếutatrốnchạy,tacóthểsẽbịrượtđuổiđếncùng”.

SứcthôithúctrongcuộcđấugiácủaBazermanvànỗisợphải thỏahiệpvớinhữngthiệthạiđãkhiếnLBJkhôngchophépmình dừnglại.Vàmọiviệcdiễntiếnchínhxácnhưtronggiaiđoạnthứ

haicủacuộcđấugiákhigiáđấuđưaraởtrongkhoảngtừ12đến 16đô-la.Nhưngcũngthậtkỳlạ,sựcộnghưởngcủahaitácđộng tâm lý trên lại có thể mang đến một niềm lạc quan chắc chắn.

Khinhìnthẳngvàomộttổnthấttiềmẩncóthểxảyra,chúngta lạicànghyvọngmọiviệcsẽcókhảnăngtrởnêntốtđẹphơn.

Thật ra, nếu bạn để ý kỹ những bài diễn văn của LBJ, bạn sẽ

nhậnthấycáchtiếpcậnvấnđềcủaông.ThôngđiệpcủaLBJvà thậmchílàmộtsốtừngữnhấtđịnhmàôngdùngđểnóivềViệt NamrấtgiốngvớinhữngnhậnđịnhcủaTổngthốngGeorgeW.

BushdànhchoIraq.

LBJ tuyên bố: “Không có câu trả lời dễ dàng, không có giải pháp ngay lập tức”. Trong khi đó, Bush lên tiếng như sau:

“Khôngcómộtcôngthứcthầnkỳnàochosựthànhcôngtrong cuộcchiếntạiIraq”.

Nét tương đồng trong hai suy nghĩ không phải là sản phẩm củanhữngchiasẻmangtínhcánhânhaysựđồngđiệutrongtư

tưởng chính trị, mà đó là một hệ tư tưởng chung – cả hai tổng thốngđềuđãsửdụngngônngữtheokiểuđượcdùngtrongcuộc đấugiácủaBazerman.

https://thuviensach.vn

HaivịtổngthốngcủanướcMỹđềusalầyvàocùngmộtvấnđề

vàđềukiênquyếtkhôngthoáilui.

LBJ khẳng định: “Chúng ta sẽ không thất bại. Chúng ta sẽ

khônggụcngã.Chúngtasẽkhôngđầuhàngdùlàcôngkhaihay thông qua một bản hiệp ước”. Tổng thống Bush lại quả quyết:

“Chúng ta sẽ không khuất phục. Chúng ta sẽ kiên trì giải quyết nhanhgọnđốithủvàlậplạihòabìnhtrênmảnhđấtnày”.

Vàkhiđótâmlýlạcquanbắtđầuxuấthiện.Khicuộcchiếntại Việt Nam dần trở nên mất kiểm soát, LBJ tuyên bố: “Tôi nghĩ

chúngtađãcónhiềubướctiếntriểntrongviệccốgắngxâydựng mộtchínhphủvữngvàngtrongbanămqua”.Tươngtự,khicuộc chiến tại Iraq không dẫn đến một chiến thắng dễ dàng như dự

tính, Bush đã lớn tiếng tuyên bố: “Iraq đã có đồng tiền mới, có binhđoànđầutiêncủalựclượngquânđộimới,cóchínhquyềnở

địa phương, và một Quốc hội đương nhiệm đang cố gắng thiết lậpchủquyềnquốcgia.Đâylànhữngthànhtựuđángkể”.

NhàkinhtếđạtgiảiNobelDanielKahnemanvàAmosTversky

- là những người đầu tiên phát hiện và ghi chép về hiện tượng tâm lý lo sợ thiệt hại - đã nêu ra nhận định xác đáng về hiện tượngtâmlýnàycủachúngtatrongnhữngtìnhhuốngtươngtự

nhau. Đây là những điều ông viết về trường hợp của những người theo đuổi sự nghiệp chính trị: “Dừng lại lúc này nghĩa là chấpnhậnmộttổnthấtchắcchắn,vàchọnlựanàykhôngmấy dễ dàng”. Bên cạnh đó, “tâm lý bị cuốn hút vào sự việc sẽ thôi thúcbạn,ngaycảkhicơhộithànhcônglàrấtthấpvàchiphíđể

cóthểthoáiluilàrấtcao”.

Tâmlýlosợthiệthạivốndĩcósứctácđộngrấtmạnhmẽđến con người. Và khi nó cộng hưởng với áp lực trách nhiệm của chínhbảnthânrằngphảitiếptụctheođuổinhữngđiềumìnhđã làm,haitácđộngnàytrởthànhmộtthứsứcmạnhlớnhơnnữa tácđộngtrởlạitưduyvàviệcraquyếtđịnhcủamỗingười.

Chúng ta sẽ sớm nhận ra áp lực trách nhiệm còn thường xuyênbịảnhhưởngbởimộttácđộngkhácnữa.Độnglựcnàysẽ

đưa chúng ta đến cuộc truy tìm cuối cùng: giải mã những mắt xíchbịthấtlạc.

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Chương 3

NGƯỜI LÙN HOBBIT VÀ MẮT XÍCH CÒN KHUYẾT

Tìnhhuốngnàyđãdiễnracứnhưmộttìnhtiếtbấtngờmà chúngtathườngthấytrongcácbộphim,chỉcầncóthêmđoạn nhạcnềnđầykịchtínhcủaloạtphimIndianaJonesnữalàhoàn chỉnh. Một ngày mùa thu năm 2004, tiến sĩ Dean Falk, một chuyên gia nhân chủng học - đồng thời là chuyên gia pháp lý -

đangngồilàmviệcbênmáytínhthìbấtngờchuôngđiệnthoại réo vang. Ý nghĩ đầu tiên lóe lên trong cô là: “Hy vọng không phải là nhân viên tiếp thị gọi”. Lúc này, cô không thể ngờ rằng cuộcgọiđósẽlàmthayđổicuộcđờimìnhnhiềuđếnmứcnào.

https://thuviensach.vn

Giọngmộtngườiđànôngvanglênởđầudâybênkia:

-Xinchào!TôilàDavidHamlin,tôilàmviệcởHộiĐịalýxãhội quốcgiaMỹ.–NhưthểđọcđượcsuynghĩcủatiếnsĩDeanFalk, người đàn ông nhanh chóng tiếp lời. – Ồ! Tôi không gọi để tiếp thịchotạpchícủahộiđâu.

Hamlin không giấu được vẻ háo hức trong giọng nói của mình:

-Tôiđãrấtmongđượctròchuyệnvớicôtrongsuốthaitháng qua,nhưngvìkhiấyđiềutôisắpnóivớicôkhôngđượcphépphổ

biến rộng rãi nên tôi chưa gọi cô được. May là hiện nay những lệnhcấmđóđãđượcgỡbỏ,vìvậygiờtôicóthểnóitấtcảvớicô rồi.

-Cóchắctôilàngườianhmuốntìmkhôngvậy?–Falkhỏilại.

Hamlincườilớn:

-Dĩnhiênrồi.TôivừatừIndonesiatrởvề,chúngtôiđếnđóđể

ghi hình cho chương trình truyền hình của Hội Địa lý xã hội quốcgia.TôigọiđiệntìmgặpcôvìchínhMikeMorwood-người khámphárachuyệnnày-đãgiớithiệucôchotôi.

HamlinbắtđầukểvớiFalkvềpháthiệnbấtngờcủaMorwood, một nhà nhân chủng học người Úc không mấy tiếng tăm đang thựchiệncácnghiêncứuởhònđảoxaxôiFlorestrênbiểnJava.

Sau này, Falk cho chúng tôi biết rất nhiều điều thú vị về đảo Floresvànhữnghònđảokhác:trongsuốtquátrìnhtiếnhóadài lâu,cáchònđảonàyvẫnbảotoànđượcthếcânbằngtựnhiênrất đặcbiệt.Trênđảo,nhữngsinhvậtcókíchthướcnhỏbiếnđổilớn hơn,vànhữngsinhvậtlớnlạitrởnênnhỏđi–haiquátrìnhnày kết hợp với nhau tạo nên những sinh vật có kích cỡ trung bình xấpxỉvớiloàichóchăncừuĐức.Khôngaibiếtchínhxácvìsao đảoFloreslạixảyrahiệntượngnày,nhưngcácnhàkhoahọcdự

đoán rằng đây là kết quả của quá trình thích nghi di truyền trong môi trường sống có ít loài thú ăn thịt và hạn chế về tài nguyên.Vìthựctế,saunhiềuthậpniênlàmviệcvànghiêncứu tạiFlores,cácnhànhânchủnghọcđãpháthiệnnhữngbộxương hóathạchcònsótlạicủanhữngsinhvậtngỡnhưbướcratừ Xứ

sởthầntiêncủaAlice,đólà nhữngcon thằnlằndài đếngần hai https://thuviensach.vn

mét,nhữngconchuộtcókíchthướckhổnglồvànhữngconvoi lùn.

Bên cạnh những mẫu xương hóa thạch, các nhà nhân chủng họccòntìmthấynhữngcôngcụđátinhxảo,trongđócómộtsố

công cụ có niên đại cách đây hàng trăm nghìn năm được xác địnhlàdoconngườitạora.Tuynhiên,khônghềcódấuvếtnào chứngtỏconngườitừngsinhsốngtrênhònđảonàyvàokhoảng bốnmươinghìnnămtrước.

Vàchínhtrênhònđảonày,Morwoodđãcómộtpháthiệnlớn lao,mộtkhámphámàgiớinghiêncứunhânchủnghọcđánhgiá làkhôngthểnàotinđược.KhámphácủaMorwoodkhôngnhững có thể giải thích cho những bí ẩn về sự tồn tại của các công cụ

đượctìmthấytrướcđómàcònđưaranhậnthứcvềmộtnhánh pháttriểnmớitrongquátrìnhtiếnhóacủaloàingười.

Falk không ngờ rằng khi đón nhận thông tin về phát hiện mangnhiềuýnghĩanàythìcôcũngsắpphảiđốimặtvớimộttác động tâm lý ngầm vốn từng ảnh hưởng đến giới nghiên cứu nhânchủnghọccáchđâymộtthếkỷ.Khôngchỉvậy,lựccảntâm lýnàycònthườngxuyênlàmthayđổinhậnthứccủachúngtavề

mọi người và mọi việc xung quanh. Nó khiến cho hàng trăm ngườiphớtlờmộtnghệsĩviolontàihoakhiôngbiểudiễnmiễn phí trên đường phố, khiến mọi người nghĩ rằng một loại thức uốnggiàunănglượngnàođócókhảnăngtácđộngđếnchỉsốIQ

củangườidùng,vàsaucùng,chínhlựccảnđóđãtrởthànhnhân tốgâyramộtsailầmnghiêmtrọngtronglịchsửkhoahọc.

Mặc dù chưa biết gì về những điều đó, nhưng Falk đã trở

thànhnhânchứngtrướcsựtáidiễncủamộtsựkiệnlịchsửtừng xảyra.Vàonhữngnăm1850,giớinghiêncứukhoahọctrênthế

giới đối mặt với một cuộc cách mạng. Khi di tích những mẫu xươnghóathạchcủamộtloàisinhvậtcổđượctìmthấyởthung lũng Neander nước Đức, các nhà khoa học đã hết sức nỗ lực để

tìm kiếm câu trả lời giải thích cho sự tồn tại của sinh vật này.

Đâylàmộtsinhvậtcónhữngđặctrưngrấtgầngũivớichúngta, nhưngcũngcómộtsốcấutrúctrênkhungxươnglạikhônghoàn toàngiốngvớiconngườitiếnhóa.Mẫuhóathạchnàychothấy https://thuviensach.vn

vếttíchcủamộtchiếcmũikhárõ,mộthộpsọdàyvàhìnhdáng củamộtcơthểngườilomkhom,nghĩalàrấtgầngũivớinhững gì chúng ta hình dung về người thượng cổ. Ban đầu, các nhà khoahọcsuyđoánrằngmẫuvậtnàylàbộxươngcủamộtbinh lính người Nga đã tử nạn trong các cuộc chiến thời Napoleon.

Nhưngkhixemxétvàphântíchnhữngmẫuhóathạchnàydưới lăngkínhcủaThuyếttiếnhóacủaDarwin,cácnhàkhoahọcđã phỏng đoán rằng mẫu vật này phải thuộc về tổ tiên không xa lắmcủaloàingườihiệnđại–mộtchủngngườihoàntoànmớimà ngày nay chúng ta gọi là người Neanderthal (có nguồn gốc từ

Đức).

Ởthờiđiểmđó,quátrìnhtiếnhóađượchìnhdunglàmộtquá trìnhpháttriểntheođườngthẳng(khácvớithuyếttiếnhóahiện đại xem sự tiến hóa của loài người giống như một cây phả hệ

phức tạp có nhiều nhánh). Dựa trên quan điểm này, các nhà khoa học cho rằng có một khoảng hổng tồn tại trong quá trình tiếnhóatừloàivượnngườiđếnchủngngườiNeanderthal.Việc truy tìm mắt xích còn khuyết này chính là một thử thách khó khănđốivớicácnhàkhoahọcchâuÂu,vànócũnggiannannhư

cuộctruytìmchénthánhthiêngliêngtrongtruyềnthuyết.

Nhưngbạnkhôngthểđitìmđápáncủamộtcâuđốmàkhông có chút hình dung nào về điều mình đang tìm kiếm. Các nhà khoahọcđãđưaramộtphácthảotươngtựnhưbảnđiềutracủa cảnhsátđểtruytìmsinhvậtbíẩnkia:họđãxácđịnhrằngsinh vậtnàyđãcómộtbộnãolớnnhưngvềcấutrúcbềmặtcủanão lại giống như cấu trúc của loài vượn người. Từ những luận cứ

banđầuđó,họbắtđầunhữngnghiêncứukhảocổ.

Cũngtrongthờigianđómộtsinhviêntrẻthôngminhtênlà Eugene Dubois rất hứng thú với vấn đề tiến hóa. Và quả thực, sau này chính Dubois đã phát hiện ra một trong những khám phá quan trọng nhất của mọi thời đại, chính khám phá này đã trở thành những gợi ý không ngờ đến dành cho Dean Falk và nhữngkhámpháởđảoFlorestrongthếkỷhaimươimốt.

Thờigianấy,Duboishaimươichíntuổivàđãlấybằngdượcsĩ

(vớikếtquảtốtnghiệpđứngđầulớp),lậpgiađìnhvàcómộtbé https://thuviensach.vn

gái,đồngthờitrởthànhgiáosưgiảngdạytạimộttrườngđạihọc.

Thờigianấy,cácnhàkhoahọcchâuÂuvẫntiếptụcđàobớivà tìm kiếm, nhưng không thu thập được gì thêm. Mắt xích còn khuyếtđóvẫnchưađượckhámphá.

Sau nhiều tháng nghiên cứu về các lý thuyết và các tài liệu liên quan, Eugene Dubois kết luận rằng các nhà khoa học đang tìmkiếmkhôngđúngvịtrí.Anhquyếtđịnhtạmgácsựnghiệp giảng dạy lại và đưa gia đình nhỏ của mình đến phía Đông Ấn Độ,nơirấtnhiềuditíchcònlạicủaloàivượntiềnsửđãđượctìm thấy trong nhiều năm qua. Dubois khẳng định chắc chắn đây chính là nơi mà những mắt xích còn khuyết đó đang chờ đợi đượckhámphá.

VìDuboiskhôngđượcchínhphủhaybấtkỳtổchứcnàotàitrợ

nêncuộcsốngmớicủaanhvàgiađìnhhếtsứckhókhăn.Dubois mắcbệnhsốtrét,cònđứaconmớisinhcủahaivợchồngthìqua đờivìmộtcănbệnhnhiệtđới.Côngviệcnghiêncứurấtgiannan, họthámhiểmnhữngvùngđấthoang,nhữngnơirậmrạp,đisâu vàonhữnghangđộngchưatừngcódấuchânngườivàthậmchí còn phải đối mặt với nhiều loài thú dữ. Sau ba năm miệt mài nghiên cứu, Dubois đã phát hiện ra chân lý. Tháng Mười năm 1891, nhóm nghiên cứu của Dubois thám hiểm tại vùng đất Ngawi, nơi được mệnh danh là “chốn tận cùng của xứ Java”.

Ngawilàmộtvùngđấthoangcókhíhậunóng,đượchìnhthành từnhữngđợtphuntràonhamthạchthờicổđại.

Một ngày nọ như bao ngày bình thường khác, nhóm nghiên cứu tình cờ tìm thấy một vật có hình dạng giống như một gáo dừa khô. Sau khi quan sát kỹ, mọi người nhận ra một điều bất ngờ.Đólàmộthộpsọ.Duboiskểlại:“Gầnphíabờtráidòngsông, chúng tôi khai quật được một mẫu sọ người có xương trán rất đẹp”. Hộp sọ này chắc chắn không phải của loài vượn người:

“Đồng thời, dựa theo sự hiểu biết về các loài, chúng ta có thể

phânbiệtđượchộpsọnàyvớihộpsọcủaloàitinhtinhhiệntại: thứnhấtbởivìnócókíchthướclớnhơn,vàthứhailàvìhộpsọ

nàycóvầngtráncaohơn”.

Ởgầnnơitìmthấyhộpsọ,Duboispháthiệnmộtmẫuxương https://thuviensach.vn

chân rõ ràng là có liên quan đến chiếc hộp sọ này; ắt hẳn cùng thuộcmộtngười.Xươngđùicủamẫuxươngnàychothấynóđã từngbịtổnthươngkhánặng,vếtthươngcóvẻnhưdomộtngọn mácgâyravàsauđóđãlành.Pháthiệnnàyđặcbiệtcóýnghĩa bởivìnóchothấychủnhâncủahộpsọvàkhúcxươngđãđược cộng đồng chăm sóc, bởi nếu không được chăm sóc thì vết thươngchắcchắnđãkhiếnchosinhvậtnàykhôngđilạiđượcvà khôngthểtiếptụctồntạiđếnkhivếtthươnglànhhẳn.

Duboisbiếtmìnhđangđiđúnghướng.Tấtcảmanhmốiđều dẫnđếnmộtkếtluận:đâylàmộtchủngloàitiềnsửmới,chủng loàicómứctiếnhóacaohơnloàivượnngườivàvẫnchưahoàn toàn phát triển như con người. Và đặc biệt, quá trình tiến hóa này rất giống với sự tiến hóa của loài người chúng ta. Đây quả

thậtlàmộtchủngloàiđứngthẳng.Duboisviếtvềpháthiệncủa mình: “Xương đùi của sinh vật này có cấu trúc và chức năng tươngtựnhưxươngđùicủaconngười”.Sựkhácbiệtlớnnhấtlà ởcấutrúcvàkíchthướccủahộpsọ.Hộpsọđượctìmthấycókích thướcnhỏhơnkíchthướchộpsọcủaconngườihiệnđại.Vậylà mắt xích còn khuyết đã gợi cho chúng ta những hình dung về

mộtloàisinhvậtcódángvẻcơthểgiốngngườivàcóbộnãonhỏ

hơn.

Dubois cảm thấy rất phấn chấn với phát hiện mới này. Anh ghi chép tất cả manh mối, minh họa mô hình khung xương và cẩn thận xác minh các kết quả. Nhưng phản ứng mà Dubois nhận được từ giới khoa học lại không như anh mong đợi. Một chuyêngiasaukhixemxétkíchthướchộpsọdoDuboistìmthấy đã cho rằng đấy chỉ là một trường hợp bị chứng suy giảm kích thướchộpsọ(mộtdạngrốiloạntếbàothầnkinhkhiếnhộpsọbị

teo nhỏ đi) “theo một kiểu thuôn dài bất thường”. Một ý kiến khác thì cho rằng mẫu xương hóa thạch này là của một “loài vượn khổng lồ nào đó”. Một số khác lại khẳng định hộp sọ và mẫuxươngđùinàykhôngphảicủacùngmộtcáthể.Duboiscố

gắngbảovệquanđiểmcủamình,nhưngtrongsuốtnhiềunăm, khámphácủaanhvẫnchưađượcmọingườicôngnhận.

Nếuchúngtaxemxétcâuchuyệnnàydướitácđộngcủahiện https://thuviensach.vn

tượng tâm lý sa đà vào những suy nghĩ đã được tạo dựng chắc chắntrướcđó,nhưđãđềcậpởnhữngchươngtrước,chúngtasẽ

hiểu được vì sao các nhà khoa học lại phủ nhận phát hiện của Dubois.Vàothờiđiểmđó,giớinghiêncứunhânchủnghọcđều savàolốimòncủanhữngquanđiểmcứngnhắcvềtiếnhóa.Câu chuyệnvềmộtsinhvậtthuộcchủngloàingườicóbộnãonhỏ,di chuyểnbằnghaichânvàsốngtheocộngđồngrõrànglàkhông phù hợp với quan điểm đương thời. Như vậy, việc phủ nhận khámphácủaDuboisvàchorằngpháthiệncủaanhchỉlàmẫu hài cốt của một người dị thường, hoặc một loài vượn lạ sẽ dễ

dàng hơn rất nhiều so với việc phải thay đổi một lý thuyết lâu đờivềquátrìnhtiếnhóacủaloàingười.

Trướcphảnứngcủamọingười,Duboiscảmthấybịxúcphạm.

Anhtựhàomìnhlàmộtnhàkhoahọc,vàanhhyvọngcácnhà khoa học khác sẽ tôn trọng cũng như chấp nhận phương pháp luậnchặtchẽvàlogiccủamình.Dùgìđinữa,anhvẫncẩnthận ghi chép cụ thể về quá trình nghiên cứu và minh họa các mẫu xươngtìmthấytronglúckhaiquật.Vàmẫuvậthóathạch,một trong những khám phá vĩ đại nhất trong lịch sử ngành nhân chủnghọcnày,chínhlàmẫuvậtđạidiệnchochủngloàingười đứngthẳng(tênkhoahọclà Homoerectus)nhưngàynaychúng tađãbiết,khiđóđãđượclưugiữtrongnhàcủaDuboissuốtvài chụcnăm.

Phản ứng của các nhà khoa học đối với Dubois vào thế kỷ

mười chín là một chìa khóa then chốt giúp chúng ta tìm hiểu mộttácđộngtâmlýkhác.Nhữngphảnứngđócóthểđượcgiải thíchmộtphầnlàdoniềmtincốhữuvàothuyếttiếnhóađãcó trướcđó,mộtphầnlàdocáctácđộngtâmlýkhácđãtồntạivà tạo nên phản ứng này. Đây chính là lúc tâm lý bảo thủ kết hợp với hiện tượng quy kết giá trị; đó chính là xu hướng chúng ta thườngphánxétmộtngười,mộtsựviệcdựavàonhữngđánhgiá quykếtmàkhôngdựatrêncácthôngtinkháchquan.

Đểhiểuđượchiệntượngquykếtgiátrịđãdiễnravàtácđộng như thế nào đến giới nghiên cứu nhân chủng học trong câu chuyệnkểtrên,chúngtahãyghéđếnmộtsângatàuđiệnngầm https://thuviensach.vn

ở thủ đô Washington của Mỹ thời hiện đại. Vào một buổi sáng tháng Giêng năm 2007, sân ga tàu điện ngầm bên dưới trung tâm thương mại L’Enfant Plaza chợt vang lên tiếng nhạc du dương, lãng đãng. Chính xác lúc ấy là 7 giờ 51 phút sáng, ngay trong giờ cao điểm. Một người đàn ông mặc bộ đồ jeans với vẻ

ngoài bình thường, đầu đội chiếc mũ của vận động viên bóng chày,bấtngờxuấthiệnvàlấycâyđànviolontrịgiá3,5triệuđô-la từ trong túi đựng, bắt đầu dạo những khúc nhạc đầu tiên.

NgườiđànôngđóchínhlàJoshuaBell,mộttrongnhữngnghệsĩ

violontàihoanhấtthờiđại,ngườithườngxuyênbiểudiễntrước hàng ngàn khán giả trong những phòng hòa nhạc vào loại bậc nhất.JoshuaBellxuấthiệnnhưmộtngườivôdanhtrướcnhững hành khách đi tàu điện ngầm do ông đang tham gia vào một cuộcnghiêncứubímậtcủatờ WashingtonPost.

BuổibiểudiễncủaBellbắtđầubằngbảnsonatevàcáctổkhúc độc tấu dành cho violon của Bach - một trong những bản nhạc khóchơinhấtđượcsoạnchonhạccụnày.Buổibiểudiễnvẫntiếp tục suốt hơn bốn mươi phút nữa nhưng quang cảnh buổi sáng thángGiêngtạisângatàuđiệnngầmvẫnkhôngchútthayđổi.

Khônghềcómộttràngvỗtaytánthưởngnàovanglên.Vàcũng không có ánh sáng chớp lóe của các camera. Một trong những nghệsĩviolonnổitiếngnhấtthếgiớiđangchơinhạcmiễnphítại sân ga tàu điện ngầm mà không một ai tỏ vẻ quan tâm đến cả.

Trong khoảng 1.097 người đi ngang qua Bell, hầu như không mộtaidừnglại.Mộtngườiđànônglắngnghebảnnhạcvàiphút, mộtđôithanhniêngiươngmắtnhìnthẳngngườinhạcsĩvàmột phụ nữ bất ngờ nhận ra Bell đã nhìn ông chằm chằm vì kinh ngạc.

Lúcnày,hànhkháchđitàuđiệnngầmcólẽquábậnrộnnên khônghềchúýđếnBell.Nhưngrõrànglànếucócáctaymáyđi săntinhaynếucóngườibiếtđếnngườinghệsĩtàihoanàythìít nhấtcũngsẽcó mộtvài ngườidừnglạiđểlắngnghe.Nhưnghãy xemcáchJoshuaBellxuấthiệntrướccáchànhkháchđitàuđiện ngầm. Ông không hề chải chuốt ngoại hình của mình, cũng khôngđứngtrênbụccaođểbiểudiễn.Dùvớichủýhaymụctiêu https://thuviensach.vn

nàođinữathìBellcũngtrônggiốngmộtngườibìnhthường,một nghệ sĩ biểu diễn trên đường phố. Tuy tiếng nhạc của ông thể

hiện kỹ thuật điêu luyện vượt trội, nhưng vẻ bề ngoài lại xóa nhòa tất cả. Vì không nhận ra Bell, mọi người đã đánh giá buổi biểudiễnnàydựatrênnhữngđiềuhọtậnmắttrôngthấy-một chiếcmũbóngchày,bộđồjeans,vàkhônggianlàtạisângatàu điệnngầm.HọcứđilướtquaBell,thậmchíhầunhưkhôngmột ai nhìn về phía ông. Thế là thay vì được thưởng thức một buổi biểu diễn âm nhạc tuyệt vời thì chính họ lại chỉ nghe vang lên trongtaimìnhthứâmnhạcđườngphốhọvốnkhôngcoitrọng.

Những hành khách bỏ qua buổi biểu diễn của Bell đã rơi vào hiện tượng tâm lý quy kết giá trị, tương tự trường hợp các nhà nhânchủnghọckhihọphủnhậnkhámphácủaDubois.Tấtcả

manhmốiliênquanđếnmẫuhóathạchdoDuboistìmthấyđều bịcộngđồngkhoahọcđánhgiálàkhôngcógiátrị,đơngiảnchỉ

vì Dubois - người khám phá điều quan trọng này chỉ là một ngườibìnhthườngkhôngchúttiếngtăm.Cácnhàkhoahọcchâu Âu đã đặt mình ở vị trí quá cao khi xem xét kết quả khảo cổ ở

“chốn tận cùng của xứ Java”. Tình huống này cũng giống như

Dubois đang cầm một chiếc đàn violon Stradivarius trong tay nhưngkhônghềđượcaichúýđếnbởivìôngđangđộichiếcmũ

củavậnđộngviênbóngchày,khoáctrênngườimộtbộđồjeans vàđứngtạisângatàuđiệnngầm.

Tuyvậy,việccácnhàkhoahọcvàhànhkháchtrênsângacó phảnứngnhưvậycũnglàđiềudễhiểu.Nóitómlại,hiệntượng quykếtgiátrịđãdiễnranhưmộtphímtắttâmlýđểđánhgiágiá trịcủasựchúýởmỗingười.Khichúngtađốidiệnvớimộtvật thể,mộtngườihoặcmộttìnhhuống,giátrịbanđầumàchúngta quykếtsẽđịnhhìnhquanniệmsaunàycủachúngtadànhcho đốitượngđó.Chẳnghạn,hãytưởngtượngkhibạnlụctungmột chiếctủbịvứtbỏbênđường,cóbaogiờbạnnghĩđólàmộtbáu vậthiếmcóhaykhông?Haybạnphảnứngbằngmộtcáiđáchân và cho rằng chiếc tủ này ắt hẳn bị hư hỏng rồi? Tương tự như

vậy,chúngtacũngthườngkhôngchútâmđếnlờikhuyênhayý tưởngcủamộtngười bìnhthường vàvôtưnghetheolờikhuyên https://thuviensach.vn

củamộtngườiđứccaovọngtrọng.

Tuynhiên,điềuđócũngkhôngcónghĩalàdanhhiệucủamột ngườikhôngnóilênbấtkỳđiềugìhoặcgiácảsảnphẩmkhông giúpbạnxácđịnhđượcgiátrịthậtcủanó.Nhưngnếuchỉtinvào bảng giá được niêm yết (dù là ngang giá hay không ngang giá) thìchínhchúngtađãthỏahiệpvớitưduylýtínhcủamình.Hãy nghe câu chuyện về phản ứng của các du khách đến thăm đảo ConeyvàđếncửahàngthựcphẩmmớikhaitrươngcủaNathan Handwerker.Khibắtđầusựnghiệpkinhdoanhvàonăm1916, ngườididângốcBaLannàyđãquyếtđịnhbánhàngvớigiáthấp hơngiáthịtrường.Cáccửahàngkhácđềuđểgiá10xuchomột chiếc bánh hot dog, vốn là món ăn quen thuộc ở đảo Coney, trongkhiđóHandwerkerchỉtreogiá5xuchonhữngsảnphẩm đượclàmtheocôngthứcquenthuộccủavợông.Dùrằngnhững chiếchotdogcủaHandwerkercũngthơmngon(đượclàmtừthịt bòtươinguyênchất)nhưbánhcủacáccửahàngđốithủ,nhưng ônghầunhưkhôngthểthuhútđượckháchđếnvớicửahàngcủa mình. Những du khách đến đảo Coney đã nhìn những chiếc bánh hot dog có giá niêm yết chỉ bằng nửa giá thị trường này nhưmộtloạithứcăndướichuẩnvàcònhoàinghirằngcóphải ôngđãsửdụngnhữngnguyênliệurẻtiềnhaychấtlượngkémđể

làm bánh hay không. Và mọi việc càng tồi tệ hơn khi Handwerkerquyếtđịnhtặngthêmnướcxốthoặcvàilátthịtbò vàobánh;doanhthubánhàngchẳngnhữngkhôngtănglênmà tâmlýquykếtgiátrịởngườitiêudùngcàngpháthuysứcmạnh.

MãichođếnkhiHandwerkernghĩramộtýtưởngthôngminh khác,ôngmớicóthểlàmchodoanhsốbánhàngởcửahàngcủa mìnhđượccảithiện.Ôngthuêcácbácsĩởmộtbệnhviệngầnđó đứngcạnhcửahàngcủaôngvàthưởngthứcnhữngchiếcbánh hotdogtronglúcvẫnđangmặcáoblousetrắngvàđeoốngnghe.

Thường thì mọi người vẫn đặt trọn niềm tin vào các bác sĩ nên kháchhàngnghĩrằngnếubácsĩcũngdùngmónănđónghĩalà mónnàytốtchosứckhỏe.Họbắtđầuđếnmuabánhởcửahàng củaHandwerkervàthươnghiệu“HotdognổitiếngcủaNathan”

rađờitừđó.Câuchuyệnđặtrachochúngtacâuhỏi:liệuđãbao https://thuviensach.vn

nhiêulầnchúngtabỏlỡnhữngthứthựcsựcógiátrịchỉvìtâm lýphánxéttheokiểuquychụpcủamình?

Nhưng những định kiến cũng mang hai ý nghĩa rõ rệt. Như

chúng ta đã biết, hiện tượng quy kết giá trị xảy ra với Eugene Dubois đã khiến giới nghiên cứu khoa học phủ nhận phát hiện củaanhvàxemanhnhưmộtkẻbấttàisáorỗng.Saukhámphá vĩđạicủaDubois,rấtnhiềumẫuhóathạchkháccủangườitiền sửđãđượctìmthấykhắpthếgiới.NhưngnướcAnhvẫnkhông công bố khám phá của Dubois mà đợi cho đến khi Charles Dawsonxuấthiện…

Khác với Dubois là một nhà khoa học người Hà Lan không mấytiếngtăm,khiấyDawsonđãlàmộtnhànghiêncứungười Anhnổitiếng,từngđượcđềcửvàoHộiĐịalýxãhộiLuânĐôn.

Dawsontừngkểvớiđồngnghiệpcủamìnhrằngôngđãbòtrườn dọctheomộtconđườngbẩnthỉubênngoàiPiltdownCommonở

Sussexvàtìnhcờpháthiệnmộtvậtthểrắn.Vậtthểnàyrõràng khôngthểthuộcvềthếgiớihiệnđại,thếnênDawsonđãtìmhỏi những người đào mương gần đó. Họ xác nhận đã đào thấy vật nàyvànémnótrênđường.

Dawsonchobiếtôngthườngxuyênđếngặpnhữngcôngnhân đào đường, và một lần nọ, họ đã cho ông một hộp sọ người.

Nhiều tháng sau đó, rất nhiều mảnh hộp sọ bí ẩn với bộ xương hàm còn nguyên vẹn đã xuất hiện. Từ những mảnh di vật này, DawsonmangtấtcảđếnbảotàngLuânĐôn.Saukhitínhtoán, ôngđặtmộtchiếcrăngcủamộtloàivoicổvàobộxươnghàmvà phỏngđoánmẫuvậtnàycólẽđúnglàmộtcưdântiềnsửsống langthangtrênvùngđồngcỏxa-vannướcAnh.

ĐiềuquantrọngchúngtacầnlưuýrằngmẫuvậtmàDawson đưaralàngụytạo(mẫuvậtnàyđượcđặttênlàngười Piltdown).

BởivìhộpsọđượctìmthấylàcủamộtngườisốngvàothờiTrung cổnhưngđãđượcphủmộtlớpsơnmàunâuđểchorakếtquảlà mộtsốtuổilớnhơnrấtnhiều.Bộxươnghàmlàcủamộtloàiđười ươi hiện đại mà những chiếc răng đã được mài giũa để trông khácbiệtđi.KhôngcầnphảilàSherlockHolmesthìchúngtavẫn cóthểnhậnramẫunghiêncứucủaDawsonlàđồgiả.

https://thuviensach.vn

Đểmôtảđúngnhấthìnhdángđượccholàngười Piltdown thì chỉ cần xem các đặc điểm của nhân vật hoạt hình Homer Simpson.TheoghichépcủangườiphụtráchBảotàngLịchsửtự

nhiên Anh, Piltdown “có dáng đi khập khiễng, di chuyển bằng cách kéo lê chân, nhưng bộ não và hộp sọ của nó rất giống với củaconngườivàchỉcònsótlạimộtvàiđặcđiểmcủaloàivượn ngườimàthôi”.

Nhưng khi các nhà khoa học Anh xem xét mẫu vật của Dawson,họhoàntoànkhôngnghingờgìmẫuvậtngụytạonày.

Họphấnkhíchtrướcmộtkhámphámớibởivìpháthiệnnàyxác nhậnchohainiềmtinđãđượcấpủbấylâunay.Thứnhất,người Piltdown chứng minh cho quan điểm nền văn minh của loài ngườibắtnguồntừnướcAnh.Mộtnhànhânchủnghọcđãhãnh diệnlêntiếng:“TôithậtsựvuisướngkhinghĩrằngnướcAnhlà cái nôi trong quá trình tiến hóa của loài người”. Các nhà khoa học tỏ ra rất thiện cảm với mẫu hóa thạch được tìm thấy. Họ

xemngườiPiltdownlàtổtiênởthờicổđại, mộtconngườitừbuổi bình minh của nhân loại. Một cái trụ thẳng đứng đã được dựng lên ngay tại rãnh mương mà Dawson tuyên bố đã tìm thấy các mẫuxương,trênthâncộtkhắcdòngchữngạonghễ:“Chínhnơi đây ngài Charles Dawson đã tìm thấy mẫu hóa thạch hộp sọ

ngườiPiltdown”.

Ngoài ra, người Piltdown cũng xác nhận quan điểm của các nhàkhoahọcrằngmắtxíchcònkhuyếttrongquátrìnhtiếnhóa củaloàingườichúngtaắthẳnphảicóbộnãopháttriểnnhưcủa conngườinhưngvẫncònnhữngđặcđiểmcủaloàivượnngười.

Giá mà mẫu hóa thạch người đứng thẳng của Dubois nhận đượcdùchỉmộtnửanhữnglờitándươngnhưthế.Đángbuồnlà córấtítnhànhânchủnghọcchấpnhậnkếtquảnghiêncứucủa Dubois.Ngượclại,ngườiPiltdownlạiđượcđôngđảogiớinghiên cứukhoahọctônvinh.Tuynhiên,maymắnlàchỉvàithậpniên sauđó,vàonăm1952,giớikhoahọccuốicùngcũngphảibácbỏ

mẫuvậtngụytạocủaDawson.

Vì sao cả cộng đồng khoa học lại phủ nhận khám phá vĩ đại của Dubois và tôn vinh sai lầm của Dawson? Một lần nữa, hiện https://thuviensach.vn

tượngquykếtgiátrịlạikhẳngđịnhsứcảnhhưởngcủanó.Nếu Dubois khoác lên người chiếc mũ của vận động viên chơi bóng chàyvàbộquầnáojeansthìDawsonlạiđượcphụctrangcầukỳ

trong bộ lễ phục trang trọng trong nhà hát. Nói cách khác, Dawson chính là biểu tượng của danh tiếng và sự vượt trội, những khám phá của ông mặc nhiên được công nhận có giá trị

cao.Mặtkhác,Dawsonkhẳngđịnhôngđãtìmthấycácmẫuvật khảo cổ ngay trên lãnh thổ nước Anh chứ không phải ở “chốn tận cùng của xứ Java” và hộp sọ được tuyên bố là của người Piltdown thì khá lớn và có nhiều khác biệt so với kích thước tương đối nhỏ (và giống với loài vượn người) của hộp sọ do Duboistìmthấy.

Trong khi phần lớn chúng ta có thể dễ dàng phân biệt một mẫuhóathạchthậtsựvớimộthộpsọđượcnhuộmmàuthìhãy đặt mình vào vị trí của các nhà khoa học Anh thì khi ấy, tất cả

cáccơquancóthẩmquyềnđềucoitrọngvàtônvinhkhámphá củaDawson.Giớitruyềnthôngtỏraphấnkhíchvàbanlãnhđạo củabảotàngAnhđãlêntiếngbảotrợchocuộcnghiêncứu.Khi chúngtađãxácđịnhgiátrịcủamộtngườihoặcmộtsựviệcrồi thìnhữngquanđiểmxuấthiệnsauđócủachúngtasẽbịnhững địnhkiếnsẵncóchiphốiđángkể.Sứcảnhhưởngcủahiệntượng quykếtgiátrịtácđộngđếnchúngtarấtlớn,ngaycảkhinhững giá trị đó được mặc định theo hướng tiêu cực và độc đoán. Để

hiểurõhơnquátrìnhnày,chúngtahãyghéthămmộtnhómcác nhà kinh tế tiến hành một thí nghiệm có sử dụng SoBe AdrenalineRush-mộtthứcuốngđượckhẳngđịnhcótácdụng giatăngcảmxúctinhthần.Đểxácđịnhmứcđộtácđộngcủaloại thức uống này lên cảm xúc, các nhà nghiên cứu đã đưa ra một thử thách về ngôn ngữ trong ba mươi phút cho đối tượng được khảosátlàbanhómsinhviên.

