Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Table of Contents

TÔI LÀ AI? NẾU ĐÚNG L[ TÔI, THÌ CÓ MẤY TÔI?

Dẫn Nhập

Phần Một

Hadar

Madrid

Ulm

Wien

Omicron Ceti III

Wien

New York

Phần Hai

Madison

Königsberg

Frankfurt am Main

Cavendish

Parma

Boston

London

Trong dạ mẹ

Berlin

Oxford

Atlanta

Washington

Montreal

Gent

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Cleverland

Phần Ba

Bishop Wearmouth

Bielefeld

Naxos

Más A Tierra

Boston

Vanuatu

Athen

Utopia

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

TÔI LÀ AI?

NẾU ĐÚNG LÀ TÔI, THÌ CÓ MẤY TÔI?

Một cuộc du ngoạn triết học

Tác giả: Richard David Precht

Nguyên ngữ: Wer bin ich? Wenn ja, dann wieviel?

Eine kleine Reise in die Philosophie

© 2007 Wilhelm Goldmann Verlag, München 17. Auflage

Người dịch: Phạm Hồng-Lam

© Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Dẫn Nhập

Naxos là hòn lớn nhất trong quần đảo Kykladen nơi vùng biển Ägais thuộc Hi-lạp. Giữa đảo vươn lên dãy núi Zas, cao tới ngàn mét cách mặt biển; xa xa dê và cừu đang gặm cỏ non thơm; đó đ}y trải dài những vườn nho và những luống rau. Trong thập niên 1980, Naxos nổi tiếng với đoạn bờ biển dài mấy cây số tuyệt vời ở Agia Ana. Nơi đ}y thoảng hoặc một vài du khách tới cắm lều tránh nắng và nằm d{i lim dim dưới những bụi tre. Mùa hè 1985 có hai thanh niên vừa 20 tuổi cũng tới đ}y. Một anh tên l{ Jürgen đến từ Düsseldorf và anh kia là tôi. Chúng tôi mới quen nhau c|ch đ}y mấy ngày khi vừa tới đ}y. Chúng tôi nằm dưới một mỏm đ| b{n c~i nhau về một cuốn sách của tôi mang theo, lấy từ thư viện của cha tôi. Cuốn sách loại bỏ túi đ~ bạc màu vì nắng, ngoài bìa có in hình một đền thờ hi-lạp v{ hai người đ{n ông ăn bận theo kiểu hi-lạp ng{y xưa. Cuốn sách của Platon viết về những lời đối thoại của Socrates.

Không khí b{n c~i say sưa giữa hai chúng tôi dịp đó đ~ để lại trong tôi một dấu ấn không thể nào phai. Chiều tối, ngồi uống rượu, ăn phô- ma v{ dưa hấu, hai đứa ngồi tách xa khỏi đ|m đông, tiếp tục trao đổi những suy nghĩ non nớt của mình. Chúng tôi thảo luận đặc biệt về bài phát biểu của Socrates, những lời m{ theo Platon, Socrates đ~ nói ra, khi người ta kết án ông tội đầu độc tuổi trẻ.

Những lời lẽ của Socrates n{y đ~ khiến tôi một thời gian dài chẳng còn sợ cái chết, một đề tài vốn làm tôi rất bất an. Còn Jürgen xem ra chẳng động tâm gì lắm về những lời của vị triết gia.

Tôi thích khuôn mặt của Jürgen. Từ đó tới nay, chúng tôi chẳng còn gặp lại nhau. Nếu giờ đ}y gặp lại trên đường, hẳn tôi sẽ chẳng còn nhận ra anh. Tôi từ đó cũng chẳng còn quay trở lại bãi biển Agia Ana, nhưng theo nhiều nguồn tin đ|ng cậy, bờ biển đó giờ đ}y đ~ trở thành một thiên đường du lịch với đầy khách sạn, hàng rào chắn, dù che nắng và hàng hàng lớp lới những ghế nằm tắm nằng phải trả tiền. Nhưng những đoạn văn d{i trong b{i biện hộ của Socrates thì vẫn nằm như in trong trí nhớ

của tôi; chúng có lẽ sẽ theo tôi vào viện dưỡng l~o luôn. để xem những lời đó có còn tiếp tục trấn an tôi lúc về già không.

Thú say mê triết học từ ngày ở Agia Ana không còn rời tôi nữa. Sau khi rời Naxos, thoạt tiên tôi phải miễn cưỡng đi d}n dịch một thời gian. Lúc đó đúng l{ thời gian có nhiều chuyện liên quan tới đạo đức, là thời điểm Liên Phòng Minh Ước đại T}y Dương (Nato) quyết định dựng hoả tiễn nguyên tử

trên đất đức, phong trào hoà bình nổi lên rầm rộ, thêm v{o đó l{ những dự phóng phiêu lưu của Hoakì về một cuộc chiến tranh nguyên tử có thể xẩy ra tại Âu châu, chuyện m{ ng{y nay nghĩ lại ai cũng phải lắc đầu. Thời gian dân dịch giúp việc cho một giáo xứ hẳn chẳng phải l{ cơ hội giúp tôi có được những suy tư t|o bạo; từ ng{y nhìn được Tin lành từ bên trong, tôi đ}m ra thích Công gi|o hơn. Bên cạnh những chuyện đó, tôi cứ băn khoăn l{m sao có được một cuộc sống đúng đắn và làm sao tìm ra được lời giải thuyết phục cho những câu hỏi lớn của cuộc đời. Và tôi quyết định học Triết.

Nhưng việc học ở Köln khởi đầu là một thất vọng. Cho tới lúc đó, tôi cứ nghĩ c|c triết gia là những bậc vị vọng với cuộc sống lôi cuốn, h{nh động của họ luôn đi đôi với những suy tư triệt để của họ. Tôi nghĩ đến những nhân vật mê hoặc như Theodor W. Adorno, Ernst Bloch hay Jean Paul Sartre. Nhưng viễn ảnh về một sự nhất thống giữa tư tưởng táo bạo và cuộc sống liều lĩnh đ~ sớm tiêu tan, khi tôi nhìn thấy các ông thầy của tôi: những cụ già buồn chán trong những bộ âu phục màu xanh hoặc xám vốn thường thấy nơi c|c ông t{i xế xe bút. Tôi nghĩ tới thi sĩ Robert Musil, người đ~ tỏ ra kinh ngạc, khi nhìn thấy c|c ông kĩ sư t}n thời và tiến bộ trong thời quân chủ: một mặt họ là những người phát minh ra những phương tiện làm chủ bầu trời, biển cả và trên bộ, trong khi đó họ lại mang những bộ

ria mép quăn tít, bận những bộ tây phục với đồng hồ quả quýt thật lạc hậu. Và xem Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

ra nơi c|c thầy triết ở Köln cũng không có sự đi đôi giữa tự do suy tư v{ cuộc sống của họ. Dù vậy, cuối cùng tôi đ~ học được lối tư duy triết học từ một vị trong số đó. Ông đ~ dạy tôi phải luôn biết đặt câu hỏi „tại sao“ v{ đừng bao giờ hài lòng với một câu trả lời quá sớm. Và ông nhắc nhở tôi, phải làm sao cho c|c công đoạn suy tư v{ những lí luận của mình luôn ăn khớp với nhau, để sao cho c|c bước suy tư phải thật chặt chẽ, lập luận này dựa trên lập luận kia tiến tới.

Tôi đ~ trải qua những năm th|ng đại học tuyệt vời. Trong đầu tôi chỉ còn đọng lại một chuỗi nào là những trang sách lôi cuốn, những buổi nấu ăn bất chợt, những cuộc bàn luận khi ăn mì sợi, những cuộc đấu khẩu trong giờ lớp và những luận bàn không dứt trong phòng ăn đại học về những trang sách triết học: chúng tôi bàn về khả năng nhận thức và lầm lẫn, về cuộc sống đúng đắn, về những trận túc cầu v{ dĩ nhiên cả về chuyện - như Loriot đ~ nói – trai gái khắc nhau. Triết học không phải là môn ta có thể học hết được, đó l{ nét đẹp của Triết. Nói đúng hơn, nó chưa bao giờ là một môn học. Lẽ ra cần phải tiếp tục ngồi lại nơi đại học. Nhưng, như đ~ nói, tôi thấy lối sống của mấy ông thầy của tôi chẳng có chút lôi cuốn nào. Lại nữa, tôi thấy lối dạy Triết ở đại học chẳng có hiệu quả. Các luận văn v{

sách triết chỉ có đồng nghiệp đọc, và họ đọc thường l{ để cự nự nhau mà thôi. Cả các buổi hội luận và nghị hội cho các sinh viên tiến sĩ, m{ tôi tham dự, cũng l{m tôi ho{n to{n thất vọng về thiện chí trao đổi của các tham dự viên.

Chỉ có các câu hỏi và những cuốn sách là tiếp tục theo tôi suốt cuộc đời. C|ch đ}y một năm, tôi chợt nhận ra có rất ít sách nhập môn tương đối xem được về triết học. Dĩ nhiên có nhiều cuốn sắc sảo chỉ

ra những ngõ ngách lắt léo của tư duy, nhưng tôi không muốn nói tới loại n{y. Tôi cũng không muốn nói tới những cuốn sách hay và hữu ích viết về một số triết gia và ảnh hưởng của họ hoặc của triết thuyết của họ. Tôi thấy vắng bóng những cuốn bàn cách có hệ thống về những câu hỏi lớn và bao quát. Những cuốn được xem là loại nhập môn có hệ thống, thì thường mang nội dung kê ra một chuỗi những dòng suy tư – hay những triết thuyết – tiếp nối nhau. Theo tôi, lối trình bày của những cuốn n{y thường quá nặng tính cách lịch sử, quá cồng kềnh và khô khan.

Sở dĩ phải viết khó nuốt như thế l{ vì đại học thiếu yểm trợ cho những thể c|ch riêng tư. Lối giáo dục đại học vẫn còn đặt nặng việc trả b{i chính x|c hơn l{ khuyến khích sự sáng tạo đầu óc nơi sinh viên.

điều khó chịu nhất là coi Triết như một „môn học“ với những biên giới giả tạo của nó. Trong lúc các gi|o sư của tôi đang dùng lí thuyết của Kant và của Hegel để giảng giải về Í thức con người, thì các đồng nghiệp của họ ở ph}n khoa I, c|ch đó t|m trăm mét, lại đang tìm c}u trả lời qua các thí nghiệm phong phú trên các bệnh nhân bị tổn thương sọ n~o. T|m trăm mét ở đại học là một khoảng cách xa lắm. Là vì các vị gi|o sư sống trên hai hành tinh hoàn toàn khác nhau, họ không biết ngay cả tên nhau.

Các kiến thức tâm lí, triết học và sinh học thần kinh về Í thức có chống nhau không hay lại bổ túc cho nhau? Có c|i „Tôi“ không? Cảm giác là gì? Kí ức là gì? Những câu hỏi hấp dẫn này – cho tới nay – hầu như vẫn chẳng thấy xuất hiện ở đ}u trong học trình lớp triết cả.

Triết học không phải là Sử học. Dĩ nhiên chúng ta có bổn phận phải bảo tồn gia sản quá khứ; chúng ta phải luôn nhìn ngắm lại những kiến trúc cũ trong l~nh vực đời sống tinh thần và, nếu cần, phải chỉnh trang lại chúng. Nhưng Triết học đang quay lại đ{ng sau qu| nhiều mà chẳng màng gì lắm tới hiện tại.

Cần phải nhớ rằng, Triết học không đứng hẳn trên cái nền vững đ~ được quá khứ x}y nên, như nhiều người vốn nghĩ. Lịch sử Triết học một phần lớn cũng l{ lịch sử của những phong trào thời thượng (mốt) hay của những tr{o lưu tinh thần đương đại, của những kiến thức bị bỏ quên hay bị gạt ra lề, cũng như của khá nhiều cuộc khởi đầu mới, chúng sở dĩ được xem ra mới, là vì có nhiều thứ đ~ được nghĩ ra trước đ}y nhưng đ~ bị bỏ quên. Cuộc sống thường hay dùng những vật liệu sẵn có của mình để xây dựng tiếp. Cũng vậy, đa phần các triết gia lập nên thuyết mình cũng dựa trên Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

những đổ nát của những người đi trước, chứ không dựa trên đống tro tàn của toàn bộ lịch sử Triết học, như người ta vẫn thường nghĩ. Không phải chỉ có những cái nhìn và nhận định tinh anh thường bị quên lãng, mà trái lại, cũng có nhiều điều lạ đời luôn được tái khám phá một cách mới v{ được làm sống lại. Và nỗi xâu xé giữa trí tuệ và thành kiến cũng hiện rõ nơi chính c|c triết gia. Chẳng hạn triết gia người Anh David Hume trong thế kỉ 18 là một đầu óc vô cùng tân thời trên nhiều phương diện.