Nhóm thứ nhất, nhóm đối chứng, họ tham gia cuộc khảo sát mà không uống SoBe. Nhóm thứ hai được thông báo về tính năng gia tăng chỉ số thông minh của SoBe, được uống thử loại thức uống này và được yêu cầu xem một đoạn băng trong lúc chờ đợi hoạt chất trong SoBe phát huy tác dụng. Các sinh viên https://thuviensach.vn

nàycũngđượcyêucầukývàomộtmẫuxácnhậnđồngýchocác nhànghiêncứutínhphí2,89đô-lachomộtchaiSoBevàtrừvào tài khoản của họ ở trường đại học. Chúng ta sẽ gọi nhóm sinh viên thứ hai là nhóm phấn khích. Và nhóm sinh viên cuối cùng cũngđượcgiớithiệuvềtínhnăngcủaSoBenhưnghọđượcthông báorằngtrườngđạihọcnhậnđượcưuđãigiảmgiávàvìvậycác sinhviênchỉphảichịuphí89xuchomộtchaiSoBe.Chúngtasẽ

gọinhómthứbalà nhómđượcgiáhời.

Kếtquảcủacuộckhảosátđãmangđếnnhiềuđiềubấtngờ.So vớinhữngngườikhônguốngSoBe ,nhómphấnkhích cógiatăng chỉ số cảm xúc nhưng không nhiều lắm. Tuy nhiên, trước khi chạy ngay ra cửa hàng và mua một chai SoBe để thử ngay tính năng kỳ diệu của nó, bạn cần biết rằng nhóm sinh viên thứ ba, nhữngngườiđượctrảinghiệmSoBevớigiáhời,lạiphảnứngrất tệ so với cả nhóm phấn khích và nhóm không được thử SoBe.

CùngmộtloạithứcuốngSoBeđượcmangrathửnghiệm,nhưng chính giátrị màcácsinhviênquykếtcholoạithứcuốngnàyđã tạorasựkhácbiệttrongkếtquảkhảosát.Thậtđángngạcnhiên: nhómsửdụngSoBenhưngphảitrảphícaocóphảnứngtốthơn trongkhinhómsửdụngSoBenhưngtrảmứcphíthấphơnlạicó phảnứnglềmềhơn.

DanAriely,mộttrongcáctácgiảcủacuộcnghiêncứu,nóivới chúngtôi:“Điềuđángnóichínhlàsựkỳvọnglàmthayđổithực tếmàchúngtađangsốngvàđốimặt”.Giátrịmàchúngtaquy kếtchomộtsựvật,sựviệctácđộngđángkểđếncáchnhìncủa chúng ta về sự vật, sự việc đó. “Khi nhận được ưu đãi giảm giá chomộtmónhàng,sựkỳvọngtíchcựctrongbạnmấtđi”.Vàkhi đã quy kết một giá trị cho một sự việc, chúng ta rất khó nhìn nhậnsựviệcđótheomộthướngkhác.

Khi Joshua Bell khoác lên mình bộ trang phục sang trọng và biểu diễn tại hội trường nhà hát, thì tài năng của ông lại nhận được sự tưởng thưởng của khán giả. Nhưng khi Bell cũng chơi loạinhạccụđó,cũngbảnnhạcđónhưng“hạmình”biểudiễnở

sângatàuđiệnngầmthìôngchỉđượcmọingườinhìnnhưmột nghệsĩđườngphố.Bấtkỳlúcnàochúngtabịđặtvàotìnhhuống https://thuviensach.vn

phải phán xét, hiện tượng quy kết giá trị sẽ đóng một vai trò quantrọngvàthườngtácđộngđếnphảnứngcủachúngtatrước mộtngườihaymộtsựvật.Chẳnghạnnhưđốivớimộtbộphim tuychưaxemquanhưngbạnđãnhậnđượcnhữnglờinhậnxét về bộ phim đó thì ít nhiều bạn cũng hình thành một số nhận địnhbanđầuvềnó.Thậmchíđốivớinhữngthútiêukhiểnhay giảitrícủachínhmình,chúngtacũngkhôngthoátkhỏitầmảnh hưởng của hiện tượng tâm lý này. Điều này có vẻ đã phủ nhận quan điểm của Shakespeare: hoa hồng dù được gọi bằng tên gì thìvẫnthơmngàongạt.

ĐếnColumbus–thủphủcủabangOhio,nơitọalạctrườngĐại họcbangOhio,bạnsẽkhôngtìmthấymộtnhàhátnàonhưkiểu nhàhátBroadway(1). Tuy nhiên, các sinh viên cũng như người dân nơi đây đều rất hài lòng và yêu thích các chương trình của NhàhátbangOhio.Chỉvới15đô-la,bấtkỳkhángiảmộđiệunào cũng có thể mua được vé trọn gói và được thưởng thức tất cả

mười chương trình trong lịch diễn của sáu tháng sau đó. Sáu mươikhángiảđầutiênđếnmuavéxemháttrọngóivôtìnhtrở

thành vai chính trong một cuộc nghiên cứu kinh tế mà không được báo trước. Nhóm điều hành cuộc nghiên cứu giải thích:

“Saukhingườimuayêucầumuamộtvéxemháttrọngói,người bánvésẽbánchohọmộttrongbaloạivétrướcđóđãđượcsắp xếp ngẫu nhiên”. Một phần ba số vé bán ra là loại vé thông thường cho phép người mua đến xem thường xuyên các suất diễnvớigiávévừađúng15đô-la;mộtphầnbasốvéđượcgiảm giá2đô-lamỗivé;vàmộtphầnbacònlạiđượcưuđãigiảmgiá đến7đô-lachomỗilượtmua.

Những người mua vé với giá rẻ hơn được cho biết lý do của việc giảm giá là bắt nguồn từ chiến dịch giảm giá của nhà hát.

Tuy nhiên, cả ba loại vé trên đều được sắp xếp những chỗ ngồi ưutiênnhưnhau.

Có vẻ mức giá mà chúng ta bỏ ra để mua vé ảnh hưởng rất nhiều đến thái độ yêu thích của chúng ta đối với các buổi biểu diễn.Dùrấtkhóđểđánhgiágiátrịmàcáckhángiảnhậnđịnhvề

một vở kịch vì chúng ta không biết được họ vỗ tay tán thưởng cuồngnhiệtnhưthếnàohoặcmỗingườiđãcốgắngnởnụcười https://thuviensach.vn

ra sao, nhưng chúng ta có thể dựa vào tần suất trở lại nhà hát củahọsaumỗibuổibiểudiễn.

Nhưcácnhànghiêncứuđãchobiết:tấtcảnhữngngườiđến nhà hát đều được chuẩn bị chỗ ngồi tiện nghi như nhau trong suốt mười vở kịch của suất diễn.Dưới lăng kính duy lý của các nhàkinhtếhọc:tấtcảkhángiảsẽcócùngmứcđộhứngthúvà sẵnsàngđếnxemcácvởkịchtiếptheo.

Nhưng những khán giả phải chi đúng 15 đô-la cho một vé trọngóiđãtiếptụcđếnxemcácbuổibiểudiễnsauđónhiềuhơn những người nhận được ưu đãi giảm giá. Có thể giải thích hiện tượngnàynhưsau:nhữngngườicầmtấmvécógiá15đô-lacho rằngmỗilầnđếnxemmộtbuổibiểudiễnsẽbùdầntổngsốtiền bỏ ra mua tấm vé trọn gói ban đầu. Do vậy, họ đến nhà hát để

xemnhiềuvởkịchhơnbởivìmứcđầutưcủahọcaohơn.Nhưng không có sai khác nhiều giữa mức độ đi xem biểu diễn của hai đốitượngmuavécònlại.Nếunghĩrằngtâmlýmuốnbồihoàn số tiền mua vé ban đầu chỉ là tác động duy nhất, thì bạn hoàn toàncóthểhyvọngnhómkhángiảnhậnđượcmứcưuđãi7đô-lasẽchấpnhậnbỏquanhiềubuổibiểudiễnhơnnhómkhángiả

nhậnđượcưuđãi2đô-la.Nhưngđâychưaphảilàvấnđề.Mức độđượcgiảmgiákhôngảnhhưởngđếnhànhvicủangườimua vémàđiềutácđộngđếnhainhómkhángiảnàychínhlàviệchọ

đãnhậnđượcưuđãihơnmộtsốngườicònlại.Tâmlýquykếtgiá trịxuấthiệnkhihọcầmtrongtaytấmvéđượcgiảmgiá:Bấtkể

mức giảm là bao nhiêu thì họ cũng đã đánh giá thấp tấm vé và chấtlượngcủabuổibiểudiễn.

Saukhiđãtìmhiểutâmlýquykếtgiátrịảnhhưởngnhưthế

nào đến khả năng phán xét của các nhà nhân chủng học, hành kháchđitàuđiệnngầm,nhữngngườimuahotdog,nhữngngười thửnướcuốngSoBevàcáckhángiảmuavéxemkịch,chúngta hãytrởlạivớicâuchuyệncủaDeanFalkvàkhámphávĩđạitại đảoFlores.Khoahọcđãchứngkiếnnhiềusựthayđổikểtừthời củaDuboisvàDawson,nhưngchúngtađãthấythấtbạicủamẫu vậtngườiPiltdownvàsựtiếnbộcủacáckỹthuậtmớivẫnkhông làm cho các nhà nhân chủng học hiện đại thoát khỏi sức ảnh https://thuviensach.vn

hưởngcủatâmlýquykếtgiátrị.

ThôngtinbấtngờmàDavidHamlincủahộiĐịalýxãhộiquốc giaMỹchiasẻvớiFalklàviệcMikeMorwoodđãkhámpháraailà ngườiđãtạonênnhữngcôngcụđátinhxảođượctìmthấytrên đảoFlores.Cóvẻnhưhònđảonàykhôngchỉlànơisinhsốngcủa loàithằnlằnhayloàivoimàcònlànơisinhsốngcủamộtchủng loàingườinhỏbé.Chínhchủngloàikhôngđượcbiếtđếnnàyđã sử dụng những công cụ bí ẩn được tìm thấy để săn bắt những convoilùn.

Nếusựtồntạicủachủngloàingườibíẩn(thườngđượcgọilà ngườilùnHobbit)cótênkhoahọclà Homofloresiensis nàyđược xácnhậnthìmộtsốnghivấnsẽđượcsángtỏ,bởitrướcđâycác nhà khoa học chưa từng phát hiện một chủng loài người hoặc mộtloàivượnngườinàotừngxuấthiệntrênđảoFlores.Nhưng điềuthúvịhơnchínhlàkhámphánàyđãcungcấpnhiềuthông tinquýgiáchocâuchuyệnvềquátrìnhtiếnhóacủaloàingười: loài người và người lùn Hobbit cùng tồn tại trong thời gian khoảngmườihainghìnnămtrước–rấtlâusaukhitấtcảnhững chủngloàihọngườikhácbaogồmcảngườiNeanderthalbịtuyệt chủng.

Mặc dù rất phấn khích với khám phá này nhưng Falk hiểu rằngcônêntiếpnhậnvấnđềmộtcáchkháchquanvàcẩntrọng.

Cô trả lời với Hội Địa lý quốc gia: “Câu chuyện này mang rất nhiềuýnghĩaquantrọng,chínhvìvậynóđòihỏisựchínhxác tuyệtđối”.Sauđó,Falkđãthamgiacùngmộtnhómnghiêncứu ở St. Louis để tiến hành xác minh về sự tồn tại của người lùn Hobbit.

Một lần nữa, vấn đề then chốt của cuộc điều tra chính là bộ

não. Falk hy vọng làm sáng tỏ mọi việc bằng cách tái tạo hình dạng cấu trúc não bằng phương pháp endocast. Cô giải thích:

“Phươngpháp endocast chophépphântíchnhữngtếbàonãocòn sótlạitrênthànhvỏnão”.Kếtquảphântíchsẽghinhậnđầyđủ

các tì vết trên não mà theo Falk “có thể mang lại câu trả lời và nhiềuýnghĩaquantrọng”.

Mặcdùkhôngphảitoànbộmẫuhộpsọđềucònđủcácchitiết https://thuviensach.vn

đểtiếnhànhphântích,nhưngrấtmay,“ngườiHobbitđãmang đếnchochúngtamộtkếtquảphântíchthậtkỳdiệu.”–Falknói vớichúngtôi.

Bạncóthểtưởngtượngrằngcácnhàkhoahọcđãhồihộpnhư

thế nào khi bảng phân tích endocast hoàn thành. Phần thú vị

nhấtcủamôhìnhtáitạobộnãochínhlàmộtmấunhỏngayphía đầu chóp trước khẳng định sự tồn tại của xương trán phía trên mũi–vùngnàyđượcđịnhvịlàvùngBA10(BrodmannArea10).

Đây là một phát hiện quan trọng, bởi vì vùng BA10 “là một sự

pháttriểnbậccaotrongcấutrúcnãobộcủaconngườihiệnđại”.

Falk nói thêm: “Đó là nơi hình thành tư duy, lên kế hoạch, suy nghĩ và mơ mộng”. Việc người lùn Hobbit sớm hoàn thiện và pháttriểnvùngnãoBA10chothấyhọcókhảnăngsuynghĩtrừu tượng.

Falkrấtbấtngờvớikếtquảnày:“Tôichưatừngthấymộtsự

kếthợpnhưvậytrongbấtkỳbộnãonàotrướcđây,vìvậychúng tôi chỉ có thể nói rằng đây thật sự là một bộ não có kích thước nhỏ nhưng lại là một bộ não phi thường”. Nhận định của Falk hứahẹnmanglạinhiềuýnghĩaquantrọngkhác.Nhưngnhóm nghiên cứu vẫn chưa hoàn toàn công nhận sự tồn tại của một chủngloàingườimới.Falkgiảithíchrằngđểcóthểkhẳngđịnh chính xác, họ cần phải so sánh bảng phân tích endocast của ngườilùnHobbitvớicácmẫuvậtsau:“mộtphụnữthấpbé,một convượncái,mộtngườiphụnữbìnhthường,mộtphụnữthuộc chủngloài ngườiđứngthẳng vàthậmchímộtngườimắcchứng suygiảmkíchthướchộpsọbởimộtsốngườichorằngngườilùn Hobbitkhôngcóthậtmàchỉlàmộtngườithuộcchủngloài người khôn ngoan (Homo sapiens) nhưng bị suy giảm chức năng do bệnhlý”.

Cuộcthửnghiệmbắtđầudiễnra.Falknói:“Tôixemxéttấtcả

cáckếtquảphântíchđượcđặtxungquanhvàbảngendocastcủa người lùn Hobbit đặt ngay vị trí trung tâm. Hình ảnh trên kết quảendocastchothấybộnãocủangườilùnHobbitrấtgiốngbộ

nãocủachủngloàingườiđứngthẳng( Homoerectus).Nócũngcó vàiđặcđiểmtươngtựvớicácchủngloàingườitiềnsửkhác.Tôi https://thuviensach.vn

nhớ đã chia sẻ kết quả này với David Hamlin và đó là khoảnh khắctuyệtvờinhất”.

Falk và nhóm nghiên cứu tiến hành các phép đo lường, tính toán và ghi chép các kết quả tìm được để công bố trên tạp chí Science.Quanhiềulầnkiểmtragắtgaovàphântíchnhữngkhả

năng có thể xảy ra, cuối cùng Falk đã đoan chắc: “Dựa trên kết quả nghiên cứu của nhóm và của các nhà khoa học khác, tôi khẳngđịnhsựtồntạicủangườilùnHobbit,vàđâyhoàntoànlà một chủng loài mới thuộc họ người”. Nói cách khác, người lùn Hobbit có kích thước bộ não nhỏ hơn những chủng loài người nguyênthủykhácbởivìhọsốngtáchbiệttrênđảo.Falkkhông giấuđượcniềmphấnkhởi:“HìnhdạngcơthểngườilùnHobbit rấtđặcbiệt,cấutrúcbộnãocủahọcũngrấtđặcbiệt. Trướcđây chưatừng cómộtpháthiệnnàotươngtựnhưthế”.

Nhưng thay vì tôn vinh khám phá vĩ đại này, các nhà nhân chủnghọchiệnđạithuộcnhữngtrườngđạihọcvàcácbảotàng ởÚc,IndonesiavàMỹmộtlầnnữalạisavàotâmlýquykếtgiá trị.Họdựavàolịchsửnhânchủnghọcđểkiênquyếtbácbỏsự

tồn tại của người lùn Hobbit. Họ khăng khăng đó chỉ là một ngườibìnhthườngnhưngbịhộichứngsuygiảmkíchthứchộp sọ.Mọiviệcdiễnratươngtựnhưđãtừngxảyđếnvớitrườnghợp của Eugne Dubois hơn một thế kỷ trước. Falk kể lại: “Tôi thấy khángạcnhiêntrướcphảnứngcủamọingườibởivìtôichorằng tôilàmộtngườicủakhoahọc.Tôinghĩ:‘Bâygiờđãlànăm2004.

Chúng ta đã biết thêm được rất nhiều kể từ giai đoạn người Neanderthal’. Vì thế tôi cảm thấy bất ngờ trước phản ứng tiêu cựcvàcáccuộctranhcãicủamọingười–đôilúctrởnênquáthô tục”.

Giờđây,việccácnhànhânchủnghọcđặtnghivấnvềcácphát hiện mới là điều có thể hiểu được. Ngay chính bản thân Falk cũngđãdùngtưduykhoahọcmộtcáchcẩntrọngtrướckhicông nhậnsựthậtrằngngườilùnHobbitlàmộtchủngloàimớitrong quátrìnhtiếnhóacủaloàingười.Nhưngnhữngnhànhânchủng họclạiphủnhậndùhọtiếpcậnvớinhữngdữliệuchuẩnxácvà khoahọcnhất.Falknói:“Chúngtôiđãnghiêncứuvềhiệntượng https://thuviensach.vn

suy giảm kích thước hộp sọ. Chúng tôi tính toán cẩn thận mọi khả năng và đây sẽ là điều tôi trả lời với họ. Chúng tôi sẽ chụp ảnhbộnãocủahọvàsosánhhìnhảnhcủangườilùnHobbitvới họ.Chúngtôisẽchohọthấyrằngđókhôngphảilàtrườnghợpbị

suygiảmkíchthướchộpsọ.Vàchúngtôiđãlàmnhưthế”.Cuộc nghiên cứu sử dụng các dữ liệu thống kê phức tạp một lần nữa khẳngđịnhkếtquảnghiêncứucủaFalktrướcđó.

Bất chấp các bằng chứng thuyết phục, một số nhà khoa học vẫnkiênquyếtlắcđầuphủnhậncôngtrìnhnghiêncứuvềngười lùn Hobbit. Falk kể lại: “Họ nói rằng: ‘Mẫu vật của cô không đủ

lớn.Chúngtôimuốnmộtmẫuhộpsọlớnhơncủamộtngườibị

suygiảmkíchthướcnãobộ’.Thậtra,mẫuthínghiệmcủachúng tôiđủtiêuchuẩnvàcácdữliệuthốngkêcóthểkhẳngđịnhtính chấtphùhợpcủamẫuvậtnày”.

Ở một khía cạnh nào đó, Falk cảm thấy các nhà nhân chủng họcnàyđãphủnhậnkhoahọc:“Tôikhôngthểtinđược!Họchỉ

biếttranhcãithôi.Khônglýchưatừngcóaitrongsốhọnghevề

khảnăngnày?Cáchlậpluậncủahọkhôngphảilàkhoahọcchân chính”.Falkchiasẻtiếp:“Họnóirằng:‘Cóthểcómộttrườnghợp suygiảmkíchthướcbộnãonàođómàchúngtavẫnchưaphát hiệnđược’”.Côlặngngười:“Saocácanh/chịlạihoàinghivềđiều này?”.Tâmlýquykếtgiátrịlàmộtđộnglựctâmlýcósứcmạnh làmchệchhướngkhảnăngphánxétkháchquanvàlogiccủacon người.Nhưvậy,cóthểhiểurằngnhómcácnhànhânchủnghọc của thời hiện đại đã không suy nghĩ dựa trên khoa học mà chỉ

dựavàotưduycảmtínhcủamình.

Falk giải thích rằng nếu họ tư duy đúng như một nhà khoa học, họ sẽ tìm ra những minh chứng đủ sức bác bỏ giả thuyết đangcó.Chẳnghạn:nếugiảthuyếtrằngtấtcảcàchuađềumàu đỏ,bạncóthểphủnhậngiảthuyếtnàybằngcáchtìmramộtquả

càchuamàuvàng.Falknóivớichúngtôi:“Điềutôirútratrong nghiêncứucủamìnhrằng[ngườilùnHobbit]khôngphảilàmột trườnghợpcủahiệntượngsuygiảmkíchthướchộpsọsẽcóthể

bịbácbỏnếumộtmẫuthínghiệmkhácđượcchứngminhlấytừ

mộtngườibịsuygiảmkíchthướchộpsọchokếtquảphântích https://thuviensach.vn

endocasttươngtự.Vàđâymớichínhlàkhoahọc”.

Cuốicùngthìđâylànhậnđịnhcủacácnhànhânchủnghọc: một chuyên gia nhân chủng học không mấy tiếng tăm, những mẫuxươnghóathạchởJavavàmộtbộnãobịteonhỏ.Cũngnhư

nhữngvịtiềnbối,họkhôngthểthayđổimộtquanđiểmcốhữu vàcứcươngquyếtchorằngpháthiệnnàykhôngcógiátrịgìnên khôngphảilàkhoahọc.

Khitâmlýquykếtgiátrịpháthuytácdụng,nóhoàntoàntác động tiêu cực đến khả năng ra quyết định của mỗi người. Tiếp theo,chúngtasẽthấytácđộngtâmlýnàycóquanhệmậtthiết vớimộttácđộngkhác–mộttácđộngcóthểtạoravàhủyhoạisự

nghiệp của một cầu thủ bóng rổ, khiến một người trợ giảng ở

Học viện công nghệ Massachusetts (MIT) chiếm được cảm tình của sinh viên hay đánh mất nó như thế nào, và thậm chí tác độngnàycònchochúngtabiếtđượchươngvịcủatìnhyêu…

https://thuviensach.vn

Chương 4

MICHAEL JORDAN VÀ LỐI PHỎNG VẤN “LẦN ĐẦU”

Cũnggiốngnhưviệcchọnlựađộinàosẽthiđấuchocác mônthểthaocủatrường,nhưngquyếtđịnhnàycònmangtính sốngcònvìhàngtriệuđô-lacónguycơkhôngcánhmàbay.Và thayvìcầuthủlànhữnghọcsinhcấphaiđanghồihộp,thìhọlà các vận động viên có thành tích cao nhất trên thế giới. Chào mừng bạn đến với giải đấu hàng năm của Liên đoàn Bóng rổ

quốc gia Mỹ (NBA), nơi mà nếu chọn lựa được những vận động viêntàinănglàcóthểtạonênrấtnhiềusựkhácbiệt.

Chọn lựa thật sớm và khôn ngoan, thế là bạn có thể có được mộtvậnđộngviênngôisaotrongtươnglai.Điềuđógiảithíchvì saocácđộithamgiagiảiđấuthườngniêncủaNBAlạihămhởlao vàocáccuộcthươnglượngđểgiànhlấyvịthếđượclựachọntốt nhất. Chính tại nơi đầy cạnh tranh này mà đội Portland Trail https://thuviensach.vn

Blazersđãtạodựngvịthếchomìnhvàonăm1984.Họđạtđược vịtríthứhaitrongmộtnămquytụrấtnhiềuvậnđộngviêntài năng, và bốn vận động viên trong số đó về sau được xếp vào danh sách năm mươi vận động viên bóng rổ hay nhất mọi thời đại: Charles Barkley đạt giải thưởng All-Star NBA lần thứ mười một, Hakeem Olajuwon huyền thoại – người dẫn dắt đội bóng củamìnhhailầnđoạtchứcvôđịchNBAliêntiếp;JohnStockton

– người giữ thành tích tranh cướp bóng và điều tiết trận bóng hay nhất, và một vận động viên không cần phải giới thiệu dài dòng,chỉcầnnhắcđếntênlàđủ–MichaelJordan.

KhiđếnlượtđộiBlazerslựachọnvậnđộngviên,Olajuwonlà ngườiđượcxướngtên.NhưngcũngkhiđóđộiBlazerslạibỏqua Michael Jordan và tất cả những vận động viên ngôi sao trong tươnglaikhác.Thayvàođó,họchọnSamBowie,anhlàmộtvận độngviêntàinăngcóchiềucaovượttrội(đến2,16mét)từngtỏa sángtạicácgiảiđấuởtrườngđạihọc,nhưngrồivìchấnthương nênkhôngbaogiờcócơhộitrởthànhmộtsiêusaocủagiảiNBA.

Kể từ đó, đội Portland bị mọi người chỉ trích vì đã không chọn Jordan.Việcnàycũnggiốngnhưkhihọđivàocửahàngbánkẹo nổitiếngnhấtnhưnglạiravềsaukhichọnmuamộtnhánhcần tây.

NhưngtrướckhilêntiếngchỉtríchđộiBlazers,chúngtacần biếtrằngvềbảnchấtthìchọnlựacũngchínhlàviệcdựđoánvà tiênliệu.Nếucómộtcỗmáythờigian,chúngtacóthểtrởvềlại những năm 1980, thu thập các dữ liệu về thành tích tuyệt vời của Jordan và gửi cho đội Blazers. Nhưng lúc ấy, tuy không có quảcầuphalêtiêntri,độiBlazerscũngđãrấtcốgắngvớinhững thôngtincóđược.Vàbởivìkhiđứngtrướcquyếtđịnhphảichọn lựa, đội bóng này không thể tiên liệu chính xác mọi việc. Ai có thể ngờ được Michael Jordan rồi sẽ trở thành huyền thoại bóng rổ Michael Jordan chứ? Vậy nên việc lựa chọn vận động viên cũngchỉlàmộtquátrìnhchọnlựamàthôi.

Mặc dù không đội nào nhận thức được bản chất của sự lựa chọn này, nhưng các đội vẫn cứ sa vào lối mòn ấy trong suốt mùagiảidiễnrasaukhiviệcchọnlựađãhoànthành.Điềunày https://thuviensach.vn

được ghi nhận rõ ràng thông qua các dữ liệu của liên đoàn –

nhữngdữliệucóthểkhiếnmộtkếtoánviênphảitrầmtrồ.Ngay từ khoảnh khắc một vận động viên mới bước vào sân, mọi thể

hiện của anh – từ những vị trí đánh bóng, những lần ghi điểm, phạm lỗi, thời gian cầm bóng và phối hợp với đồng đội – đều được ghi chép rất kỹ càng. Những ghi chép thống kê này là tài liệu có giá trị đối với các phát thanh viên truyền thanh, truyền hìnhvàcảcáccổđộngviên.Tuynhiên,đằngsaunúidữliệunày lạitiềmẩnmộtsốvấnđềkhiếnhainhàkinhtếhọcBarryStaw vàHaHoangkhôngthểkhôngquantâm.

CácphântíchcủaStawvàHoangtiếtlộmộttrongnhữngtác độngtâmlýtiêucựcmàchúngtagặpphải,vốncócùngnguồn gốcvớihiệntượngquykếtgiátrị,nhưngnólạibiếnđổisangmột chiềuhướngkhácvàkéochúngtangàycàngrởixatưduyduylý khách quan. Phát hiện về tác động tâm lý này sẽ giúp chúng ta hiểuđượctạisaoấntượngđầutiênvềmộtngườinàođócóthể

thayđổichỉbởimộtlờinhậnxét,vìsaocáccuộcphỏngvấnlạilà phươngphápkémhiệuquảnhấtđểđánhgiánănglựclàmviệc trongtươnglaicủacácứngviên,vàvìsaomộtgươngmặtxinh xắnđưaramộtlờiđềnghịnàođóthìbạnkhôngthểnàotừchối được.

Nhưng trước tiên, hãy cùng đi sâu phân tích tư duy và quan điểmcủanhữngngườilàmcôngtácquảnlýcủacácđộibóngrổ.

Rõ ràng là trong lúc thi đấu, các vận động viên phải chịu rất nhiềuáplực,thếnênnhữngngườiquảnlý,cáchuấnluyệnviên luônmongmuốntổchứcđượcnhữngtrậnđấuthúvịnhấtcho cácvậnđộngviêntàinăngnhất.

StawvàHoangpháttriểnmộtphươngphápsángtạodựatrên kinh nghiệm để bình chọn vận động viên xuất sắc nhất. Qua phântíchkỹlưỡngthôngtinvề271vậnđộngviênmớicủagiải NBA, họ đã chia các vận động viên thành ba nhóm kỹ năng: kỹ

năngghiđiểm(sốđiểmghiđượcmỗiphút,tỷlệcúnémghiđiểm, và tỷ lệ cú ném thành công từ những khu vực giới hạn), sựdẻo dai (số lần tâng bóng trong một phút và số lần cản bóng đối phương trong một phút), và tínhlinhhoạt (số lần chuyền bóng https://thuviensach.vn

chođồngđộighibànvàsốlầncướpbóngcủađốithủtrongmỗi phút).

Nếumộtvậnđộngviênnàođócókếtquảphântíchlànhanh nhẹn,dẻodaivàcóthànhtíchghiđiểmcao,ắthẳnbạnsẽnghĩ

anh ta phải thường xuyên ra sân. Thực tế, khi tổng kết dữ liệu, StawvàHoangkhẳngđịnhviệcghiđiểmcủamộtvậnđộngviên cógópphầnquyếtđịnhđếnthờigianthiđấucủaanhta.Nhưng mộtđiềulạlàhainhântốcònlại:sựdẻodaivàtínhlinhhoạtlại

“hầu như không có mối liên hệ nào với thời gian mà một vận động viên được thi đấu trên sân”. Thay vào đó, một tác động ngầmkhácđãlấnáthoàntoànbanhântốđolườngnănglựccác vậnđộngviênnhưđãnêutrên.

StawvàHoangpháthiệnrarằngbiếnsốquyếtđịnhthờigian thi đấu của một vận động viên trong giải NBA “vượt lên khỏi những nhân tố như năng lực, các chấn thương hoặc giá cả

chuyển nhượng” chính là thứ tự anh ta được chọn lựa từ ban đầu. Thậm chí ngay sau khi rà soát tất cả các nhân tố khác thì trongmộtmùagiảinhấtđịnh,“nếusốthứtựchọnlựatănglên mộtnấc[vídụđượcchọnởlầnthứchínthayvìthứtám]thìsẽ

làmgiảmthờigianthiđấubớtđikhoảnghaimươibaphút”.Cứ

như vậy, thứ tự chọn lựa vẫn còn tiếp tục ảnh hưởng và quyết định đến thời gian thi đấu của một vận động viên cho đến tận nămthứnămanhtathamgiagiảiNBA,cũnglànămcuốitrong cuộcnghiêncứunày.

Nhưng thứ tự chọn lựa cũng tiết lộ nhiều bí ẩn khác. Được chọn lựa ở các vòng sau trong một kỳ chọn lựa đồng nghĩa với việcvậnđộngviênnàycónhiềukhảnăngbịchuyểnnhượngcho cácđộikhácvàảnhhưởngxấuđếnthờigiansựnghiệpcủaanh ta.StawvàHoangđãpháthiệnra: “Nhữngaiđược chọnngay từ

vòng đầu tiên sẽ có thời gian lưu lại liên đoàn lâu hơn khoảng 3,3

nămsovớicácvậnđộngviênđượcchọnởvòngthứhai”.

HãynhớrằngStawvàHoangđãtáchriêngbiếnsố thứtựđược chọn lựa với các biến số khác. Điều này có nghĩa là nếu bạn sở

hữuhaivậnđộngviênvớicùngđộdẻodai,sứcbền,thànhtích ghiđiểmvàsựlinhhoạt,vậnđộngviênnàođượcchọnsớmhơn https://thuviensach.vn

trongvòngloạisẽđượcthiđấunhiềuhơn,ítbịchuyểnnhượng sangcácđộikhácvàsựnghiệpcủaanhtasẽkéodàihơnsovới ngườiđồngđộicócùngnănglựcnhưmìnhnhưngkhôngmaybị

chọnlựasau.

Theođó,nếunghĩvềđiềunàybằngtưduylýtínhthìchúngta sẽchorằngmộtkhivậnđộngviênđượcchọnlựaxongthìthứtự

củaanhtakhôngcònlàvấnđềnữa.Khiđó,cáchuấnluyệnviên vàngườiquảnlýsẽchỉtậptrungvàonănglực,nhữngbiểuhiện củavậnđộngviêntrênsânvàkhảnănghòahợpcủaanhtrong độibóng.Nhưngthựctếlàkhivòngchọnlựađãkếtthúc,thứtự

củavậnđộngviênlúcnàyđãtrởthànhmộthằngsốbấtbiếnvà việcthểhiệnnănglựccủaanhtatrongtậpthểmớinàylạikhông cóýnghĩabằng.

Vàđâychínhlàlúchiệntượngquykếtgiátrịkếthợpvớimột tácđộngtâmlýkhácmàchúngtôigọilà sailệchchẩnđoán.Đây làthiênhướngmàchúngtadựatrênnhữngấntượngbanđầuđể

phánxétvềmộtngười,mộtsựviệchaymộtýtưởng,vàlàmmất khả năng suy xét sâu hơn về những nhận định mà chúng ta đã đưara.Nóicáchkhác,khimộtvậnđộngviênbịgánchocáimác

“thất sủng”, các huấn luyện viên sẽ để cho nhận định đó lấn át nhữngsuynghĩcủachínhhọvềvậnđộngviênđó.Tìnhhuống nàygiốngnhưmỗivậnđộngviênđãđượcđínhtrênáocủamình mộttấmthẻcógiátrịvĩnhviễn.Thànhtíchghiđiểm,bắtnhững cúnảybóng,khóađườngbóngcủađốithủvànhữngmàntranh cướp bóng vẫn không ảnh hưởng đến thời gian thi đấu nhiều bằngthứtựđượcchọnlựacủacácvậnđộngviên,ngaycảtrong nhữngnămvềsautrongsựnghiệpthiđấuchuyênnghiệp.

Không ai trong chúng ta có thể tránh khỏi cái bẫy mà các huấnluyệnviênNBAđãmắcphải.Chẳnghạn,hãytưởngtượng bạncầnthuêmộtluậtsưvàđứngtrướchailựachọn:ngườithứ

nhất tốt nghiệp đầu lớp và người thứ hai chỉ đứng ở vị trí thứ

sáu.Ngườiđứngđầulớpcólẽlàsựlựachọnthuyếtphụchơn–

ngay cả khi người giữ vị trí thứ sáu cũng có năng lực tương đương và nhiều khả năng sẽ đáp ứng được đầy đủ các yêu cầu củabạnhơnsovớingườikia.Thậmchísaukhiđãchọnlựaxong, https://thuviensach.vn

bạnvẫncònsuynghĩvềthứhạngxếploạivàđểchonóchiphối, tácđộngđếnnhữngphánxétcủabạnvềngườiluậtsưmìnhđã thuê.Mỗikhicóchuyệnkhônghayxảyđến,từtrongtiềmthức, bạn sẽ nghĩ: “Mình biết chắc anh luật sư đứng đầu lớp sẽ xử lý mọiviệctốthơn”.

Chúngtarấtdễsavàocáibẫytâmlýnàyđếnnỗichỉcầnmột từngữdườngnhưvôthưởngvôphạtcũngcósứcmạnhlàmthay đổiquanđiểmcủamình.Đểhiểurõhơn,hãycùngđếnHọcviện côngnghệMassachusetts(MIT).Tronglớp,sinhviênlớpKinhtế

70vừanghĩrằnghômnayhọsẽđượcnghỉhọc.Vìkhihọvàolớp thìmộtnhânviêncủatrườngbướcvàovàthôngbáogiáosưphụ

tráchlớpcóviệcbận.Nhưngtrướckhikịpthudọntậpsách,họ

nhận được tin một trợ giảng mà họ chưa từng gặp sẽ đứng lớp thay.Nhânviêncủatrườngthôngbáo:“TừkhóaKinhtế70trở

đi,nhàtrườngrấtquantâmđếnviệccáclớpsẽphảnứngthếnào với các trợ giảng khác nhau nên chúng tôi dự định cử một trợ

giảng mới đến lớp các bạn trong hôm nay, vị này các bạn chưa từngbiết”.Vàocuốibuổihọc,nhàtrườngyêucầucácsinhviên điềnvàomộtbảngkhảosátvềngườitrợgiảngnày.Nhưngtrước tiên, nhằm giúp họ hiểu được phần nào về người mới gặp lần đầu,cácsinhviênđượcphátmộtbảngiớithiệusơlượcvềngười trợgiảngmới.

Các sinh viên không biết là có đến hai mẫu giới thiệu được phát ra. Một nửa số sinh viên nhận được mẫu giới thiệu có nội dungnhưsau:

AnhlàsinhviêntốtnghiệpKhoaKinhtếvàKhoahọcxãhội, HọcviệnMIT.Anhđãcókinhnghiệmtrợgiảngmôntâmlýhọc trongbahọckỳtạimộttrườngkhác.Đâylàhọckỳđầutiênanh giảngdạyởlớpKinhtế70.Anhhaimươisáutuổi,làmộtngười từng trải và đã lập gia đình. Mọi người nhận xét anh là người nhiệttình,chămchỉ,thựctế,tưduysắcbénvàrấtkiênđịnh.

Mộtnửacácsinhviêncònlạinhậnđượcmẫugiớithiệutương tự,tuynhiêncóhaitừđãđượcthayđổi:

AnhlàsinhviêntốtnghiệpKhoaKinhtếvàKhoahọcxãhội, HọcviệnMIT.Anhđãcókinhnghiệmtrợgiảngmôntâmlýhọc https://thuviensach.vn

trongbahọckỳtạimộttrườngkhác.Đâylàhọckỳđầutiênanh giảngdạyởlớpKinhtế70.Anhhaimươisáutuổi,làmộtngười từng trải và đã lập gia đình. Mọi người nhận xét anh là người lạnhlùng,chămchỉ,thựctế,tưduysắcbénvàrấtkiênđịnh.

Điểm khác biệt duy nhất nằm ở chỗ một nửa các sinh viên đượcchobiếtthầytrợgiảng“nhiệttình”trongkhimộtnửacòn lạinghĩrằnganhlàmộtngười“lạnhlùng”.Lưuýlàlúcnàycác sinh viên đang ghi nhận những ấn tượng đầu tiên về người trợ

giảngsaukhiđọcxongbảngiớithiệusơlược.Vàsauđólàphần việc của thầy trợ giảng mới, người thay thế vị giáo sư tổ chức buổi thảo luận ở lớp về một vấn đề mà các sinh viên vừa được học.

Vàocuốibuổihọc,cácsinhviênđềuđượcnhậnmộtbảngcâu hỏi giống nhau về người trợ giảng. Nhìn vào kết quả đã được tổng hợp, bạn sẽ nghĩ rằng các sinh viên đang nhận xét về hai người trợ giảng hoàn toàn khác nhau. Hầu hết sinh viên trong nhómnhậnđượcbảntómtắtbanđầuchobiếtngườitrợgiảnglà người“nhiệttình”đãtỏrarấtquýmếnngườitrợgiảng.Họnhận xétanhlàngười“tốtbụng,âncầnvớimọingười,thânthiện,hòa đồng,vuitínhvàhiềnlành”.Mộtnửasinhviêncònlạituyngồi cùngmộtlớpvàthamgiacùngmộtbuổithảoluận,nhưngphần lớn họ không có nhiều thiện cảm với người trợ giảng. Họ nhận xétanhlàngười“độcđoán,cứngnhắc,khônghòađồng,không thânthiện,cáukỉnh,khôngcótínhhàihướcvànhẫntâm”.

“Nhiệttình”và“lạnhlùng”-chỉcầnthayđổimộttừduynhất cóhaiýnghĩatráingượcnhauđãkhiếncácsinhviênhìnhthành hai luồng nhận định khác nhau về người trợ giảng. Cũng giống nhưcácđộithamdựgiảiNBAvàthứtựchọnlựavậnđộngviên, một khi các sinh viên đọc bản giới thiệu sơ lược về người trợ

giảng, trong họ sẽ nảy sinh những nhận định ban đầu về nhân vậthọchưatừnggặpnày.

Nóicáchkhác,chỉcầnmộttừduynhấtcũngcósứcmạnhchi phốivàtácđộngđếnquanđiểmvềmộtngười–vànócòncóthể

hủyhoạimộtmốiquanhệngaycảkhimốiquanhệđóvừamới bắtđầu.Khichúngtalắngnghenhậnxétcủamọingườivềmột https://thuviensach.vn

ai đó, dù rất sơ lược nhưng cũng đủ làm chúng ta nảy sinh nhữngấntượngriêngbiệtvềngườiđó.

Thực tế là chúng ta vẫn thường phán xét một người chỉ dựa vàonhữngmôtảngẫunhiên.Hãytưởngtượngbạnđượcsắpxếp đểhẹnhòbímậtvớimộtngườibạncủamộtngườibạn.Đếnbuổi hẹn,bạngặpngườiấytạimộtnhàhàngvàcùngngồitròchuyện trong lúc đợi món khai vị. Bạn nói: “Ồ! Anh đã có kế hoạch cho cuốituầnchưa?”.Vàngườiấytrảlờivớivẻmặtthànhthật:“Tất nhiênlànhữngviệctôivẫnhaylàmvàocuốituầnthôi:ởnhàvà đọc Hegel”. Bởi vì người bạn chung của hai người đã giới thiệu vớibạnvềngườinàynhưmộtngười“thôngminh,thúvịvà hài hước”, bạn cười và nghĩ rằng người bạn của mình đã nói đúng, cách nói đùa không lộ cảm xúc của anh ấy rất hợp với bạn. Và nhưvậy,cuộchẹnhòẩnchứanhiềutriểnvọng.Nhưngđiềugìsẽ

xảyranếungườibạncủabạnnóirằngngườisẽhẹnhòcùngbạn làmộtngười“thôngminh, nghiêmtúc vàthúvị”?Trongtrường hợpnày,bạncóthểsuydiễnlờinhậnđịnhđótheochiềuhướng khác,bạnnghĩ:“MộtngườicóthểđọcvàtìmhiểuvềHegelđến đâu?”.Nhậnthứccủabạnvềbuổihẹnhòsẽbịtácđộng,bạnsẽ

dànhthờigiancònlạicủabữatốiđểphânvânvềsựkhácnhau giữa Heidegger và Hegel và bạn sẽ rời nhà hàng mà không gọi thêmmóntrángmiệng.

Điều thú vị là ngay cả khi không bị đặt vào hoàn cảnh phải đưaranhậnxétthìchúngtacũngvẫnbịlôicuốnvàoviệcnhận diệnmộtgiátrịnàođóbằngcáchgánlênđónhữngphánđoán của riêng mình. Hầu hết chúng ta không thể giữ được thái độ

trunglậptrongthờigiandài,điềunàygiảithíchvìsaochúngta rấtdễrơivàocáibẫycủahiệntượngsailệchchẩnđoán.

Mỗi ngày chúng ta tiếp nhận một lượng thông tin nhiều đến nỗi nếu không biết cách phân loại, chúng ta sẽ không biết làm saođểsửdụngchúnghiệuquả.NhàtâmlýFranzEptinglàngười hiểurõcáchthứcconngườihìnhthànhcácgiátrịkinhnghiệm đã giải thích rằng: “Chúng ta dùng những phán đoán gán ghép để sắp xếp và đơn giản hóa sự việc. Nhưng bất kỳ sự phân loại nàobạnnghĩracũngđềuvậnhànhtheohướngbỏquasựtồntại https://thuviensach.vn

của những yếu tố khác. Và đây chính là lúc khó khăn bắt đầu.

Mộtkhibạnhìnhthànhphánđoángánghéptrongtâmtrímình, bạn sẽ không chú ý đến những điều không phù hợp với cách phânloạitạorasựkhácbiệtgiữanhữngđiềuđó”.

ĐiềuEptingmuốnnóiđếnchínhlàtấtcảchúngtađềumang mộtcặpkínhphánxétkhichúngtatiếpxúcvớingườilạ.Chẳng hạn,khigặpgỡmộtaiđótạimộtbữatiệc,chúngtanhanhchóng phánxéthọlà“dễgần”hoặc“khógần”trướckhiquyếtđịnhcó bắtđầutròchuyệnvớihọhaykhông.

Vàchúngtaphảitrảmộtcáigiákháđắtchonhữngnhậnđịnh tức thời này. Epting giải thích: “Việc phán xét người đối diện khiếnbạnbịmộtlớpmànđịnhkiếnchekhuất.Nóngănkhông chobạnthấyđiềugìđangthậtsựxảyratrướcmắtmình;tấtcả

những gì bạn nhìn thấy chỉ là lớp vỏ bọc do chính bạn tạo ra”.

MộtvậnđộngviênNBAkhikhôngđượclựachọnởnhữngvòng lựachọnđầutiênsẽbịxếpvàodạng“thấtsủng”.Dướitácđộng củahiệntượngsailệchchẩnđoán,việcvậnđộngviênđócóthật sựchơihếtmìnhhaykhôngkhôngcònlàđiềuquantrọng:anh sẽ luôn bị người khác nhìn nhận như một vận động viên “cấp thấp” .Khimộtvịgiáosưđượcnhậnxétlàlạnhlùng,nhâncách vànănglựcsưphạmcủaôngcũngsẽbịlãngquên:dùthếnàothì các sinh viên cũng không có nhiều thiện cảm với ông. Hiện tượngsailệchchẩnđoánkhiếnchúngtaxarờivàthậmchílàbỏ

quanhữngdữliệuthôngtinkháchquan.

Hơn ai hết, giáo sư Allen Huffcutt rất am hiểu về sức mạnh củatácđộngtâmlýtiêucựcnày.Giáosưđãdànhmộtphầnthời gian trong suốt hai mươi năm để nghiên cứu một trong những khoảnhkhắcquantrọngmàchúngtaphảiđốimặttrựctiếpvới sựđánhgiátừngườiđốidiện:buổiphỏngvấntuyểndụng.

Xétchocùng,mộtcuộcphỏngvấntuyểndụngchuẩnmựccó nhiều điểm tương đồng với lần gặp gỡ đầu tiên. Huffcutt giải thích:“Bạnkhôngcómộtquytrìnhmẫuđểlàmtheovàbạnchỉ

có thể ứng biến tùy theo diễn tiến ngẫu nhiên của cuộc phỏng vấn”.Cácquảnlýnhânsựngồiđốidiệnvớiứngviênvàcốgắng ghinhậnmộtấntượngnàođó:Liệuứngviênnàycócùngquan https://thuviensach.vn

điểm với mình không? Giữa mình và ứng viên có điểm chung nàokhông?Ởđâycómốiliênhệnàokhông?Huffcuttnóithêm:

“Nếu bạn tìm hiểu các ngành nghề, bạn sẽ thấy diễn biến ngẫu nhiên của cuộc phỏng vấn trên đây là một dạng phỏng vấn thườnggặpnhấttrongquytrìnhtuyểndụng”.

Việccáccôngtytậptrungvàodạngphỏngvấntheokiểulần gặpđầutiêncũnglàđiềudễhiểu.Nhìnchung,mộtngườiquản lýsẽdànhnhiềuthờigianvớingườimàhọthuê,họmuốnchắc rằng người này là người phù hợp nhất. Giáo sư Huffcutt giải thích:“Chúngtatựđặtramộthìnhmẫunhânviênmàchúngta mongmuốntuyểndụngđược”.

Lẽdĩnhiên,cáccôngtysẽcómột“chiếchộpthầnkỳ”cókhả

năngdựđoánnănglựclàmviệccủamộtứngviêntiềmnăng.Dữ

liệuđầuvàolàmộtvàitiêuchuẩntuyểndụng,thêmmộtítquy chuẩn về năng lực và kỹ năng – và chiếc hộp sẽ đưa ra một kết quả điểm số cho thấy mức độ phù hợp của ứng viên với công việc.Nhưngkếtquảnàykhôngdễtiếpnhậnnhưchúngtacóthể

nghĩ.

Cócảmộthệthốnglýthuyếtliênquanđếncácvấnđềtuyển dụng.Mỗinăm,Huffcuttđềucùngvớicácđồngnghiệptổchức mộtbuổithảoluậnđểxemxéttấtcảcácnghiêncứumớinhấtvề

vấnđềtuyểndụng.Saunhiềunăm,Huffcuttvàđồngnghiệpđã kiểmtramộtsốtiêuchuẩnchọnlựaứngviên,đolườngmứcđộ

tươngxứngcủacáctiêuchuẩnnàyvớiđiềukiệncôngviệccụthể

-vàthôngquaquátrìnhđó,họđãcơbảntạonên“chiếchộpthần kỳ”cókhảnăngđánhgiánănglựccủacácứngviên.

Những gì ẩn chứa bên trong chiếc hộp là kết quả rút ra từ

nhiềucuộcnghiêncứuvàcóthểtrởthànhmộtvậtgiátrịđốivới nhữngaicầnđưaraquyếtđịnhtuyểndụng.Huffcuttgiảithích:

“Cuộc phỏng vấn ngẫu hứng của bạn – tương tự hình mẫu ‘lần gặpđầutiên’–khôngthậtsựhiệuquả.Chúngtôicórấtnhiềudữ

liệunghiêncứuchứngminhđiềunày”.

Nhận định này quả thật khiến nhiều người bất ngờ. Khi các nhànghiêncứutiếnhànhphântíchtổnghợp–thuthậpvàrút radữliệutừcáccuộcnghiêncứutrướcđóliênquanđếncùngđề

https://thuviensach.vn

tài,họpháthiệncómộtsựtươngquangiữacuộcphỏngvấntheo phong cách “lần gặp đầu tiên” (ngẫu nhiên và không được cấu trúc trước) và biểu hiện làm việc của ứng viên. Ấn tượng của ngườiquảnlývềứngviênkhôngthậtsựkhớpvớinănglựclàm việcvàbiểuhiệncủaứngviêntrongcôngviệc.

Quay trở lại vấn đề cuộc gặp gỡ, Huffcutt nói: “Có bao nhiêu ngườithànhcôngtrongbuổihẹnđầutiên,cóấntượngtốtvềđối tượng, tiếp tục hẹn hò với người đó, rồi cuối cùng nhận ra bản chất của người hẹn hò với mình? Ấn tượng đầu tiên có được có thểlàhoàntoànsai.Vềsaubạnsẽtựhỏi:‘Mìnhđangnghĩgìthế

này?Tạisaomìnhlạikhôngnhậnranhữngđiềuđóchứ?’Những việctươngtựcũngxảyđếntrongcácbuổiphỏngvấn.Bạncórất ítthờigianđểthểhiện.Cácứngviêntìmcáchthểhiệnhếtkhả

năng của mình, các nhà tuyển dụng thể hiện hết sự am tường củamình,vàkếtquảthìkhôngcógìphảingạcnhiên,bởivìbạn vốnkhôngthểthấuhiểumộtconngườichỉtrongvònghaimươi phút”.

Bằng cách này, các giám đốc nhân sự chuyên nghiệp có rất nhiềuđiểmchungvớinhữngsinhviênđạihọcđangngồitrong phòngtrọvànghĩvềngườibạntrai/bạngáicủamình.Theomột pháthiệngầnđâycủahainhàtâmlýhọcngườiCanadalàTara MacDonald và Mike Ross, các sinh viên đã bỏ lỡ nhiều dữ liệu khách quan khi thông tin không tương thích với điều họ mong muốn. Trong nghiên cứu của mình, MacDonald và Ross tiến hành trò chuyện cùng các sinh viên đại học trong suốt một khoảngthờigianđượcxemlàthúvịnhấttrongcuộcđờihọ:thời gian mới bắt đầu một mối quan hệ lãng mạn của các sinh viên vừabướcchânvàongưỡngcửađạihọc.

Các nhà nghiên cứu yêu cầu sinh viên đánh giá chất lượng mốiquanhệcủahọ,tấtcảmọiđiềutừniềmtinchođếncảmxúc, sự giao tiếp giữa hai người đến mức độ hài lòng. Sau đó, họ đặt câuhỏivớicácsinhviên:Bạncónghĩmìnhsẽduytrìđượcmối quan hệ này trong hai tháng không? Thế trong sáu tháng thì sao?Mộtnăm?Nămnăm?Bạncódựđịnhkếthônvớingườiđó không? Bạn có nghĩ hai bạn sẽ sống với nhau đến trọn đời https://thuviensach.vn

không?

Bâygiờ,chúngtachuyểnsangmộttìnhhuốngmới:haingười đangcómộtmốiquanhệtìnhcảmvàcảmnhậntrọnvẹnnhững xúccảmngọtngàonhấtcủatìnhyêu.Lẽdĩnhiên,cácsinhviên cóxuhướngrấtlạcquanvềtriểnvọngcủamốiquanhệ.Nhưng tiếp tục ở những câu hỏi sau, các nhà nghiên cứu đề nghị được tiếpcậnvớicácbạncùngphòngvàgiađìnhcủacácsinhviênđể

tìm hiểu suy nghĩ của họ về tính chất và thời gian duy trì mối quanhệnày.Đâylànhữngngườiquansátvàtheodõimốiquan hệ từ bên ngoài, không nhìn chuyện tình cảm dưới lăng kính màu hồng như người trong cuộc. Và kết quả cho thấy các sinh viêntỏralạcquanvềtriểnvọngcủamốiquanhệcủamìnhhơn lànhữngngườibạncùngphòng.Đốitượngcótháiđộítlạcquan nhấtlàphụhuynhcủacácsinhviênđượckhảosát.

Mộthọckỳởtrườngđạihọctrôiqua.KhiMacDonaldvàRoss quaytrởlạisausáuthángđểtiếptụccuộcnghiêncứu,61%các sinhviênvẫnduytrìmốiquanhệcủamình.Sáuthángtiếptheo

– nghĩa là một năm trôi qua kể từ ngày bắt đầu những buổi phỏng vấn đầu tiên – số lượng sinh viên còn tiếp tục giữ mối quanhệvớibạntrai/bạngáicủamìnhgiảmxuốngchỉcòn48%.

Khitiếnhànhphântíchkếtquảthuđược,MacDonaldvàRoss nhận ra những người bạn cùng phòng và các phụ huynh là nhữngngườiđãđưaranhậnđịnhgầnsáthoặcgầnđúngvớikết quả hiện tại nhất. Những người bạn cùng phòng và các phụ

huynh dự đoán triển vọng của mối quan hệ chính xác hơn các sinh viên đang giữ vai trò người trong cuộc. Nhưng cũng thật ngạcnhiên,điềumàMacDonaldvàRossphámkháđượcchínhlà ngaycảkhicácsinhviêndựđoánmốiquanhệcủamìnhsẽlâu dàithìsựlolắngcủahọvềcác vấnđề phátsinhtrongmốiquan hệ vẫn có cơ sở. Các sinh viên không phủ nhận những vấn đề

này,họchỉbỏquachúngkhiđượcyêucầudựđoánvềtriểnvọng tươnglaicủamốiquanhệ.Điềuđángngạcnhiênhơnchínhlàdù cácsinhviêncónhậnranhữngdấuhiệucảnhbáohaykhôngthì họcũngđánhgiáquácaosựbềnvữngcủamốiquanhệhiệntại.

Việc bỏ qua những dữ liệu quan trọng này là sai lầm đầu tiên https://thuviensach.vn

trong ba sai lầm quan trọng – hay có thể gọi là cái bẫy – khi chúngtatiếnhànhphánxétmộtngườihoặcmộtsựviệc.

Đây đồng thời cũng là cái bẫy mà bạn thường thấy nếu bạn từng đi tìm mua một ngôi nhà mới. Bạn nhìn thấy bảng quảng cáo một ngôi nhà trong khu vực mà bạn yêu thích, có lẽ là con đườngrợpbóngcâyxanhmàbạnsẽđivềmỗingày.Thếlàbạn hẹngặpngườimôigiớingaylậptứcvàtinchắcrằngđâychínhlà ngôinhà mìnhhằngmơước.

Nhưngkhinhìnthấyngôinhà,bạnthấynókhônggiốngnhư

trongsuynghĩcủamình–phòngtắmcầnphảisửasanglại,nhà khoquárộngsovớihaiphòngngủ,cònkhoảngsânsauthìrậm rạp trông cứ như một khu rừng. Nhưng vì ngay từ đầu đã trót nhìn nhận đây là ngôi nhà mơ ước nên bạn sẽ có xu hướng tập trung vào những sai sót của ngôi nhà hay thở phào nhẹ nhõm trướckhoảngsânrộngsaucánhcổng,sànnhàlàmbằngloạigỗ

cứngbóngloángvànhữngbồntắmhiệuJacuzzi?

Cũngdễhiểuvìsaocácsinhviênkhibắtđầumộtquanhệtình cảmvẫnluôntựthuyếtphụcmìnhrằngmốiquanhệcủahọsẽ

bềnvững,hoặcnhữngngườitìmmuanhàmớiđềucóxuhướng cảmtínhhơnbìnhthường.Trongkhiđó,nhữngnhàtuyểndụng chuyênnghiệpkhichọnlựaứngviênphùhợpsẽdựatrênlýtrí nhiềuhơn.Tuynhiên,Huffcuttgiảithíchrằngkếtquảchothấy cácnhàtuyểndụnglàđốitượngđặcbiệtdễbỏquanhữngthông tin có liên quan khi đứng trước quyết định chọn lựa. Trong lúc cácsinhviênbịchínhsựlạcquancủamìnhđánhlừathìcácnhà tuyểndụng,theolờiHuffcuttđánhgiáthìhọ“chỉđặtranhững câuhỏiquátầmthường”.

Chúng ta đều khá quen thuộc với những câu hỏi phỏng vấn mà ứng viên thường gặp. Nhưng Huffcutt lại không đồng tình với những câu hỏi kiểu như vậy. Trong buổi trò chuyện của chúngtôicùngHuffcutt,ôngđãnóivềmộtdanhsáchmườicâu hỏi phổ biến nhất thường được nêu trong các cuộc phỏng vấn.

Vớimậtđộxuấthiệnthườngxuyêncủanhữngcâumàcácnhà tuyển dụng thường đặt ra, có thể có vài câu hữu ích. Nhưng trong danh sách mười câu này, Huffcutt chỉ đánh giá cao một https://thuviensach.vn

câu hỏi duy nhất. Thử xem bạn có đoán được đó là câu nào không:

1.Vìsaochúngtôiphảituyểndụnganh/chị?

2.Anh/chịhìnhdungsaunămnămnữamìnhsẽtrởnênnhư

thếnào?

3. Anh/chị nghĩ gì về những ưu điểm và khuyết điểm của mình?

4.Anh/chịđánhgiábảnthânmìnhnhưthếnào?

5.Ởtrườngđạihọc,anh/chịkhánhấtvàkémnhấttrongmôn họcnào?

6.Anh/chịbiếtgìvềcôngtychúngtôi?

7.Vìsaoanh/chịquyếtđịnhdựtuyểnvàocôngtychúngtôi?

8.Vìsaoanh/chịkhôngtiếptụccôngviệccũcủamình?

9. Anh/chị mong muốn đạt được những gì trong năm năm tới?

10. Điều anh/chị thật sự mong muốn được thực hiện nhất trongcuộcsốngcủamìnhlàgì?

Khixemxétkỹnhữngcâuhỏinày,chúngtasẽthấyrằngcác câuhỏitậptrungvàomộtsốkhíacạnhđặcbiệt.Nhómthứnhất gồmcâuhỏi1,3và4đượclấytừquytrìnhphỏngvấncủanhà báohuyềnthoạiBarbaraWalters.Bacâuhỏinàynhằmyêucầu ứng viên tự đánh giá bản thân để nhà tuyển dụng có thể nhận biếtđâulàứngviên thậtsự chovịtrícầntuyển.Cáchnàycóthể

có hiệu quả để biết về một người, nhưng đây lại không phải là những thông tin hữu ích để đánh giá liệu ứng viên sẽ như thế

nàokhitiếpcậncôngviệcthựctế.

Trởlạicâuhỏisố3vềnhữngưuđiểmvàkhuyếtđiểmcủaứng viên.Huffcuttchỉra:“Bạncóthểthựcsựnhậnđượcthôngtingì từcâuhỏinhưthếnày?Cóailạichủđộngnóichobạnnghevề

khuyếtđiểmcủamình?Khônglýhọlạinóivớinhàtuyểndụng:

‘Vâng, anh/chị biết đấy, thỉnh thoảng tôi uống rượu tới tận khuyavàthườngđilàmtrễgiờ’.Chắcchắnsẽkhôngcóứngviên nàotrảlờinhưthếcả”.Ôngchiasẻtiếp:“Thôngthường,cónhiều khảnănglàcácứngviênđãchuẩnbịtrướcchocácdạngcâuhỏi nàyvàsoạnsẵnmộtcâutrảlờimẫu.Họchủýhướngcâutrảlời https://thuviensach.vn

theonghĩatíchcựcvàkhôngthậtsựpháchọamộtkhuyếtđiểm nàocủabảnthânmình:‘Đôilúctôiquácầutoàntrongcôngviệc’

hoặc ‘Đôi khi tôi đòi hỏi một sự tập trung tuyệt đối trong công việc’”.

Câuhỏi1(“Vìsaochúngtôiphảituyểndụnganh/chị?”)cũng tươngtựnhưvậy.ĐâylàcâuhỏigiốngvớicâuWaltersđặtravới các ứng viên tiềm năng: “Vì sao chúng tôi phải chọn lựa bạn?”.

Nếucâuhỏinghecóvẻnhưmộtsựdiễntậpđãđượcchuẩnbịtừ

trướcthìcâutrảlờicũngmangýnghĩanhưvậy.Huffcuttnóivới mộtcáinhúnvai:“Rõrànglàbấtkỳứngviênnàokhéoléomột chútcũngsẽnghĩramộtcâutrảlờihợplýchocâuhỏinày”.Câu hỏisố4(Anh/chịđánhgiábảnthânmìnhnhưthếnào?)cũnglà

“một dạng câu hỏi không mang lại nhiều thông tin hữu ích”.

Việc khẳng định rằng bạn đầy nhiệt huyết, bạn chăm chỉ làm việc,khôngnóilênđượcnănglựcvàgiátrịcủabạntrongcông việc.Vềbảnchất,vấnđềđốivớiBarbaraWalterschínhlàcáccâu hỏi mang tính rào đón của nhà tuyển dụng không thật sự giúp chúngtanhìnnhậnhếtcáckỹnăngthậtsựcủaứngviên.

Nhómthứhaigồmcáccâuhỏi2,9và10,yêucầucácứngviên hìnhdungvềtươnglai.Nhưngvấnđềlànhữngcâutrảlờicủahọ

rấtkhókhiếnnhàtuyểndụngtintưởng.Mộtvấnđềkhácchính là các ứng viên có thể không hoàn toàn sẵn sàng, hoặc không chắcchắnvềnhữngkếhoạchthậtsựcủamình–giốngnhưmột cặpchơithamgiachươngtrìnhhòhẹnbímậtcamđoanvớibạn rằngcôngviệchiệntạikhôngcókhảnăngthăngtiếncủahọ“chỉ

làmộtbướcđệm”.Hãynhìnvàocâuhỏi2vềviệcbạnnghĩmình sẽ như thế nào trong năm năm nữa. Huffcutt chỉ ra rằng: “Mọi ngườithườngsẽtrảlờimộtcáchtốtđẹpnhưthếnày:‘Tôimong muốnđạtđượcchỗđứngtrongcôngty,tôihyvọngmìnhsẽcố

gắng làm việc để có nhiều cơ hội thăng tiến’. Tất cả mọi người đềucốtìnhnóinhữngđiềugìđónghecóvẻsâusắc”.

Nhómcuốicùnggồmcâuhỏi5,7và8đitheomộthướngkhác và làm cho nhà tuyển dụng trở thành một nhà sử học. Tuy nhiên,vấnđềlúcnàychínhlàkhiconngườinhìnlạiquákhứ,họ

thường diễn đạt khác đi. Những câu hỏi tương tự câu số 7 (“Vì https://thuviensach.vn

saoanh/chịquyếtđịnhdựtuyểnvàocôngtychúngtôi?”)đòihỏi nhữngcâutrảlờikhônngoanvàkhéoléo.Huffcuttđặtnghivấn:

“Cũngnhưnhữngcâuhỏikhác,ailạitrảlờithậtlòngchocâuhỏi nàychứ?‘Sựthựclà,tôitúngquẫn,cáchóađơnđếndồndập,tôi đangcầnmộtcôngviệcvàđúnglúccôngtycủaông/bàđangcó nhu cầu tuyển người’”. Thay vào đó, các ứng viên “chỉ đưa ra nhữngcâutrảlờilàmvừalòngnhàtuyểndụng”.

Vàcâuhỏiđượcđánhgiácaochínhlàcâuhỏisố6(“Anh/chị

biếtgìvềcôngtychúngtôi?”).Huffcuttgiảithích:“Đâycóthểlà câu hỏi khá nhất. Câu trả lời sẽ cho thấy ứng viên có dành thời gian để tìm hiểu về công ty mình ứng tuyển vào hay không và điềunàysẽlàmộtdấuhiệutốt–ítnhấtvẫntốthơnnhữngcâu hỏi khác”. Câu hỏi 6 vẫn chưa là câu hỏi hay nhất, nhưng nó manglại mộtvài thôngtinhữuíchchonhàtuyểndụng.

Tất cả những câu hỏi khác đòi hỏi sự phô diễn của ứng viên:

“Tôilàmviệcchămchỉ…Tôilàngườithíchthúđónnhậnnhững thử thách… Giấc mơ cuộc đời tôi là làm việc ở công ty của ông/bà…tạichínhvịtrínày”.

Mặc dù tất cả mọi người từ những công nhân cấp bậc thấp nhấtđếnnhữngCEOđềubiếtrằngsựphôdiễnđánhđốnàyvẫn đangdiễnra,cácnhàtuyểndụngvẫncứcảmthấyhứngthúvới cách phỏng vấn theo kiểu thăm dò như trong “cuộc gặp đầu tiên”. Họ nghĩ rằng một cuộc đối thoại đủ lâu sẽ cho phép trực giác của họ nhận ra ứng cử viên sáng giá nhất. Huffcutt giải thích:“Cómộtcảmxúcrấtmạnhmẽchiphốimàbạnkhôngbiết, đólàbạnluônlosợnếukhôngquaphỏngvấnthìmìnhsẽkhông thểchọnlựachínhxácứngviên”.

Lý do các nhà tuyển dụng rất hay sơ suất chính là bên cạnh việcbỏquanhữngdữliệukháchquan,họcònquátậptrungvà chútrọngđếnnhữngyếutốkhôngthíchhợp–đâylàcáibẫythứ

haimàtấtcảchúngtađềurơivàomỗikhiđưaraquyếtđịnh.Cái bẫynàykháquenthuộcvớinhữngngườiđãtừngmuarượuchỉ

bởi vì sự thu hút của nhãn mác được in trên chai hoặc những ngườichọnlựakếtoánviênmàchỉdựavàodiệnmạo.

Việcmộtsốnhàcungcấpdịchvụthườnggiớithiệusảnphẩm https://thuviensach.vn

củahọquathưđiệntửcóthểgiảithíchrõvềhiệntượngtâmlý này.HãycùngxemxétmộttìnhhuốngxảyraởNamPhikhimột ngân hàng chuyên cho vay tiêu dùng mong muốn phát triển khoảnvaycánhânlênnămmươinghìnkháchhàng.Ngânhàng này đã phối hợp với một nhóm chuyên gia kinh tế để đưa ra nhiềumứclãisuấtkhácnhautrêncùngmộtloạisảnphẩmvay cơbảnvàgửithưngỏgiớithiệuđếnmọingười.Cácbứcthưnày được gửi ngẫu nhiên đến người nhận và trên thư không đề cập đếnviệcnhữnghìnhthứcchovaynàylàmộtchươngtrìnhkhảo sátcủangânhàng.

Nộidungthưđềcậpđếncácmứclãisuấtkhácnhau(daođộng từ 3,25% đến 7,75%/tháng), trong đó một số thư so sánh các mứclãisuấtnàyvớilãisuấtcủangânhàngđốithủ,mộtsốkhác thông báo về chương trình ưu đãi (Nhanh tay trúng một trong mười chiếc điện thoại di động mỗi tháng) và các thư còn lại có hình ảnh minh họa là gương mặt một người đàn ông hoặc một phụnữđangnởnụcườirạngrỡ.

Cóthểbạnnghĩrằngkháchhàngsẽđánhgiálờimờinàyđơn giản dựa trên mức lãi suất và một số điều kiện nhất định của khoản vay, còn những thông tin có ý nghĩa quảng cáo như so sánhvớilãisuấtcủađốithủ,nhữngưuđãikèmtheovàhìnhảnh minh họa mang tính biểu cảm lại không có ý nghĩa gì. Và quả

thật,đốivớicáckháchhàngtiềmnăng,việcsosánhvớimộtsản phẩm vay của đối thủ hay cơ hội trúng thưởng một chiếc điện thoạidiđộngkhôngpháthuyđượctácdụng,nhưngđiềubấtngờ

chínhlàýtưởngtưởngchừngnhưchẳngliênquangìđếncácgói dịch vụ của ngân hàng: hình ảnh của một gương mặt rạng rỡ

ngaygócdướicủabứcthư.Chínhđiềunàymớilàyếutốtạonên hiệu ứng cao nhất nơi người nhận. Các nam khách hàng tiềm năng khi nhận được thư có hình gương mặt một phụ nữ khả ái vớinụcườitươitắnsẽcóxuhướngsẵnsàngđăngkýsảnphẩm vaynàyhơncácnamkháchhàngnhậnđượcbứcthưcóảnhcủa ngườicùngphái.Theokếtquảnghiêncứu,hiệuứngtừýtưởng này“cũngcaonhưviệcgiảmlãisuấtxuốngmứchấpdẫn4,5%”.

Rõrànggươngmặtrạngrỡcủamộtngườiphụnữkhôngtạonên https://thuviensach.vn

một lời kêu gọi đầu tư hấp dẫn, nhưng các nhà nghiên cứu dự

đoánhìnhảnhnàysẽthuhútnamgiớivàvìvậyhọchấpnhận đăngkýthamgiasửdụngsảnphẩm.

Hãynghĩthêmvềchitiếtnàymộtchút,bởikhôngphảibấtkỳ

ngườiđànôngnàocũngchấpnhậnthamgiavaytiềnvớimứclãi suấtcaohơnchỉvìtrênbứcthưngỏcóhìnhảnhmộtngườiphụ

nữ. Tương tự việc các sinh viên đã dự đoán sai về mức độ bền vữngtrongmốiquanhệcủamìnhdođãbỏquanhữngthôngtin giátrịvềchấtlượngcủamốiquanhệđó,ởđâycáckháchhàng nhậnđượcbứcthưngỏđãmắcphảisailầmtrongviệcđánhgiá mức độ hấp dẫn của khoản vay bởi họ không tập trung vào nhữngthôngtinquantrọngcầnthiết.

Vậythìnghĩxemchúngtatừngđưarabaonhiêuquyếtđịnh muasắmvìnhữnglýdokhônghợplýtươngtự?Chínhvìbịhình ảnh của người phụ nữ trên bức thư ngỏ tác động mà các khách hàng của ngân hàng ở Nam Phi có xu hướng nhìn nhận hình thứcchovaynàynhưmộtsảnphẩmtàichínhhấpdẫn,tươngtự

trongtrườnghợpcácsinhviêntạiHọcviệnMITđãcóthiệncảm vớingườitrợgiảngchỉdựatrênmộtđoạngiớithiệungắnrằng anhấylàmộtngười“nhiệttình”vàtrườnghợpcácđộibóngNBA quáchútrọngvàokếtquảcủathứtựchọnlựavậnđộngviên.

Nghiên cứu của giáo sư Huffcutt về các cuộc phỏng vấn xin việcđãlàmrõmộttrongnhữngkhíacạnhquantrọngcủahiện tượngsailệchchẩnđoánmàchúngtacóthểgọilàhiệuứng“tấm gươngphảnchiếu”.Huffcuttnóirằngkhichúngtalànhữngnhà tuyển dụng và phỏng vấn ứng viên, “chúng ta thường tự hình dung ra một ứng viên lý tưởng ngay trong suy nghĩ của chính mình. Và rồi nếu có ai đó bước vào phòng mà chúng ta có cảm giác họ có những điểm tương đồng với mình thì chúng ta sẽ

quyết định tuyển dụng họ”. Tuy nhiên, không có bất kỳ bằng chứng nào cho thấy một ứng viên có vài điểm giống với nhà tuyểndụngthìsẽphùhợpvàhữuíchchocôngty.Thậtra,nhà tuyển dụng nên quyết định chọn lựa những người không giống mình-đểchínhnhữngngườinàysẽpháthuyđượcvaitròtrong nhữngtrườnghợpmànhàquảnlýchưathậtsựamtường.

https://thuviensach.vn

Tuynhiên,cácnhàtuyểndụngcũnggặpnhiềukhókhănnếu phảithayđổihìnhthứcphỏngvấntheokiểu“cuộcgặpđầutiên”

này.Huffcuttgiảithích:“Phầnlớncácnhàtuyểndụngđềunghĩ

rằng họ có khả năng nhìn nhận và hiểu rõ mỗi ứng viên cũng nhưđưaranhữngquyếtđịnhđúngđắnnhất.Hầuhếtđềunghĩ

mìnhcókhảnăngđó,vàđâychínhlàvấnđề.Rấtkhóđểchỉcho aiđóthấyrằnghọđanglàmcôngviệccủamìnhkhôngtốtnhư

họvẫnnghĩ”.

Hiện tượng này không phải chỉ xảy ra với những nhà tuyển dụngnhânsự.Tấtcảchúngtađềuhìnhthànhnhữngnhậnxét chủquankhitiếpxúcvớimộtngườihoặcmộtsựviệcnàođóở

lần đầu tiên. Nhưng rất nhiều cuộc nghiên cứu đã cho thấy khôngphảiaicũngcókhảnăngcảmnhậnchínhxáctrongviệc này.Nóimộtcáchcụthểhơn,dùchúngtađangphỏngvấnmột ứngviêntiềmnănghaychuẩnbịbắtđầumộtmốiquanhệtình cảm thì dần dần, chúng ta đều có xu hướng đánh giá cao khả

năngcủamìnhtrongviệchìnhthànhmộtýniệmkháchquanvề

vấnđềmìnhđangnhìnnhận.

Nếu không thể hoàn toàn thoát khỏi cái bẫy sai lệch chẩn đoán, hãy áp dụng chiến thuật của người anh hùng Odysseus trongthầnthoạiHyLạp.Vìbiếtchắcmìnhsẽkhôngthểcưỡng lạigiọnghátmêhồncủacácmỹnhânngưvàsẽlaomìnhxuống biểnsâu,Odysseusđãnhờcácthủythủtróimìnhvàocộtbuồm.

Trong các cuộc phỏng vấn, nhà tuyển dụng cần ngăn mình khôngquátậptrunghoặcxoáysâuvàonhữngcâuhỏitheokiểu thăm dò trong cuộc gặp lần đầu tiên. Thay vào đó, họ cần tập trungtìmhiểuvềkinhnghiệmlàmviệccủaứngviênvà“đưara những tình huống có liên quan đến công việc”. – Huffcutt nói.

Đây là phương pháp “chỉ nhìn vào hiện thực” . Ý tưởng của phươngphápnàychínhlàdựavàonhữngdữliệutươngxứngvà bỏquacácdạngcâuhỏiyêucầuứngviêndựđoántươnglai,thay đổiquákhứhoặcphảicânnhắcnhữngcâuhỏilớncủacuộcđời.

Phươngphápnàyhướngđếnnhữngthôngtincầnthiếtvàquan trọng.Chẳnghạnnhư:Bạnthôngthạonhữngphầnmềmkếtoán nào?Bạnhọcđượckinhnghiệmgìkhiđiềuhànhcácchiếndịch https://thuviensach.vn

PR? Bạn có thể tìm cách giảm bớt hao phí vô ích trong dây chuyềnlắprápnhưthếnào?

Cơbảnlàcácnhàtuyểndụngđềulànhữngngườicóchuyên mônsâunênnhữngdạngphỏngvấnđặtrayêucầurõràngvới các ứng viên sẽ mang lại hiệu quả cao hơn những dạng phỏng vấn theo kiểu ngẫu nhiên. Một nghiên cứu chuyên sâu đã kết luậnrằngcáccuộcphỏngvấnkiểu chỉnhìnvàohiệnthực cóhiệu quả gấp sáu lần trong việc xác định và đánh giá biểu hiện của ứngviênsovớihìnhthứcphỏngvấntheokiểu cuộcgặpđầutiên.

Tuyvậy,dùdướihìnhthứcnàođinữathìnhữngbuổiphỏng vấncũngkhôngphảilàcáchđánhgiáứngviênhữuhiệu,bởiđơn giảnlàmộtsốngườirấtbiếtcáchthểhiệnvàquảngbáhìnhảnh của chính mình. Chính vì lẽ đó, thật ra các nhà tuyển dụng khôngnhấtthiếtphảiphỏngvấnứngviên.Cácnghiêncứuchỉra rằngmộtbàikiểmtranănglựcsẽgiúpứngviênbộclộnhiềuvề

khảnăngvàkỹnăngcủahọmộtcáchtốtnhất.

Huffcuttchiasẻ:“Thếnhưngmọingườivẫncứtrôngđợiởcác cuộc phỏng vấn”. Cách giải quyết của giáo sư chính là thay đổi quytrìnhphỏngvấn.Ôngđềxuất:“Chínhvìcácứngviêncũng rất hy vọng vào những cuộc phỏng vấn, nên cách giải quyết lý tưởng là áp dụng các phương pháp định lượng để đưa ra quyết định, đơn cử như việc tiến hành kiểm tra năng lực tinh thần hoặcđặtracáctìnhhuốngcôngviệcgiảđịnhchocácứngviên”.

Huffcutt nói thêm: “Khi đã xác định được nhóm các ứng viên tiềmnăng,bạnhãydùngđếnhìnhthứcphỏngvấnngẫunhiên để họ tự thể hiện bản thân mình cũng như tạo cho họ sự hứng thúvớicôngtyvàcôngviệc.Bạncóthểdùngphươngphápnày chonhiềutrườnghợpkhácnhauchứkhôngphảichỉriêngtrong việctuyểndụngnhânsự”.

Vấnđềchínhlàkhibịđặtvàomộttìnhhuốngphảiđánhgiáai đó, tất cả chúng ta đều quá tự tin vào khả năng phán đoán của mình nên dễ dẫn đến những cái nhìn sai lệch. Giống như các sinhviêntuyđanggặpvấnđềtrongquanhệtìnhcảmnhưnghọ

vẫntintìnhcảmsẽgiảiquyếtđượctấtcả.Đơngiảnvìbảnthân chúngtacũngrấtthườngbỏquacácdấuhiệuvàbằngchứngđi https://thuviensach.vn

ngượclạivớiđiềumàchúngtađangmuốntin.