Nhưng c|i nhìn của ông về nhiều dân tộc kh|c, đặc biệt dân Phi châu, lại đầy kì thị và tự tôn qu| đ|ng.

Friedrich Nietzsche trong thế kỉ 19 là một nhà phê bình triết học bén nhạy, nhưng hình ảnh mong muốn của ông về con người thì lại nhuốm màu thị hiếu, cao ngạo và ngây ngô.

Và ảnh hưởng của một triết gia cũng không nhất thiết phải đi đôi với nhận thức đúng đắn thật sự của họ. Ảnh hưởng của Nietzsche đối với triết học vô cùng lớn, nhưng đa số những điều ông nói ra đều chẳng mới mẻ gì v{ đó không hẳn là những tư tưởng độc đ|o của riêng ông, như ta vốn nghĩ.

Sigmund Freud rõ ràng là một nhân vật lớn, có thể nói là một trong những nh{ tư tưởng lớn nhất, nhưng nhiều chi tiết về phân tâm học của ông lại sai. Ảnh hưởng về mặt triết học và chính trị của G.W.F. Hegel hiếm ai sánh nổi, trong khi các phỏng đo|n của ông lại chứa khá nhiều điều vô lí.

Khi nhìn thoáng qua lịch sử triết học phương T}y, ta thấy đa số những cuộc đụng độ đều diễn ra trong một vài chiến tuyến bạn - thù rất rõ nét: những kình chống nhau giữa những người chủ trương Duy vật và những người Duy tâm (hay nói theo lối tiếng Anh: giữa hai phe duy nghiệm và duy lí).

Trên thực tế, những lối nhìn này xuất hiện dưới đủ mọi dạng phối hợp và luôn trong những bộ áo mới. Và chúng cứ lặp đi lặp lại. Chủ nghĩa Duy vật - một chủ trương tin rằng chẳng có gì cả ngoài thiên nhiên có thể kinh nghiệm được bằng giác quan, chẳng có Thiên Chúa m{ cũng chẳng có lí tưởng

- lần đầu tiên trở thành mốt trong thời Khai sáng tại Pháp vào thế kỉ 18. Nó tái diễn rầm rộ lần thứ

hai như một phản ứng trước những thành tựu của khoa Sinh học và của thuyết Tiến hoá Darwin trong hạ bán thế kỉ 19. Ng{y nay, trước những kiến thức của khoa nghiên cứu não tân tiến, nó lại đang đi v{o cao điểm lần thứ ba. đan xen giữa những thời điểm đó l{ sự ngự trị của chủ nghĩa Duy tâm với đủ mọi hình thái xuất hiện của nó. Ngược lại với chủ trương Duy vật, Duy tâm ít tin vào sự

nhận thức thế giới bằng gi|c quan, nhưng đề cao sức mạnh độc lập của lí trí và những tư tưởng của lí trí. Dĩ nhiên ẩn đ{ng sau hai bảng hiệu này của lịch sử triết học, mỗi triết gia mang trong mình một động lực suy tư v{ một khuôn thước í nghĩa riêng. Nh{ duy t}m Platon suy nghĩ không giống như nh{

duy tâm Immanuel Kant. Và vì thế, ta cũng không thể viết được một lịch sử „th{nh thật“ cho Triết học: không thể xếp các triết gia lớn theo một trình tự thời gian nhất định n{o đó, v{ cũng không thể

có một lịch sử của những dòng chảy khuynh hướng triết học. Nếu l{m như thế, thì ta buộc phải bỏ đi nhiều thứ, mà thiếu những thứ này thì thực tại trở nên méo mó, không thật.

Cuốn sách dẫn nhập vào những câu hỏi triết học về thân phận con người và của nhân loại này vì vậy không đặt nặng mặt lịch sử. đ}y không phải là cuốn sách về Lịch sử triết học. Immanuel Kant đ~ có lần tóm những câu hỏi lớn của nhân loại thành bốn câu hỏi nhỏ như sau: „Tôi có thể biết được gì? Tôi nên làm gì? Tôi có quyền hi vọng gì? Con người là gì?“ D{n b{i cuốn sách này dựa theo những câu hỏi đó. Có điều là câu hỏi cuối, theo tôi thiển nghĩ, đ~ được giải đ|p bởi ba câu hỏi đầu rồi, nên có thể an tâm bỏ đi.

Câu hỏi đầu tiên, liên quan tới những gì tự mình tôi có thể biết được, là một vấn nạn cổ điển của nhận thức luận, ngày nay không còn liên can gì nhiều tới Triết học. Nó đang là một đề tài lớn của khoa nghiên cứu não. Khoa này giúp ta tìm hiểu các nền tảng bộ máy nhận thức của con người và các khả

năng nhận biết của bộ m|y đó. Ở đ}y, triết học chỉ còn giữ vai trò như một nhà cố vấn giúp cho việc nghiên cứu não hiểu rõ hơn về chính nó trong một số trường hợp. Về những đóng góp gợi í của Triết học trong phần này, tôi chọn và nêu ra – một cách rất chủ quan riêng tư – một số nhân vật cùng thế

hệ đ~ trải qua những kinh nghiệm chuyển biến lớn của thời đại v{ đ~ cùng có những đóng góp Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

quyết định trong việc đưa thế giới bước v{o giai đoạn tân thời. Nhà vật lí Ernst Mach sinh năm 1838, triết gia Friedrich Nietzsche năm 1844, nh{ nghiên cứu n~o Santiago Cajal năm 1852 v{ nh{ ph}n t}m Sigmund Freud năm 1856. Bốn nhân vật kiệt xuất mở đường cho lối tư duy t}n tiến này sinh c|ch nhau có 16 năm.

Phần hai cuốn sách bàn về câu hỏi „Tôi nên l{m gì“, nghĩa l{ b{n tới khía cạnh lu}n lí v{ đạo đức.

Trong phần n{y, cũng như nơi phần một, trước hết tìm hiểu về những nền tảng. Tại sao con người lại có thể h{nh động hợp lu}n lí đạo đức? Bản chất con người là xấu hay tốt? Cả ở đ}y cũng vậy, triết học không còn đóng vai trò độc quyền nữa. Khoa nghiên cứu não, nghiên cứu động thái và tâm lí học giờ

đ}y cũng có quyền đóng góp tiếng nói của họ. Một khi con người được mô tả như l{ một con vật có khả năng h{nh động đạo đức, thì như vậy những yếu tố kích thích trong não bộ xui khiến anh ta làm chuyện đạo đức cũng đẩy các khoa học tự nhiên vào hậu trường. Là vì có rất nhiều câu hỏi thực hành, mà xã hội chúng ta hiện nay đang quan t}m, quả thật đang chờ câu trả lời của triết học. Phá thai, trợ

tử, biến đổi di tử (Gentechnik), i học truyền sinh (Reproduktionsmedizin), luân lí về môi sinh v{ đối với thú vật: đ}u đ}u quyết định cũng l{ do những quy chuẩn (Normen) và những cân nhắc với những luận chứng ít nhiều rõ ràng – đấy là những s}n chơi lí tưởng cho các bàn luận và cân nhắc triết học.

Phần ba „Tôi có quyền hi vọng gì“ b{n về một vài câu hỏi nền tảng, mà hầu hết con người ta vẫn luôn quan tâm trong cuộc sống. Chẳng hạn như về hạnh phúc, tự do, tình yêu, Thiên Chúa v{ í nghĩa cuộc sống. Những câu hỏi khó đơn giản trả lời, nhưng chúng qu| ư quan trọng, khiến chúng ta phải tập trung suy nghĩ.

Các lí thuyết v{ quan điểm, thường được nối kết với nhau một dễ dãi trong sách này, có thể tìm thấy nơi phương ph|p thực hành của nhiều khoa học có khi rất khác biệt nhau. Dù vậy, theo thiển í, việc nối kết áp dụng chúng l{ điều hợp lí, cho dù vẫn không thể tránh khỏi những thắc mắc bàn cãi. Tôi cũng muốn đưa người đọc vào một cuộc du sơn du thuỷ thế giới qua việc nối sự kiện với những địa danh nơi xẩy ra biến cố. Tới thành phố Ulm, nơi Descartes lập nền triết học mới trong một quán trọ

nông dân. Tới Königsberg, nơi sinh thời của Immanuel Kant. Tới đảo quốc Vanuatu, thiên đ{ng của những người hạnh phúc nhất trần gian… Tôi đ~ được hân hạnh trực tiếp làm quen với một vài nhân vật nêu tên trong s|ch, như c|c nh{ nghiên cứu não Eric Kandel, Robert White và Benjamin Libet, cũng như c|c triết gia John Rawls và Peter Singer. Có vị, tôi chăm chú lắng nghe; có vị, tôi đ~ tranh c~i, nhưng nói chung đ~ học được nhiều nơi họ. Tôi tin mình đ~ nhận ra được rằng, c|i hơn kém của thuyết này hay thuyết kia không nhất thiết nằm nơi việc so sánh trừu tượng giữa các lí thuyết, nhưng hệ tại nơi hoa tr|i m{ chúng ta hưởng được từ các thuyết đó.

Chúng ta đừng bao giờ để mất đi khả năng đặt câu hỏi. Bởi vì học tập v{ hưởng thụ là bí quyết của một cuộc sống tròn đầy. Học m{ không hưởng thì thành ra hốc h|c, hưởng mà không học lại thành ra ngớ ngẩn. Nếu cuốn s|ch n{y đ|nh thức dậy nơi độc giả sở thích v{ thói quen suy nghĩ, thì nó đ~ đạt được đích. Có th{nh công n{o đẹp hơn việc có được một cuộc sống càng ngày càng thêm í thức, nhờ

càng ngày mình càng hiểu biết mình nhiều hơn, nghĩa l{ trở th{nh đạo diễn cho những xung lực cuộc sống của mình. Hay như Friedrich Nietzsche vốn hi vọng (mà chính ông thì lại không đạt được), là trở th{nh „Thi sĩ“ cho chính cuộc sống mình: „đấy là một khả năng tốt, khi có thể ngắm nhìn tình trạng của mình bằng con mắt nghệ sĩ, cả trong lúc mình gặp đau thương, lúc trong những tình huống khó chịu hay đại loại như thế.“

Nhân chuyện thi sĩ. Phần dẫn nhập này sẽ không đầy đủ, nếu không thêm vài lời về đề tựa cuốn sách.

Tựa sách nguyên là câu nói của một đại triết gia, rõ hơn, của bạn tôi, nh{ văn Guy Helminger. Chúng tôi thỉnh thoảng vẫn thích lai rai mãi tới khuya nơi nh{ nhau. Một tối, sau khi đ~ cụng với Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nhau nhiều li, tôi hơi lo cho tình trạng của bạn, dù tửu lượng anh ấy kh| hơn tôi nhiều. Khi anh đang đứng giữa đường, loạng quạng, miệng bi bô lớn tiếng, tôi cất tiếng hỏi anh có sao không. Thay vì trả

lời, anh thét lên: „Tôi l{ ai? V{ nếu đúng l{ Tôi – thì có mấy Tôi?“, miệng vừa hét đầu Guy vừa lắc lư, mắt mở lớn, cổ họng phun không ra tiếng. Nghe thế, tôi yên chí anh còn đủ tỉnh t|o để diễn kịch và như vậy có thể tự mình về nh{. Nhưng c}u hỏi đó của Guy cứ đọng lại trong đầu tôi; tôi xem nó như

một châm ngôn chỉ đạo về khoa triết học tân thời và khoa nghiên cứu não trong thời đại hôm nay, một thời đại hoàn toàn ngờ vực về c|i „Tôi“ và về sự liên tục của cảm nghiệm. Dĩ nhiên, tôi không chỉ

c|m ơn Guy về câu phát biểu đó m{ thôi, m{ còn đặc biệt c|m ơn anh, vì qua anh m{ tôi đ~ gặp được nhà tôi, và nhờ vậy m{ tôi có được cuộc sống hạnh phúc như hôm nay.