Nếu như cách làm của Odysseus giúp chúng ta tránh được nhữngcâuhỏicóthểdẫnđếnnhữngnhậnđịnhkhôngchínhxác về một người hoặc một sự việc nào đó, thì Huffcutt đã chỉ ra rằngvượtquatácđộngtâmlýnàycònkhóhơnrấtnhiềusovới nhữnggìchúngtanghĩ.

Khi chúng tôi hỏi Huffcutt liệu khoa của ông có thay đổi gì trong quy trình tuyển dụng nhân sự dựa trên những kết quả

nghiên cứu của ông hay không, vị giáo sư cười và nói: “Đây là mộtcâuhỏituyệtvờivàcâutrảlờilàkhông.Tôiđãcómộtvàiđề

xuấtnhằmgiúpviệctuyểndụngtạitrườnghiệuquảhơn,nhưng chođếnnaycácđềxuấtấyvẫnchưađượcchấpthuận”.

https://thuviensach.vn

Chương 5

CHỨNG RỐI LOẠN LƯỠNG CỰC và HIỆU ỨNG TẮC KÈ HOA Cómộthộichứngtâmlýđãlannhanhnhưmộtbệnhdịch.

Từnăm1994đếnnăm2003,sốlượngtrẻemmắcphảichứngrối loạn lưỡng cực tăng nhanh vùn vụt. Đó là một trạng thái tinh thần với những chu kỳ liên tục của những khoảnh khắc hưng phấn cực độ đi liền với cảm giác thất vọng và bi quan kinh khủng.Năm1994,cứmỗimộttrămnghìntrẻemởMỹthìchỉcó hai mươi lăm em dưới mười chín tuổi được chẩn đoán mắc chứngrốiloạnlưỡngcực.Nhưngđếnnăm2003,sốtrườnghợp mắc phải hội chứng này đã tăng gấp bốn mươi lần, nhanh đến mức đáng ngạc nhiên. Đối với những hội chứng hiếm gặp và nghiêmtrọngnhưthếnày,khisốcamắcbệnhtănggấpđôiđãlà đángbáođộng,thếnênkếtquảtănggấpbốnmươilầnrõrànglà cógìđóbấtthường đangxảyra.Vậythìvấnđềnằmởđâu?

Rõ ràng số lượng trẻ em mắc phải hội chứng này đang tăng độtbiến.Nhưngconsố800.000trẻemmắcbệnhchỉtrongnăm https://thuviensach.vn

2003 so với 20.000 trường hợp mỗi năm ở thập niên trước đã chứngtỏmộtsựthayđổitiêucực.Hộichứngrốiloạnlưỡngcực làmtăngnguycơtựtửchongườimắcbệnh,nênnếutỷlệmắc bệnhngàycàngtăngcaothìcólẽchúngtasẽphảichứngkiếnsự

giatăngđộtbiếnsốtrườnghợptựtửvàtỷlệtựtửởgiớitrẻ.Tuy nhiên,thựctếlàtrongcùngthờigiannày,tỷlệtựtửcủatrẻem Mỹkhônghềtăngmàhơnnữacòngiảmđược23%.

Đểtrảlờichocâuhỏitạisaosốtrườnghợpmắcbệnhđượcghi nhậnngàycàngtăngcao,mộtsốchuyêngiaxãhộihọcgiảithích rằng số lượng trẻ em mắc phải hội chứng này vốn vẫn luôn ở

mứccao,tuynhiênvìtrongthậpniênquacónhiềuphụhuynh đưa con cái đi chữa trị hơn nên số ca mắc bệnh ghi nhận được cũngcónhiềuhơn.Dựatrênlậpluậnnày,chúngtahoàntoàncó thể suy đoán rằng ngoài hội chứng rối loạn lưỡng cực thì các bệnh lý tâm thần khác cũng tăng cao đột biến. Tuy nhiên, rõ ràngthựctếkhôngphảivậy.

Cách lý giải này nghe có vẻ hợp lý hơn: nếu số lượng trẻ em mắchộichứngrốiloạnlưỡngcựccũngnhưsốlượngphụhuynh tìm đến bác sĩ tâm thần để điều trị cho con mình đều không tăng, thì có lẽ chỉ có số lượng các trẻ em đã được chẩn đoán là tăng mạnh. Khám phá này của chúng tôi không những có thể

làmrõhaicáibẫychẩnđoánđãđượcđềcậptrongchươngtrước màcònkhámpháramộtcáibẫykháccósứcảnhhưởnglớnđến ngườichẩnđoánlẫnngườiđượcchẩnđoán.

Thực chất là ngay cả giới y học cũng không tránh khỏi tác động của hiện tượng sai lệch chẩn đoán. Cũng như trường hợp của các nhà tuyển dụng, một trong những cái bẫy chính là chúngtacóxuhướngchỉdựavàonhữngghinhậncảmtính.Để

hiểu được tác động tâm lý này đã góp phần làm cho hội chứng rốiloạnlưỡngcựclannhanhnhưthếnào,chúngtahãycùngtrở

vềthờikỳbấtổntrướcthếchiếnthứhai.Thờigianđó,nhàtâm thầnhọcEmilKraepelinđangnghiêncứuvàpháttriểnhệthống phânloạicáchộichứngrốiloạntâmthầnđầutiên.Thayvìdựa vào những dữ liệu khoa học khách quan, Kraepelin sử dụng chínhnhữngnhậnđịnhcảmtínhcủamìnhđểđưarahệthống https://thuviensach.vn

bệnhtrạng.Mộtvàikiểumẫutrongcáchphânloạicủaôngvẫn còn được sử dụng đến ngày nay, trong đó có hội chứng suy nhượcvuibuồnthấtthường,cònđượcgọilàhộichứngrốiloạn lưỡngcực.Tuynhiên,mộtvàikiểumẫuphânloạikháccủaông thìkhôngrõràngvàkhôngchuẩnxác–đơncửnhưviệcôngxếp

“cácnhàvănvànhữngngườihaymơmộng,nhữngkẻlừalọcvà người Do Thái” vào nhóm “các cá nhân cuồng loạn, kích động tiêubiểu”.

Tuynhiên,cácnhàtâmthầnhọcvẫnchorằnghệthốngphân loạibệnhtrạngcủaKraepelinlàmộtcôngcụhữuhiệu(ôngđược mệnhdanhlàchađẻcủatâmthầnhọchiệnđại)bởivìnótạora nhữngkiểumẫuykhoavềchẩnđoánbệnhtrạng.Nếumộtbệnh nhân đến gặp bác sĩ và phàn nàn rằng mình bị đau họng, nhức đầu và sốt, bác sĩ có thể khám bệnh nhanh chóng, chẩn đoán bệnh nhân bị viêm họng cấp tính và đưa ra những biện pháp chữabệnhbắtbuộc.Tươngtựnhưvậy,dựatrênhệthốngchẩn đoáncủaKraepelin,khimộtbệnhnhâncócácbiểuhiệncủahội chứngrốiloạnlưỡngcựcđếngặpbácsĩtâmthầnthìcóthểđược xácđịnhlàmắcphảihộichứngnàyvàsẽđượcđiềutrịbằngliệu pháptâmlýhoặcdùngthuốc.Kiểumẫuyhọcvềchẩnđoánnày vẫnđượccácbácsĩtâmthầnsửdụngphổbiếnđếnngàynay.

Năm1980,phiênbảnmớicủa Cẩmnangthốngkêvàchẩnđoán cáchộichứngrốiloạntâmthần(DiagnosticandStatisticalManual ofMentalDisorders(DSM-III))đãmởrộngđịnhnghĩahộichứng rối loạn lưỡng cực và bổ sung những trường hợp có các triệu chứngítrõrànghơn.Việcchẩnbệnhkhôngcònđơnthuầnchỉ

dànhriêngchonhữngngườitừngphảivàoviệnvìrốiloạntâm lý.Giờđây,cáchchẩnbệnhmớicòndựatrêncảnhữngdấuhiệu chungchungnhư“đangcảmthấybuồnbãvàtrốngrỗng”,“khóc hoặc muốn khóc”, có cảm giác “mệt mỏi, căng thẳng”, “do dự”

hoặc “bị mất ngủ”, “hoạt ngôn hơn bình thường”, “cảm giác bị

phântâm”,haykểcảkhicó“tháiđộtựmãnquámức”.Ngaycả

nhữngcánhânchỉcómộtvàitrongsốcáctriệuchứngtrênđây cũngcóthểđượcchẩnđoánmắcphảitriệuchứngrốiloạnlưỡng cực.

https://thuviensach.vn

Nhà tâm thần học người Anh David Healy cho biết vào thập niên 1990, các công ty dược bắt đầu tập trung chú ý đến hội chứnghiếmgặpvàchưađượcnhiềungườibiếtđếnnày.Họphát động chiến dịch xuất bản các tạp chí mới, thành lập các hội nhómvềrốiloạnlưỡngcựcvàtổchứccáchộinghịthườngniên, các chương trình truyền hình giới thiệu cách chữa trị mới và thường xuyên tổ chức các lớp huấn luyện dành cho những nhà cungcấpliệuphápsứckhỏetâmthần.Trongsuốtthờigiannày, các bậc phụ huynh và các nhà trị liệu liên tục tiếp nhận một lượngthôngtinồạtvềhộichứngrốiloạnlưỡngcực.BácsĩHealy chorằngnhữnggìdiễnrasauđócũnggiốngnhư hiệuứngtuyết lăn. Hội chứng rối loạn lưỡng cực càng được đề cập nhiều thì càng có nhiều bác sĩ lâm sàng nêu ý kiến về nó hơn; tỷ lệ được chẩn đoán mắc bệnh càng tăng thì càng có nhiều triệu chứng được xếp vào danh sách chẩn bệnh hơn. Hội chứng rối loạn lưỡng cực trở nên lan rộng đến mức một bệnh viện ở

Massachusetts còn chữa trị cho một nhóm các trẻ em chưa đến tuổiđihọc.Healychobiếtngaycảmộtđứatrẻhaituổimàcũng đãbịchẩnđoánlàmắcchứngrốiloạnlưỡngcực.

Đếntậnngàynay,việcchẩnđoánbệnhnhânmắchộichứng rối loạn lưỡng cực đã trở nên tùy tiện vì một vài lý do sau: Kreapelin đã dựa vào tư duy cảm tính của ông hơn là khoa học nghiêmtúckhiphânloạicáchộichứngrốiloạntâmthần;sauđó cẩmnangDSM-IIIlạimởrộngthêmđịnhnghĩagốccủaôngvào năm 1980 và các chương trình quảng bá thương hiệu của các công ty dược lúc đó đã khiến nhiều người bị xếp vào nhóm nhữngngườimắchộichứngnày.Càngnghiêncứuphântíchhội chứngrốiloạnlưỡngcựcbaonhiêu,cácnhàtâmthầnhọccàng nhận thấy hội chứng này hiện hữu ở khắp mọi nơi. Điều quan trọng họ đã không nhận ra là chính họ đã rơi vào một trong nhữngcáibẫycủahiệntượngsailệchchẩnđoán,nghĩalàhiện tượnggánghéptùytiệnvàcảmtính.

Vềbảnchất,việcdựavàocácthôngtinngẫunhiên,thiếucăn cứluôngâyranhữngvấnđềphứctạp.Hìnhtháibiếntướngcủa hiệntượngsailệchchẩnđoánnàycàngtrởnênphứctạphơnbởi https://thuviensach.vn

một cái bẫy phán xét khác: xu hướng bỏ qua những dữ liệu kháchquanđingượclạivớinhữngphánxétbanđầu.Đểhiểurõ cái bẫy này hoạt động như thế nào, chúng ta hãy cùng trò chuyệnvớinhàtâmlýhọcBruceWampold.TiếnsĩWampoldlà ngườitinvàonhữngkinhnghiệmthựctế,cácbằngchứngđịnh lượng và các dữ liệu khách quan. Ông dùng những hiểu biết về

toánhọcvàtâmlýhọcđểtiếnhànhphântíchhoạtđộngcủaliệu pháptâmlýtrongchữatrị.Việcquyếtđịnhdựavàonhữngbằng chứng định lượng cho thấy Wampold phải tập hợp được một khối lượng dữ liệu đủ lớn để chắc chắn rằng ông không bỏ sót mộtyếutốnào.Saukhicânnhắcvàsuyxéttừngkếtquảnghiên cứu khoa học về vấn đề hiệu quả của liệu pháp chữa trị tâm lý, Wampold bắt đầu triển khai phương pháp phân tích tổng hợp củamình.

Hướng nghiên cứu mà Wampold xem xét và phân tích được triểnkhainhưthếnày:Mộtnhómbệnhnhânthựcsựcónhucầu điều trị tâm lý vì những lý do khác nhau đã được sắp xếp gặp nhữngbácsĩtâmthầnkhácnhaumộtcáchngẫunhiên;mộtsố

ngườiđượckhámdựatheonhữngkiểumẫulýthuyếtchẩnđoán y học, còn số khác thì không. Sau thời gian điều trị, các bệnh nhân được khảo sát về cuộc sống cũng như trạng thái cảm xúc củahọ.Câuhỏiđượcđặtraxoayquanhviệcnhữngmốilolắng của họ có dịu đi phần nào không và họ nghĩ như thế nào về

khoảngthờigianđiềutrịvừaqua.Việctiếnhànhkhảosátthông quahàngngànbệnhnhânvàhàngtrămnhàtrịliệuđãcungcấp mộtcơsởdữliệuphongphúchonghiêncứucủaWampold.Khi ôngtiếnhànhphântíchcácconsố,kếtquảthậtbấtngờ.

Phát hiện của Wampold chỉ ra rằng có ba nhân tố giúp một nhàchữatrịbằngliệupháptâmlýthànhcông.Nhântốđầutiên và nền tảng nhất chính là tài năng. Cũng giống như việc có những nhà quản lý giỏi và những nhà quản lý chưa có nhiều kinhnghiệm,mộtsốnhàtrịliệutâmlýcókỹnăngvànănglực chuyênmônsâuhơnđồngnghiệp.Mộtsốthầythuốclâmsàng dù sử dụng phương pháp chữa trị nào cũng có thể thành công trong việc tạo mối quan hệ tốt đẹp và hiệu quả với bệnh nhân https://thuviensach.vn

của mình. Nhân tố thứ hai được Wampold gọi là “sự hợp tác chữa trị”, đó chính là chất lượng mối quan hệ hình thành giữa ngườichữatrịvàngườiđượcchữatrị.Nhữngchuyêngiatâmlý trịliệunàocómốiquanhệtốtvớibệnhnhânsẽcóxuhướngđạt đượcnhiềukếtquảtíchcựchơncácchuyêngiakhôngtạođược sựtincậynơingườibệnh.Nhântốthứbachínhlàliệucáccuộc nghiên cứu có tạo điều kiện cho các chuyên gia tâm lý sử dụng những liệu pháp chữa trị mà họ cảm thấy phù hợp và đáng tin cậynhấthaykhông.

Điều ngạc nhiên nằm ở chỗ kết quả điều trị của những bệnh nhân được các chuyên gia áp dụng mô hình chẩn đoán y khoa không có sự khác biệt lớn so với những bệnh nhân không áp dụng mô hình chẩn đoán y khoa. Khi chúng tôi phỏng vấn Wampold,ôngnói:“Việcchẩnđoánvốnkhôngcầnthiết,không quantrọngchẩnđoánlàgì.Bởivìkhichẩnđoán,bạncóthểphải trải cảm giác chán nản, hoảng loạn, rối loạn ám ảnh; suy cho cùng thì nó chẳng quan trọng. Quan điểm cho rằng có những cáchchữatrịnhấtđịnhchonhữnghiệntượngrốiloạnriêngbiệt làkhôngcócơsở”.Đơngiảnlà“khôngcócáchchữatrịđặcbiệt để tạo ra sự khác biệt mà chính là năng lực làm việc của bác sĩ

điềutrịvớibệnhnhânvàmốiquanhệhợptácđượctạonên”.

Nói một cách rõ ràng hơn, Wampold không khẳng định việc chữatrịbằngliệupháptâmlýlàkhônghiệuquảmàthựctế,kết quả phân tích tổng hợp của ông cho thấy cách chữa trị này đã manglạinhiềukếtquảtíchcực.Cũngkhôngphảiôngchorằng các chuyên gia áp dụng những mô hình y khoa là không mang lại hiệu quả gì, mà nghiên cứu của ông đơn giản chỉ ra rằng phương pháp chẩn đoán theo kiểu mẫu về cơ bản không mang giátrịykhoahữuích.

Trở lại với hội chứng rối loạn lưỡng cực, có người cho rằng mặc dù số người được chẩn đoán mắc bệnh tăng lên đáng kể, nhưngnhưthếtrẻemsẽcólợikhiđượcđiềutrịhộichứngnàytừ

sớm.CácviênchứcđếntừTrungtâmkiểmsoátbệnhtậtđãnêu ý kiến rằng việc giới thiệu các loại chất ức chế tái hấp thu serotonincóchọnlọc(SSRIs)nhưProzac,Paxil,CelexavàZoloft https://thuviensach.vn

vàothậpniên1990làlýdolàmgiảmtỷlệtựtử.Theođó,trẻem được chữa trị bằng các loại thuốc SSRIs có xu hướng ít bị trầm cảmvàítcóýđịnhtựtửhơn.

Nhưngmộtnghiêncứusâuhơndựatrêncơsởdữliệunàylại chothấymộtbứctranhkhác.Năm2002,mộtnhómnghiêncứu đã tiến hành phân tích tất cả dữ liệu thống kê y khoa của Cục quảnlýthựcdượcphẩmMỹ(gọitắtFDA)vềhiệulựccủathuốc SSRIs. Họ nghiên cứu “ngẫu nhiên 47 thử nghiệm về chất an thầntácdụngtrongthờigianngắn”cótrongthànhphầncủacác dược phẩm SSRIs. Kết luận của cuộc nghiên cứu khiến các chuyêngiatâmthầnhọchếtsứckinhngạc.Khiđúckếttấtcảkết quả nghiên cứu và tổng hợp, phân tích tỉ mỉ các dữ liệu, nhóm nghiên cứu đưa ra kết luận: các loại chất ức chế tái hấp thu serotonincóchọnlọc(SSRIs)khôngcóhiệuquảlâmsàngnhiều hơncácloạithuốcanthầnkháctrongviệcgiúpchobệnhnhân cảmthấytốthơn,vớicảngườilớnlẫntrẻem.Điềunàycũngcó nghĩalànhữngviênthuốcbọcđườngvàthuốcanthầnProzaccó cùngtácdụngtrịliệu.

Tiến sĩ David Antonuccio, giáo sư khoa học hành vi và tâm thầntạiĐạihọcNevadagiảithíchvớichúngtôi:“Vềvấnđềcủa SSRIs,chỉcóbatrongsốmườisáutrườnghợpthửnghiệmngẫu nhiên cho thấy SSRIs có tác dụng tích cực. Chỉ 3/16 thôi. Và dĩ

nhiên kết quả này chưa kể đến những tác dụng phụ nghiêm trọngkèmtheosauđó”.

Mặc dù các dữ liệu chắc chắn đã chỉ ra những mô hình chẩn đoántrongykhoakhôngphụcvụđượcchomụctiêuchữabệnh (nghiên cứu của Wampold công bố vào năm 1997) và các loại thuốc SSRIs về cơ bản là không hiệu quả, nhưng các nhà tâm thầnhọcvẫntiếptụcdùngcáchnàyđểđiềutrịchobệnhnhân.

Đặc biệt là khi những bác sĩ dày dạn kinh nghiệm đã áp dụng cáchnàythìrấtkhóthuyếtphụchọthayđổi.

Tuynhiêncòncómộtkhíacạnhchẩnđoánkhácmàchúngta có thể khám phá được, đó là tác dụng đối với người được chẩn đoán.Nhữngđứatrẻtừngđượcchẩnđoánmắcchứngrốiloạnsẽ

nhưthếnào?Kếtquảchẩnđoáncóthểdẫnđếnnhữnghậuquả

https://thuviensach.vn

tiềmẩnnào?Đểhiểurõvàkhámphácáibẫythứba-cũnglàcái bẫy phán xét gây ngạc nhiên nhiều nhất - chúng ta hãy đến Israel, ở đó có 105 người lính được tham gia vào một chương trìnhhuấnluyệnsĩquankhắtkhekéodàimườilămtuần.Đâylà mộtquátrìnhkhắcnghiệtđòihỏisứcbềnbỉ,tậptrungtinhthần caođộvớicườngđộhoạtđộngmườisáugiờmỗingày.

Nhữngsĩquanchỉhuytươnglaikhôngbiếtrằngkhóahọchọ

chuẩn bị tham dự sẽ không giống bất kỳ khóa học nào từ trước đến nay. Trước khi khóa học bắt đầu, nhà tâm lý học Dov Eden thôngbáođếncácsĩquanhuấnluyệnrằngquânđộiđãtổnghợp các dữ liệu liên quan đến mỗi học viên bao gồm “điểm trắc nghiệmtâmlý,dữliệuvềquanhệcộngđồngtừkhóahọctrước vàchỉsốđánhgiácủacácsĩquanhuấnluyệntrướcđây”.

Dựa trên những nguồn thông tin quan trọng này, Eden cho cácsĩquanhuấnluyệnbiếtrằngcáchọcviênđượcsắpxếpvào ba nhóm phân loại “tiềm năng trở thành sĩ quan chỉ huy” gồm

“tiềmnăng”,“bìnhthường”và“khôngxácđịnhđược”(docócác thông tin chưa xác định được). Học viên ở mỗi nhóm phân loại đượcchiađềuvàobốnlớphuấnluyện.Edennóivớicácsĩquan huấnluyện:“Cácvịhãylưumứcđộđánhgiátiềmnăngcủahọc viênvàodữliệucánhâncủangườiđó.Vàđềnghịmọingườinhớ

rõtênvàmứcđánhgiátiềmnăngtrởthànhsĩquanchỉhuycủa cáchọcviêncủamìnhngaytừđầukhóahọc”.

Vềphầncáchọcviên,dĩnhiênhọkhôngbiếtgìvềnhữngđiều đó. Còn các sĩ quan cũng không biết cái gọi là tiềm năng trở

thànhsĩquanchỉhuycùngvớinhữngthôngtinhỗtrợkhácđều là không thật. Các điểm số được ngẫu nhiên gán ghép cho các học viên và không hề có ý nghĩa thể hiện trí thông minh, năng lựchayquátrìnhthểhiệncủahọtrướcđây.

Tuynhiên,mườilămtuầnsau,Edentrởlạinơihuấnluyệnvà pháthiệnmộtđiềurấtbấtngờ.Vàocuốikhóahọc,cáchọcviên thực hiện một bài kiểm tra kiến thức về “kỹ thuật đánh trận, quansátđịahình,cácquytrìnhhànhquântiêuchuẩnvàmộtsố

kỹ năng thực tế như định hướng và nhắm bắn chính xác”. Bài kiểmtrađượcchuẩnbịkỹlưỡngvàđâylàmộtphầncủacáckhóa https://thuviensach.vn

học thông thường, một cách đánh giá học viên chuẩn mực khi đợthuấnluyệnkếtthúc.Vàđâycũngchínhlàlúchiệuứngcủa việccáchọcviênđãbịphânloạimứcđộtiềmnăngtrởthànhsĩ

quan thể hiện rõ ràng nhất. Những học viên được người huấn luyệnđánhgiálàcótiềmnănglớntrởthànhsĩquanchỉhuyđã đạtkếtquảkiểmtra(trungbình79,98điểm)tốthơnnhữnghọc viên được đánh giá mức tiềm năng chỉ huy là “bình thường”

(điểmtrungbình72,43)hoặc“chưaxácđịnhđược”(điểmtrung bình 65,18). Đơn giản là việc áp đặt và phân loại khả năng chỉ

huy-dùrõrànglàgánghépvàvôcăncứđốivớicáchọcviên-đã tácđộngtrựctiếpđếnnănglựcđượchoànthiệncủahọvớitỷlệ

gâybấtngờlà22,7%.Cầnnhớrằngtấtcảcáchọcviênvànhững sĩ quan huấn luyện đều không biết những việc đang xảy ra đó.

Chính vì không hiểu rõ mọi chuyện nên các học viên đã tiếp nhậnvàhànhxửtheonhưcácphẩmchấtđượcápđặtmộtcách ngẫunhiênchohọ.

Hiện tượng này không chỉ gây tác động trong môi trường quânđội.MộtphântíchtổnghợpđượccácnhàtâmlýhọctạiĐại họcNewYorkởAlbany(SUNYAlbany)thựchiệnđãchỉrarằng hiệntượngnàycũngxảyratrongmôitrườnglàmviệc.Nếutừng maymắnlàmviệcchungvớimộtcấptrênluôntintưởngvàđặt niềm tin vào bạn, bạn sẽ thấy mình có xu hướng phấn đấu để

đáp ứng kỳ vọng của sếp dành cho mình. Ngược lại, không gì khiếnbạnnảnlòngvàcảmthấynhụtchíbằngviệcphảilàmviệc dướitrướngmộtngườiquảnlývốnchorằngbạnkhôngđápứng đượcnhữngtiêuchuẩnvàkỳvọngđượcđặtra.

Hiệntượngtươngtựcũngxảyrakhimộtbácsĩtâmthầnhoặc một nhà tâm lý học chẩn đoán bệnh nhân mắc chứng rối loạn lưỡng cực, bị căng thẳng hoặc xuống tinh thần quá mức.

Wampoldgiảithíchrằngmộttrongnhữngvấnđềcốhữutrong việc chẩn đoán chính là “phải làm mọi thứ tương thích với kết quảchẩnđoán,vìvậykhikếtquảchẩnđoánđãđượccôngbố,tất cả hành vi và quyết định đều mang ý nghĩa xác nhận lại”. Khi mộtđứatrẻđượcxácđịnhlàmắcphảihộichứngrốiloạnlưỡng cựckhóchoặctỏrabuồnbã,lậptứcnhữngxúccảmnàycũngsẽ

https://thuviensach.vn

đượcquykếtlàdobệnhtrạngcủađứatrẻgâyra.Nhàtâmlýhọc Franz Epting giải thích rằng khi bị đặt dưới sự phán xét của ngườikhác,“chúngtarấtdễcưxửvàhànhđộngtheophánxét đónhưđãđượcmặcđịnh”.Chúngtatựđiềuchỉnhbảnthânđể

phù hợp với những gì đã được áp đặt cho mình. “Và ranh giới giữabảnchấtthậtcủachúngtavớinhữngđiềuchúngtađượcáp đặtkhôngcònrõràngnữa”.

Nóicáchkhác,quátrìnhđóngkhunggiátrịnàycókhảnăng tựduytrìvàtồntại:khichúngtatiếpnhậnnhữngcátínhđược ápđặtchomình,lờiphánxétcủamọingườicàngđượccủngcố

vàkhẳngđịnh.Hãyxemlạinhữnggìđãxảyđếnvớicáchọcviên sĩquanvàngườihuấnluyệncủahọởIsrael.KhiEdenthôngbáo với các sĩ quan huấn luyện rằng điểm số thể hiện khả năng trở

thành sĩ quan chỉ huy vốn được tạo ra và gán ghép ngẫu nhiên chohọcviên,họvẫncứmộtmựcphủnhận.Đểchứngminhcho quan điểm của mình, họ đưa ra bằng chứng rằng những binh lính có số điểm tiềm năng cao thật sự hoàn thành bài kiểm tra với kết quả tốt hơn. Dĩ nhiên đó là cách nghĩ theo kiểu tư duy vòng.Bàikiểmtratrướckhikếtthúckhóahọclàmộthìnhthức xácnhậnnhữnggiátrịđãđượcquykếttừbanđầu,cáchọcviên đã điều chỉnh và đóng khung năng lực cũng như khả năng của họtheođúngnhữnggìđãđượcápđặtngaytừđầu.

Vàđâychínhlàcáibẫyphánxétthứba:khichúngtaphánxét hay quy kết mọi người, họ sẽ tiếp nhận những cá tính đã được ngườikhácápđặtchomình.Theotâmlýhọc,hiệntượngphản ứng với những kỳ vọng này được gọi là hiệu ứng Pygmalion (cách chúng ta tiếp nhận những đặc điểm, cá tính tích cực do ngườikhácápđặt)vàhiệuứngGolem(cáchchúngtatiếpnhận nhữngcátínhtiêucực).Ởđây,chúngtasửdụng“hiệuứngtắckè hoa”nhưmộtthuậtngữdùngchungchocảhaitrườnghợptrên.

Hiệntượngnàycóthểgiảithíchvìsaoviệcnămmươimốtphụ

nữ chờ nghe điện thoại lại có nhiều nét tương đồng với những họcviêntrongcuộckhảosátkhóahọcđàotạosĩquanchỉhuyở

Israel.Nhữngphụnữnàyđãđăngkýthamgiamộtcuộcnghiên cứuvềgiaotiếp:tấtcảnhữnggìhọbiếtlàhọsẽcómộtcuộctrò https://thuviensach.vn

chuyệnngắnvớimộtngườiđànôngđượcchọnngẫunhiên.Khi điệnthoạireo,nhữngngườiphụnữtròchuyệncùngngườibạn mớivớitâmlýlàđangthamgiacáccuộctángẫuthôngthường–

họ nói về thời tiết và những vấn đề liên quan đến cuộc sống.

Nhưngnhữngngườiphụnữnàykhôngđượcbiếtmụcđíchthực sựcủacuộcnghiêncứu.

Mọiviệcbắtđầukhoảngvàiphúttrướcđó.Nhữngngườiđàn ông ở đầu dây bên kia cũng đã đăng ký để tham gia một cuộc nghiêncứuvềgiaotiếp.Nhưngkhácvớiphụnữ,mỗingườiđàn ôngtrướckhigọiđiệnchongườibạnđượcchỉđịnhđãnhậnđược một “bản lý lịch sơ lược” và một bức ảnh của người bạn này.

Nhưng họ không biết rằng các thông tin về người phụ nữ đều chínhxác,tuynhiênbứcảnhthìkhôngkhớpvớichủnhâncủa nó.Thậtra,nhữngbứcảnhđólàcủanhiềuphụnữkhácnhauvà đãđượccácnhànghiêncứuchọnlựatrướcđó.Mộtnửatrongsố

đólàảnhchụpnhữngphụnữxinhđẹpvànửacònlạilàảnhcủa nhữngngườicónhansắcbìnhthường.Cácbứcảnhđượckẹpvào cácbảnlýlịchmộtcáchngẫunhiên.

Thật sự thì không cần phải là một nhà tâm lý học, chúng ta vẫnđoánđượcnhữngngườiđànôngsẽchỉxemlướtquabảnlý lịchnhưnglạingắmnghíanhữngbứcảnhkhálâu.Saukhixem thông tin lý lịch và hình chụp người bạn mà mình sắp trò chuyện, mỗi người đàn ông nhận được một bản câu hỏi những ấntượngvềngườiphụnữmàhọsắpchuyệntrò.

Kết quả của cuộc khảo sát rất đáng quan tâm. Không quan trọngbảnlýlịchnóigì,nhữngngườiđànôngnhậnđượcbứcảnh ngườiphụnữxinhđẹpđềukỳvọngsẽđượctròchuyệnvớimột

“phụ nữ hòa nhã, tự tin, hài hước và khéo léo”. Nhóm còn lại –

những người nghĩ rằng mình sắp trò chuyện với một phụ nữ

kém hấp dẫn – cho rằng người bạn của mình “khó gần, rắc rối, nguyêntắcvàvớvẩn”.

Khiđãhìnhthànhquanđiểmriêngthìngườiđànôngrấtkhó nhìnthấynhữngkhíacạnhkháccủangườiphụnữ.Thậmchíhọ

cònđềcậpnhữngthôngtinmìnhđọcđượctrongbảnlýlịchkhi tròchuyện.

https://thuviensach.vn

Trong lúc đó, những phụ nữ vẫn đang ngồi chờ một mình trong phòng. Họ không biết rằng người đàn ông đã được xem quamộtbứcảnhchụp,cóthểlàcủahọhoặccủamộtaiđókhác.

Khitròchuyệnvớinhữngngườiđànôngđó,họnghĩđơngiảnlà mìnhđangthamgiavàocáccuộctángẫuthôngthường.

Và đây chính là lúc cuộc khảo sát thực sự bắt đầu. Các nhà nghiêncứughiâmcáccuộcđiệnthoại,sauđóbiêntậpvàcắtđi phầnâmthanhcủanhữngngườiđànông.Đoạnbăngcuốicùng chỉ chứa giọng nói của những phụ nữ và được phát cho một nhóm độc lập gồm mười hai người bình thường nghe, những người này không biết gì về cuộc nghiên cứu trước đó cũng như

chưa từng gặp mặt những người phụ nữ và đàn ông tham gia trongcáccuộcđốithoại.Đồngthời,họcũngkhôngđượcbiếtsuy nghĩcủanhữngngườiđànôngvềngườibạncủamình.

Sau khi lắng nghe lời nói của những phụ nữ trong cuộc trò chuyện trên, nhóm giám khảo này được yêu cầu đánh giá về

nhữngphụnữđócũngthôngquabảncâuhỏikhảosátmàcánh đànôngđãthựchiện.

Điều đáng chú ý là những thành viên trong nhóm mười hai ngườicũngkhôngbiếtmụcđíchchínhcủacuộcnghiêncứumà mìnhthamgiađãdiễnragiữanhữngngườiđànôngvàphụnữlà gì.Nhậnđịnhcủahọvềngườiphụnữ-chỉthôngquagiọngnói-đã có sự trùng khớp với nhận định của cánh đàn ông khi đánh giánhữngphụnữnàyquacácbứcảnhngẫunhiên.

Làm thế nào nhóm mười hai người lại có cùng kết luận với cánhđànôngnhưvậy?Họchưatừnggặpbấtkỳngườinàotrong số những người tham gia cuộc nghiên cứu, cũng chưa xem qua bứcảnhnàovàchẳngbiếtnhữngngườiđànôngnghĩgìvềngười bạn trò chuyện với mình. Và họ không được nghe đầy đủ nội dungtròchuyệncủanhữngngườiđànông,cũngnhưhoàntoàn khôngbiếtvềcuộcnghiêncứu.

Câu trả lời ở đây chính là tác động từ hiệu ứng tắc kè hoa.

Chúngtanhớrằngtrướckhitròchuyệnvớinhữngphụnữ“xinh đẹp”, những người đàn ông đã nảy sinh nhiều ấn tượng tốt về

ngườisắptiếpchuyệnvớihọnhưâncần,hàihước,điềmtĩnhvà https://thuviensach.vn

tựchủ.Mộtkhingườiđànôngđãhìnhthànhấntượngđó,nólập tứctácđộngđếnmọikhíacạnhtrongquanhệgiữahaibên.Cứ

hình dung xem, nếu bạn trò chuyện qua điện thoại với một ngườimàbạntinrằngngườiđórấtlôicuốnắtbạnsẽtậptrung hơn, chủ động lắng nghe hơn và nói chung là bạn sẽ cảm thấy mìnhrấthứngthúvớicuộctròchuyệnnày.

Khinhữngphụnữ“xinhđẹp”tròchuyệnvớinhữngngườibạn khôngquen,họcóthểbịcuốntheonhữngýtứmàngườiđànông thểhiệntronglúcđốithoại.Tuykhôngthựcsựýthứcvềviệcđó nhưng họ đã tiếp nhận những cá tính, phẩm chất mà những người đàn ông đã hình dung về họ. Các nhà nghiên cứu giải thích:“Điềubanđầuhìnhthànhtrongtâmtrínhữngngườiđàn ônggiờđâyđãđượchiệnthựchóatronghànhvivàcáchcưxử

củanhữngngườiphụnữ”.Nhữngphụnữvôtìnhnhậnlấycảm nhận về “vẻ đẹp” của họ mà những người đàn ông đã gán ghép cho họ và cư xử theo như thế. Nói cách khác, những cảm nhận tốtđẹpvềngườiphụnữđãkhiếnhọthậtsựnghĩrằngmìnhquả

thậtxinhđẹpvàthếlàhọthểhiệnmìnhhoànhảohơntrongcác cuộctròchuyện.

Có ai lại không sải bước tự tin hơn hoặc có nụ cười tươi tắn hơnkhiđượcngườikhácnhậnxétrằngmìnhxinhđẹpvàduyên dáng?Nhưnghiệuứngtắckèhoachỉđơngiảntạmthờithayđổi quanniệmcủachínhchúngtatrongmộtthờigianngắnhaycó thểduytrìtácđộngcủanóvềlâudài?Mộtnghiêncứumớicủa ĐạihọcYaleđãchỉraviệcchẩnđoánbệnhtậtcóthểtạotácdụng lâudàiđốivớisứckhỏemỗingười.

Tại thành phố Hartford, bang Connecticut, một nhóm người caotuổiởmộttrungtâmnọđãtạmngừngcáchoạtđộngthông thườngcủamìnhđểthamgiamộtchươngtrìnhkiểmtrathính giáccủacácnhànghiêncứuởĐạihọcYale.Mọingườiđềuđược mangtainghevàlắngnghebacaođộâmthanhtăngdầnởmỗi tai.Họđượcyêucầumỗikhinghethấymộttiếngđộngthìđưa tay lên để ra hiệu. Người đưa tay sau tất cả mọi tiếng động sẽ

nhận được mức điểm cao nhất là 6 điểm. Người nào chỉ nghe được 2 trong số 6 tiếng động thì chỉ ghi được 2 điểm, điều đó https://thuviensach.vn

cũng có nghĩa là thính giác của người đó đã suy giảm. Những người tham gia bài kiểm tra này đều đã trên bảy mươi tuổi, chínhvìvậykhôngcógìngạcnhiênkhiđiểmsốtrungbìnhcủa họchỉdừngởmức3,53điểm.

Sau đó, họ được yêu cầu tham gia một hoạt động không liên quangìđếnbàikiểmtranănglựcthínhgiác.Họphảitrảlờicâu hỏi: “Khi nghĩ về một người cao tuổi, năm từ hoặc năm cụm từ

nàoxuấthiệnđầutiêntrongsuynghĩcủacácvị?”.

Cácnhànghiêncứughinhậncâutrảlờicủatừngngườivàsắp xếp vào hai nhóm: một nhóm bao gồm những nhận xét từ tích cựcnhất(vídụ:âncần,từtốn)đếntiêucựcnhất(vídụ:yếuđuối, nhunhược);vànhómcònlạibaogồmnhữngnhậnxétvềcácyếu tố ngoại hình (ví dụ: tóc bạc) và yếu tố tính cách (ví dụ: từng trải).

Bướcđầutiêncủacuộcnghiêncứukếtthúcvớihainguồndữ

liệu tưởng chừng như độc lập - một bài kiểm tra thính lực và nhữngcâuhỏithểhiệnquanđiểmcánhân.Banămsauđó,mối liênkếttiềmẩngiữahainguồndữliệutrênmớiđượctiếtlộ,khi cũng bài kiểm tra thính lực đó được thực hiện lại với chính nhữngngườiđãtừngthamgia.

Thờigianđãkhiếnđiểmsốghinhậnnănglựcthínhgiáccủa các cụ ông, cụ bà giảm xuống đáng kể. Dĩ nhiên, sự giảm sút thínhlựcởmọingườilàkhácnhau.Đặcbiệtlànhữngngườiba nămtrướcđâyđãđưaranhiềucâutrảlờitiêucựcvàchúýđến dáng vẻ bên ngoài của người cao tuổi sẽ có mức độ suy giảm thính lực cao nhất. Khi xác định các yếu tố khác có thể ảnh hưởngđếnthínhgiác(tuổitác,điềukiệnytế,…),cácnhànghiên cứupháthiệnrarằngnhữngýniệmtiêucựcvàsựthayđổivẻbề

ngoàivìtuổitáccũnglànhântốkhiếnthínhlựccủamộtngười giảm đi, trung bình là 0,7 điểm chỉ trong vòng ba năm - tương ứng với tám năm dưới tác động của quá trình lão hóa thông thường. Để chắc chắn rằng chính những nhận xét của các cụ

ông, cụ bà này đã ảnh hưởng đến thính lực của họ, và để cuộc nghiêncứukhôngđilệchquỹđạo,cácnhànghiêncứuxemxét kếtquảcủanhữngngườiđạtđiểmsốcaotrongbàikiểmtrađầu https://thuviensach.vn

tiên. Họ phát hiện những người đưa ra câu trả lời tiêu cực và miêu tả vẻ bề ngoài của tuổi già - thậm chí cả những người có điểmsốcaotrongbàikiểmtrađầutiên-cũngbịsuygiảmchức năngthínhgiácnhưnhữngngườicóđiểmsốthấptrongcùngkỳ

kiểmtrađó.

Nóicáchkhác,nhữngcảmnhậntiêucựcvàchúývẻbềngoài của người cao tuổi có thể khiến một người trông già hơn rất nhiều.Vàtácđộngnàykhôngchỉgiớihạntrongkhảnăngnghe.

Mộtsốnghiêncứutươngtựđãchỉrarằngấntượngtiêucựcvề

sự lão hóa là yếu tố góp phần gia tăng hiện tượng mất trí nhớ, suygiảmchứcnăngtimmạchvàthậmchícònlàmchotuổithọ

trungbìnhgiảm7,5năm.

Cácnghiêncứutiếtlộthôngtinrằngtâmlýhọcvàsinhlýhọc có mối liên hệ chặt chẽ theo cách không ai có thể ngờ đến. Để

hiểurõhơnđiềunày,chúngtahãyđếnhẻmnúiCapilano-một địa danh mang vẻ đẹp đặc trưng của vùng Tây Bắc Thái Bình Dương.Hiệnratrongmộtcảnhquanhùngvĩ,hẻmnúiấntượng nàychiacắtkhurừnggiànhiệtđớirậmrạp,đócũnglànơicon sôngCapilanochảyqua.Làmộttrongnhữngđịađiểmnổitiếng nhấtcủaVancouver,hẻmnúiCapilanothuhútrấtnhiềukhách dulịchvàdânđịaphươngđếnthưởngngoạn.

Ẩn mình trong khu rừng già là một cây cầu nhỏ bằng gỗ

nhưng khá cứng cáp. Cây cầu cao hơn mặt đất khoảng ba mét, làmbằnggỗtuyếttùngvữngchãivàcólancanhaibên,những yếu tố này khiến cho cây cầu trở thành một phương tiện qua sôngantoàn.

Cách đó không xa về phía hẻm núi Capilano có một cây cầu treo.Cầuxâydựngvàonăm1889,bắcngangquahẻmnúirộng hơn150métvàlơlửngởđộcaokhoảng80mét.Khigióthổiqua hẻmnúi,câycầulắclưcóthểkhiếnnhữnglữkháchgandạnhất cũngphảicóđôichútengại.

Một ngày nọ, một nhóm khách bộ hành đến Capilano và khôngbiếtcâycầutreonàycũngcókhảnănglàmchosuynghĩ

củahọ“lắclư”.

Ngày hôm đó, các nhà nghiên cứu cử một cô trợ lý trẻ đứng https://thuviensach.vn

chờởcâycầugỗ,hoặcởcâycầutreovàonhữngthờiđiểmkhác nhau. Tất cả những gì cô trợ lý biết về cuộc nghiên cứu là phải tuân thủ những quy định trong quá trình nghiên cứu. Cô được yêucầutiếpcậnnhữngngườiđànôngtrongđộtuổitừmườitám đếnbamươilămkhihọbướcxuốngnhịpcuốicủacâycầu.Côsẽ

trò chuyện trong giây lát với mỗi người đàn ông theo một kịch bảnđãđịnhsẵn.Côtrợlýấylàmộtsinhviênngànhtâmlýhọc đangthamgianghiêncứuvề“hiệuứngbàytỏtrướcsựlôicuốn”.

Ngườitrợlýkhiđósẽyêucầumỗingườiđànôngmàcôtiếp cận thực hiện một bài khảo sát ngắn. Khi họ hoàn thành, nếu còn thời gian, cô sẽ nói cho họ biết về cuộc nghiên cứu. Trong trườnghợpnày,côsẽxémộtmẩugiấytrêngócbàikhảosát,ghi lạitênvàsốđiệnthoạicủamìnhrồitraomẩugiấychongườimà côvừatiếpcận.Hầuhếtnhữngngườiđànôngđềuvuivẻnhận sốđiệnthoạicủacôrồikhuấtdầntrongánhhoànghôn.

Sau đó các nhà nghiên cứu cử một anh trợ lý trẻ, cũng với những yêu cầu tương tự, làm nhiệm vụ tiếp cận những người đàn ông qua cầu. Anh cũng giải thích với đối tượng mình tiếp cậnvềcuộcnghiêncứutâmlývàsẽchủđộngchosốđiệnthoại nếu người tham gia muốn biết thêm thông tin. Nhưng không nhưngườiđồngnghiệpnữcủamình,anhliêntụcbịtừchốivà chỉnhậnđượcnhữngcâutrảlờikiểu“Cámơn,nhưngtôikhông thamgiađâu”.Sauvàingày,chỉcóbathanhniênhiếukỳliênlạc vớianh.

Trái lại, điện thoại của cô trợ lý thì reo lên không ngừng.

Nhưngđiềuthúvịnằmở đốitượng chủđộngliênlạcvớicô.Chỉ

cóhaingườitrongsốnhữngthanhniênmườisáutuổiđiquacầu ngàyhômđógọichocô.Tuynhiên,đếnnửasốthanhniênmười támtuổiquacầuđãchủđộngliênlạcvớicôtrợlýtrẻ.

Khônghẳnnhữngngườigọiđiệnlànhữngngườicóhứngthú với đề tài tâm lý bày tỏ sáng tạo. Nói đúng hơn, họ cảm thấy hứngthúvàbịlôicuốnbởi côtrợlý trẻduyêndáng.Nhưngliệu côấycótrởnêncuốnhúthơnhayxinhxắnhơnkhitròchuyện vớinhữngngườithanhniênquacầungàyhômđókhông?Vìsao nhữngthanhniênnàylạiquyếtđịnhliênlạcvớicô?Câutrảlời https://thuviensach.vn

cuốicùngđượccácnhànghiêncứucôngbốnằmởđộlắclưcủa haicâycầu.

Hãytưởngtượngbạnđangđiquamộtcâycầutreobắcngang một hẻm núi sâu hàng trăm mét. Cứ mỗi bước chân, bạn cảm nhậnrõsựlắclưcủacâycầu.Bạnnínthở,timđậpmạnhhơnvà tránbắtđầulấmtấmmồhôi.Trênphươngdiệnsinhlýhọc,tác độngcủaadrenalinđếnbạntrongtrườnghợpnàycũngtươngtự

cảmxúckhibạnnảysinhtìnhcảmvớimộtngườinàođó.

Khi những thanh niên đi qua cầu trông thấy người trợ lý nghiêncứu,hầuhếthọđềunhìncôvàchỉthấyđólàmộtngười trợ lý nghiên cứu chăm chỉ. Nhưng đối với những người đi qua cây cầu treo, sự lo lắng và nồng độ adrenalin khiến họ rơi vào trạngtháiđầyxúccảmvớicôtrợlý.Vàcảmxúcbắtđầuchiphối nhậnthức.Nhưngliệucómộtlờigiảithíchnàokháckhông?Bản thân cây cầu có khả năng là nhân tố quyết định cá tính của nhữngngườiđiquanó?

Để kiểm tra khả năng cho rằng những người đàn ông đi qua câycầutreosẽcanđảmvàtáobạohơnnhữngngườichọnđicây cầu gỗ, và từ đó giải thích cho việc vì sao họ chủ động gọi điện chocôgáinhiềuhơn,cácnhànghiêncứuđãtrởlạiCapilanođể

thựchiệntiếpmộtnghiêncứukhác.Lầnnày,họyêucầucôtrợ

lý chỉ đứng ở cuối cây cầu treo. Cô tiếp cận một vài người đàn ông ngay khi họ vừa qua cầu và với một số khác thì cô lại đợi thêmmườiphútsaukhihọđãxuốngcầu.Nếunhữngngườiđàn ôngchọnđicâycầutreothậtsựcanđảmvàtựchủ,bạnsẽcho rằngsốngườiởhainhómđềuliênlạcvớicôtrợlýnhưnhaubất kểcôấyđãtiếpcậnhọvàolúcnào.Nhưngcácnhànghiêncứu đưaramộtkếtquảkhác:nhữngngườitròchuyệncùngcôtrợlý trẻngaysaukhixuốngcầuđãchủđộngliênlạcvớicônhiềuhơn nhữngngườitiếpcậnvớicômườiphútsauđó,khimàsựlolắng đãhếtvànồngđộadrenalintronghọđãtrởlạibìnhthường.Khả

năngthúcđẩycảmxúccủanhữngngườiđànôngkhiđiquacây cầutreođãkhiếnnóđượcgắncáitên“câycầutìnhyêu”.

Chúngtaliêntụctiếpnhậnvàgửiđinhữngẩnýcùngthông điệpkhéoléochomọingười,khiếnchúngtađồngthờilàngười https://thuviensach.vn

tácđộngvàcũngchịutácđộng,ngaycảkhinhậnthứclýtrícủa chúng ta không nhận biết những điều ngầm ẩn ấy. Các cuộc nghiên cứu cho thấy chúng ta không thúc đẩy nhưng lại tiếp nhận những cá tính mà người khác đã áp đặt cho mình. Luôn luôn có sự tồn tại của một động lực ngầm bên trong những tươngtáctưởngchừngđơngiảnnhất,vàchínhđiềunàyđãbiến chúng ta thành những người dễ thay đổi, dễ bị lay chuyển về

mặttâmlýkhicótácđộngtừbênngoài.

https://thuviensach.vn

Chương 6

Ở PHÁP, MẶT TRỜI QUAY QUANH TRÁI ĐẤT

Ðôimôicaulại,Henritrôngcứnhưthểvừachovàomiệng mộtthìabánhkemtrứngđãbịhỏng.Anhliêntụcchớpmắtnhư

ướcsaocảmgiácđắngnghẹntrongmiệng,cóthểtanbiếnngay lậptức.Phíasaulưnganh,tiếngnhạcbắtđầuthôithúcrềnrỉ.

NgàyhômđóđãmangđếnchoHenrinhữnghyvọnghếtsức bất ngờ. Dù thế nào đi nữa thì Henri cũng đã trở thành người đượcchọntronghàngngànứngviênđangmongmuốnđượctrở

thànhngườichơitrongchươngtrình Quiveutgagnerdesmillions

–phiênbảnởPhápcủagameshowAilàtriệuphú( WhoWantsto BeaMillionaire).KhiHenrivừangồixuốngchiếcghếnóngtrên sân khấu, ánh đèn bỗng rực sáng và người dẫn chương trình Jean-PierreFoucaultliềngiớithiệungườichơilàanhcùngcôbạn https://thuviensach.vn

gáiSophieđangcổvũtừhàngghếkhángiả.

Dù được tổ chức ở quốc gia nào, game show Ai là triệu phú cũngcócùngmộtluậtchơi:ngườichơisẽphảitrảlờicáccâuhỏi trắcnghiệmvớiđộkhótăngdầntươngứngsốtiềnthưởngcũng tăngdần.Nhữngcâuhỏiđầutiênthườngrấtdễdàng,đếnmức cứnhưchokhông,kiểunhư:Côbéquàngkhănđỏđãđithămai?

A.Mẹ

B.Chị

C.Bà

D.Ngườianhemhọ

Cuộcchơisẽtiếptụcvớinhữngcâuhỏivềnhữngđiềuítngười biết hơn, chẳng hạn như “Có bao nhiêu thủy thủ đã đi cùng Columbus trên chuyến hải trình từ Tây Ban Nha đến Tân thế

giới?”Nếungườichơigặpkhókhăn,họcóthểdùngmộttrongba quyềntrợgiúp:gọiđiệnthoạichongườithân,loạibỏbớtphương ántrảlờisaihoặchỏiýkiếnkhángiảtrongtrườngquay.

Henriđãvượtquanhữngcâuhỏiđầutiênrấttốt,nhưngmọi việcthayđổikhingườidẫnchươngtrìnhđọccâuhỏi:“Qu’est-ce qui gravite autour de la terre?” nghĩa là “Tinh cầu nào quay quanhTráiĐất?”.

Henri cũng nhìn chăm chú vào bốn phương án trả lời trong khi người dẫn chương trình đọc to nội dung câu hỏi: (A) Mặt trăng,(B)Mặttrời,(C)SaoHỏavà(D)SaoKim.Henriđọclạicâu hỏi một lần nữa và suy nghĩ về bốn phương án để chọn lựa.

Tiếngnhạcdồndậpthôithúc,Henricắnmôicăngthẳng.Nhận ratrạngtháibốirốivàthoángchútlongạicủangườichơi,người dẫnchươngtrìnhđưaralờikhuyên:“Anhhãybìnhtĩnh,vànếu anhkhôngchắcchắnlắmvềcâutrảlời,hãynhớđếnquyềntrợ

giúp”.

ĐâylàlúcHenricầnđếnnhữngsựtrợgiúpmàanhcóthểcó được, và Henri quyết định chọn quyền trợ giúp “hỏi khán giả”.

Có lẽ bạn nghĩ rằng Henri đã khôn khéo khi chọn tham khảo ý kiếnkhángiả.Thôngthường,ngaycảkhicómộtsốngườitrảlời saiđinữathìphầnđôngkhángiảsẽđưaracâutrảlờiđúng.Tuy nhiên, trong trường hợp này, Henri đã gặp phải một bài học https://thuviensach.vn

nặngnềrằngtưduycảmtínhcủachúngtavềsựcôngbằngcó thểtácđộngđếnquyếtđịnhởmỗingười.

Ngườidẫnchươngtrìnhhướngdẫn:“Xinmờicáckhángiảsử

dụngbànphímtrảlời.HãygiúpHenritrongcâuhỏinày…Tinh cầu nào quay quanh Trái đất? Nếu các bạn biết câu trả lời, hãy chọnbấmnúttươngứngtrênbànphím.Nếukhôngchắcchắn, mọi người vui lòng không tham gia. Các chọn lựa là (A) Mặt trăng,(B)Mặttrời,(C)SaoHỏavà(D)SaoKim.Mọingườibắtđầu trảlờinhé.Xincámơn!”.

Trong lúc khán giả lựa chọn câu trả lời, máy quay tập trung vào bạn gái của Henri. Cô đang mặc chiếc áo dài tay màu xanh lục và đeo một cặp kính đỏ thời trang, trông cô có vẻ lo lắng vì bạntraicủamìnhkhôngthểtựchọnđượcđápánđúng.Sauđó, máyquayhướngvềphíakhángiảvàbắtlấykhoảnhkhắcbốirối trêngươngmặthọ,mộtdấuhiệuchothấyhọđãcónhậnxétnào đóvềHenri.

Khiphầntrảlờicủakhángiảđượccôngbố,Henrihítmộthơi thởsâuđầykhókhăn:lúcnày,anhbắtbuộcphảitrảlờiđúngcâu hỏinàythìmớicóthểtiếptụccuộcchơi.Đươngnhiênchẳngcó khán giả nào chọn đáp án Sao Kim quay quanh Trái đất. Thế

nhưng lại có 2% khán giả chọn câu trả lời Sao Hỏa. Và rồi điều gây ngạc nhiên nhất chính là đây. Chỉ 42% khán giả chọn phươngánchínhxáclàMặttrăng,nhưngcóđến56%khángiả

chọnphươngánMặttrờiquayquanhTráiđất.

Henrilặngngười.Lúcnàychúngtacóthểtựhỏiliệuhệthống giáo dục Pháp mắc phải sai lầm nghiêm trọng nào không. Tuy vậy,chắcchắncâutrảlờicủakhángiảkhônghẳnlàdohọthiếu kiếnthứcphổthôngcơbản.

KhiphântíchchuyệnxảyraởPháp,chúngtasẽkhámphávề

tácđộngtâmlýtiếptheo:tácđộngtâmlýảnhhưởngđếnnhững mốiquanhệtrongphònghọp,trongnhàtùvàởcảsânvậnđộng.

CâuchuyệnbắtđầutừmộtthínghiệmởĐứcvềnhữngđốitượng buộc phải có cách phân chia mọi thứ như một đứa trẻ. Các nhà nghiên cứu ở Berlin đã sắp xếp ngẫu nhiên từng cặp hai người không quen biết nhau vào các căn phòng riêng biệt. Mỗi người https://thuviensach.vn

thamgiađượcthôngbáorằnghọsẽđượcsắpxếpthànhcặpvới một người bạn đồng hành chưa biết rõ danh tính. Hai người đượcnhậnmộtsốtiềntrịgiá10đô-la.Nhưngsốtiềnnàyđược chia như thế nào là tùy họ. Tuy nhiên, vấn đề chính là những người tham gia không được trò chuyện, tung đồng xu may rủi hoặcthươnglượngvớinhau.Thayvàođó,mộttronghaingười được chọn lựa ngẫu nhiên để quyết định chia món tiền ấy như

thếnào.

Ngườiđượcchọnsẽcóquyềnđượctựýchiađôisốtiềntheotỷ

lệmìnhmuốn.Ngườinhậnkhiđượcbiếtđềxuấtcủađốiphương phải quyết định có chấp nhận cách phân chia đó hay không.

Trongtrườnghợpngườinhậnđồngý,cảhaingườithamgiasẽ

nhậnđượcphầnchiacủamình.Cònnếungườinhậntừchốilời đềnghị,cảhaisẽravềtaytrắng.

Trò chơi này chỉ được chơi duy nhất một lần, do vậy người chơi sẽ không có cơ hội thứ hai. Hơn nữa, họ được thông báo rằngkhitròchơikếtthúc,cảhaiđềuđượcgiấutênvàkhôngliên hệvớinhau.

Hãy thử đặt mình vào vị trí của người phải quyết định phân chia số tiền ấy như thế nào. Hầu hết chúng ta sẽ có nhiều khả

năngchọncáchchiađềunhau.Thựctếthìkhiđứngtrướcquyết địnhchọnlựa,phầnđôngnhữngngườithamgiađềuchọnchia đềusốtiềnđểmỗibênnhận5đô-la.Vàtấtcảnhữngngườinhận khibiếtcáchphânchianàycũngđềuchấpnhận.

Điều thú vị sẽ xảy ra đối với những trường hợp người chia chọncáchchiachomìnhphầnnhiềuhơn.Bạncóthểhìnhdung ngườinhậnsẽcảmthấykhábựcbội.Nhưngliệuhọcónổigiận đếnmứcchấpnhậnravềmàkhôngđượcđồngnàohaykhông?

Trongnhiềutrườnghợp,câutrảlờilàcó.Thayvìchấpnhậnsố

tiềníthơntheocáchphânchiacủangườikia,thìhầuhếtngười chơi khi được đề nghị mức chia chênh lệch như vậy đã từ chối thẳngthừngvàchọnphươngánravềmàkhôngnhậnđượcgìtừ

cuộcchơi.

Rõrànglàtheoquanđiểmduylýđơnthuần,ngườichơi-với vaitròlànhữngngườitiếpnhậnphươngánđềxuất-cóthểchấp https://thuviensach.vn

nhậnbấtkỳcáchphânchianào.Dùsao,có mộtít tiềnthìvẫntốt hơn không được xu nào. Hai đô-la, dĩ nhiên không bằng năm, nhưng vẫn tốt hơn con số 0. Tuy nhiên, trái với cách suy luận lôgic này, đa phần những người chơi khi nhận được lời đề nghị

khôngcôngbằngthìđềutừchối.Họchấpnhậnravềtaytrắng nhưngbảnthâncócảmgiáccônglýđãđượcthựcthi.

Hơnnữa,tháiđộsẵnsàngtừchốicáchphânchiakhôngcông bằng này của họ cũng không phụ thuộc vào tổng giá trị số tiền đượcđưara.Khithựchiệncuộcthửnghiệmtươngtựvớisốtiền 100 đô-la thay vì chỉ 10 đô-la thì người chơi cũng không chấp nhậncáchphânchiakhôngcôngbằng.

Cuộc nghiên cứu đã khẳng định niềm tin cố hữu về sự công bằngvàmứcđộsẵnsàngbảovệcônglýcủachúngta.Chínhviệc tuân theo những quy luật về sự công bằng đã tác động đến các khángiảngườiPhápcủachươngtrình Ailàtriệuphú.LiệuHenri, người không nắm được kiến thức thiên văn cơ bản, có thật sự

xứngđángđượcnhậnsốtiềnthưởngmộttriệueurohaykhông?

Đối với khán giả Pháp, số lượt trả lời sai, chiếm đến 56% so với 42%củasốlượtchọncâutrảlờiđúngđãhàmýsựkhôngđồng tình.Họcốýchọncâutrảlờisaibởivìbảnthânhọnghĩsẽkhông công bằng khi để cho Henri tiếp tục cuộc chơi nhờ sự giúp sức củahọtrongkhianhấythậmchíkhôngthểtrảlờiđượcmộtcâu hỏiđơngiản.

Khi Henri đồng tình với câu trả lời của khán giả, bạn có thể

nghe thấy tiếng cười kín đáo của các cổ động viên. Với họ, việc giúp một người chơi không xứng đáng chọn câu trả lời đúng cũnggiốngnhưviệcđồngýđểchongườiphânchiakhôngcông bằngnhậnsốtiềnchênhlệchnhiềuhơn.Đơngiảnchỉvìviệcđó làkhôngcôngbằng.

Nhiềukiểukhảosátthửnghiệmvề“cáchphânchia”đãmởra nhiều điều thú vị về vấn đề này. Những người tham gia cuộc nghiêncứuđềuhànhđộngtheomộtquyluậtnhấtđịnh,trừphi họđượcthôngbáorằngbạncùngchơivớihọlàmộtchiếcmáy tínhchứkhôngphảilàmộtconngười,vàngườibạnmáytínhấy cónhiệmvụphânchiasốtiền.Trongtrườnghợpmáytínhtruy https://thuviensach.vn

xuất những đề nghị “thiếu công bằng”, thì người chơi cũng không từ chối. Họ sẵn sàng chấp nhận cách phân chia không đồngđềudomáytínhđưara,trongkhivớicùnglờiđềnghịđó, họsẽtừchốinếubắtcặpvớihọlàmộtngườithật.

Nói cách khác, khi vấn đề công bằng được đưa ra, thì chính cách thức thực hiện chứ không phải kết quả của sự việc có thể

khiến chúng ta phản ứng không hợp lý lắm. Hiện tượng này đượcgọilà thểthứccôngbằng. Chúngtakhôngyêucầumáytính phải công bằng, nhưng lại đòi hỏi một con người thật sự phải thựchiệnđiềuđó.

Hãy cân nhắc điều có thể xảy ra nếu chúng ta tham gia vào một thử nghiệm tương tự nhưng trong tình huống là người có quyềnđềxuấtcáchphânchiacóthểtraođổivớichúngta.Giảsử

họnóivớichúngtarằnghọđanggặpkhókhănvềtàichínhvà cầnsựhỗtrợ,cónhiềukhảnăngchúngtasẽsẵnsàngchấpnhận một mức chia không có lợi cho mình. Với lý do chính đáng cho mộtđềxuấtthiếucôngbằng,chúngtasẽkhôngcảmthấybịlợi dụngvàdễdàngchấpnhậnlờiđềnghịđóhơn.

Ngaycảnhữngchuyêngiatínhtoángiỏinhấtcũngbịvấnđề

côngbằngchiphối.Khinhắcđếnnhữngngườikinhdoanhôtô, chắchẳnbạnsẽluônmuốnmộtsựcôngbằngvớihọ.Tuynhiên, dù có sở trường về kinh doanh và đàm phán với khách hàng, nhưng trên thực tế họ là đối tượng thường xuyên phải chịu nhiềuáplựctừcácnhàsảnxuấtôtô.Hầuhếtnhữngđạilýkinh doanh ô tô đều hoạt động ở quy mô vừa phải và ít có khả năng điềuchỉnhgiánhưcácdoanhnghiệpsảnxuấtôtô.Chẳnghạn, nếubạnlàmộtđạilýkinhdoanhchohãngFord,khiđóFordsẽlà nhà cung cấp duy nhất của bạn. Họ đưa ra mức giá và có thể

quyếtđịnhnhữngmẫuxemàbạnphảibánđược.Cácđạilýkinh doanh thường phải trả giá cao và đối mặt với nguy cơ phải giải quyếthàngtồnkho,nhữngmẫuxekhôngbánchạymànhàsản xuấtcầnthanhlý.

Khicácnhànghiêncứunóichuyệnvớicácđạilýkinhdoanhô tô,họkhámphárarằnggiớikinhdoanhđánhgiárấtcảmtínhvề

mốiquanhệgiữahọvànhàsảnxuất.Mộtkhảosátvềcácđạilý https://thuviensach.vn

kinh doanh ô tô trên toàn nước Mỹ đã chỉ ra: thay vì quan tâm đến kết quả giao dịch giữa hai bên (Mức giá tôi phải trả có quá caohaykhông?Nhữngmẫuxetôinhậnđượcchấtlượngcótốt không?)thìcácnhàkinhdoanhlạiquantâmnhiềuhơnđếncách nhàsảnxuất đốixử vớimình.Kếtquảkhảosátchothấyđiềumà cácđạilýkinhdoanhquantâmkhôngchỉlàviệchọcóhàilòng với hoạt động kinh doanh hay không, mà họ còn đánh giá dựa vàonhữngchitiếtcóvẻnhưkhôngquantrọngmấy,chẳnghạn việccácnhàsảnxuấtcó“chịukhóquantâmtìmhiểutìnhhình địaphươngnơicácđạilýkinhdoanhđanghoạtđộng”,cótháiđộ

“lịchsự”và“tôntrọngcácđạilýkinhdoanh”haykhông.Những yếu tố mang tính công bằng này dường như quan trọng hơn nhữngconsốưuđãitrongviệctácđộngđếnmứcđộhàilòngnói chungcủacácđạilýkinhdoanhôtô.

Nhóm nghiên cứu kết luận: nhà sản xuất ô tô cũng như nhà quảnlýkinhdoanhđềuthích“đềcaocácchỉtiêuvềdoanhthu vàlợinhuận”,trongkhimộtđiềurõràngquantrọnghơnđốivới khách hàng chính là sự công bằng trong các giao dịch. Họ yêu cầucácnhàquảnlýdùtrongbấtkỳngànhnghềnào,cũngphải dànhnhiều“nỗlực,vốnđầutư,thờigianvàsựkiênnhẫn”đểxây dựng và củng cố các mối quan hệ. Nghiên cứu về những đại lý kinh doanh ô tô cũng cho thấy cách chúng ta được đối xử theo một thể thức công bằng đã góp phần tạo nên sự hài lòng cũng nhưhiệuquảcuốicùngcủachúngta.

Điềuđặcbiệtthúvịởhaichữ“côngbằng”làtầmquantrọng của việc giúp người khác cảm nhận được rằng tiếng nói của họ

được tôn trọng. Một nhóm nghiên cứu yêu cầu hàng trăm tội phạm từ Baltimore, Detroit và Phoenix tham gia vào một cuộc khảosát.Nhữngngườiđànôngnàytừngphạmcáctộinhưtàng trữmatúy,lừagạtvàcướpcóvũtrang.Phầnđầutiêncủacuộc khảosátbaogồmnhữngcâuhỏithựctếchẳnghạnvềtộidanh vàthờigianhọlãnhán.Ởphầnthứhai,cuộckhảosátđềcậpđến quanniệmvềsựcôngbằng:Cácanhđượcđốixửnhưthếnào?

Cácanhcóthiệncảmvớithẩmphánkhông?Cácluậtsưcóđối xửtốtvớicácanhkhông?Tấtcảcâuhỏitrongcuộckhảosátđều https://thuviensach.vn

tậptrungvàohaiphươngdiệnchính,đólàkếtquảxétxử,gồm hình thức xử phạt, án treo hoặc án tù và về mức độ công bằng trongquátrìnhxétxử–sựcôngbằngmàcáctộiphạmcảmthấy họđượcđốixửdựatrênhệthốngphápluật.

Khicácnhànghiêncứutổnghợpvàphântíchnhữngkếtquả

điềutra,họpháthiệnmộtđiềukháđặcbiệt.Cóthểchúngtasẽ

cho rằng các bị cáo dựa vào kết quả xét xử để đánh giá mức độ

côngbằngcủacảquátrìnhxétxử,nghĩalàngườinàonhậnmức án nhẹ sẽ nghĩ rằng quá trình xét xử là công bằng nhiều hơn nhữngngườinhậnmứchìnhphạtcaonhất.

Nhưngkếtquảlạikhẳngđịnh:dùcácphạmnhânphạmtộigì vàphảichịuhìnhphạtnhưthếnào,họđềucânbằngtrongviệc đánhgiácảkếtquảlẫnquátrìnhxétxử.

Một trong những nhân tố được các phạm nhân đặt lên hàng đầu chính là lượng thời gian mà các luật sư dành cho họ. Thời giantraođổivớiluậtsưcàngnhiều,họcàngcảmthấythoảimái hơn khi nhận mức án cuối cùng. Tới đây, bạn sẽ nghĩ rằng kết quả phải là ngược lại: một phạm nhân phải nhận mức án cao, nhấtlàsaukhiđãtrảiquanhiềuthờigianvớiluậtsưbàochữa thìsẽtỏratứcgiận.Nhưngdườngnhưchínhcáchhànhxửcủa vịluậtsưđãtạonênsựkhácbiệtlớn.Nóicáchkhác,mặcdùkết quảchắchẳnkhôngthayđổi,nhưngnếukhôngthểbàytỏđược nhữngnỗilolắngcủamình,chúngtasẽcảmnhậnsựcôngbằng theomộtcáchhoàntoànkhác.

Nhucầuđượclắngnghekhôngchỉgiớihạntrongtrườnghợp củacácphạmnhân.KhirảobướctrênđườngSandHillởthành phốMenloPark-bangCalifornia-dọctheonhữngtòanhàvăn phòng hai tầng khiêm tốn, bạn sẽ không chú ý đến những chi tiếtphùphiếmkhácxungquanh.Nhưngquansátkỹhơn,vàsau khi một vài chiếc Ferraris chạy qua, bạn chợt nhận ra sự sung túccủakhuvựcnày.Bêntrongnhữngvănphòngkia,rấtnhiều côngtysảnxuấtcôngnghệcaonổitiếngnhấtnướcMỹđãđược hìnhthành.

NhữngnhàtưbảnởthunglũngSiliconvànhiềunơikháctrên nướcMỹđượchỏivềnhữngnỗlựcmàhọđãkiêntrìtheođuổi, https://thuviensach.vn

tuycáccâuhỏiđặcthùkhônggiốngnhữngcâudùngđểkhảosát cácphạmnhânnhưngnhữngnhàtưbảnđềuhướngcâutrảlời chủyếutậptrungvàohaikhíacạnh:kếtquảvàquátrình.Cuộc khảosátbaogồmnhữngcâuhỏinhấtđịnhvềgiaotiếpgiữahọ

vớicácchủdoanhnghiệp,chẳnghạn:“CácCEOgửiđếncácông báocáođịnhkỳvềtìnhhìnhhoạtđộngnhưthếnào?”và“Mứcđộ

cậpnhậtthôngtinvềcáchoạtđộngcủacôngtytừcácCEOđến cácônglànhưthếnào?”.

Chắchẳnbạnnghĩrằngnhữngnhàtưbảnđầutưsẽtínhtoán vàphântíchkỹlưỡngcâutrảlờihơnlànhữngphạmnhân.Công việccủahọđơngiảnlàđưaramộtquyếtđịnhđầutưtốtvànhư

vậylàsẽcótiền.Nhưngkhinhìnvàobảntrảlờicủacácnhàtư

bản, chúng ta cũng nhận thấy một điều rõ ràng rằng chính họ

cũngđềcaoviệcbảnthânmìnhphảiđượctôntrọng.

Khi phân tích các kết quả, nhóm nghiên cứu lưu ý rằng

“những phản hồi định kỳ từ chủ doanh nghiệp sẽ giúp các nhà đầu tư cảm thấy hài lòng và ủng hộ các quyết định mang tính chiếnlượccủachủdoanhnghiệpvàhạnchếviệckiểmsoátchặt chẽdựánđầutư”.Nếudoanhthutàichínhtừhoạtđộngđầutư

được đánh đồng với mức án của một phạm nhân, thì giám đốc điều hành của một công ty có vai trò tương tự một luật sư bào chữa.MộtCEOtạodựngmốiquanhệtốtsẽđểlạiấntượngtích cựcvớichủđầutưhơnlàmộtCEOkhôngkhéoléovàthiếucởi mở.

Nhưngviệctậptrungquánhiềuvàoviệcbáocáothôngtincó thể sẽ gây bất lợi cho một chủ đầu tư mong muốn nhận được mức sinh lời cao từ nguồn vốn đầu tư của mình. Mối quan hệ

giữanhàđầutưvàchủdoanhnghiệpthậtrachỉxoayquanhvấn đềtiềnbạc,vàviệcthườngxuyêngiữliênlạcgiữahaiđốitượng nàyhầunhưkhôngthểlàmchovốnđầutưsinhlợi.Đánhgiácủa chủđầutưvềmộtkhoảnđầutưchỉlàởtiềmnăngvàtriểnvọng của công ty đến mức nào. Và tất cả những điều họ biết là một CEO không cởi mở có thể là người luôn bận rộn vì công việc để

giúpchođồngvốncủahọsinhlời.

Trongkhitácđộngcủathểthứccôngbằngvàkhátvọngđược https://thuviensach.vn

tôntrọngcósứcảnhhưởngmạnhđếntấtcảchúngta,dùchúng talànhữngnhàkinhdoanhôtô,cácphạmnhânhaynhữngnhà tưbảnđầutư,thìcáchchúngtanhìnnhậnvềhaitừ“côngbằng”

cũng thay đổi đáng kể tùy theo từng nền văn hóa. Trong câu chuyệnvềtròchơitruyềnhình Ailàtriệuphú,Henriđãđổitên thànhHenryvàlầnnàythiđấutrướccáckhángiảMỹ.Kếtquả

chothấykhángiảMỹrấtsẵnlònggiúpđỡngườichơibấtkểanh tacónhữngkhảnănggì.DữliệuthốngkêchothấyởMỹ,quyền trợgiúp“hỏiýkiếnkhángiả”đãchorakếtquảđápánđúngvới xácsuấtlênđếnhơn90%.

Tuynhiên,khiphiênbản Ailàtriệuphú đượcgiớithiệuởNga, nhómsảnxuấtđãlưuýrằngkhángiảởđâythườngđưaracâu trảlờisai,hơnnữakhôngchỉlàtrongnhữngtrườnghợpngười chơitỏrabốirốinhưHenri.KhángiảNgakhôngcósựphânbiệt, họ cố ý nhìn nhận những người chơi hiểu biết nhiều và ít hiểu biết hơn là như nhau. Trên thực tế, khán giả Nga có nhiều khả

năngchođápánsaiđếnnỗingườichơiluônphảithậntrọngvới quyềntrợgiúp“hỏiýkiếnkhángiả”.

Khi chúng tôi liên hệ với nhóm sản xuất chương trình Ai là triệuphú vớiýđịnhtìmlờigiảithíchchohiệntượngcáckhảngiả

ở Nga, họ cũng khá bối rối. Nhưng Geoffrey Hosking, một chuyên gia về lịch sử Nga, đã cung cấp cho chúng tôi một vài điều thú vị. Chúng tôi gặp Hosking suốt một tuần lễ cuối cùng trongkhoảngthờigianôngđếnthămPrincetonvớivaitròmột giáo sư, khi ông chuẩn bị quay về Anh, về nơi ông làm việc tại ĐạihọcLuânĐôn.Banđầu,Hoskingcảmthấyhứngthúvớivăn hóa Nga trong suốt thời kỳ Khrushchev. Chắc hẳn ông cũng không ngờ nghiên cứu của mình đã giúp mọi người giải thích nhữnghiệntượngkhácbiệttrongchươngtrình Ailàtriệuphú.

ĐểcólờigiảiđápchobíẩnvềđiềuđãkhiếncáckhángiảNga luôn cố tình lựa chọn đáp án sai, Hosking đưa chúng ta ngược thời gian đến những ngôi làng ở vùng quê nước Nga. Ông giải thích rằng trước thế kỷ hai mươi, người nông dân bị quản lý bằngnguyêntắc“tráchnhiệmchung”.Tấtcảmọingườisẽcùng nhaulàmmọiviệc–chitrảtiềnthuế,thamgiaquânđội,giữgìn https://thuviensach.vn

hòabìnhtrongcộngđồngvàbắttộiphạm.Từđó,mọingườiđều cósuynghĩmìnhsốnglàđểgiúpđỡnhau.

Khi đất nước phát triển theo định hướng công nghiệp hóa trongthờikỳXôViết,ngườidânvẫngìngiữlốisốngcũvàvận dụng vào môi trường thành thị. Hosking giải thích thêm rằng mặcdùcuộcsốngtrongcáckhunhàcôngcộngkhákhókhănvà tù túng nhưng nhà nhà đều giúp đỡ nhau bằng cách cho vay tiền,hoặcchomượnnhữngvậtdụngnhỏnhưcácdụngcụnhà bếphoặcquediêm.Ôngnói:“Cuộcsốngkhábìnhdịvàdĩnhiên làbạncóthểtìmthấynhữngđiềutươngtựxảyraởnhữngcộng đồng khác chứ không phải chỉ ở nước Nga. Nhưng tôi cho rằng cuộcsốngởNgalúcbấygiờcóhệthốngvàmanglạinhiềusựkỳ

vọnghơn”.Lốixửsựnàycũngphổbiếntạicácnhàmáy,nơi“các công dân Nga luôn quan tâm và có trách nhiệm với cuộc sống củamỗingườikhác”.

Nhưngmộtcộngđồngphụthuộcvàonhauquánhiềucũngcó thểquaylưnglạivớibạnnếubạnđứngtáchrờihoặccósựkhác biệtvớimọingười.TheoýkiếncủaHosking,xuhướngnàybắt nguồn từ quan niệm “người nào không giống những người còn lạicóthểsẽtrởnênnguyhiểmvớicảcộngđồng,dùchohọrất giàuhayrấtnghèo.Dovậy,xãhộitồntạixuhướngtìmkiếmcái chungvàloạibỏnhữngconngườikhôngphùhợp”.

VàHoskinggiảithíchrằngđâychínhlàchìakhóacủavấnđề:

“Nếumộtngườitrởnênquánghèo,ngườiđósẽlàgánhnặngcho những người còn lại trong cộng đồng. Còn nếu họ giàu có, điều này lại có nghĩa là họ không lương thiện: có thể họ là tội phạm hoặcđãlàmnhữngviệcgìđógâynguyhạichocộngđồng”.

Quan niệm về sự giàu sang ở Nga hoàn toàn khác biệt với quanniệmcủaphươngTây.Hoskingchiasẻ:“Nhìnchung,người Mỹ xem việc một người giàu lên là điều có thể giải thích được.

Lúc này ở Nga, giới đầu sỏ chính trị (một nhóm các chủ doanh nghiệptìmracáchkiếmthậtnhiềutiềnsaukhichínhquyềnXô Viếtsụpđổ)đãnhanhchóngphấtlênbằngnhữngcáchđángngờ

nhất.ĐâylàđiềuđầutiênkhiếndânchúngNgaphẫnuất.Điều thứhaitôichorằngchínhlàviệchọkhôngđồngtìnhvớisựthật https://thuviensach.vn

nhữngconngườinàybỗngtrởnêngiàucóhơnnhữngngườicòn lại”.