Thành phố Lục-xâm-bảo

Richard David Precht, th|ng 3 năm 2007

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Phần Một

Tôi có thể biết được gì?

Sils Maria

Loài thú tinh khôn trong vũ trụ. Sự Thật là gì?

“Ở một xó xỉnh nào đó của vũ trụ bao la với hằng hà hệ thống mặt trời lung linh có một hành tinh, trên đó có những con vật tinh khôn khám phá ra sự hiểu biết. đó là giây phút kiêu hãnh và dễ hiểu lầm nhất của „lịch sử thế giới”: nhưng chỉ kéo dài một giây phút mà thôi. Sau vài nhịp thở của thiên nhiên, hành tinh khô cứng lại, và loài thú khôn ngoan sống trên đó phải chết. đấy có thể là một câu truyện ngụ ngôn tưởng tượng của một ai đó nghĩ ra. Nhưng câu truyện này cũng chưa nói lên được hết sự nghèo nàn, hư ảo, chóng qua, vô tích sự và tuỳ tiện của trí khôn con người trong thiên nhiên; trí khôn con người không phải là chuyện muôn thủa. Một khi trí khôn đó qua đi, thì mọi sự cũng mất hết dấu vết. Là vì trí khôn này chẳng có thêm sứ mạng nào khác ngoài chính cuộc sống con người. Trí khôn này hoàn toàn mang tính người, và chỉ có người sở hữu và tạo ra nó mới say mê nó, coi nó như là chìa khóa đi vào thế

giới. Nếu chúng ta hiểu được loài muỗi, thì chúng ta sẽ nhận ra, là chúng cũng có sự đắm say đó và chúng cũng nghĩ mình là cái rốn của vũ trụ quay cuồng“.

Con người là một loài vật tinh khôn, nhưng lo{i vật này lại tự đ|nh gi| mình quá cao. Là bởi vì lí trí của con người không hướng về Chân lí lớn lao, mà chỉ quan tâm tới những cái nhỏ nhặt trong cuộc sống. Trong lịch sử triết học, có lẽ chẳng có đoạn văn n{o mô tả con người thơ mộng và triệt để hơn đoạn trên đ}y. đó l{ đoạn mở đầu có lẽ đẹp nhất của một tác phẩm triết học năm 1873 với tựa đề: Über Wahrheit und Lüge im außermoralischen Sinne (Về sự thật và dối tr| bên ngo{i í nghĩa đạo đức).

Tác giả của nó là Friedrich Nietzsche, một gi|o sư Cổ ngữ học 29 tuổi của đại học Basel, Thuỵ-sĩ.

Nhưng Nietzsche đ~ không cho xuất bản cuốn sách nói về loài vật tinh khôn v{ kiêu căng n{y. Tr|i lại, ông phải mang thương tích nặng nề, vì đ~ viết một tác phẩm bàn về nền tảng văn ho| hi -lạp. Những người phê bình khám phá ra sách này là một tài liệu thiếu khoa học và chứa đựng những phỏng đo|n vu vơ. M{ quả đúng như thế. Ông bị thiên hạ chê là một thiên tài lạc lối, và danh tiếng một nhà cổ ngữ

nơi ông xem ra cũng theo đó m{ tiêu tan.

Khởi đầu, thiên hạ kì vọng rất nhiều nơi ông. Cậu bé Fritz sinh năm 1844 tại làng Röcken vùng Sachsen và lớn lên tại Naumburg bên bờ sông Saale. Cậu nổi tiếng thần đồng. Cha cậu là một mục sư

coi xứ, và mẹ cũng rất đạo đức. Khi Fritz được bốn tuổi thì cha mất, không l}u sau đó người em trai cũng mất. Mẹ đưa cậu về Naumburg, và từ đó Fritz lớn lên trong một gia đình to{n l{ nữ giới. Hết tiểu học, Fritz vào trung học của giáo phận v{ sau đó v{o một nội trú danh tiếng, đ}u đ}u cậu cũng được tiếng thông minh. Năm 1864, cậu ghi danh học Ngôn ngữ cổ điển và Thần học tại đại học Bonn.

Nhưng sau một bán niên, Fritz bỏ Thần học. Fritz muốn làm mục sư để hài lòng mẹ, nhưng „ông mục sư non“ – tiếng con nít vùng Naumberg vẫn trêu chọc cậu – đ~ sớm mất niềm tin vào Chúa. Fritz cảm thấy quá tù tùng khi sống với mẹ, với niềm tin và với đời mục sư. Anh quyết định thoát ra khỏi mọi thứ đó, nhưng cuộc chuyển hướng n{y đ~ gặm nhấm tâm hồn anh suốt cả đời. Sau một năm, Nietzsche và vị gi|o sư của anh chuyển tới Leipzig. Ông thầy rất quý cậu học trò thông minh của mình, nên đ~ khuyên anh nhận ch}n gi|o sư tại đại học Basel. Năm 1869, lúc 25 tuổi, Nietzsche trở

th{nh gi|o sư thỉnh giảng. đại học Basel cấp tốc trao cho anh bằng tiến sĩ v{ bằng lên ngạch gi|o sư

(Habilitation). Ở Thuỵ-sĩ, Nietzsche l{m quen với giới văn nghệ sĩ cùng thời, trong đó có Richard Wagner và bà vợ Cosima, m{ Nietzsche đ~ có dịp gặp ở Leipzig. Nietzsche quá mê nhạc Wagner đến Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

độ cảm hứng viết ra cuốn Die Geburt der Tragödie aus dem Geist der Musik (Tinh thần âm nhạc đ~

khai sinh ra Bi kịch) v{o năm 1872.

Cuốn sách là một thất bại, v{ nó cũng bị quên nhanh. Lí do là vì từ đầu thời Lãng mạn, người ta đ~ nói tới mâu thuẫn giữa cái gọi l{ tính „s|ng tạo xuất thần“ (Dionysischen) của âm nhạc v{ c|i „thể cách ch}n phương“ (Appolinischen) của nghệ thuật tạo hình rồi, và kinh nghiệm lịch sử cũng đ~ cho thấy, hai c|i đó chỉ là những phỏng đo|n m{ thôi. Th{nh ra, điều Nietzsche bàn tới trong sách chẳng có gì mới. Hơn nữa, thế giới học giả âu châu thời đó đang bận tâm tới sự hình thành của một bi kịch khác, quan trọng hơn. Một năm trước đó, xuất hiện cuốn sách Về Nguồn Gốc Con Người từ thú vật của Charles Darwin, nhà thần học và thực vật học nổi tiếng người Anh. Từ lâu rồi, ít nhất từ mười hai năm trước khi s|ch Darwin ra đời, đ~ có quan điểm cho rằng, con người có thể được tiến hoá dần từ

những hình th|i nguyên sơ trước đó. Nhưng trong Sự Hình Thành Các Chủng Loại, vì chính Darwin đ~

hé mở cho biết, có thể con người cũng từ loài vật mà thành, nên tác phẩm bán chạy như tôm tươi.

Trong những năm 1860, nhiều nhà khoa học tự nhiên cũng đi tới một kết luận như vậy, và họ nối con người vào liên hệ với loài khỉ đột vừa được khám phá. Mãi cho tới cuộc thế chiến thứ nhất, Giáo hội Kitô gi|o, đặc biệt ở đức, chống lại Darwin và những người ủng hộ ông. Nhưng ngay từ đầu ai cũng biết rằng, sẽ chẳng có một sự lùi bước tự nguyện nào nữa để quay trở về c|i vũ trụ quan của thời trước đó. Người ta không còn tin vào chuyện Thiên Chúa l{ đấng trực tiếp tạo dựng v{ điều khiển con người nữa. Và các khoa học tự nhiên giờ đ}y ăn mừng chiến thắng của họ với một hình ảnh về con người rất thực tế: Họ bỏ Thiên Chúa để quay sang quan tâm tới khỉ. Và hình ảnh cao cả của con người như một thụ tạo giống Thiên Chúa bị vỡ ra làm hai: một đ{ng, sự cao cả này không còn khả tín nữa và đ{ng kh|c, con người giờ đ}y không hơn không kém đượi coi như l{ một loài thú thông minh mà thôi.

Nietzsche phấn chấn vô cùng trước cảnh quan vũ trụ mới đó. Về sau, có lần ông viết: „ Tất cả cái mà chúng ta cần, đó là một (công thức) hoá học cho các quan niệm đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật và cho những cảm nhận cũng như tất cả những cảm xúc mà ta có được trước những tiếp xúc lớn nhỏ với văn hoá và xã hội, với cả nỗi cô đơn.“ Hơn ba chục năm cuối của thế kỉ 19 nhiều nhà khoa học và triết gia đ~ đổ công tìm kiếm chính cái hoá học đó: Họ đi tìm một giải thích sinh học cho sự sống mà chẳng cần gì tới Thiên Chúa nữa. Nhưng chính Nietzsche thì lại chẳng quan tâm một tí gì tới cuộc tìm kiếm đó.

Ông quan tâm tới chuyện ho{n to{n kh|c: đ}u l{ í nghĩa của cái nhìn thực tế kia của khoa học đối với thân phận con người? Nó giúp con người lớn lên hay làm nó bé lại? Khi nhìn được rõ hơn về chính mình, con người giờ đ}y được thêm gì hay lại mất cả chì lẫn ch{i? Trong tình hình đó, ông viết luận văn Wahrheit und Lüge (Sự thật và dối trá), có lẽ đ}y l{ t|c phẩm tuyệt nhất của ông.

Câu hỏi, con người bé đi hay lớn lên, được Nietzsche trả lời là tuỳ theo tâm trạng. Khi con người bất hạnh – v{ đ}y l{ t}m trạng thường thấy nơi con người – lúc đó họ cảm thấy bị đè nén, hối tiếc và nói ra toàn chuyện dở hơi. Ngược lại, lúc vui vẻ, họ có những cảm xúc tự h{o v{ mơ th{nh siêu nh}n. Có một mâu thuẫn ghê gớm giữa những tưởng tượng ngạo mạn và giọng điệu tự tin sấm sét trong các tác phẩm của Nietzsche và diện mạo thật của ông: một d|ng người nhỏ con, hơi phì, nhút nh|t. Bộ ria mép lì lợm với một c}y lược vừa vặn làm cho khuôn mặt ông mang nét cứng rắn v{ nam nhi hơn, nhưng nhiều căn bệnh thủa thiếu thời đ~ ăn mòn thể lực và tinh thần của ông. Ông bị cận nặng, luôn bị dằn vặt bởi những cơn đau bao tử v{ đau đầu. Năm 35 tuổi, ông cảm thấy kiệt sức hoàn toàn và phải thôi dạy học ở Basel. Có lẽ chứng bệnh lậu, thường được thiên hạ xa gần nói tới, đ~ góp thêm phần dứt điểm đời ông.

Mùa hè năm 1881, hai năm sau khi từ gi~ đại học, tình cờ Nietzsche khám phá ra một thiên đường hạ

giới cho chính mình, đó l{ địa điểm Sils Maria trong vùng Oberengadin thuộc Thụy-sĩ. Một cảnh trí tuyệt vời, giúp ông có được những phấn chấn v{ động lực sáng tạo. Từ đó đều đặn h{ng năm, ông Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tới đ}y để một mình đi dạo v{ đắm mình trong suy nghĩ. Nhiều tư tưởng hình thành ở đ}y đ~ được ông viết ra trong mùa đông ở Rapallo, ở bờ biển địa Trung, ở Genua và ở Nizza. đa số những tư tưởng đó cho thấy Nietzsche là một nhà phê bình bén nhạy, triệt để và có nhiều đòi hỏi về mặt văn chương.

Ông đ~ đ|nh đúng v{o những vết thương của triết học phương t}y. Nhưng những đề nghị của riêng ông về một thuyết nhận thức mới và một nền đạo đức mới thì, ngược lại, lại dựa hoàn toàn trên thuyết tiến hoá xã hội chưa chín mùi của Darwin v{ thường chạy trốn vào trong những thị hiếu thời trang quay cuồng. Th{nh ra, điều ông viết càng mạnh mẽ bao nhiêu thì lại c{ng như những quả đấm vào không khí bấy nhiêu. „Thiên Chúa đ~ chết“ – câu ông viết đi viết lại nhiều lần – thật ra những người đồng thời với ông, cả Darwin và những tác giả kh|c trước đó, cũng đều đ~ biết rồi.

Năm 1887, khi ngắm nhìn những ngọn núi phủ đầy tuyết của Sils Maria lần cuối, Nietzsche tái khám phá ra sự giới hạn nhận thức của các con vật tinh khôn, m{ ông đ~ có lần đề cập tới trong một luận văn trước đ}y của mình. Trong tác phẩm bút chiến Zur Genealogie der Moral (Về hệ tộc của đạo đức), ông mở đầu với c}u: „ Chúng ta, những kẻ có khả năng nhận biết, lại chẳng biết mình là ai, chúng ta chẳng biết chính mình: điều này không lạ gì cả. Chúng ta đã chẳng bao giờ tìm hiểu mình – chuyện gì sẽ

xẩy ra, nếu một ngày nào đó chúng ta nhận ra ta? “ Nietzsche thường dùng ngôi thứ nhất số nhiều để

nói về chính mình; ông thường nói về một loài vật rất đặc biệt, m{ ông l{ người đầu tiên mô tả: „ Gia tài của chúng ta ở nơi các tổ ong nhận thức của chúng ta. Chúng ta được sinh ra như những con vật có cánh và những kẻ góp mật của tinh thần, luôn trên đường tìm tới các tổ ong kia, chúng ta chỉ thích quan tâm tới một điều mà thôi, đó là „mang về nhà“ cho mình một cái gì đó”. Nietzsche chẳng còn nhiều thời gian để s|ng t|c. Hai năm sau, ông bị suy sụp thần kinh khi còn ở Turin. Bà mẹ mang đứa con 44 tuổi từ Íđại - lợi về một bệnh viện ở Jena. Sau đó, ông sống với mẹ, nhưng chẳng còn viết được gì nữa. T|m năm sau, mẹ mất, ông phải sống với cô em gái khó ưa của mình. Ng{y 25 th|ng 8 năm 1900 ông mất ở Weimar, thọ 55 tuổi.

Lòng tự tin của Nietzsche, điều mà ông luôn biện hộ bằng giấy bút, thật lớn: „ Tôi biết số phận của tôi, nó sẽ gắn liền với tên tuổi của tôi và làm cho người ta nhớ tới một điều gì khủng khiếp“. Quả thật, cái

khủng khiếp đó đ~ biến ông trở thành một trong những triết gia có ảnh hưởng nhất trong thế kỉ hai mươi đang đến. Vậy đ}u l{ nội dung của cái lớn lao đó?

đóng góp lớn nhất của Nietzsche là sự phê bình hăng say v{ triệt để của ông. Hơn tất cả

các triết gia trước đó, ông say mê vạch ra cho thấy cái hống hách và ngớ ngẩn của con người, khi họ

dùng tiêu chuẩn lô-gích và sự thật của „chủng vật người“ để đ|nh gi| thế giới mà họ đang sống trên đó. „Lo{i thú tinh khôn“ nghĩ rằng, chúng có một vị trí đặc biệt chẳng lo{i n{o kh|c có được.

Nietzsche trái lại quả quyết rằng, con người không hơn không kém chỉ là một con vật v{ suy nghĩ của nó cũng không kh|c chi một con vật, nghĩa l{ suy nghĩ của nó cũng bị điều chế bởi bản năng v{ dục vọng, bởi í muốn thô thiển cũng như bởi khả năng nhận thức giới hạn của nó. Như vậy, đa số triết gia t}y phương đ~ lầm, khi họ coi con người là một c|i gì đó ho{n to{n đặc biệt, như một thứ m|y điện tử

có công suất lớn về khả năng tự nhận thức. Có thật con người có thể tự nhận biết mình và nhận biết được thực tại kh|ch quan không? Con người có thật có khả năng đó không? Hầu hết triết gia trước nay đều trả lời có. Cũng có một vài triết gia chưa bao giờ đặt ra cho mình câu hỏi đó. Họ đương nhiên cho rằng, trí khôn của con người cũng đồng thời là một thứ tinh anh của ho{n vũ. Họ không coi con người là một lo{i thú khôn ngoan, m{ x|c định chúng là một thực thể thuộc vào một cấp hoàn toàn khác. Họ chối bỏ thẳng thừng mọi gia sản phát sinh từ gốc rễ thú vật nơi con người. Hết triết gia này đến triết gia kh|c ra công đ{o s}u thêm hố c|ch ngăn giữa người và thú vật. Tiêu chuẩn duy nhất để

đ|nh gi| thiên nhiên sống động là lí trí và trí hiểu của con người, là khả năng suy nghĩ v{ luận định của nó. Và họ đều cho rằng, cái phần cơ thể thuần tuý vật chất bên ngo{i l{ điều không quan trọng.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

V{ để bảo đảm cho khả năng nhận định đúng đắn của con người, các triết gia đ~ phải chấp nhận rằng, Thượng đế đ~ ban cho con người một bộ máy nhận thức đặc biệt. Và với sự trợ giúp của ngài, con người có thể đọc được sự thật về thế giới từ „Cuốn sách thiên nhiên“. Nhưng nếu quả thật Thượng đế

đ~ chết, thì bộ máy nhận thức được ban tặng kia hẳn chỉ có khả năng giới hạn. V{ như thế, bộ máy n{y cũng chỉ là một sản phẩm của thiên nhiên, v{ cũng như mọi sản phẩm thiên nhiên khác, nó chẳng toàn hảo. Chính quan điểm n{y Nietzsche đ~ đọc được của Arthur Schopenhauer: „ Chúng ta chung quy chỉ là một thực thể giai đoạn, hữu hạn, chóng qua, như một giấc mơ, như chiếc bóng bay qua“. V{

như vậy con người làm sao có được một „ trí khôn có thể nắm bắt được những cái đời đời, vô tận, tuyệt đối? “ Khả năng nhận thức của con người, như qua linh cảm của Schopenhauer và Nietzsche, trực tiếp lệ thuộc vào những đòi hỏi của tiến trình thích ứng tiến ho|. Con người chỉ có thể nhận biết được điều mà bộ máy nhận thức của nó, vốn được hình thành qua cuộc đấu tranh sinh tồn, cho phép nó hiểu m{ thôi. Như bất cứ mọi lo{i thú kh|c, con người đổ khuôn thế giới theo các giác quan và nhận thức của mình. điều này hẳn rõ: Mọi nhận thức của chúng ta tuỳ thuộc trước hết vào các giác quan của chúng ta. Những gì không thể thấy, nghe, cảm, nếm và sờ, ta không nhận biết được chúng và chúng cũng không có mặt trong thế giới của chúng ta. Ngay cả những gì trừu tượng nhất, chúng ta cũng phải tìm c|ch đọc hay có thể nhìn chúng như l{ những dấu chỉ, thì mới hình dung ra được chúng. Như vậy, để có thể có được một vũ trụ quan ho{n to{n kh|ch quan, con người hẳn phải cần có một bộ máy nhận thức siêu nhân có thể nắm bắt được hết mọi góc cạnh của giác quan: cặp mắt siêu đẳng của đại bàng, khứu giác ngửi xa nhiều cây số của loài gấu, hệ thống đường hông của cá, khả

năng biết được động đất của rắn v.v. Nhưng con người không thể có được những thứ đó, v{ vì thế nó không thể có được cái nhìn khách quan toàn bộ của các sự kiện. Thế giới của chúng ta chẳng bao giờ

là cái thế giới như „vốn có của nó“, nó cũng chỉ là cái thế giới của con chó con mèo, của con chim con bọ, không hơn không kém. „Con ơi, thế giới của ta là một cái thùng lớn đầy nước!“, đó l{ c}u giải thích của cá bố cho cá con trong chậu.

C|i nhìn không nh}n nhượng của Nietzsche về triết học và tôn giáo cho thấy sự ôm đồm bao biện của con người qua những tự định nghĩa của họ (Còn việc chính Nietzsche đặt ra cho thế giới những ôm đồm bao biện mới, thì đ}y lại là chuyện khác). Í thức con người không nhắm ưu tiên tới câu hỏi: „đ}u là sự thật?“. đối với họ, câu hỏi sau đ}y quan trọng hơn: đ}u l{ điều tốt nhất cho sự sống còn và thành đạt của tôi? Những gì không liên quan trực tiếp tới vấn nạn này xem ra ít có cơ hội có được một vai trò quan trọng trong cuộc tiến ho| lo{i người. Nietzsche mơ hồ hi vọng rằng, có lẽ sự tự nhận thức của con người ngày càng trở nên sáng suốt hơn, nó có thể tạo cho họ trở thành một „siêu nh}n“ v{

„siêu nh}n“ n{y hẳn sẽ có được khả năng nhận thức lớn hơn. Nhưng điểm n{y cũng nên cẩn thận. Là vì cho dù những tiến bộ nhân loại đ~ đạt được cho tới nay trong việc tìm hiểu về nhận thức và về

„ho| học“ của con người, kể cả việc có được những máy móc tinh vi nhất và những quan sát bén nhạy nhất trong địa hạt này, chúng ta vẫn phải thú nhận rằng, con người không có khả năng đạt tới được một nhận thức khách quan.

Nhưng điều đó chẳng có hại gì lắm. Có lẽ còn nguy hiểm hơn nhiều, nếu như con người thông suốt được mọi sự về chính mình. Chúng ta có nhất thiết cần đến một ch}n lí độc lập bay lơ lửng trên đầu chúng ta không? Nhiều khi chính con đường đi cũng l{ một mục tiêu đẹp rồi, nhất l{ khi con đường đó lại là lối dẫn vào trong chính ta, lối đi chằng chịt nhưng cũng đầy hấp dẫn. „ Chúng ta chưa bao giờ

tìm hiểu mình – chuyện gì sẽ xẩy ra, nếu một ngày nào đó ta nhận ra ta?“, đó l{ c}u hỏi Nietzsche đ~

nêu lên trong Genealogie der Moral. Vì thế, giờ đ}y chúng ta h~y cố gắng tìm hiểu mình, được chừng nào càng tốt. Nhưng ta sẽ dùng con đường nào, sẽ chọn cách thức n{o để thực hiện? Và rồi ra kết quả

sẽ ra sao? Nếu mọi nhận thức của chúng ta đều diễn ra trong não bộ và bị lệ thuộ c vào não bộ của loài vật có xương sống, thì tốt nhất ta hãy bắt đầu bằng tìm hiểu ngay não bộ. Và câu hỏi đầu tiên sẽ

là: Não bộ đến từ đ}u? V{ tại sao nó có được cấu trúc như nó hiện có?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

• Lucy ở trên trời. Chúng ta đến từ đ}u?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Hadar

Lucy ở trên trời Chúng ta đến từ đâu?

đ}y l{ c}u chuyện của ba câu chuyện. Câu chuyện thứ nhất như sau: Ng{y 28 th|ng 2 năm 1967 –

Hoa - kì đội bom xuống Bắc Việt Nam; ở Berlin (T}y đức) nổi lên những cuộc chống đối đầu tiên của sinh viên, công xã thứ nhất ( của nhóm thanh niên sinh viên thế hệ 68 sống chung chạ với nhau. Người dịch) vừa được hình thành; Che Guevara bắt đầu khởi sự cuộc chiến du kính trên cao nguyên miền

trung nước Bolivia; và John Lennon, George Harrison và Ringo Starr cùng nhau lập phòng thu băng nhạc ở đường Abbey trong thủ đô London. Một trong những dĩa nhạc thu băng của họ mang tên Sgt.