Từ quan điểm này có thể khẳng định rõ ràng khán giả của chương trình Ai là triệu phú ở Nga đã xem người chơi như là nhữngngườiđangcốgắnglàmgiàubằngcôngsứccủakhángiả, như vậy thì tại sao họ lại phải ủng hộ hành động không công bằngđóchứ?

Bằng cách của họ, Henri và những người chơi ở Nga đã đi ngượclạiquanniệmcốhữuvềsựcôngbằngtrongnềnvănhóa riêng của họ. Nhưng những gì được coi là công bằng ở Moscow thì không nhất thiết cũng được cho là công bằng ở Paris hay Berlin.Vàkhinềnkinhtếthếgiớitrởthànhnềnkinhtếtoàncầu, sự khác biệt giữa những quan niệm về sự công bằng lại ngày càngtrởnênquantrọng.

NhànghiêncứuJosephHenrichquyếtđịnhkhảosáttínhphổ

biến của sự công bằng dựa vào nền văn hóa. Henrich bắt đầu bằngviệclàmlạikhảosátvềviệcphânchiavớicácsinhviêntốt nghiệpởtrườngĐạihọcCalifornia,thànhphốLosAngeles.Ông quyếtđịnhsửdụngsốtiềnmàôngbiếtrằngcóthểkhiếnhọlưu tâm.Vàsốtiềncuốicùngdànhchocuộcthửnghiệmnàylà160

đô-la – tương đương với mức thù lao của khoảng 2,3 ngày làm việc, tính theo mức lương tiêu chuẩn của các sinh viên tốt nghiệpđạihọclà9đô-la/giờ.LuậtchơicủaHenrichcũnggiống nhưquyđịnhcủacuộckhảosátbanđầu:bạnchỉđượcraquyết địnhmộtlầnvàbạnkhôngđượcbiếtvềngườibạncùngchơivới mình.

Tương tự cuộc khảo sát ban đầu, khi tỷ lệ phân chia trong khảo sát ở Đại học California là 50/50 thì lời đề nghị này luôn đượcngườicònlạichấpnhận.Saukhitròchơikếtthúc,Henrich phỏngvấnnhữngngườithamgiađểtìmhiểuhọnghĩgìkhicân nhắclờiđềnghị.Kếtquảlạimộtlầnnữađưaracùngcâutrảlời: đó là sự công bằng. Những người tham gia nói: “Tôi nghĩ rằng nếu đưa ra lời đề nghị thấp hơn một nửa, có nhiều khả năng người cùng chơi với tôi sẽ không chấp nhận”. Và có vẻ như suy nghĩ của những người chơi ở vị trí đề xuất tỷ lệ phân chia đã https://thuviensach.vn

đúng. Khi được hỏi liệu họ có chấp nhận tỷ lệ 80/20 không, nghĩalàsốtiềnnhậnđượctươngứngvới32đô-la,hầunhưtấtcả

người chơi đều tỏ ý cười cợt. Họ tuyên bố: “Thật không công bằng”. Và họ sẵn sàng chấp nhận ra về tay trắng. Một số người còntiếtlộhọsẽtừchối bấtkỳ lờiđềnghịnàodưới50%tổngsố

tiền.

Tiếptheo,Henrichquyếtđịnhthựchiệncuộckhảosátnàyở

bên ngoài. Ông đến một trong những nơi xa xôi nhất trên Trái đất, vào tận rừng rậm Amazon ở Pêru để tiếp cận bộ lạc Machiguenga. Cách thành phố gần nhất tám tiếng đi đường, người Machiguenga vẫn giữ cuộc sống tách biệt với xã hội hiện đạitrongnhiềuthếkỷqua.Họsốngtrongnhữngngôilàngnhỏ; mỗigiađìnhđềuđộclậptrongviệctìmkiếmnguồnthựcphẩm, chếtạocáccôngcụvàsinhtồn.

Henrich đi cùng một thông dịch viên nói được phương ngữ

Arawakan,tiếngbảnxứởvùngnày.Sauđó,ôngtínhtoánramột sốtiềntươngứngvới2,3ngàylaođộngcủangườiMachiguenga.

Bởi vì bộ lạc Machiguenga vốn không có đồng tiền riêng nên Henrich đã dựa vào những gì họ kiếm được từ việc đốn củi và làmthuêchocáccôngtysảnxuấtdầuởđịaphương.Thùlaocủa 2,3ngàylàmviệcấytươngứngkhoảnghaimươiđồngPêru.

Quyết định dùng số tiền này làm mức chuẩn để phân chia, Henrich cẩn thận giải thích luật chơi cho những người Machiguenga. Và ở đây, trò chơi này diễn ra theo một hướng hoàntoànkhác.

Không giống những người tham gia ở Đại học California hay những người chơi ở Nhật, Indonesia và Israel, phần lớn người Machiguengađềuchiachongườibạncùngchơimộtphầníthơn củamình.TrongkhitỷlệchiaphổbiếntrongcuộckhảosátởĐại họcCalifornialà50/50thìhầuhếtngườiMachiguengalạiđưara tỷlệ85/15.Điềunàycũngcónghĩalàngườiraquyếtđịnhphân chialàngườiđượclợinhiềuhơn.

Ấn tượng hơn, không giống phản ứng giận dữ của những người đóng vai trò tiếp nhận lời đề nghị phân chia ở Đại học California,khigặptỷlệphânchiakhôngcólợichomình,người https://thuviensach.vn

Machiguenga vẫn chọn phương án chấp nhận. Hành động đó chứngtỏhọtuântheomộthìnhtháikinhtếduylýkiểumẫu:từ

quan điểm hoàn toàn khách quan và thiết thực, rõ ràng là rất hợp lý khi chấp nhận bất kỳ lời đề nghị nào vì dù cho có nhận đượcíthơnthìvẫntốthơnlàkhôngnhậnđượcgì.

Sauđó,khiđượcphỏngvấn,nhữngngườiMachiguengachấp nhận lời đề nghị thua thiệt đã cho biết lý do họ đã hành động nhưvậy.Henrichgiảithích:“Nhiềucánhânxácđịnhrằnghọsẽ

luôn chấp nhận bất kỳ món tiền nào mà không cần quan tâm ngườiđềxuấtphươngán[ngườiquyếtđịnhtỷlệphânchia]nhận đượcbaonhiêu”.Thayvìnghĩrằngmìnhđangbịngườibạnchơi lấn lướt, “họ dường như cho rằng họ đã không may mắn khi là người tiếp nhận [người chọn lựa] mà không phải là người đề

xuất”.NhữngngườiMachiguengaởvaitròngườitiếpnhậnđều cho rằng dù theo bất kỳ tỷ lệ nào thì họ cũng nhận được một mónquàhàophóng.Vànhữngngườicóquyềnđưaratỷlệphân chiakhôngtìmthấylýdokhiếnhọphảisansẻmộtnửamónhời củamìnhchongườimaymắnnhậnđượcsốtiềncònlại.

Cũng có một số người trong bộ lạc đưa ra tỷ lệ phân chia là 50/50. Khi Henrich phỏng vấn họ, ông phát hiện những người nàyđềuđãcóthờigiansốngcùngnhữngngườiphươngTâyhiện đạivàhọcảmthấytỷlệ50/50làmộtphươngánphânchiacông bằnghợplý.

Cuốicùng,rõrànglàngườiMachiguengakhônghềduylýhơn nhữngsinhviênĐạihọcCaliforniamàchỉđơngiảnlàhọcómột quanniệmkhácvềsựcôngbằng.ỞNga,làkhôngcôngbằngnếu mộtngườibỗngnhiêntrởnêngiàucó.ỞMỹ,côngbằngchỉđược khẳng định nếu người quyết định tỷ lệ phân chia đưa ra lời đề

nghị đồng đều giữa hai người chơi. Và ở rừng rậm Amazon, ngườinàotìmthấytrướcthìngườiđócóquyềngiữchomình.

Chúng ta không mặc nhiên cho rằng quan niệm về sự công bằnglàmộttácđộngcảmtính,nhưngnóđãtạonênnhữngtác độngđángkểđếnnhậnthứcvàsuynghĩcủamỗingười.

Chúngtađãrơivàonhữngtìnhhuốngđòihỏiphảiquantâm đếnvịthếcủamình.Theoquanđiểmduylýkháchquan,vấnđề

https://thuviensach.vn

cầnđượccânnhắcthậntrọngvàhướngđếnchínhlàlờiđềnghị

mình nhận được hoặc cái giá mà chúng ta đưa ra. Nhưng bằng cách trao đổi để nêu lý do của mức giá hay thái độ, giải thích nhữngnỗlựccủabảnthânđểđạtđượcnóvàbàytỏquanniệm củamìnhvềsựcôngbằng,chúngtacóthểcảmnhậnsựhàilòng nhưtrongtrườnghợpcácluậtsưdànhnhiềuthờigianvớikhách hàng và việc các chủ doanh nghiệp thường xuyên trao đổi với cácchủđầutư.

Khi chúng ta bận rộn để hoàn thành một dự án trong công việc,thayvìtrôngđợivàosảnphẩmcuốicùngsẽnóilênđiềugì đấy, hãy nhớ thường xuyên trao đổi và cập nhật thông tin cho cácthànhviênkháctrongsuốtquátrìnhlàmviệc.Tươngtự,khi chúng ta du lịch đến một đất nước khác, hãy ghi nhớ rằng nếu cần đổi tiền, chúng ta cần phải linh hoạt trong quan niệm của bản thân về hai chữ “công bằng”. Bởi vì quan điểm về sự công bằngcóthểtạonênnhiềutácđộngtheonhiềuchiềuhướngkhác nhau, do vậy dù trao đổi với một nhà kinh doanh ô tô hay với mộtngườiMachiguengathìkhôngphảilúcnàonhữngđiềuđược cho là công bằng với người này cũng là công bằng với người khác.

https://thuviensach.vn

Chương 7

KHOẢN ĐỀN BÙ VÀ CHẤT KÍCH THÍCH

DùlànhữngCEOhàngđầuhayhiệutrưởngcủacáctrường trung học, thì các nhà làm quản lý vẫn luôn tìm cách tạo ra nhữngđộnglựcthúcđẩyngàymộttốthơnđểkhíchlệtinhthần của các cá nhân trong đơn vị mình. Nhưng liệu những khoản tiềnthưởnghoặccáchìnhthứckhíchlệđượcápdụngtrongcông việccótiềmẩntácdụngngượcnàokhông?Liệuviệcápdụngcác chính sách đãi ngộ về tài chính có gây ra hậu quả không mong muốn nào không? Để có cái nhìn rõ hơn về mối quan hệ giữa động lực thúc đẩy và các khoản thưởng vật chất, hãy cùng đến vớiĐạihọcZurich.

Nhắc đến Thụy Sĩ, người ta không thể không nhắc đến hình ảnhnhữngđồngcỏxanhmướtbìnhdị,nhữngdãynúiphủtuyết trắng xóa và những con người trong trang phục truyền thống thổitùvàtrêncácsườnđồi.Vàđươngnhiênlàkhôngthểthiếu https://thuviensach.vn

mộtlượnglớnthùngchứachấtthảiđộchại.

Vào thập niên 1940, trước tình hình căng thẳng và dữ dội đángbáođộngcủaThếchiếnthứhai,chínhphủThụySĩbắtđầu triểnkhaimộtchươngtrìnhhạtnhân.Tuynhiên,dođặctrưng Thụy Sĩ là nước trung lập, nên chương trình này nhanh chóng chuyểnhướngsangmụctiêuhòabìnhhơn:sảnxuấtđiệnnăng phục vụ đời sống cộng đồng. Vậy là với năm nhà máy điện hạt nhân,ThụySĩcóthểđápứngđược40%nhucầuđiệnnăngcủa cảnước.ThụySĩđãcómộtchươngtrìnhnănglượngtươngđối sạch, nhưng các nhà máy hạt nhân cũng sản sinh các chất thải độchại–vàvấnđềlànhữngchấtthảinàycầnphảiđượcchuyển đến mộtnơinàođó.

Năm 1993, chính phủ Thụy Sĩ cân nhắc lựa chọn một trong hai thị trấn nhỏ làm kho chứa chất thải hạt nhân, nhưng lại khôngbiếtngườidânđịaphươngsẽphảnứngnhưthếnào.Liệu họcócảmthấybịxúcphạmkhông?Hoặcnếuýthứcđượctầm quan trọng của chương trình năng lượng mang tầm quốc gia này,họcóchấpnhận“mộtngườivìmọingười”không?

ĐạihọcZurichcóhainhànghiêncứucùngquantâmđếnvấn đề này và quyết định sẽ cố gắng tìm giải đáp cho chương trình này. Tại một buổi họp mặt ở tòa thị chính, họ đặt vấn đề với nhữngcưdâncủathịtrấn:“Mọingườinghĩsaonếusaukhihoàn thành việc thăm dò, Cục Hợp tác Quốc gia về xử lý chất thải phóngxạ(NAGRA)đềxuấtxâydựngmộtkhuchứachấtthảitại thị trấn; sau đó, các chuyên gia xem xét kiến nghị này và rồi chính quyền liên bang quyết định ủng hộ việc xây dựng khu chứachấtthảiphóngxạtạiđây?”.

Đươngnhiênlànhiềungườicómặttạitòathịchínhđãbàytỏ

sựlolắngvàsợhãitrướcviễncảnhcómộtkhuchứachấtthảiở

ngaycạnhnhàmình.Nhưngvớitráchnhiệmxãhội,niềmtựhào quốc gia của một công dân, hoặc chỉ đơn giản cảm thấy đây là một việc nên làm, 50,8% người dân có mặt đã chấp nhận vì lợi ích chung. Tuy nhiên, vẫn có khoảng nửa số người tuyên bố sẽ

phản đối kế hoạch này, vì vậy họ trở thành một rào cản quan trọngđốivớichínhphủ.

https://thuviensach.vn

Để biết vấn đề này có thể giải quyết hay không, các nhà nghiêncứuđãnghĩramộtgiảiphápđểthuyếtphụcnhữngđối tượng lên tiếng phản đối việc xây dựng khu chứa chất thải. Họ

nóichuyệnvớimộtnhómngườikháctrongcùngthịtrấnvềviễn cảnh tương tự nhưng cho biết thêm: “Ngoài ra, nghị viện còn quyếtđịnhsẽđềnbùchotấtcảngườidânđịaphươngvớimứchỗ

trợ hàng năm là 5.000 frăng Thụy Sĩ cho mỗi người [tương đương2.175đô-la],sốtiềnđượctríchtừtiềnthuếcủacôngdân Thụy Sĩ”. Tại buổi họp ở tòa thị chính, nhóm người này cũng đượchỏilàhọsẽchấpnhậnhayphảnđốikếhoạch.

Rõrànglàởgócđộkinhtế,mộtsựđềnbùtàichínhhợplýcó thể khiến người dân dễ dàng chấp nhận khả năng có một kho chứa chất thải hạt nhân trong khu vực của mình hơn. Thường chúngtavẫnchorằngcáchtốtnhấtđểthuyếtphụcmộtngười nào đó làm một việc khó khăn hoặc không mấy thú vị chính là đưa ra những đề nghị tài chính hấp dẫn. Điều này giải thích vì sao các chủ doanh nghiệp lại đưa ra nhiều ưu đãi về tiền lương chocácnhânviênkhiyêucầuhọthựchiệnnhữngcôngviệccó nhiềuthửtháchhoặccầnnhiềuthờigian.Theoquanniệmnày, sốtiền traođổi càngcaothìcàngcónhiềukhảnăngngườinhận chấpthuậnthựchiệnviệcđượcđềnghị.

Tuyvậy,nếunóimộtcáchkháchquanthìbấtkểsốtiềnđền bùcóbaonhiêuđinữathìtheolývẫnlàcócònhơnkhông.Điều này cũng có nghĩa: mức đền bù 2.175 đô-la mà các nhà nghiên cứu Thụy Sĩ đưa ra có thể sẽ không đủ để thuyết phục tất cả

ngườidântrongthịtrấn,nhưngnóvẫncóthểđủsứclaychuyển ítnhấtmộtvàitrongsốnhữngngườivốnlêntiếngphảnđốikế

hoạchxâydựngkhuchứachấtthải.

Nhưngsựviệclạikhôngxảyranhưchúngtahìnhdung.

Vì một số lý do, khi các nhà nghiên cứu thông báo mức đền bù,tỷlệngườidânđồngývớidựánchẳngnhữngkhôngtăngmà trên thực tế còn giảm mất một nửa. Thay vì được thuyết phục nhờsốtiềnđềnbù,ngườidânthịtrấnlạiđồngloạtphảnứngvới kế hoạch xây dựng kho chứa chất thải hạt nhân này. Chỉ có 24,6% cư dân trong số những người được đề nghị nhận đền bù https://thuviensach.vn

chấpnhậnsựxuấthiệncủakhotậpkếtchấtthảiphóngxạngay ở thị trấn của họ (so với số 50,8% cư dân đã đồng ý khi vấn đề

đền bù chưa được đặt ra). Ngoài việc mâu thuẫn với lý thuyết kinh tế học, phản ứng này còn khiến cho nhiều người không khỏingạcnhiên.

Ngaycảkhicácnhànghiêncứunhượngbộvàquyếtđịnhtăng mức đền bù lên 4.350 đô-la, rồi sau đó tăng thêm một lần nữa lênđến6.525đô-la,ngườidânđịaphươngvẫnkiênquyếtphản đối. Và chỉ duy nhất một người chịu thay đổi ý định và chấp nhậnlờiđềnghịkhimứcđềnbùđãđượcnânglên.

Cácnhàquảnlý,cácbậcphụhuynhvàcảcácnhàkinhtếđã quen với ý niệm rằng những hình thức khuyến khích về tài chính có thể tạo ra động lực thúc đẩy theo hướng tích cực.

Nhưngnhữngnhàtâmlýhọcbắtđầunhậnramốiliênkếtgiữa haiyếutốnàykhôngphảinhưthế.Đểhiểuđượcbảnchấtvấnđề

xảy ra ở Thụy Sĩ, chúng ta cần xem xét một nghịch lý của việc đưa ra những bù đắp trên phương diện tài chính, từ đó nhận thấy mối quan hệ kỳ lạ giữa việc khích lệ bằng tiền bạc với hai khuvựccảmxúcrấtkhácbiệttrênbộnãocủachúngta.

Ýniệmđầutiênchúngtôimuốnnóiđếnvềmốiquanhệbíẩn này có thể được giải thích thông qua cuộc khảo sát tại một trườngđạihọcởIsrael.Trongcuộckhảosátnàybốnmươisinh viênthamgialàmmộtbàikiểmtramôphỏngtheohìnhthứcthi GMAT, hình thức kiểm tra năng lực tiếng Anh đầu vào thường đượchầuhếtcáctrườngkinhtếsửdụng.

Dĩ nhiên, thực tế là các sinh viên này không thi vào một trường kinh tế, họ chỉ làm bài kiểm tra GMAT để tham gia vào mộtphầncuộcnghiêncứutâmlý.Vàtuybiếtrằngcóđạtđược điểm số cao trong bài kiểm tra mô phỏng này thì cũng không đượctiếpnhậnvàomộtchươngtrìnhMBAnào,nhưngcáctình nguyệnviênvẫnđượckhuyếnkhíchlàhãycốgắnglàmhếtkhả

năngcủamình.

Sauđó,nhómnghiêncứulạithựchiệncuộckhảosátvớimột nhóm gồm bốn mươi sinh viên khác và cũng yêu cầu họ hoàn thành cùng một bài kiểm tra. Nhưng lần này, các nhà nghiên https://thuviensach.vn

cứucònđưarathêmmộtphầnthưởngcụthể:vớimỗicâutrảlời đúng,cácsinhviênsẽnhậnđược2,5xu,cólẽlàkhôngđángbao nhiêu nhưng vẫn tốt hơn là không nhận được gì như các sinh viêncủanhómkhảosátđầutiên.

Và đây là bảng thống kê điểm số của các sinh viên được xếp theothứtựtừcaođếnthấp,vàhãyxembạncóthểnhậnrađiều gìthúvịkhôngnhé.

Điểmsố(thangđiểm50)

Nhóm

sinh

Nhóm

sinh

viên

viên

không dược nhận 2,5 xu cho

nhận

tiền mỗicâutrảlờidúng

thưởng

49

50

48

44

48

44

45

43

42

40

42

39

42

36

40

35

37

35

37

35

37

34

https://thuviensach.vn

36

34

36

32

36

32

35

31

34

30

34

26

34

26

31

26

31

24

31

23

31

23

29

22

29

21

24

21

23

21

23

19

23

19

22

13

22

11

https://thuviensach.vn

20

8

20

0

18

0

7

0

3

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Ởphầnđầubảngđiểm,haicộtđiểmtrôngcóvẻtươngđương nhau. Nhưng càng về cuối danh sách, sự khác biệt càng rõ rệt.

Trong số bốn mươi sinh viên tham gia bài kiểm tra mà không nhậnđượctiềnthưởngthìcóbốnngườinhậnđiểmzêrô.Vấnđề

làbàithiGMATvốnđượcsoạntheohìnhthứctrắcnghiệmnên dù kém may mắn đến mức nào cũng khó lòng bị điểm số zêrô như vậy. Cho nên, có vẻ như bốn sinh viên này đơn giản là chỉ

ngồichếnhạocácnhànghiêncứumàkhônghềlàmbài.Ắthẳn họđãnghĩrằngmìnhchẳngđượclợilộcgìnêncũngchẳngcần làmtốtbàikiểmtra.

Nhưng bất ngờ hơn là nhóm sinh viên sẽ nhận được tiền thưởngchomỗicâutrảlờiđúnglạicónhiềungườibịđiểmzêrô hơn. Thường chúng ta vẫn nghĩ kết quả phải ngược lại thì mới hợplý,bởidùsaothìmứctiềnthưởngcũngđượcxemnhưmột động lực khuyến khích các sinh viên làm bài kiểm tra tốt hơn.

HãyđốichiếuviệcnàyvớinghịchlýđãxảyraởThụySĩ.Trong cả hai trường hợp trên, tiền đều đóng vai trò như một trở ngại hơnlàđộnglực:nhữngngườidânđượcnhậntiềnđềnbù không thathiết vớikếhoạchxâydựngbãichứachấtthải,vànhữngsinh https://thuviensach.vn

viênđượcnhậntiềnthì khônghoànthành bàikiểmtra.

Khi nhìn vào điểm số của 50% sinh viên đứng đầu ở cả hai nhóm,bạnsẽnhậnthấynhữngsinhviênkhôngđượcnhậntiền thưởngvẫnvượtquanhữngngườibạnđượcthưởngtiềncủahọ

vớisốđiểmtrungbìnhlà39sovớimứcđiểm34,9củacácsinh viêncótiềnthưởng.Cònkhinhìntoànbộbảngđiểm,chúngtasẽ

nhận thấy các sinh viên không được nhận tiền lại hoàn thành bàikiểmtravớikếtquảtốthơnnhữngsinhviêncótiềnthưởng với điểm trung bình là 28,4 so với mức điểm 23,1 của các sinh viênđượcnhậntiềnthưởng.

Cácnhàkinhtếcóthểphảithảoluậnvềlýdotạisaoviệcđưa ra mức hỗ trợ tài chính lại không mang lại kết quả như mong đợi, nhưng các nhà nghiên cứu tại Viện Sức khỏe quốc gia Mỹ

(NIH)đãxácđịnhđượcdạngtâmlýhọcthầnkinhchiphốiđến nghịchlýnày.

Nhóm nghiên cứu NIH cho những người tham gia lần lượt nằmvàomộtchiếcmáychụpcộnghưởngtừMRIđặcbiệtđược nốikếtvớimànhìnhmáytínhvàmộtcầnđiềuchỉnhđơngiản.

Khinằmbêntrongchiếcmáynày,cáctìnhnguyệnviênsẽđược tham gia một trò chơi video gợi nhớ đến loạt trò chơi của hãng Atari. Khi bắt đầu mỗi màn của trò chơi, sẽ có một vòng tròn, một hình vuông hoặc một hình tam giác xuất hiện trên màn hình. Mỗi hình ảnh thể hiện một ý nghĩa riêng biệt. Vòng tròn nghĩalànếubạnhoànthànhnhiệmvụsắptới,hạgụcmộtnhân vật xuất hiện trên màn hình, bạn sẽ được thưởng tiền. Những vòng tròn khác nhau tương ứng với những phần thưởng khác nhau. Một vòng tròn trơn tương ứng 20 xu tiền thưởng. Nếu vòngtròncómộtđườngcắtngang,bạnđượcthưởng1đô-lavà haiđườngcắtngangtươngứng5đô-latiềnthưởng.

Khi người chơi nhìn thấy một hình vuông thay vì một hình tròn, tự nhiên họ khẽ co mình bởi vì phải đối mặt với một tin xấu.Mụctiêucủatròchơivẫnlàhạgụcnhânvậtxuấthiệntrên mànhình,nhưngnếut hấtbại họsẽbịphạt20xu,1đô-lahoặc5

đô-la.

Trong trường hợp người chơi nhìn thấy một hình tam giác, https://thuviensach.vn

điềuđócónghĩalàhọsẽkhôngbịmấthaynhậnthêmtiền.Dùcó đạtđượcmụctiêuhaykhông,họsẽvẫnbảolưuđượcsốtiềncủa mình.

Trong khi đang điều khiển trò chơi, những người tham gia cũng được nhìn thấy một thanh trượt hiển thị số tiền tăng lên hoặc mất đi của mình. Đồng thời, các nhà khoa học tiến hành quansáthoạtđộngnãocủangườichơi.Cácnhàkhoahọcnhận thấyrằngmỗikhimộtvòngtrònhoặcmộthìnhvuôngxuấthiện

-dấuhiệuquyướcngườichơisẽđượcnhậnthêmhoặcbịtrừtiền

-thìmộtvùngnãoxácđịnhcủangườichơisẽbịkíchthích.Còn trongtrườnghợphìnhtamgiácxuấthiệnthìvùngnãonàyvẫn cứ ngủ im (điều này cũng đồng nghĩa với việc số tiền vẫn được giữnguyên).Vùngnãođóđượcgọilà nhânápngoài.

Theothuyếttiếnhóa,nhânápngoàilàmộttrongnhữngphần quantrọngnhấtcủanãobộ,vùngnàyvốncóliênquanđến“khía cạnh hứng thú” của chúng ta: đây chính là vùng não tạo cảm giáchưngphấnkhibạnchuẩnbịchomộtcuộchẹnnóngbỏng, khuấy động sự hào hứng của các cổ động viên thể thao khi đội nhà giành chiến thắng. Các nhà khoa học gọi vùng não này là trungtâmkhuếchtánhưngphấn,bởivìnócóliênhệvớinhững xúccảmcaotràonhưkhidùngthuốc,quanhệtìnhdụcvàhành độngmạohiểm.

Vùngtrungtâmkhuếchtánhưngphấnsẽtạonêncảmgiácbị

cuốnhútkhinóhoạtđộngđếnmộtmứcnàođó.Chẳnghạn:chất kích thích như cocain khiến các nhân áp ngoài tiết dopamine, mộtloạihoóc-môntạocảmgiáchàilòngvàmãnnguyện.Lýdo khiến cocain gây nghiện chính là vùng trung tâm khuếch tán hưngphấnsẽkíchthíchđểtạoramứchưngphấnngàycàngcao hơn. Nghiên cứu từ máy chụp MRI đã khiến các nhà khoa học kinhngạcbởivìnóchỉrarằngtrungtâmkhuếchtánhưngphấn cũng là nơi chi phối phản ứng của chúng ta trước những động lực hỗ trợ bằng tài chính. Số tiền đưa ra càng lớn, trung tâm khuếchtánhưngphấncàngbịkíchthích.Mộtmóntiềnthưởng, theonghĩasinhhọc,cótácđộnggiốngnhưmộtliềucocainnhẹ.

Bây giờ hãy cùng so sánh phản ứng trên với phản ứng thần https://thuviensach.vn

kinh của chúng ta trước ý niệm về lòng vị tha. Năm 2006, chỉ

mộtvàinămsaunghiêncứucủaNIH,cácnhàkhoahọccủaĐại họcDukeyêucầumộtnhómngườithamgiamộttròchơitương tựtròAtari,nhưngthayvìchínhhọđượcnhậntiềnthưởngthì ngườichơiđượcchobiếtrằngđiểmsốhọđạtđượccàngcaothì sẽcàngcónhiềutiềnđượcquyêngópvàoquỹtừthiện.

Kếtquảlàtrongcácbứcảnhchụpcộnghưởngtừ,vùngtrung tâmkhuếchtánhưngphấnvẫnngủimtrongsuốtthờigiantrò chơi diễn ra. Tuy nhiên, một vùng não khác có tên là rãnh chi phối thùy thái dương sau và trước lại liên tục bị kích thích. Đây cũngchínhlàvùngnãochịutráchnhiệmchiphốicảmxúccủa chúngtađốivớinhữngtươngtácxãhội,nhưcáchchúngtanhìn nhậnvềngườikhác,cáchchúngtaliênkếtvàthiếtlậpmốiquan hệ.Đểchắcrằngnhữngngườithamgiađangphảnứngvớilòng baodungvàkhôngchỉphảnứngtrướctròchơiđangdiễnra,các nhà nghiên cứu đã quan sát những người tham gia khảo sát tronglúchọđangxemmộtmáytínhđiềukhiểntròchơivớiluật chơi tương tự. Mặc dù thực tế là những người tham gia chỉ giữ

vaitròlàngườiquansát,nhưngrãnhchiphốithùytháidương sauvàtrướccủahọ-màchúngtasẽgọilà trungtâmkhuếchtán lòngvịtha-vẫnhoạtđộngrấthiệuquả.

Kếtquảtừcuộckhảosátvềdựánxâydựngkhuchứachấtthải hạt nhân ở Thụy Sĩ và khảo sát về điểm số GMAT của các sinh viên ở Israel đã mở ra một hướng mới cho mối liên hệ giữa hai phần này của bộ não. Không giống những vùng não kiểm soát vận động và ngôn ngữ, trung tâm khuếch tán hưng phấn và trungtâmkhuếchtánlòngvịthakhôngđồngthờitácđộngmà sẽlàhoặcvùngnàyhoặcvùngkiahoạtđộng.Nếuhaivùngnão hoạtđộngđồngthời,khiđóđốivớitìnhhuốngởThụySĩ,bạnsẽ

chứng kiến hai hiệu ứng kết hợp – tỷ lệ người dân tán đồng kế

hoạch xây dựng khu chứa chất thải sẽ tăng cùng với mức tăng củasốtiềnđềnbù.Nhưngđiềuđóđãkhôngxảyra.Trongphần đầu của cuộc nghiên cứu, khi vấn đề tiền bạc chưa được đặt ra, trung tâm khuếch tán lòng vị tha sẽ giữ vai trò kiểm soát - khi mọingườicânnhắchiểmhọasốnggầnmộtkhuchứachấtthải https://thuviensach.vn

hạtnhânvàcơhộigiúpíchchocộngđồng.Tráilại,chínhtrong lúc vấn đề tiền bạc được nêu ra thì sự việc lại diễn biến theo chiều hướng ngược lại. Lúc này, trung tâm khuếch tán hưng phấngiữvaitròquyếtđịnhvàngườitađãkhôngchấpnhậnkế

hoạch đó vì hai lẽ: thứ nhất là sự nguy hiểm trước nguy cơ bị

nhiễm phóng xạ, và thứ hai là cảm giác hoài nghi khi họ được nhậntiền“quádễdàng”.Ngoàira,sốtiền5.000frăngkhôngđủ

đểthuyếtphụctrungtâmkhuếchtánhưngphấn.

Đối với trường hợp những sinh viên tham gia thực hiện bài kiểm tra GMAT, điều tương tự cũng đã xảy ra. Khi vấn đề tiền thưởng được đặt ra thì động lực của lòng vị tha (tức cần nỗ lực hoàn thành bài kiểm tra để giúp nhóm nghiên cứu) trong các sinh viên không còn nữa, vì vậy số tiền thưởng đã trở thành động lực duy nhất khiến họ tiếp tục tham gia cuộc khảo sát.

Nhưngvìsốtiềnthưởngnàyquáítỏiđểcóthểkíchthíchtrung tâm khuếch tán hưng phấn nên các sinh viên đã có xu hướng giảmnhiệttình.

Cóthểhìnhdungmọichuyệnnhưsau:chúngtacóhai“guồng máy” đang vận hành trong não bộ, nhưng chúng lại không thể

đồngthờihoạtđộng.Chúngtacóthểtiếpcậnmộtnhiệmvụvới mong muốn giúp đỡ hoặc xuất phát từ hứng thú của bản thân.

Haiguồngmáynàyhoạtđộngbằngnhữngnhiênliệukhácnhau vàlượngnhiênliệucũngkhác.Trungtâmkhuếchtánlòngvịtha không cần nhiều nhiên liệu: nó chỉ cần bạn có cảm giác mình đanggiúpđỡmộtaiđóhoặcnhằmtạonênmộtảnhhưởngtích cực. Nhưng trung tâm khuếch tán hưng phấn dường như cần nhiềuhơn,chứkhôngchỉlà2,5xuchomỗicâutrảlờiđúnghoặc đềnbù5.000frăngchongườitánđồngdựánkhuchứachấtthải hạtnhân.

Độnglựccógiaothoacủacảbalĩnhvựckinhtế,sinhhọcvà tâm lý này thường hiện diện trong cuộc sống hàng ngày của chúngta.Giảsửmộtngườibạngọichochúngtavànóirằnganh cầnngườiphụgiúpdọnnhà.Chúngtavẫncóthểcàunhàuđôi chút,nhưngđaphầnlàsẽvẫncómặtởnhàanhbạnấyvàomột ngàythứBảyđểgiúpanhdọnnhà.Nhưngđiềugìsẽxảyranếu https://thuviensach.vn

người bạn của bạn cũng đề nghị được giúp đỡ nhưng cho biết thêmlàbạnsẽnhậnđược10đô-lachonhữnggìbạnlàm?Nhiều khả năng bạn sẽ nghĩ rằng số tiền ít ỏi đó không xứng với một ngày lao động vất vả, và bạn sẽ nhắc khéo người bạn của mình rằngvẫnluôncócácdịchvụvậnchuyển chuyênnghiệp sẵnsàng phụcvụ.Tươngtự,hãytưởngtượngbạnđanggấprútgiảiquyết công việc để kịp thời hạn và bạn rất cần một đồng nghiệp ở lại đếnmườigiờtốiđểgiúpbạnhoànthànhdựán.Đồngnghiệpcủa bạn sẽ rất sẵn sàng giúp bạn và hăng hái làm việc nếu bạn giải thíchhoàncảnhcấpbáchcủamìnhvànhờhọgiúpmộttayhơn làđềnghịtrảcôngchohọ15đô-la.

Dĩ nhiên vấn đề không chỉ dừng ở những đề nghị hỗ trợ đơn giản.Pháthiệnnàylýthúkhôngchỉởtrườnghợpmộtngườitìm sựgiúpđỡtrongnhữngviệcnặngnhọcmàcòncóởtrườnghợp nhữngngườiđangvậnđộnghoặcđiềuhànhcácquỹquyêngóp từ thiện. Những ai theo dõi chương trình vận động quyên góp trênđàiPhátthanhquốcgiaMỹNPRvàkênhtruyềnhìnhDịch vụ Truyền thông công cộng PBS ở Mỹ đều biết rằng ngoài việc thông tin từ thiện của bạn được công bố trên sóng phát thanh hoặc truyền hình, thông thường bạn còn nhận được những quyểnsách,túixáchhoặcđĩaDVDmiễnphíthaylờicảmơncho sựhàophóngcủamình.Tuynhiên,nghiêncứucủachúngtôiđã cho thấy những hình thức đền bù này lại có thể làm lung lay độnglựcmuốngiúpđỡbanđầucủamỗichúngta.

Cóvẻnhưkhitrungtâmkhuếchtánhưngphấnvàtrungtâm khuếchtánlòngvịthalầnlượttácđộngthìvùnghưngphấncó nhiềukhảnăngsẽlấnátvùngvịtha.Chúngtahãycùngtheodõi kẻlấnátnàyhoạtđộngnhưthếnàotạimộtngôitrườngnhỏở

bangMichigan.

Trường Trung học Cộng đồng (Community High School) ở

ThànhphốAnnArborđượcthànhlậpvàonăm1972vớivaitrò làtrườngkiểumớiđầutiêncủathànhphố.Vớikhởiđầunhưthế, trườngcómộtsốquyđịnhnhấtđịnh.Mộttrongsốđólàhọcsinh phảimanggiàykhiđihọc.Trườngcũngtạonhiềucơhộiđểcác họcviêncảmthấytựdosángtạovàhọctập,họcviênluônđược https://thuviensach.vn

khuyếnkhíchpháttriểnnhữngthếmạnhđặcbiệtcủamình.Về

phầngiáoviên,lươngkhởiđiểmcủahọvàonăm1996là22.848

đô-la. Sự chênh lệch giữa khối lượng công việc quá nhiều và khoản thù lao thấp đã ảnh hưởng đến sự cống hiến và tận tâm của các giáo viên trong việc đào tạo các học viên trở thành nhữngcánhânpháttriểntoàndiện.Thậtra,trườngcómộtdanh sách dài các học viên xếp hàng chờ đợi để được xét duyệt vào học.

Khi tiếng tăm của trường lan rộng, một điều luật mới được ban hành cho phép các trường học được hoạt động độc lập nếu các trường thử nghiệm những chương trình đổi mới. Vì thế, để

cóđượcquyềntựchủ,trườngCộngđồngquyếtđịnhtiênphong thực hiện một chương trình cải cách. Tuy không dễ dàng xác định đâu là vấn đề cấp bách nhất cần giải quyết trước, nhưng nhà trường cũng đã tiến hành mộtvài đề án mới. Chính vì vậy, đúngkiểucủatrườngCộngđồng,tậpthểgiáoviênvàbanquản trịđãcùnghọpvớinhauđểtìmhướnggiảiquyết.

Trong khi xem xét vấn đề, các giáo viên nhận ra học viên trong trường về cơ bản phân thành hai nhóm: những học viên chămchỉ,thườngxuyênđếnlớpvànhữnghọcviênkhônghứng thúnhiềuvớichuyệnhọchành,luônlợidụngnhữngkẽhởtrong quyđịnhcủanhàtrườngđểtrốnhọc.Mụctiêucủachươngtrình thíđiểmnàylàthayđổitìnhtrạnghọcviênbỏlớp,tăngtỷlệđến lớp,đồngthờinângcaoýthứccủahọcviên(ýtưởngnàychínhlà nếubạnkhôngđếntrường,bạnsẽkhôngthểtíchlũyđượckiến thức).Nhằmkhuyếnkhíchnângcaotỷlệhọcviênđếnlớp,vào mộtngàybấtkỳtrongtuầnlễcuốicùngcủamỗihọckỳ,những giáo viên có số lượng học viên hiện diện trong lớp đạt 80% trở

lên sẽ được nhận thưởng tương ứng với 12% tổng mức lương hàngnămcủahọ.

Cần lưu ý rằng trường Cộng đồng áp dụng động lực khuyến khíchnàychỉnhưmộtcáchnhằmhoànthiệnchươngtrìnhthử

nghiệmcủamình.Cácgiáoviênkhônghềđềnghịđượcthưởng tiền,vàvấnđềtỷlệhọcviênthamgialớphọccủatrườngcũng không phải vấn đề nghiêm trọng. Tuy nhiên, sau vài năm thực https://thuviensach.vn

hiện chương trình, kết quả cho thấy tỷ lệ hoàn thành khóa học đã tăng từ 51% lên 72%. Chương trình thử nghiệm của trường dườngnhưđãđạtđượcthànhtựuđángghinhận.