Peppers’s Lonely Hearts Club Band, và một b{i h|t trong đó có tên Lucy in the Sky with Diamonds. Vì cái tên lạ và lời lẽ siêu thực của bài hát, nhiều người mê nhạc Beatle tới ngày nay vẫn tin rằng, John Lennon s|ng t|c b{i n{y trong cơn say v{ b{i h|t đó l{ một lời ngợi ca ma tuý. Nhưng sự thật không phải thế, nó kh| đơn giản và cảm động. Lucy không phải l{ ai kh|c ngo{i người bạn gái cùng lớp của Julian Lennon, con của John Lennon. Cậu bé Julian đ~ tự vẽ cô bạn n{y v{ đưa cho ông bố xem bức hoạ mang tên “Lucy in the Sky with Diamonds” của mình.

V{ như vậy tiếp theo câu chuyện thứ hai. Năm 1973: Donald Carl Johanson, lúc đó chưa đầy 30 tuổi, đi theo một đo{n th|m hiểm tới vùng cao nguyên đầy gió bụi gần thành phố Hadar của Ethiopia.

Johnanson miễn cưỡng muốn trở thành một nhà chuyên môn về răng c|c lo{i vượn. Từ ba năm nay, anh đang viết luận án về răng vượn; anh đ~ tìm hiểu bao nhiêu là sọ vượn trong tất cả các viện bảo tàng ở Âu châu, và lúc này anh chẳng còn hứng thú gì nữa về đề t{i n{y. Nhưng nhiều đồng nghiệp nổi tiếng người Pháp và Hoa- kì lại rất cần một người biết nhiều về răng vượn như anh. Ai muốn nghiên cứu về xương người hoá thạch, tất phải cần tới một chuyên viên về răng. Vì răng thường là những cổ vật ít bị hư hao nhất trong các cổ vật tìm thấy, v{ răng người với răng vượn không khác gì nhau. Riêng Johanson thì rất mừng được theo đo{n nghiên cứu, vì con đường tiến thân bằng nghiên cứu khoa học quả là một cơ hội mới mẻ đối với anh. Johanson xuất thân từ Hartford bang Connecticut, là con trai của một người Thụy- điền di cư sang Hoa- kì. Cha mất sớm, khi cậu Don mới hai tuổi, vì thế Don phải trải qua một thời niên thiếu rất khó khăn. Một nhà nhân chủng h{ng xóm đ~

bảo trợ cậu như một đứa con nuôi, giúp ăn học v{ đ|nh thức dậy sở thích cổ sử nơi cậu. Johanson sau đó đ~ học Nhân chủng học v{ bước theo vết chân của người bảo trợ mình. Chính cậu sẽ l{ người để

lại cho nhân loại một c|i gì đó lớn lao. Nhưng đó l{ chuyện tương lai. Còn lúc n{y đ}y, ngồi bới đất đ|

tìm xương người ở vùng tam giác Afar gần bờ sông Awash dưới ánh mặt trời như thiêu như đốt, ch{ng trai tóc đen, cao lêu nghêu v{ gầy trơ xương sườn Don đ~ chẳng nghĩ được gì hơn. Tình cờ anh gặp được một vài mẫu xương lạ: phần trên của một xương ống quyển và phần dưới của một xương đùi. Hai mẫu xương n{y ăn khớp với nhau lạ lùng. Johanson x|c định đó l{ xương đầu gối của một lo{i vượn đi bằng hai chân, cao cỡ 90 phân, sống c|ch đ}y khoảng hơn ba triệu năm. Một phát hiện động trời! Là vì chuyện c|ch đ}y ba triệu năm đ~ xuất hiện một động vật đứng thẳng như người là điều tới lúc đó chưa ai biết hoặc nghĩ tới. Ai có thể tin được điều của một chuyên viên răng vượn hãy còn vô danh như cậu? Cậu chỉ còn một cách mà thôi: phải l{m sao tìm cho được toàn bộ xương! Thời gian trôi qua, và một năm sau đó, ng{y 24 th|ng 11 năm 1974, Johanson trở lại vùng tam giác Afar cùng với Tom Gray, một sinh viên người Hoa -kì. Trước khi bước vào trại khảo cổ, hai người làm một vòng quan sát hiện trường. Tình cờ anh nhận ra một mẫu xương c|nh tay nằm giữa đ| lở. Rải rác quanh đó có nhiều mẫu xương kh|c: những đoạn xương b{n tay, xương sườn, c|c đốt xương sống, những mảnh xương sọ: những thành phần của một bộ xương tiền sử.

Và nối tiếp sau đ}y l{ c}u chuyện thứ ba – câu chuyện về một người đ{n b{ nhỏ con, từng sống trên một miền đất mà ngày nay gọi là Ethiopia. Chị đứng thẳng khi bước đi, đôi tay tuy ngắn hơn tay của Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

một người trưởng thành thời nay, nhưng có hình dạng giống in đúc xương tay người hiện đại. Người đ{n b{ thuộc loại lùn, nhưng bạn bè giới nam của cô cũng không lớn lắm, có lẽ chỉ cao vào khoảng 1,4

mét. Với th}n hình như thế, cô rất khoẻ. Cô có những đốt xương vững, đôi tay tương đối dài. Chiếc đầu không lớn như của một người thường, mà chỉ bằng đầu của một chú vượn người. Xương h{m của cô bạnh ra và sọ trán phẳng. Có lẽ lông tóc cô m{u đen, như c|c lo{i vượn người khác ở Phi châu, nhưng điểm này không chắc lắm. Cũng không biết được cô khôn lanh tới mức nào. Não bộ của cô lớn bằng não của một chú vượn, v{ cũng chẳng ai biết cô đ~ suy nghĩ được những gì. Cô chết lúc 20 tuổi, không hiểu vì nguyên nhân gì. 3,18 triệu năm sau đó, hồ sơ “AL 288-1” được xem là bộ xương đầy đủ

v{ xưa nhất của một động vật giống như người. Cô thuộc chủng Australopithecus afarensis.

Australopithecus có nghĩa “Khỉ miền nam”, v{ afarensis l{ tên của địa điểm nơi tìm thấy cổ vật: vùng tam giác Afar.

Hai nhà nghiên cứu nhảy lên xe, tống hết ga chạy về lều. Chưa tới trại, Gray đ~ la lớn:

“Chúng tôi đã có được nó rồi, chúng tôi đã có được hoàn toàn đầy đủ! ” Phấn chấn cực độ. Johanson nhớ lại: “đêm đầu, chúng tôi không tài nào chợp mắt được. Chúng tôi chuyện trò không dứt và uống với nhau hết chai bia này tới chai khác”. Họ hát, họ nhảy. V{ đ}y l{ điểm nối kết câu chuyện thứ nhất với câu chuyện thứ hai và câu chuyện thứ ba: Suốt đêm hôm đó bản nhạc Lucy in the Sky with Diamonds được phát đi ph|t lại vang dội ở một góc bầu trời đêm xứ Ethiopia. Và rồi, không biết chính xác từ

gi}y phút n{o, sau đó bộ xương đầy đặn 40% kia chỉ còn được gọi l{ „Lucy”. V{ Lucy O’Donnel, người bạn gái cùng lớp của Julian Lemmon, cũng có lí do để vui mừng. Tên em giờ đ}y được lấy để làm bảo chứng cho một bộ xương có một không hai và cổ xưa nhất trong toàn bộ cổ sử và nguyên sử thế giới.

Lucy của Johanson chứng minh cho thấy „nôi lo{i người” nằm ở Phi ch}u, điều n{y trước đó người ta cũng đ~ mơ hồ tin như thế rồi. Lịch sử nguồn gốc lo{i người, bao l}u còn được hình dung như lịch sử

phát triển của từng cá nhân, bấy lâu vẫn không xo| đi huyền thoại về tạo dựng. Nhưng hình ảnh về

nôi sinh th{nh trên đ}y cũng đồng thời làm cho các nhà nghiên cứu hi vọng rằng, rồi đ}y họ sẽ xác định được biên giới giữa lo{i người và loài vật; không những x|c định về địa điểm, mà cả về thời gian từ lúc con người bước ra khỏi Rãnh Gregory (Gregory-Spalte) miền đông Phi ch}u, bắt đầu đứng thẳng và biết sử dụng vũ khí đ| đẽo, cho đến khi trở thành những kẻ săn bắn thú hoang biết nói năng trao đổi với nhau. Nhưng đ}y quả thật có phải l{ lo{i động vật đầu tiên và duy nhất biết đứng thẳng, biết sử dụng dụng cụ săn bắn các thú hoang lớn không? Cho đến lúc đó, vết tích cổ nhất m{ người ta tìm được của một lo{i vượn người

(Hominoidea) có niên đại vào khoảng 30 triệu năm. Tuy nhiên, người ta hiện gần như chẳng biết chút gì thêm về lo{i vượn này. Là vì chỉ có được một vài mẫu xương h{m dưới không đầy đủ v{ hư hại nhiều, thế thôi, đó l{ tất cả những gì có được để các nhà khoa học đưa ra những kết luận của họ. Cả

việc phân loại c|c lo{i vượn cổ sau n{y, người ta cũng như đang lần mò trong đêm tối. Chỉ khi rừng v{ đồng cỏ xuất hiện, khoa Cổ nhân chủng học mới có được một c|i nhìn rõ hơn. Khoảng 15 triệu năm trước, các lực ép dữ dội trong lòng đất đ~ đẩy vỏ địa cầu phía đông ch}u Phi lên một độ cao gần 3000 mét cách mặt biển. Các tảng đ| lục địa bị uốn cong, nứt thành một rãnh dài trên 4500 cây số, và từ khe r~nh đó xuất hiện một hệ thực vật hoàn toàn mới. Nhờ sự hình thành Rãnh Gregory và thung lũng (Great Rift Valley) trong đó m{ c|c lo{i vượn – và từ đó lo{i người - cũng xuất hiện. Nhà cổ nhân chủng học nổi danh Richard Leakey phỏng đo|n: „ Nếu Rãnh Gregory đã không hình thành ở địa điểm đó và vào thời gian đó, thì loài người có lẽ cũng đã không xuất hiện“.

Phía tây Rãnh là những cánh rừng nguyên sinh với thức ăn phong phú, nơi sinh sống lí tưởng cho các lo{i linh trưởng. Phía đông, tr|i lại, là những bán sa mạc, những rừng cỏ nhỏ v{ đồng lầy sông lạch tạo ra do những cánh rừng chết. C|ch đ}y độ bốn hay năm triệu năm, đ}y l{ đất sống lí tưởng Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

cho một vài loài Hominid (vượn người), chẳng hạn như lo{i Australopithecus, l{ lo{i đầu tiên có thể

đứng thẳng khi đi. Một vài loài trong số n{y đ~ biến mất vào một lúc n{o đó, c|c lo{i kh|c vẫn tiếp tục sinh sôi phát triển. C|ch đ}y khoảng ba triệu năm,

Australopithecus tách ra thành nhiều loài khác, mà nay ta biết khá rõ về chúng. Trong các loài mới này có Australopithecus robustus và Australopithecus africanus. Australopithecus robustus là loài có sẽ sống bằng thực vật với chiếc sọ vạm vỡ và những xương h{m rất lớn, lo{i n{y đ~ biến mất khoảng 1,2 triệu năm trước. Còn Australopithecus africanus có sọ nhẹ hơn v{ răng nhỏ hơn; nó được xem là gốc tổ của Homo habilis vốn l{ đại biểu đầu tiên của gia đình Hominae (giống người), nhưng lo{i n{y còn được phân ra ít nhất thành hai loài nữa, mà ngày nay ta hoàn toàn không biết gì về mối dây bà con giữa chúng.

Sọ của các Australopithecinen đúng l{ sọ khỉ. Cũng giống như c|c lo{i linh trưởng khác, cặp mắt của chúng nằm dôi ra phía trước sọ, điều n{y có nghĩa, lo{i khỉ luôn chỉ nhìn được một phía. Muốn mở

rộng tầm nhìn, chúng phải quay đầu. Một hệ quả của tình trạng này là khỉ có lẽ mỗi lúc chỉ có được một tình trạng í thức mà thôi. Vì chúng không thể nhận thức được nhiều chuyện trong cùng một lúc,

nên những sự vật chỉ tiếp theo nhau hiện lên trong í thức. Góc nhìn hạn chế như vậy l{ điểm hoạ

hiếm nơi c|c lo{i có vú; ở những giống vật kh|c như ruồi hay bạch tuộc thì tầm nhìn của chúng vô cùng lớn. Còn về khả năng thị lực, mọi loài khỉ đều nằm ở độ trung bình. Khả năng thấy của chúng kh| hơn ngựa hay tê gi|c, nhưng lại thua rất xa c|c lo{i chim ưng. Cũng giống như hầu hết các loài thú có xương sống, nơi vượn hay khỉ có sự phân biệt hai vùng nhận thức trái và phải. Quan niệm

„tr|i“ v{ „phải“ ảnh hưởng trên kinh nghiệm về thế giới và cả trên lối nghĩ của chúng. Các loài sứa, sao biển và nhím biển không có sự phân biệt phải hay tr|i đó, vì óc của chúng mang dạng hình tròn.