Nhưngmộtcuộcđiềutrakỹhơnđãchỉrarằngchươngtrình nàythậtsựkhônghiệuquảnhưcáckếtquảkhảquanbanđầu.

Tuytỷlệ hoànthànhkhóahọc tăng,tỷlệ thamgialớphọc củahọc viênkhônggiảm,nhưngtỷlệkhôngquađượccáckỳthicủahọc viên đã giảm từ 59% xuống mức 58,62%. Điều này có nghĩa là dùsốhọcviênhiệndiệnởcáclớphọctănglênnhưngthóiquen đến lớp vẫn không thay đổi gì hơn so với trước khi thực hiện chương trình thử nghiệm. Tuy vậy, phát hiện gây ngạc nhiên nhất chính là không hiểu vì lý do gì, điểm tích lũy trung bình (GPA)củahọcviênđãgiảmmộtcáchđángkểtừ2,71xuốngcòn 2,18.

Trong suốt thời gian thực hiện chương trình này, các tiêu chuẩn học thuật ở trường Cộng đồng và hoạt động định hướng chohọcviênvẫnkhôngthayđổi.Hơnnữa,điểmtíchlũytrung bình ở một ngôi trường gần đó vẫn được duy trì trong cùng khoảng thời gian này. Như vậy có nghĩa là kết quả của trường Cộngđồngkhôngphảilàxuhướngchungcủatìnhhìnhgiáodục lúcđó.Sựsụtgiảmcủađiểmtíchlũytrungbìnhđãđưađếnmột kếtluậnđánglolắng:họcviênkhôngthậtsựchămlohọchành.

KhicácnhànghiêncứucủaViệnW.E.Upjohnxemxétnhững consốnàyvàphỏngvấnbanquảnlýcũngnhưtậpthểgiáoviên, họđãpháthiệnmộtđiềukháthúvị.Phântíchcủanhómnghiên cứu cho thấy có sự thay đổi mức độ tập trung của các giáo viên.Khi kế hoạch thử nghiệm được công bố, để nhận được số

tiềnthưởnghấpdẫn,cácgiáoviênđãbắtđầutậptrungmọinỗ

lựcđểlàmsaolôikéođượcnhữnghọcviênthườngtrốnhọcđến lớp.Thayvìcốgắnggiúpsinhviênpháthuytrọnvẹnnănglực thậtsựcủamìnhthìcácgiáoviênđãđichệchhướng.

Khôngainhậnrasứchấpdẫncủamóntiềnthưởngđãkhiến cho trung tâm khuếch tán hưng phấn của các giáo viên lấn át trung tâm khuếch tán lòng vị tha. Và vì thế, họ chỉ nhìn thấy món tiền thưởng hấp dẫn ngay trước mắt mình. Thay vì tập https://thuviensach.vn

trungvàochuyênmôngiảngdạy,họbắtđầuquantâmđếnmột mụctiêukháchấpdẫnhơn,đólàtiềnthưởng.Vàđểlôikéocác sinh viên đến lớp, họ tổ chức những “hoạt động ngoại khóa và hộihètronglớphọc”.Chắchẳnđấyhoàntoànkhôngphảilàđiều họtừngnghĩđếnkhichọntheonghềgiáo.

Rõ ràng là các giáo viên trường Cộng đồng không hề từ bỏ

nguyên tắc hay cố ý hạ thấp chuẩn mực của mình. Hành động củahọchẳngqualàdochịusựđiềukhiểncủatrungtâmkhuếch tán hưng phấn. Trước khi nhận ra mọi việc thì chúng ta đã đi quá xa con đường được vạch ra trong kế hoạch ban đầu. Vậy bằngcáchnàotrungtâmkhuếchtánhưngphấnnắmquyềnđiều khiển chúng ta? Anton Souvorov, một nhà kinh tế ở Đại học Toulouse,đãrútrakếtluậndựavàomộtmôhìnhphântíchtoán họcphứctạprằngphầnthưởngcóthểtạocảmgiácbịcuốnhút.

Phảnứngcủachúngtatrướcmộtmóntiềnthưởngkhôngnhững giốngphảnứngvớicácchấtkíchthíchnhưcocain,màcònkhiến chúng ta bị thôi thúc phải đạt được phần thưởng đó. Các giáo viên trường Cộng đồng đã có hành vi tương tự như những kẻ

nghiện tìm cách đạt đến khoái cảm cao hơn, dĩ nhiên trong trường hợp này mức độ đã được giảm đi rất nhiều: họ bị món tiềnthưởngthuhútvàrồihọthayđổimộtcáchvôthứcnhững chuẩnmực,mụctiêuvàtưcáchcủachínhhọ.

Cácnhàtâmlýhọcthầnkinhđãchỉrarằngnhữnghoạtđộng bị các hóa chất gây nghiện chi phối và những hoạt động được đền bù bằng tiền bạc đều do trung tâm khuếch tán hưng phấn kiểm soát. Bởi vì những động lực khuyến khích ở phương diện tiềnbạctạorarấtnhiềucảmhứngchochúngtanênchúngcũng dễ dàng xô lệch suy nghĩ của chúng ta. Ở trường Cộng đồng, động lực khuyến khích mang tính duy lý ban đầu đã kéo theo nhữnghànhxửsailệchvàtạoranhữngkếtquảphảntácdụng.

Chậm nhưng chắc chắn, trung tâm khuếch tán hưng phấn đã chế ngự và giành quyền kiểm soát của trung tâm khuếch tán lòngvịtha.

Vậy thì, vấn đề lúc này không chỉ đơn giản xoay quanh chuyệnvềcácphầnthưởngvàcáckhoảnđềnbù.Chỉkhibạnbị

https://thuviensach.vn

ámảnhbởi khảnăng sẽcómộtphầnthưởngngaytừđầuvàtừđó tạonêntìnhhuốngcóquacólạithìnhữnghiệuứngtiêucựcnày mới xảy ra. Khi tiến hành xem xét và phân tích sâu rộng các nghiêncứuvềđộngcơthúcđẩy,mộtđiềuthúvịđãđượckhám phá:kỳvọngvềmộtphầnthưởngkhuấyđộngtrungtâmkhuếch tánhưngphấnthậmchícònmạnhhơncảcảmgiáckhiđạtđược phầnthưởngđó.Khenthưởngmộtđứatrẻchiếnthắngtronghội chợ khoa học bằng cách dẫn nó đến Disneyland là một chuyện, nhưng việc hứa hẹn trước với nó rằng: “Nếu cháu tham gia hội chợ và chiến thắng, cháu sẽ được đến Disneyland” lại là một chuyện khác. Chính việc nhân tố đoán trước đã thúc đẩy cách hànhxửkéotheovàkìmhãmtrungtâmkhuếchtánlòngvịtha.

Và quan trọng là điều này không chỉ đúng đối với trẻ em. Ở

bất kỳ nơi đâu, chúng ta cũng nhìn thấy nỗ lực đưa ra những độnglựcthúcđẩyvềmặttàichínhmộtcáchcụthể:từviệckhen thưởng các giáo viên giỏi đến việc hoãn thuế cho những người chịu thiệt hại vì cơn bão Katrina. Chắc hẳn những cá nhân này xứngđángđượcvinhdanhvìnhữngnỗlựcmàhọđãbỏra.Tuy nhiên,vấnđềđốivớiviệcđưaranhữngđộnglựckhuyếnkhích chính là việc chúng kéo theo quá nhiều hệ quả phù phiếm. Đối với người dân ở Thụy Sĩ, các sinh viên ở Israel và tập thể giáo viên trường trung học ở Mỹ, việc ném tiền vào mớ hỗn độn đó làm giảm động cơ vị tha và tạo ra những hành xử ngoài mong đợi.

https://thuviensach.vn

Chương 8

LẼ PHẢI KHÁC BIỆT

Khi xếp chung nhiều người khác nhau vào cùng một nhóm,đươngnhiênsẽcórấtnhiềuvấnđềđộcđáonảysinh.Họ

sẽtiếpnhậnvaitròmớivàtạonênliênkếtnhóm,bịcuốntheo nhữngquanđiểmđộcđoánhaytìmcáchkhángcựnhữngáplực củangườinganghàng.Khiởtrongtậpthể,suynghĩduylýcủa chúng ta có thể bị tác động và dẫn đến sự thỏa hiệp. Vì thế, khôngcógìngạcnhiênkhinhữngtácđộngtâmlýngầmẩnmà chúngtađãcùngthảoluậnởnhữngchươngtrướcsẽhiệndiện rõrànghơntrongmôitrườngtậpthể.Đểcóvídụđiểnhìnhnhất cho sự bùng nổ sức mạnh tập thể, hãy đi vào bên trong những bứctườngcẩmthạchcủaTòaántốicao.

Chín thẩm phán của Tòa án tối cao Mỹ biết rằng mọi hành https://thuviensach.vn

động và phát ngôn của họ đều cần được cân nhắc kỹ lưỡng, và trongsuốtquátrìnhđó,nhữngngườinàyphảitìmcáchlàmviệc cùngnhauthậtsựhiệuquảvàhữuích.Nhưngchínhxácthìcác hiệuứngtậpthểảnhhưởngnhưthếnàođếncácquyếtđịnhcủa hộiđồngTòaántốicao?

Chúng tôi trò chuyện với thẩm phán Stephen Breyer để hiểu rõ hơn về quá trình xét xử một vụ án. Qua cuộc trò chuyện, chúng tôi nhận thấy tòa án đã tìm cách để chế ngự những tác độngcủasứcmạnhtâmlývốnluônxuấthiệnvàchiphốimạnh đếnmọihoạtđộngtậpthể.

Để hiểu rõ hiện tượng này xảy ra như thế nào, chúng ta hãy cùngphântíchmột“cuộchọp”rấtquantrọngtạitòaán.Đâylà phiênhọpđầutiêngiữatấtcảthẩmphánđểthảoluậnvềcácvấn đề của một vụ án. Cuộc họp này chỉ dành riêng cho các thẩm phánmàkhôngcósựthamdựcủacácthưký,luậtsư,ngườidự

khánhayngườingoài.

Nhưngtrướckhitìmhiểucuộchọpquantrọngnày,hãynghe Breyerchiasẻvềnhữnggìđãdiễnratrongvàituầntrướcđó,khi ông vừa tiếp nhận hồ sơ vụ án - để chúng ta có thể hiểu rõ và chính xác hơn về cuộc họp và biết được họ phải mất bao nhiêu thờigianvàcôngsứcchoquátrìnhxétxử.

Công việc bắt đầu bằng việc sàng lọc các quan điểm pháp lý khác nhau về cùng một vấn đề. Breyer khái quát quá trình đó nhưthếnày:“Đầutiên,tôinhậncácvănbảnhồsơtómtắtcủavụ

án,mỗibảndàikhoảngtừbamươiđếnnămmươitrang.Vàvới những vụ án thông thường, tôi có thể nhận được khoảng từ

mườiđếnmườihaibảntómtắtnhưvậy”.Nhữnghồsơđólàcủa các bên tham gia vụ án và những người ủng hộ cho một trong haiphíatrìnhlên.Khinghiêncứutừnghồsơ,Breyerphảiluôn luôn giữ được quan điểm trung lập. Ông nói: “Hầu như lúc nào tôi cũng cố gắng phỏng dựng những giả thuyết về vụ án và có thểsẽđiềuchỉnhliêntục.Tôikhôngngạikhicónhữngthayđổi nảysinh,vàtôicóthểđọcđiđọclạinhiềulầnnhữnghồsơnày.

Tôicóthểđọchồsơtừphíachínhphủkhánhanhvìchínhphủ

cónhữngluậtgiagiỏi,vàsauđótôisẽđọcquanhữnghồsơkhác.

https://thuviensach.vn

Vừa đọc tôi vừa trao đổi với các luật sư trợ lý của tôi về vụ án.

Trướcphiênhọpthảoluận,tôisẽphảiđọcxonghồsơtómtắtvà tròchuyệnvớicácluậtsưtrợlýcủamình,cònhọsẽhoànthành bảnghichú.Trongsuốtquátrìnhlàmviệc,tôicốgắngsuynghĩ, hìnhdungvàthửnghiệmnhữnggiảthiếtkhácnhauvềvụán”.

Chính quá trình hoạt động liên tục này cho phép Breyer tổng hợp và sàng lọc mọi thông tin trước khi đưa ra lập luận của mình.Ôngchobiếtthêm:“Vàtấtcảmọingười[ởtòaán]đềulàm việctheocùngmộtquytrìnhnhưthế”.

Saukhiđãhoànthànhbướcđầutiên,cácthẩmphánsẵnsàng cho giai đoạn tiếp theo - một tuần để thảo luận trực tiếp với nhau.Cácvịthẩmphánsẽkhôngtranhcãichínhthứcvềvụán.

Breyer giải thích: “Chúng tôi đặt ra các câu hỏi về các bên liên quantrongvụán,nhưngkhôngphảiđểnghehọbàochữa,vìtất cảchúngtôiđềuđãbiếtnộidungbàochữacủahọ.Chúngtôichỉ

đặt ra các câu hỏi xoáy vào những điểm mà mình thật sự quan tâm”.

Sau đó, mọi người sẽ bắt đầu thảo luận về vụ án. Các thẩm phán có thể chia sẻ những ghi chú riêng đã chuẩn bị trước của mìnhvềvụánhoặctraođổiriêng,mụcđíchchínhlànêuýkiến và thảo luận quan điểm với nhau. Khi cuộc họp bắt đầu, các thẩmphánđãcóđượccáinhìnbaoquátmọikhíacạnhcủavấn đề,cânnhắcnhữngbấtthường,traođổinhữngđiểmrắcrốivới luậtsưtrợlý,chấtvấncácbênvàlắngnghequanđiểmcủacác đồngnghiệp.

Cuộc họp giữa các thẩm phán được tổ chức và duy trì từ

những năm 1800 đến nay. Breyer nói thêm: “Trong cuộc họp, chúngtôilầnlượtthayphiênnhautừvịthẩmpháncấpcaocho đến những thẩm phán mới được bổ nhiệm và tất cả mọi người đềuđượcphátbiểumộtlầntrướckhimộtaiđóbắtđầulượtphát biểuthứhaicủamình”.Điềunàybảođảmrằngmọiquanđiểm đều được trình bày. “Mỗi người có năm phút cho mỗi lượt phát biểu… Họ luôn cố gắng giải thích lý do cho phỏng đoán mà họ

đang theo đuổi. Và tất cả mọi người ghi nhận những điều mà nhữngngườikhácđãtrìnhbày.Sauđó,mọingườisẽcùngthảo https://thuviensach.vn

luận tới lui một số vấn đề. Với cách thảo luận trong cuộc họp chuẩnbịchophiêntòanhưvậy,chúngtabiếttạisaokhôngkhí trongtòaánluônrấtcăngthẳngvànghiêmtúc.

Những tác động của tâm lý đám đông mà các thẩm phán khôngchủýtránhtừđầuđãđượcSolomonAschnghiêncứulần đầuquamộtthửnghiệmtâmlý.Nghiêncứunàykhôngnhững làm sáng tỏ những gì diễn ra trong Tòa án tối cao mà còn giải thíchvaitròcủamỗicánhâncóthểlàmthayđổiquanđiểmcủa cảmộttậpthểnhưthếnào.

Trong cuộc nghiên cứu của Asch, mỗi người tham gia được xếpvàomộtphòngcùngvớinhiềungười.Ngườitathôngbáolà họsẽđượckiểmtrathịlực.Cáchkiểmtracóvẻkháđơngiản:cả

nhómđượcxemhìnhảnhbađoạnthẳngcóchiềudàikhácnhau, vàmỗingườiđượcyêucầuxácđịnhđoạnthẳngnàotrônggiống đoạnthẳngthứtưnhất.Việcnàykhônghềphứctạpbởivìchiều dài của các đoạn thẳng rõ ràng rất khác biệt, chắc chắn là bạn không cần phải có kính hiển vi hay thước kẻ mới có thể đưa ra câutrảlờiđúng.

Nhưng những người tham gia không được biết là những

“nhân vật” khác cùng có mặt trong gian phòng đó đã được chỉ

địnhphảiđưaracáccâutrảlờisai.Khinhữngngườinàylầnlượt nêulêncâutrảlờisaicủamình,ngườithamgiathậtsựsẽbịhọ

làm cho bối rối. Và điều thú vị đã xảy ra: thay vì kiên định với chọn lựa của mình, hầu hết người tham gia đều bắt đầu tỏ vẻ

hoàinghibảnthânvàquanđiểmmâuthuẫncủariêngmình.Có phải mình nhầm lẫn chỗ nào hay liệu mình có nhìn các đoạn thẳng theo một góc độ khác biệt nào đó? Họ cứ băn khoăn như

vậyvàrồihọquyếtđịnhcáchtốtnhấtlàtánđồngýkiếnvớiđám đông, như vậy họ sẽ không trở thành kẻ khác lạ so với hầu hết mọingười.Thựctế,cóđến75%ngườithamgiacuộcthửnghiệm đưaracâutrảlờisaitrongítnhấtmộtvòng.

Cóthểbạnsẽnghĩnhữngngườithamgiacuộcnghiêncứuđã quádễdàngbịtâmlýđámđôngtácđộng.Nhưngchodùbạncó tintưởngvàosựđộclậpvàtựchủcủabảnthânđếnmứcnàođi nữathìtấtcảchúngtađềusẽcónhữnglúchoàntoànđánhmất https://thuviensach.vn

chính kiến của bản thân để thích nghi với tập thể. Chúng ta có thể lo lắng rằng nếu mình trình bày một quan điểm khác biệt, mọingườisẽnghingờkiếnthức,thịhiếuvànănglựccủachúng ta. Hoặc đơn giản là chúng ta không muốn tạo nên những xáo động trong nhóm. Thách thức đối với chúng ta là làm sao biết đượckhinàomìnhnênlêntiếng.

Breyer giải thích rằng có thể khi suy nghĩ “Tôi là duy nhất”

trỗidậythìôngsẽnóilênquanđiểmcủamình,chẳnghạnnhư:

“Tôi thật sự không đồng tình, nhưng tôi sẽ chấp nhận bởi vì không nhất thiết phải mâu thuẫn về điều này. Tôi cảm thấy khôngcầnphải làmnhưvậy”.Ôngnóithêm:“Nếutôichỉnghĩvề

mình,tôiphảicảmthấythôithúcrấtnhiềutrướckhiphảnbác mộtýkiếnnàođấy”.Lậpluậnnàynghecóvẻhợplýnhất.Nhưng nếucácvịthẩmpháncứlêntiếngphảnbácmỗikhihọthấybất đồngdùchỉlàmộtýkiếnnhỏ,tòaánsẽđivàochỗbếtắc.Bởivì thựctếthìtiếngnóicủamộtthànhviênbấtđồngcóthểtạonên rấtnhiềusựkhácbiệt.

Aschđãpháthiệnrằngmặcdùtâmlýthuậntheođámđông rấtmạnh,nhưngsứcảnhhưởngcủanólạiphụthuộcnhiềuvào sự nhất trí của tập thể. Trong một cuộc nghiên cứu khác, Asch thử nghiệm theo đúng quy trình cũ (một người tham gia ngẫu nhiêntrongmộtcănphòngcónhiềungườiđượcchỉđịnhđưara đápánsai),nhưnglầnnàycuộcthửnghiệmxuấthiệnthêmmột ngườiđượcchỉđịnhđưaracâutrảlờiđúng.Đólàtiếngnóiduy nhất trái với quan điểm chung và tạo nên sự khác biệt, “giúp”

ngườithamgiachínhvượtquađượcáplựcnhóm.Tronghầuhết trườnghợp,khiýkiếnkhácbiệtđượcnêulên,ngườichơiđãcông khaiphảnbiệncảnhómvàkhẳngđịnhcâutrảlờiđúngmàmình đãchọn.Điềuthúvịhơnnữachínhlàngaycảkhingườiđóngvai phảnbácthậmchíkhôngcầnphảinóiracâutrảlờiđúngthìvẫn cóthểtácđộngđếntâmlýcủangườithamgiachính,ngườikia chỉ đảm nhận vai trò phá vỡ tâm lý hoài nghi để một ai đó can đảmnêulêncâutrảlời khácbiệt vớisốđông.

Để chứng minh ảnh hưởng quan trọng của người đóng vai khác biệt trong nhóm, thậm chí đó là người không hoàn hảo, https://thuviensach.vn

người ta đã tiến hành một thử nghiệm đặc biệt. Dưới sự điều hànhcủanhàtâmlýVernonAllen,mộtngườithamgiađượcxếp vàomộtnhómgồmnhữngngườiđãđượcchỉđịnhkhácvàđược yêucầutrảlờivàicâuhỏiđơngiản.Nhưngtrongthửnghiệmlần này,mỗingườichơiđượcthôngbáorằngtrướckhibắtđầucuộc nghiêncứu,anhsẽphảithựchiệnmộtkhảosáttựđánhgiámột mìnhtrongmộtvănphòngnhỏ.Saunămphút,mộtnhànghiên cứugõcửavànóivớingườichơirằngdothiếuphòngnênanhấy sẽ phải chia sẻ không gian với một người khác (đây chính là ngườiđượcchỉđịnh).

Điều ấn tượng nhất ở người được chỉ định này chính là cặp mắtkínhmàanhtađangđeo.Allengiảithíchcặnkẽrằngtrong cuộcnghiêncứu,cặpkínhnàyđãđượcđặthàngđểthiếtkế“có một cặp tròng rất dày đến mức nhìn vào sẽ thấy đôi mắt của ngườiđeoméomóvàtạocảmgiácngườinàybịsuygiảmthịlực nghiêm trọng”. Cặp tròng không chỉ “rất dày” mà thực tế phải nóilànódàynhưcáiđítchai,đếnmứcngườitaphảithiếtkếcho nó thấp dưới tầm mắt “để bảo đảm người đeo nó có thể nhìn thẳngbìnhthườngmàkhôngbịchóngmặthaymỏimắt”.

Chưa hết, để nhấn mạnh “thị lực tồi tệ” của người được chỉ

định, anh ta phải diễn một đoạn đối thoại soạn sẵn với người nghiên cứu. Người được chỉ định hỏi nhà nghiên cứu: “Xin lỗi, cuộckiểmtranàycóyêucầungườithamgiaphảicótầmnhìnxa không?”. Khi nhà nghiên cứu xác nhận là có, người đóng vai sẽ

phân bua rất đáng ngạc nhiên rằng: “Thị lực của tôi không tốt, tôi chỉ có thể nhìn thấy những vật ở rất gần thôi”. Nhà nghiên cứu sẽ giả vờ tỏ ra lo lắng rồi yêu cầu người được chỉ định đọc nhữngkýtựrấtdễthấycósẵntrêntường.Sauvàilầncăngmắt, cuối cùng, người được chỉ định sẽ tỏ vẻ chịu thua. Vậy là ý đồ

đánhlạchướngcủanhữngngườithựchiệncuộcnghiêncứuđã thànhcông.

Lúc ấy, nhà nghiên cứu giải thích rằng ông cần tất cả năm ngườithamgiavàcácdụngcụkiểmtrakhôngthểhoạtđộngnếu khôngcóđủnămngười.Ôngnóivớingườiđượcchỉđịnh:“Anh hãy cứ tham gia cuộc khảo sát, chỉ cần ngồi xuống thôi. Vì anh https://thuviensach.vn

không thể nhìn thấy các câu hỏi nên cứ việc trả lời tùy ý anh muốn.Tôisẽkhôngtínhphầntrảlờicủaanh”.

Nhưngtrongtrườnghợpnày,ngườiđượcchỉđịnhcócặpkính đít chai ấy vẫn có thể tác động giúp cho người tham gia chính chế ngự được tâm lý đám đông. 95% người tham gia chính khôngchiếnthắngđượcsứcmạnhtậpthểkhikhôngcósựhiện diệncủangườiđượcchỉđịnh,nhưngchỉcó64%ngườichơituân theođámđôngkhicómặtngườiđượcchỉđịnhđeocặpkínhđít chaivàđưaramộtcâutrảlờikhácbiệt,dẫulàsaihoàntoàn.

Vaitròcủangườinêulênýkiếnbấtđồngkhôngchỉpháthuy ởTòaántốicaomàcònthểhiệntronghoạtđộngngoạigiaoquốc tế và an toàn hàng không. Nhưng trước khi tìm hiểu vai trò ấy phát huy như thế nào, chúng ta cần tìm hiểu sức mạnh của nhữngtácđộngtâmlýnày.

Đểbiếtđượcđiềuđó,chúngtahãychuyểnsangvấnđềtrịliệu giađình.DavidKantor,mộtchuyêngiatrịliệugiađìnhsốngtại Boston, lần đầu tiên thực hiện nghiên cứu thông qua một chươngtrìnhtruyềnhìnhthựctế.Vớinỗlựctìmhiểubệnhtâm thầnphânliệttácđộngnhưthếnàotrongmôitrườnggiađình, Kantor cho đặt máy quay ở nhiều gian phòng của nhiều ngôi nhà, từ đó ông quan sát suốt nhiều giờ về sinh hoạt của mọi người. Mặc dù nghiên cứu của Kantor không đem lại nhiều kết quảvềhiệntượngtâmthầnphânliệt,nhưngquađóôngđãphát hiện một điều thú vị luôn hiện diện trong môi trường tập thể, bấtkểcóyếutốbệnhlýtâmthầnphânliệthaykhông.

Khiphântíchcuộcsốngcủanhữnggiađìnhđangđượcquan sát,Kantornhậnthấycácthànhviêntrongcácgiađìnhđóđều đảmnhiệmbốnvaitròriêngbiệttươngđươngnhau.Đầutiênlà vai trò người khởi xướng: đây là kiểu người luôn nêu ra ý kiến, thích bắt đầu những kế hoạch và chủ trương sáng tạo nhiều phương pháp mới để phát triển. Hãy hình dung đến một người giốngnhưnhânvậtFerrisBuellercủaMatthewBrodericktrong bộphim NgàynghỉcủaFerrisBueller.Bộphimxoayquanhnhững ýtưởngthúvịvàmớimẻcủaFerrisBueller:trốnhọc,mượnmột chiếc xe cũ để chạy đi chơi, lẻn vào một nhà hàng sang trọng, https://thuviensach.vn

tham dự trận đấu bóng chày và làm trò trong một cuộc diễu hành.KhibạnởcùngmộtngườigiốngnhưFerrisBueller,bạnsẽ

luôn cảm thấy sảng khoái và hứng khởi trước bất kỳ ý tưởng hoặc kế hoạch nào của anh bạn này. Bạn có thể luôn dựa vào người khởi xướng để phát triển những ý tưởng mới, họ không nhấtthiếtlànhânvậttrungtâmcủamộtbữatiệc,nhưngrõràng họchínhlàngườiđầutiênđềxuấtýtưởngtổchứcbữatiệcnày.

NếuFerrisBuellerđạidiệnchokiểu ngườikhởixướng thìkiểu người đối lập với anh là người ngăn cản, một kiểu giống giống Cameron,bạncủaFerris.Ferrismuốnláixeđichơi,Cameronlại sợbịbắtgặp.Ferrismuốnănbữatrưathịnhsoạn,Cameronnói rằnghọkhôngcóbànđặttrước.Dùýtưởngmớicủangườikhởi xướng là gì, người ngăn cản cũng đều tìm ra điểm hạn chế để

ngănlại.Khingườikhởixướngđềnghị:“ĐiDisneylandchơiđi!”.

Ngườingăncảnliềnphảnđối:“Không!Tốntiềnlắm”.“Chúngta cùngmởcôngtynhé!”“Làmvậy,nămđầutiênchúngtasẽphải chịulỗnặngđấy!”NếuvớiFerrisBueller,chúngtahứngthúđira ngoài và làm nhiều việc thú vị, thì ở cùng với Cameron chỉ vài phút đã khiến chúng ta do dự trước khi làm bất kỳ việc gì. Thế

nêncóthểchúngtasẽnghĩrằngngườingăncảnquảlàngườihết sức trì trệ và tiêu cực, nhưng thực sự chúng ta sẽ nhận ra họ

đóng một vai trò quan trọng trong việc duy trì trạng thái cân bằngchonhóm.

Hẳnnhiên,ngườikhởixướngvàngườingăncảnsẽcónhững lúc đối nghịch nhau, đặc biệt là khi nhân vật người hỗ trợ xuất hiện và quyết định ủng hộ một trong hai phía. Khi một quyết định được đưa ra, người hỗ trợ nếu không đứng về phía người khởi xướng thì sẽ đứng về phía người ngăn cản. Đảm nhận vai tròthứtưchínhlà ngườiquansát,ngườinàygiữthếtrunglậpvà có xu hướng chỉ bình luận về những sự việc đang diễn ra, kiểu như: “Có lẽ chúng ta đang bất đồng quan điểm về việc có đi Disneylandhaykhông”.

Hầuhếtmâuthuẫntrongtậpthểthườngnảysinhgiữangười khởi xướng và người ngăn cản. Người khởi xướng có xu hướng tạoranhữngđiềukhácbiệt.Tâmtríhọđầynhữngýtưởngmới https://thuviensach.vn

mẻ.Họlàngườiluôncótháiđộlạcquanvàluônkhátkhaohành động, sức sáng tạo, năng lượng và nỗ lực của họ có thể hữu ích khi cần tạo ra một sự đột phá. Trái lại, người ngăn cản lại đặt nghivấnvềtínhkhảthivànănglựccủanhữngquyếtđịnhmới.

Thay vì chấp nhận và hưởng ứng, họ tìm kiếm những nguy cơ

tiềmẩncóthểgâyhậuquảvềsau.

Nhìnchung,cáctổchứchoặccánhânthườngdễbịngườikhởi xướngthuyếtphục,đơngiảnvìhọmangđếnnguồnnănglượng đầysứcsốngvànhữngýtưởngmớimẻ;vàtươngtựcáchlýgiải đó,phầnlớnchúngtađềumuốnnétránhkiểungườingăncản.

Điềunàycũnggiốngnhưcáchcácchínhtrịgiavàgiớitruyền thôngMỹđãphảnứngvớinướcPháptronggiaiđoạntrướccuộc chiến tranh Iraq lần thứ hai. Thời điểm đó, với vai trò là người khởi xướng, chính phủ Mỹ đã nêu ra hàng loạt quan điểm để

thuyếtphụccácchínhkháchvàcácquốcgiakháccùngthamgia cuộc chiến với Mỹ. Quan chức Nhà Trắng đã khuyến khích, khuấy động và thúc đẩy kế hoạch, và chẳng bao lâu sau, họ

chiếmđượcsựủnghộcủacộngđồng.

NhưngkhitổngthốngMỹcốgắngthôngquamộtnghịquyết củaLiênHiệpQuốcnhằmhỗtrợcuộcchiếnởIraq,Bộtrưởngđối ngoại Pháp Dominique de Villepin đã lên tiếng phản đối kế

hoạchvàtuyênbố:“Chúngtôisẽkhôngđồngýthôngquanghị

quyết ủng hộ bạo lực”. Tương tự, khi Tổng thống Bush muốn thúcđẩykếhoạchvàbắtđầutìmkiếmcácloạivũkhíhủydiệt hàng loạt ở Iraq, Tổng thống Jacques Chirac ra sắc lệnh “hoàn toàn tin tưởng” vào ban thanh tra Liên Hiệp Quốc sẽ tiếp tục công việc mà không can thiệp sâu vào vấn đề này. Và khi nước Mỹchuẩnbịtấncông,BộtrưởngdeVillepinlạitiếptụclêntiếng cảnhbáo.

Nước Pháp nhanh chóng được gắn cái mác là kẻ phá rối, và QuốchộiMỹtỏrathấtvọngđếnnỗiđãbanhànhquyếtđịnhđổi têncácmónránkiểuPháptrongquánăntựphụcvụcủatrụsở

Quốc hội thành “món rán tự do”. Và đúng như phong cách của ngườingăncản,đạisứPháptrảmiếng:“Chúngtôiđangởtrong thời khắc nghiêm túc để giải quyết những vấn đề nghiêm túc, https://thuviensach.vn

nên chúng tôi không quan tâm các ngài gọi miếng khoai tây là gì”.

NhìnlạicuộcchiếntranhIraq,rõràngnướcPhápđãnêulên mộtnhậnđịnhđángquantâm.Nhưngbởivìhọvừakhítvớivai tròngườingăncảnnênđãtrởthànhcáigaitrongmắtcủanhững thếlựcủnghộTổngthốngBush.

Tuyngườitathườngcốtìnhphớtlờtiếngnóicủangườingăn cảnnhưngtrênthựctếvaitròcủahọlàrấtquantrọngtrongviệc duytrìtrạngtháicânbằngchotậpthể.Mộtngườingăncảnđược ví như chiếc phanh hãm giúp tập thể tránh sa vào tai họa tiềm ẩn. Ngay cả khi nếu quan điểm của người ngăn cản là sai thì ít nhất nó cũng tạo ra một cơ hội tranh luận, tạo điều kiện cho nhữngngườicònlạinhìnnhậnvấnđềkỹcànghơn.

BreyerđãgiảithíchvaitròcầnthiếtcủangườingăncảnởTòa ántốicao:“Nếumộtaiđóđịnhđưaralờiphảnbác…chắchẳnhọ

cóquanđiểm,muốnđượctrìnhbày.Thôngthường,quanđiểm chung [của số đông] sẽ có chút ít thay đổi trước những nhận định hay quan điểm này [của những người nêu ý kiến trái ngược].Vìvậy,mỗinămtòaánlạiluânphiêncôngviệcmộthoặc hailần”.

Ngay cả khi những người nêu ý kiến trái ngược không được ủnghộ-đểcóthểthayđổiquanđiểmcủatòaán-thìhọvẫntạo được ảnh hưởng lên cả quá trình làm việc. Breyer nói: “Quan điểmhọđưaracóthểkhiếnnhữngngườikhácphảicânnhắc”.

Breyernhớlại:“Nămngoái,trongvấnđềvềsựphânbiệthay xóabỏnạnphânbiệt,tôiđãcóquanđiểmrấtkhácbiệt.Tôithể

hiện sự bất đồng của mình bằng cách nào? Tôi đã viết một bài phảnbácdàiđếnbảymươibảytrang,trướcđótôichưalàmthế

baogiờ.Chưabaogiờ.Bàiphảnbácdàinhấtmàtôitừngviếtchỉ

khoảng hai mươi trang. Vì thế việc này khá lạ lùng. Sau đó tôi dànhhaimươiphútđểtrìnhbàytrướcmọingười,tôichắcrằng việcđólàkỳlạ,quảthậtrấtlạlùng.Dođó,nếubạnnghĩcóđiều gìđókhôngđúngđangdiễnra,bạnsẽtìmracáchtrìnhbàyquan điểmcủamìnhthậtphùhợp”.

MặcdùBreyerbiếtkhôngcónhiềukhảnăngtòaánsẽthayđổi https://thuviensach.vn

quyếtđịnh,nhưngbằngcáchdiễnthuyết,ôngđãđặtquanđiểm củamìnhlênbàncân,buộcnhữngthẩmphánkhácphảixemxét vànhậnđịnh,đồngthờiđềxuấtQuốchộibanhànhnhữngđạo luậtmới.

Sự xuất hiện của người nêu ý kiến trái ngược không gây lộn xộntrongtậpthể,vànhữngngườingăncảnkhôngphảilúcnào cũng chỉ là kẻ nói nhiều. Breyer giải thích: “Tại nhiều quốc gia châuÂu,cácphiêntòakhôngcôngbốnhữngýkiếntráingược.

[Cácthẩmphán]cóthểbấtđồngquanđiểm,nhưnghọchỉđưara một quan điểm duy nhất, bởi vì họ muốn mọi người nghĩ rằng luậtlệlàbấtdibấtdịchvàsẽkhôngcótranhluậndiễnra.Điều nàyđúngởBỉvàcảởLiênminhchâuÂu”.

Mong muốn đưa đến một ý kiến thống nhất là điều dễ hiểu.

NhưngBreyerđãchỉrakếtquảcuốicùngrằngquanđiểmđồng thuậnởTòaántốicaotrongtrườnghợpnàyđãđượchìnhthành từchínhnhữngýkiếnbấtđồng.Breyernhậnđịnh:“Vấnđềcủa việc đưa ra một ý kiến bất đồng chính là thật sự khó khăn khi người ta đang nương theo quan điểm chung [của số đông]… và bất ngờ họ [phải] tập trung phản bác ý kiến khác biệt này”. Số

đôngphảiđiềuchỉnhquanđiểmcủamìnhđểđápứngvớinhững quanđiểmkhácbiệtđượcđưara,rồingườinêuquanđiểmkhác biệt lại phản biện và cứ thế quá trình tiếp tục. Breyer nói: “Mọi ngườiliêntụcghinhậnvàghinhận”.Vàvìthếquátrìnhnàyđã thực hiện tốt một chức năng quan trọng. “Nó có ích đến mức nào?Nórấthữuíchbởivìquanđiểmchungcủatậpthểsẽđược mài giũa và trở nên hoàn hảo hơn. Bởi vì mọi người [các thẩm phán]buộcphảicânnhắctrướcmọiýkiếnphảnbác”.

Breyer nhận định: “Về vấn đề này, dĩ nhiên cũng có những quanđiểmkhácnhau.Mộtsốngườinhư[cựuThẩmphántốicao]

Rehnquistchorằngviệcnêulênýkiếnbấtđồnglàlãngphíthời gian. Ông ấy không thích tranh luận. Và đôi lúc, ông cảm thấy khóchịukhiphảiphảnbiệnmộtýkiếnbấtđồng.Nhưngcũngcó những người, như Thẩm phán Scalia, lại rất vui vẻ tiếp nhận nhữngýkiếnbấtđồng.Họkhôngmuốnbấtkỳýkiếnphảnbiện nàođượcđưaramàkhôngcóhồiđáp”.

https://thuviensach.vn

Sựngăncảncóthểlàmchomộtsốngườicảmthấykhôngdễ

chịu,đặcbiệtlàvớinhữngaicóliênquan,nhưngđâylàyếutố

cầnthiếtđểpháthuytốiđasứcmạnhtậpthể.Vàcónhữnglúc sự ngăn cản kịp thời còn có thể cứu sống được sinh mạng con người.

Hãy trở lại trường hợp của cơ trưởng Van Zanten khi ông quyết định cất cánh tại sân bay Tenerife trong điều kiện chưa nhận được tín hiệu từ đài kiểm soát không lưu. Tai nạn khủng khiếpxảyrađãgâychấnđộngtrongngànhhàngkhôngtoànthế

giới.Sausựkiệnnày,nhiềuhộpđencủacácmáybaybịtainạn trong nhiều năm qua đã được mang ra nghiên cứu lại. Kết quả

chothấycóđến70%nguyênnhântainạnxuấtpháttừsailầm củaconngười,vàphầnlớnnhữngsailầmnàycóliênquanđến những tác động tập thể. Đây là nội dung đoạn đối thoại trong những giây cuối cùng được lưu lại trong hộp đen máy bay của VanZanten.

Khi Van Zanten đặt tay lên van tiết lưu và xoay mạnh, phi côngphụláiđãngăncảnông:

- Đợi đã! Chúng ta chưa nhận được lệnh từ đài kiểm soát khônglưumà!

VanZantenđồngývớinhậnđịnhđó,nhưnglạilosợmìnhsẽ

bịcảntrở,ôngtrảlời:

-Tôibiết!Anhgọihỏihọđi!

Điềungạcnhiênchínhlàngườiphicôngphụláivừamớingăn cảnthìđãlậptứcthoáilui.SựthựclàkhiVanZantencốgắngcất cánh lần thứ hai, phi công phụ lái đã im lặng. Và vì không có tiếngnóicủangườingăncản,mộtchuỗinhữnghànhđộngchết ngườiđãdiễnrangaysauđó.

NghiêncứucủaNASAvềnhữngvụvachạmmáybayđãtạora một cuộc cách mạng trong các quy trình hàng không. Một quy chuẩnmớichoquytrìnhtươngtáctrongbuồngláimáybayđã ra đời: chương trình Quản lý nguồn lực phi hành đoàn (CRM) tronghuấnluyệnphicông,ngoàinhữngkỹnăngcơbảnhọcòn được rèn luyện kỹ năng trở thành người ngăn cản hữu ích.

ChúngtôiphỏngvấntiếnsĩBarbaraKanki,mộtchuyêngiatâm https://thuviensach.vn

lý được NASA mời tham gia chương trình CRM tại Trung tâm nghiêncứuAmes.Kankichiasẻvềnhữngngàyđầulàmviệctại NASA:“Tôikhôngamhiểuvềhàngkhông,khônggianhayquân đội”.

Nhưnglĩnhvựcchuyênmôncủabàlạirấtphùhợpvớimong muốn củng cố vấn đề an toàn trong ngành hàng không của NASA.Kankichobiếtcácvụtainạnmáybayđềuđượcquycho cácnguyênnhânkháchquanchođếnthờiđiểmđó.“Khimộtvụ

tainạnmáybayxảyra,chúngtakhôngbiếtđượcđiềugìthậtsự

đã diễn ra”. Theo Kanki, khi các nhà nghiên cứu đánh giá năng lực phi công trong lúc thực hiện nhiệm vụ mô phỏng, họ phát hiện “những thể hiện khác nhau giữa các phi công không phụ

thuộc vào kỹ năng kỹ thuật của họ. Mà có lẽ vấn đề nằm ở kỹ

năngquảnlý.Vàđâychínhlàmấuchốtđểgiảiquyếtvấnđề”.

NhờnhữngnhànghiêncứunhưKankimàngànhhàngkhông đã có nhiều thay đổi tích cực. Nhận định về những năm trước khi xảy ra tai nạn ở Tenerife, cơ trưởng Lex Brockington của hãng hàng không Southwest Airlines giải thích: “Trong lịch sử

ngành hàng không, suốt một giai đoạn dài cơ trưởng giữ vị trí quantrọngnhất,trênmáybayhọcóquyềnlựcnhưthầnthánh.

Nếu cơ trưởng đã đưa ra một quyết định, những thành viên trongphihànhđoànsẽkhôngdámlấnquyềnvàhọimlặngchấp hành”.

Van Zanten là một cơ trưởng tài giỏi và được mọi người ngưỡng mộ. Vậy nên không ai nghi ngờ bất kỳ quyết định nào củaôngvàcũngkhôngaicótháiđộchốngông.Làmsaocómột phicôngnàodámphảnứnglạimệnhlệnhcủangườinổitiếnglà phicôngantoànnhấtcủahãngKLM?

NhưngchươngtrìnhCRMđãthayđổitấtcảnhữngquanđiểm cố hữu này. Brockington giải thích: “Khi tôi đến hãng hàng không Southwest Airlines, mọi người đều mong muốn tìm ra cách giải quyết những sai phạm xuất phát từ yếu tố con người.

Chương trình CRM đã được xây dựng với quan niệm rằng ‘cơ

trưởngcũnglàmộtconngườibìnhthường’.Ngàynay,cơtrưởng vẫn giữ vai trò người kiểm soát máy bay. Nhưng vị trí hiện tại https://thuviensach.vn

của họ không còn độc tôn như thần thánh. Ngay từ khi các phi côngthamgiaphỏngvấn,ngườitađãđặtrachohọnhữngtình huống khác nhau để họ cọ xát với thực tế. Các phi công được huấnluyệnđểcóthểgiaotiếphiệuquảcũngnhưtiếpnhậnphản hồi, và các thành viên phi hành đoàn được yêu cầu nêu ý kiến ngaykhihọnhậnthấycấptrêncủamìnhphạmsailầm.

Cơ trưởng Brockington mong muốn tiến một bước xa hơn:

“Tôithíchnóilênnhữngsuynghĩcủamình.Tôisuynghĩvàtôi sẽtrìnhbàynhữngđiềutôiđangnghĩđến.Nhưvậy,ngườingồi cạnhtôisẽluônbiếtđượctôiđangnghĩgì.Vànếuphicôngtrợ

láicóthểnhậnramộtsailầmnàođótrongýnghĩcủatôi,anhấy sẽdễdàngnóilênnhậnđịnhcủamìnhhơn.Họkhôngchỉrabạn phảilàmnhưthếnào,nhưngtôinghĩđólàmộtýtưởnghay”.

TạihãnghàngkhôngSouthwestAirlines,ngườitathậtsựđề

cao văn hóa đồng đội này. Brockington nói: “Chúng tôi chỉ tiếp nhậnnhữngconngườithânthiệnvàcởimở”.Phihànhđoànvà các nhân viên cùng ở tại một khách sạn và hòa đồng với nhau.

“Chúngtôikhuyếnkhíchphihànhđoànhãycởimở.Nếunhưhọ

cảm nhận được cơ trưởng là người thoải mái, họ chắc chắn sẽ

mạnhdạnnêuýkiếncủamìnhkhinhậnracóđiềuđánglongại”.

Brockingtonnóivớiphihànhđoàncủamình:“Chúngtađềucó thểphạmphảisailầm,vìthếtôithậtsựmongmọingườisẽnói ra ý kiến của mình khi cảm thấy có vấn đề. Nếu các bạn nói ra điềugìđókhiếncácbạnkhônghàilòng,thìtôicũngkhôngkhó chịuđâu”.

KhiBrockingtonthamgiakhóahuấnluyệnCRMđịnhkỳhàng năm, một trong những người thầy ông được gặp là cơ trưởng Cathy Dees. Bà huấn luyện chương trình CRM cho các phi công mớivàonghềvàcủngcốkiếnthứcchocácphicônghiệntạicủa hãngSouthwestAirlines.Cácphicôngđượchuấnluyệnrằngkhi nhậnracóđiềubấtthườngtrongquytrìnhantoànthìhãytruy vấncơtrưởng.Quytrìnhtruyvấngồmbabướcmàmọiphicông củaSouthweatAirlinesđềuthuộcnằmlòng.Deesnói:“Bướcthứ

nhấtlàkhẳngđịnhsựviệc,chẳnghạn:tốcđộcủachúngtađang chậmlại”.Nếukhôngcóhiệuquả,hãythựchiệnbước“truyvấn”

https://thuviensach.vn

thứhai.TheoDees,nghiêncứuđãchỉrarằng“cáchtốtnhấtđể

tháchthứcmộtngườichínhlàgọitêncủahọvàđềcậpkháiquát vấnđề.‘Mike,anhđangđịnhđitheohướngnàyà?Hãykiểmtra lạiđộcaonhé!’”.Cáchnàysẽthuhútsựchúýcủacơtrưởngvà giúp anh ấy thoát khỏi suy nghĩ chủ quan của mình. Bà nói thêm:“Việcnhấnmạnhsựthậtmàkhôngcầnđềcậpchitiếtlà rấtquantrọng”.

Nếu cả hai bước này đều không có kết quả, thì bước thứ ba chính là “hành động”. Dees giải thích: “Nếu máy bay đang hạ

cánh không ổn định, chẳng hạn máy bay đang tiến về đường băng mà chưa hạ xuống độ cao cần thiết hay với tốc độ hơi nhanh,hoặckhôngđủđiềukiệnđểtiếpđấtantoànthìchúngta cần cho máy bay lượn vòng”. Tiến sĩ Dees đề xuất có thể hành động kiểu như liên lạc với tổng đài và báo cáo: “‘Máy bay Southwest1bayvòng,chúngtôiđangởvịtríquácaosovớimặt đất’.Vàkhibạnthôngbáođiềugìđóđếntổngđài,nhânviêncủa trạm kiểm soát không lưu sẽ ngừng cung cấp thông tin hỗ trợ

việc tiếp đất. Bằng cách đó, hành động ngăn cản đã được thực hiệnmàkhôngphảiđụngđếncácthiếtbịtrongmáybay,nhưng đôikhiđiềunàysẽkhiếnchophihànhđoànkhóchịu”.

Thông thường, chỉ cần hai bước đầu tiên là đã đủ thu hút sự

chúýcủacơtrưởng,hiếmkhiphicôngphụláiphảihànhđộng.

Chươngtrìnhhuấnluyệnrấtđềcaovaitrònêuýkiếncủangười ngăn cản và thái độ lắng nghe cũng như hiệu quả giao tiếp của ngườichỉhuy.

Việctựdonêuýkiếnphảnhồivàtrìnhbàynhữngmốiquan tâm,cùngvớisựsẵnlòngtiếpnhậnđiềuđócủanhữngngườicó trách nhiệm, chỉ thật sự cần thiết trong phòng họp - nơi có thể

tránhđượcsaiphạmlớnbằngcáchcởimởvàtiếpthuphảnhồi củangườingăncản.Giớiykhoacũnggiảiquyếtnhữngsaiphạm doconngườigâyrabằngcáchvậndụngphươngphápphốihợp trong phi hành đoàn của ngành hàng không. Cơ quan Nghiên cứu chăm sóc y tế và chất lượng của Mỹ đang tài trợ cho một nghiêncứutạiĐạihọcTexasvềviệcápdụngcáctiêuchuẩnan toàn hàng không và huấn luyện cho các bác sĩ, đặc biệt trong https://thuviensach.vn

phòngphẫuthuậtvàphòngcấpcứu.

ChươngtrìnhCRMcũngđượcápdụngtrongmôitrườngcông nghiệp như ngành khai thác xa bờ và các nhà máy năng lượng hạt nhân. Chương trình huấn luyện giúp các công nhân trong các phòng điều khiển và các trung tâm chỉ huy khẩn cấp tránh phạmphảisailầmcóthểdẫnđếntainạn.

Dù trong tình huống nào, trong khoang lái máy bay hay phònghộinghị,ýkiếnkhácvớisốđôngđềucóthểgâynêncảm giáckhóchịu.Tuynhiên,dùviệcđốimặtvớingườingăncảnlà mộttrảinghiệmkhôngthúvịnhưngnhữngýkiếncủahọlàđặc biệt cần thiết để duy trì trạng thái cân bằng cho tập thể. Việc chúngtakhôngmongmuốnnhậnđượcnhữngýkiếncủangười ngăncảnxétchocùnglàđiềurấtbìnhthường,nhưngtiếngnói củahọ-ngaycảkhihọkhônghoànhảo-vẫncóthểlàsựngăn cảnhữuhiệuvàđủsứcmạnhđểchếngựdòngchảycủatưduy cảmtính.

https://thuviensach.vn

LỜI KẾT

Ðứngtrênbãibiển,mộttaycầmtuýpkemchốngnắng,tay kianắmchặtchiếccòi,cácnhânviêncứuhộđãđượchuấnluyện phảiluônquansátđểđềphòngnhữngnguyhiểmchếtngườicó thểxảyravớikháchdulịch.Thoạtnhìn,nhữngnguyhiểmnày không tồn tại rõ ràng, nhưng thực chất nguyên do của 80% tai nạnchếtđuốigầnbờlạixuấtpháttừmộtvấnđềtiềmẩn.

Nhữngbãicátngầmgầnbờbiểncóvaitrògiốngnhưnhững con đập ngăn nước rút về đại dương. Sóng mạnh đập vào bờ sẽ

tạoraápsuấtlớn,nhữngđợtsóngnàysẽđánhvỡbãicátngầm vàtạoranhữngluồngchảyxiết.Bấtcứngườinàokhôngmayrơi vàoluồngnướcnàysẽbịcuốnraxakhỏibờbiển.

Theophảnxạtựnhiên,khirơivàohoàncảnhnày,ngườitasẽ

cốgắnghếtsứcđểbơivềphíađấtliền,nghĩalàngượcvớiluồng nước chảy xiết. Nhưng ngay cả những tay bơi khỏe nhất cũng khôngthểchiếnthắngđượclựcchảydữdộicủaluồngnướcrút https://thuviensach.vn

ra đại dương. Các nhân viên cứu hộ cho biết cách tốt nhất để

thoátkhỏilựccuốncủadòngchảymạnhđóchínhlàcứbơidọc theobờbiểnchođếnlúcbạnthoátkhỏidòngnướcxiết.

Tươngtựnhưthế,khigặpphảinhữngtácđộngtâmlýngầm ẩn,cáchtốtnhấtđểchếngựchúngchínhlàbạnkhôngcầnphải tuân theo bản năng tự nhiên của mình. Bởi vì, làm như thế sẽ

càng khiến cho những tác động tâm lý này phát huy mạnh mẽ

hơn, và đôi lúc chính bản năng sẽ khiến chúng ta chệch hướng ngaytừbanđầu.

Dĩnhiên,cũngcónhữnggiảipháphữuhiệuđểchúngtatránh khỏicáctácđộngnày.Đểtìmkiếmphươngphápvượtquatâmlý losợtổnthất,chúngtahãyquaylạivớicâuchuyệncủaJordan Walters-chuyêngiatưvấntàichínhcủacôngtySmithBarney.

Jordan đã chia sẻ một ví dụ cho quan điểm của ông trong việc vượtquatácđộngtâmlýnày:“Giảsửbạnđangđitrênmộtcuộc hànhtrìnhdàivàbạnbịnổlốpxe.Saukhithaybánhxe,bạnbăn khoăngiữahailựachọn.Mộtlàtìmđườngtắtđểbùlạikhoảng thời gian sửa xe và thay đổi lộ trình đã định để có thể đến nơi đúnggiờ;hailàvẫntiếptụcđitheolộtrìnhcũvàchấpnhậnvề

đíchmuộnhơn”.Jordanủnghộphươngánthứhai,đólàphương pháp có “tầm nhìn xa”. Bạn có thể sẽ bị trễ chút ít, nhưng “bạn vẫn đang đi theo lộ trình định sẵn và biết chắc mình đang đi đâu”.Trongkhiđó,việcđiềuchỉnhlộtrìnhmớicóthểsẽkhiến chobạnlạclốihoàntoàn.

Khicóviệcgìđóxảyrangoàidựđịnh,chúngtacóthểvộivã tìm một giải pháp tức thời để đối phó hoặc vẫn quả quyết rằng trongcảhànhtrìnhdàicủamình,điềuvừaxảyrachỉlàmộtsự

cố nho nhỏ mà thôi. Rõ ràng việc hoạch định một kế hoạch lâu dài và tập trung nỗ lực để thực hiện mới là quan trọng và đó cũngchínhlàchìakhóađểchếngựnỗilobịthiệthạicủachúng ta.

Jordan giải thích: “Khách hàng của chúng tôi đều là những ngườitheođuổimụctiêutíchlũyvàbảotoànvốnlâudài.Thách thứcđặtrachínhlàhọkhôngđượcđểchonhữngbiếnđộngngắn hạn, tương tự sự cố ‘nổ lốp xe’ nêu trên có thể tác động và làm https://thuviensach.vn

xáotrộncảkếhoạchdàihạncủamỗingười”.

Trongcuộcsốngthườngngày,nhữngđiềutươngtựnhưvậy vẫn thường xảy ra. Chúng tôi từng trò chuyện với Erin, một người bạn của chúng tôi, về những phát hiện xoay quanh hiện tượng tâm lý lo sợ tổn thất và làm thế nào mà tâm lý này gây lệchlạc,tácđộngvàotưduycũngnhưkhảnăngnhậnđịnhcủa conngười.VàErinđãkểcâuchuyệnsau:“Cólầntôiđangláixe trên một con đường đông nghẹt ở San Francisco thì một gã thanhniênkỳquặcbỗngdưngchắnngangtrướcđầuxecủatôi làm cho tôi không di chuyển được nữa. Khi đèn giao thông chuyển sang màu xanh, gã vẫn ỳ ra đấy mà không chịu nhúc nhíchgìcả”.Lúcấy,Erinđãđặtchânlênbànđạpgavàsẵnsàng vôgađểrẽsanglànđườngbêntráiđangđôngnghẹtxecộnhằm vượtquagãthanhniên.Nhưngngaykhisắplàmvậy,Erinchợt nhớlạinhữngsuynghĩcủacôvềJordan:“Tôinhậnramìnhđã rơi vào tâm lý lo sợ thiệt hại. Rõ ràng tôi không muốn lãng phí thờigiancủamình.Nhưnglúcấytôichợtnghĩ:‘Mìnhđanglàm gì thế này chứ?’”. Vậy là thay vì phản ứng theo cơn bốc đồng thoáng qua (cố gắng tiết kiệm vài giây), Erin đã chọn cách suy xét cẩn thận hơn (nhận ra một vài giây không đáng để cô liều lĩnhvớimạngsốngcủachínhmình).

Bảnnăngnétránhnhữngthiệthạicóthểxảyracủaconngười sẽ có nhiều khả năng làm lệch lạc suy nghĩ vì chúng ta quá coi trọng những mục tiêu ngắn hạn. Trái lại, khi chúng ta hướng đếnmộttầmnhìnxahơnthìnhữngtổnthấttrongthoángchốc ấykhôngcònlàmốiđedọaghêgớmvớichúngtanữa.

Nhận ra được sức mạnh và tác động tiêu cực rõ ràng của nhữngphánđoánnhấtthời,Jordanđãdạycácconcủaôngvềgiá trị của việc có được tầm nhìn xa. Ông chia sẻ: “Tôi nghĩ ra một tròchơiđầutưvớimụctiêudàihạn”.Jordandựatheocáchthức màcáctrườnghọcgiớithiệuvớitrẻemvềđầutư.“Nếubạnquan sátcáctròchơiđầutưcủacáctrườnghọc,bạnsẽnhậnthấyvấn đềrắcrốichínhlàchỉcóthểthựchiệntròchơitrongmộthọckỳ: một thời hạn quá ngắn. Trong trò chơi đó bạn được nhận một khoản tiền mô phỏng nhất định, bạn có thể chọn một vài công https://thuviensach.vn

ty, đoán xem công ty nào có thể sinh lời sau vài tháng. Nhưng hạnchếtrongtròchơinàychínhlàbạnphảiđặtmìnhvàomột phạm vi nhỏ hẹp hơn là thị trường thực sự. Bạn đang tham gia vàomộtthịtrườngcóthểsụpđổhoặctăngtrưởngmạnhmẽchỉ

trongvòngbatháng,nhưngởđóbạnthậtsựkhôngthểnhậnra nguyên tắc và mục tiêu căn bản của một công ty. Chính vì thế, tôiđãdỡbỏràocảnthờigiantrongtròchơinày”.

Jordan dành thời gian giúp các con đánh giá các công ty chuyênvềnhữnglĩnhvựcmàchúngquenthuộc,chẳnghạnnhư

côngtysảnxuấtđồchơi,cửahàngthựcthẩm,haycáchệthống nhà hàng, và giúp chúng mua loại cổ phiếu chúng chọn lựa.

Nhưngôngkhôngđểcáccontậptrungnhiềuvàocáccôngtymà địnhhướngchúngtậptrungvàogiớihạnthờigian.Vậykhoảng baolâuthìcácconcủaJordankiểmtragiátrịcổphiếucủachúng mộtlần?Ôngchobiết:“Chúngtheodõidiễnbiếncổphiếutheo chukỳtừngnăm”.Chỉmộtlầntrongsuốtmộtnăm,vàđóquảlà mộtkhoảngthờigian thật dài.

Nếuviệcnhìnxavàotươnglailàcáchđểtránhgâyranhững quyếtđịnhsailầmvìtácđộngcủatâmlýlosợtổnthấtnhấtthời thìliềuthuốcđểchếngựáplựctráchnhiệm-áplựckhiếnchúng takhôngthểtừbỏmộtkếhoạchmàmìnhđãtheođuổingaycả

khikếhoạchnàyrõràngđãthấtbạichínhlàápdụngquanniệm Thiềntôngvàhọccáchquênđiquákhứ.Vấnđềnằmởchỗchính chúng ta phải chấp nhận rằng việc gì đã qua là đã qua, và lúc này,thayđổihướngđisẽtốthơnlàcứđểmìnhcànglúccànglún sâuthêm.

Quanniệm“đểquákhứngủyên”sẽđúngdùbạnlàmộtviên chứcchínhphủcónhiệmvụquảnlýmộtdựáncôngcộngđang rơi vào bế tắc, hay một giám đốc tiếp thị tiếp tục tài trợ một chiếndịchđãthấtbạivìkhôngmuốnbịđánhgiálàkẻbỏcuộc.Ở

lạitàutronglúcnósắpchìmkhôngphảilàcáchxửtríphùhợp với tư duy duy lý. Một nhà đầu tư đã nói với chúng tôi về việc quản lý hiệu quả đầu tư như thế này: “Nhiều lúc bạn phải tự

nhậnbiếtkhinàocầnphảivượtlên”.

Andy Grove, cựu giám đốc điều hành của hãng Intel, trong https://thuviensach.vn

cuốn sách Vượt qua ảo tưởng của mình đã chia sẻ việc ông và người đồng sáng lập Intel - Gordon Moore - quyết định từ bỏ

phânkhúcvimạchbộnhớvàtậptrungtấtcảnguồnlựcđểphát triểnthịtrườngvixửlýđầytiềmnăngvàonăm1985.Thờiđiểm đó,ưuthếcủaIntellàcácloạivimạchbộnhớ.Grovenói:“Chúng tôi đã có những định hướng dựa trên những đặc thù riêng, và cuối cùng, thị trường bộ nhớ vẫn thuộc về chúng tôi”. Nhưng Intellạimấtkhánhiềutiềnvàophânkhúcvimạchbộnhớtrong một khoảng thời gian vì sự xâm nhập của những sản phẩm có xuấtxứtừNhậtBảnđượcsảnxuấthàngloạtvớichấtlượngcao nhưng giá cả mềm hơn. Rõ ràng Intel cần phải làm điều gì đó.

Grovenóithêm:“TôingồitrongvănphòngvớichủtịchIntelvà giámđốcđiềuhànhGordonMoore,chúngtôithảoluậnvềtình thếkhókhănnày.Mọingườiđềubốirốivàthấtvọng.Tôinhìnra cửasổ,vềphíavòngđuquaycủacôngviênGreatAmericađang chầm chậm quay đều, sau đó tôi nghiêng sang Gordon và hỏi:

‘Nếuchúngtabịsathảivàbanquảntrịthuêmộtgiámđốcđiều hànhmới,anhnghĩgiámđốcmớiấysẽlàmgì?’.Gordontrảlời không do dự: ‘Anh ta sẽ loại chúng ta ra khỏi bộ nhớ’. Tôi nhìn Gordon, lặng người đi rồi nói: ‘Vậy thì tại sao tôi và anh không bướcracửa,rồibướctrởvàođâyvàchínhchúngtasẽlàmđiều đó?’”.VàđóchínhlàcáchmàIntelvượtquaáplựctráchnhiệm của chính họ để đưa ra quyết định táo bạo tập trung vào phân khúcthịtrườngvixửlý,từđótạođiềukiệnđưaInteltrởthành mộttrongnhữngtậpđoànvữngmạnhnhấtcủaMỹ.

Khicảmthấykhôngchắcchắnvềviệcnênhaykhôngnêntiếp tụcmộtnhiệmvụnàođó,sẽtốthơnnếuchúngtatựđặtcâuhỏi:

“Nếu tôi là người mới đến và được quyền lựa chọn ngừng ngay dựánnàyhaytiếptụcxúctiếnnó,liệutôicóquyếtđịnhngừng dựánởđiềukiệnhiệnnaykhông?”.Nếucâutrảlờilàkhông,rất có thể chúng ta đã rơi vào áp lực trách nhiệm tiềm ẩn. Quyết định dừng lại có thể sẽ khiến cho chúng ta không thoải mái, nhưngđólạicóthểlàcáchtốtnhất.

Tuynhiên,đểquyếtđịnhkhôngtiếptụcthựchiệnmộtđiềugì đócũngcầnđếnmộtphươngphápnhưThiềntông.Phươngcách https://thuviensach.vn

hữuhiệunhấtđểchếngựtưduytiêucực,kếtquảcủahiệntượng quy kết giá trị, chính là hãy lưu tâm và quan sát mọi việc như

bản chất vốn có của chúng, chứ đừng chỉ dựa vào dáng vẻ bên ngoài mà nhận định. Bạn phải chuẩn bị để chấp nhận rằng nhữngấntượngbanđầucủamìnhvềmộtngười,mộtsựviệccó thểlàhoàntoànsai.

Việcnhậnrachúngtađangphánxétchỉdựatrênnhữnggiả

địnhvềtìnhhuốnghaygiátrịcủamộtngườicóthểgiảiphóng chúngtakhỏitácđộngtâmlýnày.Ắthẳnbạnvẫncònnhớkhảo sátvềthứcuốngSoBe,kếtquảlànhữngngườiđượchưởnggiárẻ

hơnlạicóbiểuhiệntinhthầnkémhơnnhữngngườicùnguống loại thức uống này với giá thực của nó? Trong một nghiên cứu khácvềnướcuống,cácnhànghiêncứuđãthựchiệnlạikhảosát này, nhưng họ đề nghị người tham gia trước hết hãy thử đánh giáxemliệukhoảntiềnmàhọphảibỏracholoạithứcuốngnày cóảnhhưởngđếnkhảnăngtậptrungcủahọhaykhông.Nếucâu trảlờiđượckhẳngđịnh,vấnđềđãrõràng.Cácnhànghiêncứu mong muốn người tham gia cân nhắc thực tế rằng giá cả của thức uống không liên quan đến tác dụng mà nó mang lại. Kết quả của cuộc khảo sát là điểm đánh giá năng lực tinh thần của những sinh viên nhận chai SoBe giá rẻ hơn và được đề nghị trả

lời câu hỏi trên đã không hề giảm đi sau khi họ thưởng thức SoBe,vàcácsinhviênthửthứcuốngSoBeđúnggiácũngcókết quảgiốngnhưvậy.

Tươngtựtrườnghợptrên,ElizabethGibsoncólầnđãvượtqua khuynhhướngtựnhiêncủatâmlýquykếtgiátrịkhicôđangđi dọctheoconđườngdốcphíaTâyManhattanvàtrôngthấymột tácphẩmnghệthuậtđangnằmdựavàohaitúirác.Lúcấy,côđã cảmthấythôithúchãycứđitiếp,nhưngrồicôdừnglạivànhìn kỹtácphẩmđóhơn.Gibsonchiasẻvớitờ NewYorkTimes: “Tôi thậtsựcảmthấymâuthuẫnvớichínhmình.Tôigầnnhưđãbỏ

đi.Bởivìbứctranhấydùthậttuyệtvờinhưngnólạiđượclồng trong một khung tranh rẻ tiền”. Cuối cùng, Gibson quyết định mangbứctranhđóvềnhàvàtreolêntường.Bứctranhđólà Tres Personajes - tác phẩm của Rufino Tamayo, một họa sĩ nổi tiếng https://thuviensach.vn

ngườiMêhicô.Tácphẩmnàyđãbịđánhcắpvàsauđóbịvứtra đường.NếuGibsonđếnđóchậmhơnhaimươiphút,cólẽnhững người thu gom rác đã mang bức tranh đi cùng với rác. Sau đó, bứctranhđãđượchãngSothebybánđấugiávàđạtmứcgiáhơn mộttriệuđô-la.Nếungườiquađườngđingangquabứctranhvà biết tác phẩm này từng được đưa vào bảo tàng, chắc hẳn họ sẽ

nhặtnóngay.Tuynhiên,ngườitađãđánhgiágiátrịtácphẩm chỉ dựa vào khung tranh trông có vẻ rẻ tiền và đống rác tầm thườngxungquanhnó,vàthếlàhọcứđiquamàkhôngbậntâm gì.

Dù mua sắm tại một gian hàng thanh lý hay ở một cửa hiệu sang trọng, chúng ta cũng hay đấu tranh với chính mình khi quyết định không mua một món hàng nào đó chỉ vì giá cả của nó. Thay vì băn khoăn như vậy, chúng ta chỉ nên tự hỏi: “Nếu nhận món hàng này như một món quà, thì tôi có thích nó hay không?Nếunótrịgiá1đô-la,hoặc1.000đô-la,liệusuynghĩcủa tôivềnósẽthayđổinhưthếnào?”.Cànghiểurõnhữngnhântố

ảnhhưởngđếngiátrịđượcquykếtchomộtngườihoặcmộtsự

vật,chúngtacàngítbịtâmlýquykếtgiátrịchiphối.

Nhưngkhôngphảimọitâmlýtiêucựcđềucóthểchếngựdễ

dàng. Chúng ta hầu như không thể không phán xét về một người, một sự việc nào đó xuất hiện trước mắt mình. Chúng ta luôn nhận định và quy kết tất cả mọi thứ tồn tại trong thế giới xungquanhmình(vàđồngthờicũngtiếpnhậnnhữngnhậnxét từngườikhác).Trongtrườnghợpphỏngvấntuyểndụng,chúng tacóthểchếngựxuhướngsavàohiệntượngsailệchchẩnđoán bằngcáchthiếtlậpnhữngcấutrúcriêngđểdẫndắtchúngtatập trungvàocácdữliệukháchquan.Nhưngvớinhữngtrườnghợp chúng ta không thể thực hiện theo một khuôn mẫu nhất định nào đó, hoặc không có được những thông tin căn bản cần thiết thìsao?Liệucóphươngphápthựctiễnnàogiúpgiảmthiểusai lệchtrongnhữngnhậnđịnhbanđầu?

Nhà tâm lý Franz Epting đề xuất rằng chúng ta có thể chiến thắnghiệntượngtâmlýsailệchchẩnđoánnhờ“thuyếtýniệm cánhân”.Mộttrongnhữngnguyêntắcquantrọngcủalýthuyết https://thuviensach.vn

nàylàchúngtasẽdễmắclỗitrongnhậnđịnhkhithuhẹphình dung của mình về các khả năng cũng như khi hầu như chỉ tập trungvàomộtnhậnđịnhduynhấtvềaiđóhaytìnhhuốngnào đó. Tất cả chúng ta đều có một lăng kính riêng hoặc những ý niệmriêngđểsànglọcluồngthôngtinvôtậnmàchúngtatiếp nhận được. Chẳng hạn: khi mới tiếp xúc với một người nào đó, chúngtasẽthườngđánhgiáhọkiểunhưngườinàyănmặcsang trọng hay nghèo nàn, giày có sáng bóng hay không, phóng khoánghaydèdặt,cótheomộttôngiáonàođóhaykhông,thời trang hay quê mùa… Ở một mức độ nào đó, những ước lượng nhưthếkháhữuíchvìcóthểgiúpchúngtanhanhchóngđánh giávàtạolậpnhữnghìnhdungtạmthờivềđốitượngđểcóthái độ cư xử phù hợp. Hình thành những ý nghĩ, những ấn tượng banđầulàmộttrongnhữngcáchđểchúngtacóthểcốgắngcảm nhận về những gì tồn tại xung quanh trong một khoảng thời gianvàthôngtinhạnchế.Nhưngchúngtacầnphảicẩntrọngvà không nên phụ thuộc quá nhiều vào những phán xét tức thời, bởivìchúngcóthểkhôngđủbaoquátvàsâusắc.Chúngcóthể

làm hạn chế nhận thức của chúng ta và khiến chúng ta có xu hướngsavàonhữngphánxétvộivàng,khinhsuất.

Lý thuyết ý niệm cá nhân giúp chúng ta có thể giữ sự linh hoạt và xem xét sự việc từ nhiều góc độ khác nhau. Epting giải thích rằng phương pháp này được gọi là “suy nghĩ gợi mở”.

Nghĩalàchúngtanênđánhgiáướcđoánhơnlàxácđịnhcụthể, tập cách cảm thấy thoải mái với những thông tin phức tạp đôi khitrởnênmâuthuẫn,vàdànhthờigianđểcânnhắcmọiviệc theonhiềugócđộkhácnhautrướckhiđưarakếtluậncuốicùng.

Điềunàycũngtươngtựnhưviệctựdànhchomìnhmộtkhoảng

“thờigianchờ”trướckhichínhthứcnhậnđịnh.

Khi đề cập đến vấn đề công bằng, phản ứng cảm xúc của chúngtacóvẻkhóthayđổivàcũngkhôngdễtừbỏ.Cáchthứcđể

chếngựđiềunàylàcốgắngcânnhắcmọiviệctheochiềuhướng khách quan và không để những tác động cảm tính cũng như

những phán xét thuộc về đạo đức tác động (Tôi nên nhận lấy phầncủamìnhdùbịthiệtthòi,haybấtchấpđiềuđóđểdạycho https://thuviensach.vn

người khác một bài học về sự công bằng?). Nhưng chúng ta có thể làm gì trong tình huống như thế này khi hành động của chúng ta được đánh giá dựa theo quan điểm của người khác về

sựcôngbằngmàhọđượchưởng?

TừnghiêncứucủaĐạihọcDuke,mộtcâutrảlờiđượcđưara.

Kếtquảcủacuộcnghiêncứunghenhưmởđầucủamộttruyện cườikémhấpdẫn:Giữamộtcôngnhânkỹthuật,mộtgiámđốc ngânhàngvàmộtđạilýbánthuốcthìcóđiểmchungnào?Nhà nghiên cứu Jack Greenberg đã nghiên cứu xem những lao động thuộccáclĩnhvựckhácnhausẽđánhgiánănglựccủamìnhnhư

thế nào. Ông phát hiện rằng dù trong bất kỳ lĩnh vực nào, điều quantrọngchínhlàkhiếnchocácnhânviêncảmthấyhọcũng góp phần tích cực vào quy trình đánh giá năng lực nhân sự ở

công ty. Người lao động sẽ cảm nhận được quy trình đánh giá nàylàcôngbằngkhiđượcnhữngngườigiámsátkhuyếnkhích cho ý kiến về việc đánh giá nhân sự và dùng những ý kiến đó trong suốt quá trình; hoặc khi cách thức trao đổi hai chiều tồn tạitrongcáccuộcphỏngvấn,vàkhicácnhânviêncócơhộithay đổihoặcphảnbácmộtđánhgiánàođó.Nóicáchkhác,nếunhân viênđược tham gia vào các quy trình đánh giá, họ sẽ cảm thấy mìnhđượcđốixửbìnhđẳnghơn.Mộtnghiêncứukháctìmhiểu vềquanđiểmcủanhânviêntrongviệcraquyếtđịnhtănglương cũngchokếtquảtươngtự.

Khi chúng ta ra một quyết định hoặc thực hiện một hành độngcókhảnănggâyảnhhưởngchongườikhác,hãynhớrằng việc thông tin cho họ biết về những quyết định đó sẽ giúp họ

cảmthấyquátrìnhnàylàcôngbằng.Việcchongườikhácbiếtvề

quá trình ra quyết định của chúng ta cũng như trao đổi về

nhữngđiềuchúngtađangsuynghĩlàrấtquantrọng:“Tôibiết đâylàmộttìnhhuốngphứctạp,tôicũngkhôngchắcmìnhphải làm gì. Và tôi cũng nghĩ cách tốt nhất là làm như vầy và như

vầy”.Việcchúngtabiểulộcảmgiácbấtanvàkhôngchắcchắn sẽgiúplôikéosựtậptrungcủangườikhácvàovấnđề.

Thôngbáovềtiếntrìnhcủachúngtacũngrấtquantrọngvì điềuđócóthểđưaquanđiểmcủachúngtaratrướcnhữngngười https://thuviensach.vn

phản biện. Trong những tình huống tập thể, sự xuất hiện của ngườingăncảncóthểgiúpquátrìnhraquyếtđịnhtrởlênduylý vàhạnchếkhảnăngđilệchkhỏiquỹđạođãvạchratừđầu.Điều nàymangđếnchochúngtanhữngnhậnđịnhmớihơnvềnhững ngườicóxuhướngđảmnhậnvaitrò“kẻbánmìnhchoquỷdữ”.

ThuậtngữnàyxuấtpháttừVaticanđểámchỉmộttusĩđượcchỉ

địnhđểtranhluậnvớimộtđạidiệncủaGiáohoàng.Vịtusĩđược chỉđịnhsẽđặtmìnhvàovịtrícủaquỷdữvàphátngônđểcân bằngcuộctranhluận.Dĩnhiên,ngườinêulênnhữngýkiếntrái ngượcvẫncóthểmắcsailầmnhưbấtkỳngườinàokhác,nhưng việc đánh giá những quan điểm mà người phản biện đưa ra có thểlàmnảysinhnhữngquanđiểmmớitrongcuộctranhluận.

Chúng ta đang sống trong thời đại có thể dự báo những cơn bão, chữa trị những căn bệnh nhờ những tiến bộ trong y khoa, khám phá không gian và thừa hưởng những lợi ích của các phươngphápkinhdoanhđãđượchệthốnghóa,conngườirấtdễ

quên mất rằng trong sâu thẳm con người vẫn phải chịu ảnh hưởngtừnhữngtácđộngtâmlýtiêucựccókhảnăngbàomòn tưduyduylýcủachúngtavềthếgiớixungquanh.Đôilúc,tấtcả

chúngtađềubịchiphốibởinhữngnhântốkhôngcótínhlogic và duy lý. Từ những huấn luyện viên thuộc Liên đoàn Bóng rổ

quốc gia Mỹ (NBA) cho đến các nhà chức trách, từ những nhà quảnlýđangtìmkiếmứngviênphùhợpchođếnnhữngchuyên gia tâm thần có kinh nghiệm nghiên cứu về hành vi của con người,mỗicánhânđềucónhữngtrảinghiệmkhácnhau,những xúccảmkhácnhau,vànhữnglốitưduykhácnhau.Chỉkhinhận ravàhiểurõvềnhữngtácđộngtiềmẩncủalốitưduycảmtính, chúngtamớicóthểhyvọngkìmnénsứcmạnhvàhạnchếảnh hưởngcủachúngđếncáchsuynghĩvàcuộcsốngcủamỗingười.

Ebookmiễnphítại:www.Sachvui.Com

https://thuviensach.vn

Document Outline

- Các Cung Bậc Tâm Lý

- DẪN ĐẾN TƯ DUY CẢM TÍNH

- Chương 1

- NGUYÊN NHÂN CỦA MỘT TAI NẠN

- Chương 2

- SA LẦY TRONG Ý THỨC TRÁCH NHIỆM

- Chương 3

- NGƯỜI LÙN HOBBIT VÀ MẮT XÍCH CÒN KHUYẾT

- Chương 4

- MICHAEL JORDAN VÀ LỐI PHỎNG VẤN “LẦN ĐẦU”

- Chương 5

- CHỨNG RỐI LOẠN LƯỠNG CỰC và HIỆU ỨNG TẮC KÈ HOA

- Chương 6

- Ở PHÁP, MẶT TRỜI QUAY QUANH TRÁI ĐẤT

- Chương 7

- KHOẢN ĐỀN BÙ và CHẤT KÍCH THÍCH

- Chương 8

- LẼ PHẢI KHÁC BIỆT

- LỜI KẾT

Table of Contents

Các Cung Bậc Tâm Lý

DẪN ĐẾN TƯ DUY CẢM TÍNH

Chương 1

NGUYÊN NHÂN CỦA MỘT TAI NẠN

Chương 2

SA LẦY TRONG Ý THỨC TRÁCH NHIỆM

Chương 3

NGƯỜI LÙN HOBBIT VÀ MẮT XÍCH CÒN KHUYẾT

Chương 4

MICHAEL JORDAN VÀ LỐI PHỎNG VẤN “LẦN ĐẦU”

Chương 5

CHỨNG RỐI LOẠN LƯỠNG CỰC và HIỆU ỨNG TẮC KÈ HOA

Chương 6

Ở PHÁP, MẶT TRỜI QUAY QUANH TRÁI ĐẤT

Chương 7

KHOẢN ĐỀN BÙ và CHẤT KÍCH THÍCH

Chương 8

LẼ PHẢI KHÁC BIỆT

LỜI KẾT