Các loài khỉ cũng không cảm được những biến đổi của giòng điện, khác hẳn với nhiều loài thú khác, đặc biệt nơi c| mập. Khứu giác của khỉ rất dở, thua xa chó, gấu và nhiều loại côn trùng. Khả năng nghe của chúng khá tốt, nhưng cũng không bì được với chó, với gấu.

Diễn tiến lạ lùng n{o đ~ xẩy ra nơi v{i ba lo{i vượn c|ch đ}y độ ba triệu năm, điều này khoa học vẫn chưa biết được. Chỉ trong một thời gian tương đối ngắn đó, n~o của chúng đ~ lớn lên gấp ba lần.

Australopithecus có khối lượng óc từ 400 tới 550 gram; óc của Homo habilis c|ch đ}y khoảng hai triệu năm nặng từ 500 tới 700 gram; Loài Homo heidelbergensis và Homo erectus xuất hiện c|ch đ}y độ 1,8 triệu năm có khối óc từ 800 đến 1000 gram. Và khối óc của lo{i người tân tiến Homo sapiens, xuất hiện c|ch đ}y khoảng 400 000 năm, c}n được từ 1100 tới 1800 gram.

Các nhà khoa học trước đ}y giải thích, khối lượng óc gia tăng chính l{ do việc thích ứng với môi trường sống. Môi trường sống trong thảo nguyên của Rift Valley hoàn toàn khác với hoàn cảnh sống trong các rừng gi{ trước đó, v{ c|c Australopithecinen cũng như c|c giống Homo cổ đ~ phải thích ứng với c|c môi trường sống mới. điều n{y đúng. Nhưng việc gia tăng qu| nhanh độ lớn của óc do hậu quả điều kiện sinh môi thay đổi là chuyện chẳng bình thường gì cả, nó phải được coi là một biến cố

hoàn toàn bất thường. Các loài thú phải thích ứng với sinh môi, dĩ nhiên. Chúng biến đổi, lớn thêm hay nhỏ lại, nhưng óc của chúng không thể phình lớn nhanh như thế được. Linh trưởng trong vùng thảo nguyên hiện nay cũng chẳng khôn gì hơn linh trưởng trong các rừng gi{. Nhưng khối óc của các giống vượn người cổ gia tăng qu| nhanh c|ch lạ thường, còn nhanh hơn tầm lớn của thân xác chúng -

điểm n{y cho đến nay mới chỉ thấy được nơi lo{i người và loài cá heo mà thôi.

Chúng ta biết được tiến trình phát triển đặc biệt của óc người là nhờ công trình riêng biệt của hai tác giả người Ph|p l{ Emile Deveaux v{ người Hoà- lan là Louis Bolk trong những năm 1920’. Theo hai vị

n{y, con người khi lọt lòng mẹ vẫn chưa ph|t triển đầy đặn, trong khi đó c|c lo{i vượn người khi sinh ra thì đ~ ph|t triển gần như đầy đủ rồi. Thời gian phôi thai nơi con người d{i hơn v{ trong Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

thời gian đó con người đ~ có khả năng học tập. Khoa nghiên cứu n~o ng{y nay đ~ có thể xác nhận điểm này. Trong khi óc của mọi loài có vú khác sau khi sanh lớn chậm hơn thể x|c, óc con người từ

thời phôi thai cho tới một thời gian dài sau khi sanh vẫn tiếp tục phát triển với vận tốc ngang bằng vận tốc phát triển của thể xác. Bằng c|ch đó, óc người đ~ có được một độ lớn vượt lên trên các loại vượn người kh|c. đặc biệt tiểu não và vỏ đại n~o đ~ có được nhiều lợi điểm trong sự phát triển này.

V{ trong đại n~o, đặc biệt những vùng liên quan tới khả năng định hướng, khả năng }m nhạc và khả

năng tập trung là quan trọng nhất.

đó l{ những gì ngày nay ta biết được nơi tiến trình phát triển n~o. Nhưng tại sao, khoảng ba triệu năm trước, nó lại xẩy ra như thế? Không rõ. Chúng ta càng biết chính xác về diễn tiến bao nhiêu, thì lại c{ng mơ hồ về lí do của diễn tiến đó bấy nhiêu. Là vì chỉ nhu cầu thích ứng mà thôi thì không đủ để giải thích sự tăng trọng quá nhanh của n~o, cho dù ta có đủ lí do để bảo rằng, hoàn cảnh sống mới nơi thảo nguyên đòi hỏi phải có một thích ứng lớn. đúng, khả năng đứng hai chân làm thay đổi cung cách chạy trốn. đúng, đời sống gia đình nơi thảo nguyên không giống như trong rừng già.

đúng, nơi thảo nguyên phải có c|ch săn tìm những thức ăn mới. Nhưng tất cả những c|i đó cũng không cắt nghĩa được độ lớn gấp ba của n~o. N~o con người quá phức tạp, nó không chỉ lớn lên vì hoàn cảnh sinh môi mà thôi. Nhà nghiên cứu não ở Bremen, Gerhard Roth, viết: „ Không phải hoàn cảnh sống đã buộc con người phải có một vỏ não (Cortex) hay một vỏ não trước lớn. Những thứ này con người có được là do trao tặng một cách ‘nhưng không’ “.

Như vậy, sự phát triển của n~o người không chỉ do ảnh hưởng của c|c điều kiện môi sinh. Nếu trong chương đầu có nói, bộ não của loài vật có xương sống chúng ta là kết quả của sự thích ứng với tiến trình tiến hoá, thì ta phải thú nhận rằng, chúng ta vẫn chưa biết gì chính xác về những mối liên hệ

này. Có thể nói, cho tới lúc này chúng ta chẳng biết lí do n{o đ~ đưa đến sự „tối ưu ho|“ n{y. V{ suốt một thời gian rất d{i, cha ông chúng ta đ~ ít sử dụng hết khả năng của bộ não vốn lớn nhanh trong đầu. Từ Australopithecus tới Homo habilis và Homo erctus n~o đ~ lớn với tốc độ kinh ho{ng, nhưng cuộc sống văn ho| đ~ không có gì thay đổi, chẳng hạn như chẳng có được những cải tiến trong việc chế biến hay sử dụng những dụng cụ. Ngay cả lúc n~o đ~ gần như ph|t triển tương đối xong vào khoảng một triệu năm trước đ}y, cha ông Hominiden của chúng ta trong suốt nhiều trăm ng{n năm cũng đ~ không s|ng chế ra được gì hơn ngo{i mấy miếng đ| đẽo nhọn thô sơ. Những dụng cụ của người Neandertaler, một chủng loại đ~ biến mất c|ch đ}y trên dưới 40 000 năm, cũng thô sơ v{ ít được mài bén. Nên biết rằng, khối lượng bộ não của chủng Neanthaler còn lớn hơn n~o của người thời nay!

Trong tiến trình phát triển của lo{i người tân tiến với nền văn ho| có một không hai của họ, não giữ

vai trò quyết định, điều n{y đ~ rõ. Nhưng tại sao con người đ~ sử dụng khả năng cải tiến kĩ thuật của mình quá trễ đến như thế? Câu trả lời có thể là: Vai trò của não không phải để cải tiến kĩ thuật, nhưng nó mang những nhiệm vụ n{o đó kh|c hơn. Cũng như c|c vượn người ngày nay tuy khôn ngoan hơn, nhưng vẫn chỉ biết bẻ c{nh ném đ|, chỉ biết sử dụng các dụng cụ một cách thô thiển như thời các Australopithecinen trước kia. Vượn người dùng phần lớn trí khôn của chúng cho cuộc sống xã hội phức tạp; v{ nơi con người cũng thế, đồng loại l{ th|ch đố lớn nhất trong cuộc sống hàng ngày của họ

(Xem bài Cây kiếm của người giết rồng). Chúng ta chỉ sử dụng một phần rất nhỏ khả năng của mình, bởi vì Trí tuệ là thứ chúng ta chỉ cần lúc chúng ta gặp bí mà thôi. Ngay cả nếu những nhà nghiên cứu vượn lấy ống nhòm m{ quan s|t Albert Einstein, như họ ngày nay quan sát các chú khỉ, thì họ cũng chẳng nhận ra gì đặc biệt nơi ông. Trong cuộc sống thường ngày với ngủ, thức, ăn, uống, bận áo quần v.v. Einstein chẳng cần gì tới bộ óc thiên tài của mình, bởi vì những sinh hoạt đó chẳng đòi hỏi tia chớp sáng tạo nào cả.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

N~o con người là một bộ máy lạ lùng. Nhưng nó không phải là một bàn cờ vi tính, luôn phải động não để tìm những nước cờ hiểm yếu. Thường thì bộ máy này chạy ở mức thấp, v{ như vậy thì loài người ng{y nay cũng không kh|c gì cha ông họ từ thủa hồn hoang. Con người ng{y nay cũng không kh|c khỉ

về những bản năng nền tảng và về cung cách gây chiến v{ x}m lược, về những gì thuộc phản xạ, về

tình cảm gia đình v{ cộng đo{n. C{ng biết về đời sống các thú vật, chúng ta c{ng rõ hơn về chính mình vốn là âm ba của 250 triệu năm tiến hoá của loài vật có vú vọng lên từ não của ta.

Như vậy, loài thú tinh khôn của Nietzsche đúng l{ những thú vật, và khả năng nhận thức có một không hai của chúng trước sau vẫn là một ẩn số. Một vài triết gia thời Lãng mạn đầu thế kỉ 19 cho rằng, thiên nhiên vận hành không phải vô định, nhưng có mục đích, v{ mục đích cuối cùng của nó là sự hình th{nh lo{i người - và chủng loại người được hình th{nh nên l{ để giải mật sự vận hành của thiên nhiên. Các vị đó đ~ hiên ngang bảo rằng, thiên nhiên sẽ tự bạch ho| mình ra nơi con người.

Nhưng thực tế chẳng có gì minh chứng cho lập luận: con người và hành vi của họ l{ cùng đích h{nh trình của thiên nhiên cả. Không những chuyện vận hành của thiên nhiên, mà ngay cả khái niệm „mục đích“ cũng đ|ng ngờ. Mục đích l{ một phạm trù tư duy rất mang tính người (loài tắc kè có mục đích không?), nó đặc biệt gắn liền với các quan niệm của con người về thời gian, cũng giống như c|c kh|i niệm „tiến bộ“ v{ „í nghĩa“. Nhưng thiên nhiên l{ chuyện của vật lí, hoá học và sinh vật. Và khái niệm

„í nghĩa“ mang những tính chất hoàn toàn khác với Prôtêin, chẳng hạn.

Những cô cậu tinh khôn nhất trong đ|m thú của Nietzsche đ~ hiểu ra được điều đó, nên họ không còn mơ làm chuyện ôm đồm to lớn l{ đạt tới sự „kh|ch quan“ của thực tại nữa. Song giờ đ}y họ tự hỏi: đ}u l{ điều tôi có thể hiểu được? Và cái hiểu đó cũng như c|i có thể hiểu đó hoạt động ra sao? Các triết gia cho rằng, đ}y l{ một „chuyển hướng tri thức“ đưa tới những nền tảng cho việc tìm hiểu về

chính mình và về thế giới. để hiểu điều này, tôi muốn dẫn quý vị hành trình vào các nền tảng của bộ

máy nhận thức của chúng ta, những nền tảng m{ chúng ta đ~ chia sẻ với nhau một số điểm quan trọng qua câu chuyện Lucy trên đ}y rồi. Chúng ta hãy cùng Lucy bay vào một vũ trụ còn hào hứng hơn tất cả những vũ trụ mà các triết gia trước đ}y đ~ bay v{o. Chúng ta h~y kh|m ph| Cảm giác và Tư duy của chúng ta, bằng cách hành trình vào trong não bộ của chúng ta.

• Vũ trụ Tinh thần. Não của tôi hoạt động như thế nào?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Madrid

Vũ trụ tinh thần.

Não của tôi hoạt động như thế nào?

Trên thế giới này, cái gì phức tạp nhất? Một câu hỏi khó, nhưng cũng không đến nỗi qu| khó đối với các nhà khoa học. Câu trả lời của họ: Bộ n~o con người! Nhìn từ bên ngoài, bộ óc chẳng có gì thật đặc biệt. Nó cân nặng khoảng một kí rưỡi, mang hình dáng một hạt dẻ rừng đầy đặn và mềm mại như

một quả trứng mềm. Nhưng trong nó chứa đựng một bộ máy có lẽ khúc mắc nhất trần gian. Một trăm tỉ (100 000 000 000) tế bào thần kinh tương t|c với nhau qua tới năm trăm ng{n tỉ (500 000 000

000 000) mạch nối. Người ta bảo, lượng mạch nối đó tương đương với tổng số lá cây rừng miền lưu vực sông Amazona bên Nam Mĩ.

Cho tới khoảng 120 năm về trước, hầu như chẳng có ai biết gì về đời sống bên trong của bộ não.

Những nỗ lực tìm hiểu nó trước đ}y cũng giống như lấy đèn pin chiếu vào bầu trời đêm. Kể cũng lạ, hầu như ng{y nay chẳng có ai biết tới người đầu tiên khám phá ra các chức năng v{ sự hoạt động cơ

bản của bộ óc. Nếu lập một danh sách thật khách quan về những nhà nghiên cứu v{ tư tưởng nổi danh nhất trong thế kỉ 20, thì không thể không có tên tuổi của Santiago Ramón y Cajal. Vậy mà không một cuốn sách tiếng đức n{o đề cập tới tiểu sử của ông.

Cajal sinh năm 1852 ở Petilla de Aragón trong vùng Navarra nước Tây-ban-nha. Ông kém Nietzsche 8 tuổi. Khi Cajal sinh ra và lớn lên, thì bên London Darwin đang bắt đầu viết cuốn sách lớn của ông Nguồn Gốc Các Chủng Loại. Lúc nhỏ, Cajal muốn trở thành hoạ sĩ. để nghiên cứu cơ thể con người, hai

cha con cậu đi bới đất nghĩa địa cũ để tìm xương người. Cha cậu là một b|c sĩ giải phẩu v{ có được một chỗ l{m trong phòng cơ thể học của bệnh viện tỉnh Saragossa. Việc đi đ{o xương với cha cuối cùng đ~ khiến cậu bỏ nghề hoạ chuyển sang ng{nh Cơ thể học. Darwin đ~ bỏ học I khoa, vì cảm thấy kinh tởm khi giải phẩu xác chết. Cajal trái lại cảm thấy say mê khi được khám xác chết. Cậu trở thành b|c sĩ lúc 21 tuổi. Vì say mê với xác chết v{ xương người, nên cậu đầu đơn v{o qu}n đội. Trong hai năm 1874-1875, cậu tham gia vào một chiến dịch sang Kuba và bị nhiễm trùng lao và sốt rét ở đó.

Lúc trở về, cậu l{m b|c sĩ phụ tá trong phân khoa I của đại học Saragossa. Năm 1877, cậu được đại học Complutense ở Madrid cấp bằng tiến sĩ i khoa. L{ gi|o sư môn Cơ thể học mô tả và tổng quát, Cajal lần hồi khám phá ra thế giới lạ lùng của bộ não. Tại sao đ~ chẳng có một ai quan tâm nghiên cứu cặn kẽ bộ óc con người? Cho tới lúc đó, người ta chỉ tìm hiểu sự sắp xếp chung chung của các vùng n~o m{ thôi. Cajal đặt ra cho mình một chương trình đầy cao vọng: Ông muốn tìm hiểu những diễn tiến xẩy ra trong não và muốn lập ra một môn học mới, mà ông gọi l{ „T}m lí học luận lí“ (Rational Psychologie). Ông dùng kính hiển vi quan sát từng lát một các tế b{o óc người và vẽ ra tất cả những gì ông thấy được. Năm 1887, ông qua l{m gi|o sư môn Mô học và Bệnh lí học tại đại học Barcelona, và rồi năm 1892 chuyển sang dạy ở Complutense ở Madrid, đại học danh tiếng và lớn nhất nước Tây-ban-nha thời đó. Tại đ}y năm 1900, ông trở th{nh gi|m đốc Viện Vệ Sinh Quốc Gia và Sở

Investigatiónes Biológicas.

Một bức ảnh chụp Cajal ngồi trong phòng làm việc đầy nghẹt sách ở Madrid, tay phải chống đầu với bộ râu bờm xờm, mắt mơ m{ng nhìn bộ xương người. Một bức hình khác chụp ông cũng trong tư thế

đó trong phòng thí nghiệm, với chiếc áo choàng ra vẻ phương đông v{ chiếc mũ vải của người phi châu. Mắt ông s}u v{ đen. Quả thật ông mang hình dáng một hoạ sĩ hơn l{ một nhà khoa học. Lúc về

già, khuôn mặt ông trở nên tối tăm bí ẩn hơn; thoạt nhìn cứ như l{ khuôn mặt của một tài tử

Hollywood chuyên đóng vai tay phản phúc nham hiểm, như một khoa học gia bị quỷ |m. Nhưng Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Cajal chẳng nham hiểm một chút nào. Trái lại, ông rất được người đương thời yêu mến và kính trọng.

Ông l{ người khiêm tốn, đại lượng, h{i hước dễ thương v{ rất thong thả.

Cajal chỉ nghiên cứu óc người và óc thú vật đ~ chết. Thời đó, v{o cuối thế kỉ 19, việc giảo nghiệm óc sống còn l{ điều cấm kị. đối với Cajal, làm việc với óc chết đúng l{ một cực hình, vì như thế ông không thể nào thật sự biết được não hoạt động ra sao. Nhưng Cajal đ~ có c|ch, v{ đấy l{ c|i độc đ|o quỷ

quái của ông, nếu muốn nói như thế: Ông biết cách làm cho tế báo chết sống lại. Ông dùng kính hiển vi quan sát các tế bào, mô tả kĩ lưỡng các diễn tiến hoạt động của chúng. Và bằng một giọng văn sống động, ông l{m cho người đọc có cảm tưởng như c|c tế b{o đang cảm gi|c, h{nh động, hi vọng, cũng như đang mang trong mình những tham vọng. Một tế b{o đang dùng th}n sợi của nó „lần mò tứ phía để tìm đến thân sợi khác“. Cứ như thế, Cajal mô tả cấu trúc tinh vi của các tế b{o v{ qua đó đặt nền cho việc nghiên cứu hệ thống thần kinh não bộ về sau. Ông đ~ viết tất cả 270 luận văn khoa học và 18

cuốn sách. Những tài liệu n{y đ~ biến ông thành một nhà nghiên cứu não nổi tiếng nhất từ xưa tới nay. Năm 1906 ông được trao giải Nobel về i khoa.

Các nghiên cứu của Cajal rất quan trọng, là vì các thần kinh não hoàn toàn khác hẳn các tế b{o cơ thể

bình thường. Cho tới lúc đó, khoa học chưa biết được những hình dạng bất thường ít có với nhiều chân rết tinh vi của tế bào não. Cajal vẽ lại những tế bào này bằng những hình ảnh rất chính xác, bằng những mô hình m{ng lưới nhện lạ lùng, và hầu hết những phác hoạ của ông mang hình thù như

những rong biển li ti. Chính ông không phải l{ người đ~ đưa ra những khái niệm chuyên môn quan trọng m{ nay chúng ta đang sử dụng, nhưng c|c mô tả vô cùng chính xác của ông về các thành tố của hệ thống thần kinh não thì cho tới lúc đó chưa có ai s|nh kịp. Ông vẽ và giải thích các tế bào thần kinh (Nơrôn) cũng như c|c tua sợi dài ngắn (Axôn) ở hai đầu Nơrôn. Lần đầu tiên các phân nhánh (Dendriten) của Axôn được mô tả một cách chính xác, và ông dùng từ Synapsen của đồng nghiệp người Anh Charles Scott Sherrington để đặt tên cho c|c điểm truyền thông của tế bào não nằm cuối các Dendriten. Qua những nghiên cứu hết sức cẩn trọng của ông, Cajal được coi như l{ người đ~

khám phá ra bảng chữ cái của tế bào thần kinh n~o. Nhưng quy tắc văn phạm của bảng chữ c|i đó, v{

hơn thế việc đặt tên cho c|c Nơrôn cũng như sự hoạt động của cái mà ông gọi là các vòng mạch nối thần kinh, thì vẫn đang còn nằm trong tưởng tượng, chứ ông chưa nắm được cụ thể.

Có nhiều điều phỏng đo|n của ông về sau đ~ trở thành sự thực. điều quan trọng nhất trong các phỏng đo|n đó, l{ c|c dòng điện thần kinh qua não và tủy sống luôn chạy theo một chiều. Các Synapsen của tế bào thần kinh này truyền thông với các Synapsen của tế bào thần kinh kh|c. Nhưng c|c tế bào luôn luôn giao thông trên con đường một chiều, không bao giờ có hiện tượng quay ngược chiều trở lại.

Cajal đ~ không thể cắt nghĩa được việc trao đổi giữa các Synapsen diễn ra như thế nào, vì với các tế

bào thần kinh chết ông không thể nhận diện được các hoạt động điện từ và hoá học của chúng.

Nhưng ông biết rằng, có sự chuyển giao các tín hiệu. Nhà sinh lí học người đức Otto Loewi năm 1921

lần đầu tiên đ~ chứng minh được sự di chuyển của các tín hiệu thần kinh từ Synapse này qua Synapse khác, nhờ vào môi giới của một chất hoá học. Cajal đ~ không thể biết được điểm này.

Cajal mất năm 1934, thọ 84 tuổi. Suốt ba mươi năm sau khi Cajal qua đời, trong khi các nhà khoa học ở Âu châu, Hoa-kì v{ Úc đổ công tìm hiểu sự vận hành tín hiệu điện từ và hoá học của thần kinh não, thì khoa học gia c|c nơi kh|c cố gắng tìm hiểu vai trò của từng vùng não bộ. Vùng não nào có phận vụ

gì và tại sao? Trong những nghiên cứu này, mô hình của Paul MacLean người Mĩ trong thập niên 1940ĺà nổi tiếng hơn cả. Vì lo{i người đi lên từ các loài vật hạ đẳng, nên MacLean chia bộ não con người ra thành nhiều vùng tương ứng với từng cấp độ tiến hoá khác nhau. Theo đó, n~o bộ con người thật ra gồm „ba bộ óc“. Bộ đầu tiên l{ „Óc lo{i bò s|t sơ đẳng“, gồm chủ yếu Trụ não (Hirnstamm) và Não giữa (Zwischenhirn). Óc bò s|t l{ hình th|i „thấp nhất“ của não bộ. đ}y l{ nơi xuất phát các bản năng bẩm sinh, óc này ít có khả năng tập thành và không thích hợp cho mọi tương Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tác xã hội. Bộ thứ hai l{ „Óc lo{i có vú hạ đẳng“; nó tương đương với Hệ Limbic (limbisches System).

đ}y không những l{ nơi xuất phát các bản năng tự nhiên và các cảm gi|c, m{ còn, như MacLean nói, l{ điểm thí nghiệm đầu tiên của thiên nhiên trong việc xây dựng í thức và trí nhớ. Bộ thứ ba l{ „Óc lo{i có vú thượng đẳng“; nó tương ứng với Neocortex, l{ nơi lí trí, trí hiểu và khả năng luận lí hình thành. Óc này hoạt động không tuỳ thuộc vào hai óc hạ cấp kia. MacLean cho rằng, sự phân chia ba loại óc này rất chặt chẽ. Vì thế, cũng theo ông, giữa Hệ Limbic và Neocortex có rất ít liên hệ với nhau; cảm giác và trí hiểu nằm ở hai óc hoàn toàn khác biệt; v{ đó l{ lí do tại sao chúng ta rất khó có thể

kiểm so|t được cảm giác và lí trí của mình.

Quan điểm của MacLean rất phổ biến, v{ nó cũng dễ hiểu. Việc phân chia bộ não thành ba cấp của ông cũng khiến ta liên tưởng tới quan điểm của các triết gia từ hai ng{n năm nay cho rằng, các bản năng thú vật và các cảm giác cao cấp cũng như trí khôn tinh tế của con người hoàn toàn biệt lập nhau.

Thuyết của MacLean vẫn còn xuất hiện trong nhiều cuốn sách giáo khoa thời nay. Nhưng tiếc một điều, thuyết của ông sai. Không có ba bộ óc hoạt động độc lập trong não bộ! Và quan điểm sau đ}y của ông: ba óc đó đ~ tiếp theo nhau phát triển từ loài bò sát lên loài có vú hạ đẳng tới lo{i người, cũng sai. L{ vì ngay lo{i bò s|t cũng có Hệ Limbic giống như nơi lo{i người. V{ chúng cũng đ~ có một hệ thống mà ta có thể tạm sánh với Neocortex nơi lo{i có vú thượng đẳng. Nhưng quan trọng nhất: giữa các bộ phận Trụ não, Não giữa, Tiểu n~o v{ đại não có những mối liên hệ rất chặt chẽ. Chúng không đơn giản là những gì chồng xếp lên nhau, như MacLean nghĩ. Mối liên quan đa dạng và phong phú này thật quan trọng, vì nhờ đó ta mới hiểu được cách thức hoạt động thật sự của các bản năng, cảm gi|c, í chí v{ suy nghĩ của chúng ta.

Thực tế cho thấy có nhiều điều được suy đo|n bởi các nhà nghiên cứu não trong vòng một trăm năm trở lại đ}y chẳng đúng gì lắm. Quả thật, trong thập niên 1820´, nhà sinh lí học người Pháp Jean Pierre Marie Flourens (về sau là một người triệt để chống lại Darwin) đ~ nhận ra rằng, có một mối liên hệ

chặt chẽ giữa các thành phần trong não bộ. Ông đ~ lần hồi cắt bỏ đi từng phần óc của các thú vật thí nghiệm, đặc biệt của gà và bồ c}u, để xem coi khả năng n{o nơi c|c thú vật đó biến mất. điều làm ông ngạc nhiên, l{ c|c con thú đó cùng một lúc giảm đi nhiều khả năng, chứ không phải một khả năng n{o đó tương ứng với từng phần của não bộ. Cũng tương tự như bộ máy tính HAL trong phim Odyssee 2001 của Stanley Kubric; cứ mỗi nốt điện bị tắt bớt đi thì m|y chạy chậm và ì ạch hơn, chứ nó không vì thế m{ kém thông minh hơn. Flourens nhận thấy quan điểm cho rằng, não bộ có những vùng tương ứng với những khả năng n{o đó như tính to|n, nói, nghĩ, nhớ… l{ sai. Nhưng ông cũng đ~ lầm, khi cường điệu bảo rằng, tất cả các thành phần trong não bộ đều cùng giữ vai trò như nhau. Vì thế, thế hệ khoa học gia sau Flourens v{ trước Cajal đ~ quay ra đặc biệt tìm hiểu xem, đ}u l{ nhiệm vụ cơ

bản của tâm não và của các vùng não. Mỗi người, tùy vào nhận định riêng, tự vẽ cho mình một bộ bản đồ não. Tuyệt diệu nhất là các khám phá riêng rẽ của nh{ cơ thể học người Pháp Paul Broca và nhà thần kinh học người đức Carl Wernicke về hai trung tâm ngôn ngữ kh|c nhau nơi n~o bộ: Vùng phát âm Broca ( Broca-Areal) được kh|m ph| năm 1861; vùng hiểu ngôn ngữ Wernicke ( Wernicke-Areal) được kh|m ph| năm 1874.

Ngày nay, não bộ được phân ra thành Trụ não, Não giữa, Tiểu n~o v{ đại não. Trụ não là phần não dưới cùng nằm giữa đầu và bao gồm Tâm não, các Cầu và Não sau (phần tuỷ kéo dài). Trụ não khởi động c|c gi|c quan v{ điều hợp những quá trình cử động tự nhiên như nhịp tim, nhịp thở, thay đổi tế

bào và các phản xạ con người, chẳng hạn như việc chớp mắt, nuốt, ho. Não giữa là một vùng tương đối nhỏ nằm phía trên Trụ não, bao gồm Hypothalamus, Subthalamus, Epithalamus và phần trên của Thalamus. Nó giữ vai trò của một người mối lái và một gi|m định viên tình cảm. Nó nhận các tín hiệu giác quan và chuyển tiếp tới đại não. Là một hệ thống nhạy cảm gồm những dây thần kinh và các chất kích tố, Não giữa điều khiển các hoạt động như ngủ, thức, các cảm nhận đau đớn, điều hoà thân nhiệt, và ngay cả các dục vọng của chúng ta, chẳng hạn như sinh hoạt tình dục. Tiểu não ảnh Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

hưởng nhiều trên khả năng cử động và khả năng học tập tự nhiên của chúng ta. Ở c|c lo{i động vật có xương sống khác, Tiểu n~o đóng vai trò quan trọng hơn. Chẳng hạn đặc biệt nơi c|, l{ lo{i có nhiều đòi hỏi hơn con người trong việc bơi lặn dưới nước. Nơi con người, Tiểu não còn có thêm nhiệm vụ

trong các sinh hoạt tri thức, nơi việc nói năng, phong c|ch cư xử xã hội và trong việc hoài niệm, tuy nhiên những hoạt động này diễn ra trong vô thức. đại não nằm phía bên trên ba phần được nói đến ở

trên, nơi con người nó có độ lớn gấp ba tổng số các phần n~o kh|c. đại n~o được chia thành nhiều vùng, từ những vùng có khả cảm ứng „đơn giản“ tới những vùng có khả năng liên kết „cấp cao“. Tất cả những sinh hoạt tinh thần cao cấp nơi con người đều tuỳ thuộc vào hoạt động của Vỏ liên kết (assoziativer Cortex), nhưng không bao giờ chỉ lệ thuộc một mình nó mà thôi.

Khả năng của não bộ chúng ta tuỳ thuộc vào những gì chúng ta đ~ trải qua kinh nghiệm. Immanuel Kant đ~ biết điều này, khi ông mở đầu phần nhập đề tác phẩm Kritik der reinen Vernunft (Phê bình lí trí thuần tuý) của ông như sau: „ Rõ ràng, mọi nhận thức của chúng ta khởi đi từ kinh nghiệm; là vì do đâu mà khả năng nhận thức của chúng ta được đánh thức dậy để hoạt động, nếu không phải là do những sự vật đã chạm tới giác quan ta và một phần tự chúng tạo ra những í niệm, một phần chúng khởi động sự sinh hoạt của trí hiểu chúng ta, khiến nó so sánh, nối kết hoặc tách rời những í niệm đó, và qua đó nó biến chất liệu thô của các cảm nhận giác quan thành một nhận thức sự vật, mà ta gọi là kinh nghiệm“. Trong qu| trình đó, cảm gi|c v{ suy nghĩ của chúng ta bị định đoạt bởi sự chủ í của ta, v{ ngược lại. Con người luôn chỉ có thể chú í tới một điểm m{ thôi, cho dù đó l{ một chuỗi điểm phớt qua rất nhanh. Ngay cả cái gọi l{ „Multi-Tasking“ cũng không có nghĩa l{ có thể chủ í một lúc tới nhiều điều, nhưng đó chỉ là khả năng tắt mở qua lại thật nhanh mà thôi. Tầm chủ í của chúng ta bị

hạn chế bởi nhiều thứ, vừa bởi sự bất cập của các giác quan, vừa bởi ngay khả năng hạn chế của con người. Con người chỉ vận dụng một phần nhỏ các tế bào thần kinh trong não bộ; đồng thời họ cũng gặp khó khăn lớn trong việc gia tăng phần vận dụng ấy lên. Sự chú í của chúng ta chỉ đủ cho một sinh hoạt giới hạn trong óc mà thôi, thế nên càng mở rộng được cái này thì cái kia lại nhỏ đi. Thằng Oskar con trai bốn tuổi của tôi rất thích thú vật; nó có thể dễ dàng kể tên nhiều loại khủng long và có thể

phân biệt không chút khó khăn c|c loại hải cẩu, nhưng nó chưa t{i n{o tự bận áo được. Khả năng học tập của chúng ta không bị hạn chế bởi lượng tế bào thần kinh, nhưng bởi khả năng chú í của chúng ta.

Sự chú í được hình th{nh như thế nào, diễn tiến hoá học thần kinh xẩy ra như thế nào khi chúng ta học tập một điều gì, những điểm này tới nay ta cũng chỉ mới biết được một c|ch đại khái mà thôi. Sở

dĩ chúng ta biết được những diễn tiến cơ bản này nọ trong não và nắm được vai trò của từng vùng não, là nhờ sự tiến bộ kĩ thuật với những m|y đo chính x|c. Sinh thời Cajal còn chứng kiến được máy điện n~o động đồ (EEG) do nhà tâm bệnh học người đức Hans Berger sáng chế v{o năm 1929. Nhờ

nó, rốt cuộc chúng ta đ~ đo được những luồng điện chạy trong não. Trong thập niên 50’ c|c điện cực được cải tiến. Nhờ những vi điện cực bén nhạy, việc đo đạc được cải tiến đến nỗi người ta có thể

quan s|t được sự hoạt động của từng Nơrôn. Bước tiến kế tiếp đó l{ việc nghiên cứu các từ trường.

Giống như mọi dòng điện khác, những dòng điện trong n~o cũng tạo nên một từ trường. Từ thập niên 60’, nhờ máy móc tinh vi, người ta đ~ đo được các từ trường đó v{ đ~ tính ra nơi xuất phát các dòng điện trong não. Với c|ch đó, m|y từ trường động đồ (MEG) chỉ cho thấy đ}u l{ những vùng n~o đang hoạt động mạnh. Trong thập niên 70’ v{ 80’ có thêm những m|y móc kh|c giúp đo được những diễn tiến hoá học thần kinh vừa mới được khám phá xẩy ra trong não. Từ thập niên 90’ ngh{nh nghiên cứu n~o có được những hình ảnh não bộ nhiều màu. Ngày nay các máy chụp như m|y vi tính quang tuyến hay máy chụp cắt lớp (Kernspin -Tomografie) cung cấp cho ta những hiểu biết tuyệt vời về các tiến trình hoạt động của n~o. Trước đ}y ta chỉ đo được những dòng điện hay những phản ứng hoá học riêng rẽ. Nay các loại m|y trên đo được luôn sự lu}n lưu của máu trong những vùng đó v{ cung cấp cho ta những bức hình màu tinh vi. Lần đầu tiên Hệ Limbic, nguồn xuất phát chính các tình cảm và cảm giác của chúng ta, được giải mã.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Trước những khả thể mới đó, không ít nh{ nghiên cứu não phấn chấn đến nỗi tin rằng, trước sau gì việc nghiên cứu của họ cũng sẽ đưa Triết học và có lẽ cả Tâm lí học vào viện bảo tàng. Nhà nghiên cứu não William Calvin thuộc đại học Washington ở Seattle đưa ra hình ảnh „Giấc mơ của anh quản gia“ kh| hợp cho nỗi phấn chấn đó. Calvin kể, anh quản gia cảm thấy tù tùng dưới hầm nhà thiếu ánh sáng của mình. Anh mơ ước tho|t được lên lầu sáng sủa trên cùng. Cũng giống như thế, một số nhà nghiên cứu n~o ước mong ôm túi tế bào và Prôtêin của mình nhảy phóc sang Triết học. Nhưng tiếc rằng khoảng cách giữa Prôtêin v{ Í nghĩa thật quá vời vợi. Ngay cả dù việc nghiên cứu não có thể giải m~ được các trung tâm não bộ và các phận vụ của nó, thì vẫn còn lâu mới giải m~ được Í nghĩa v{ Trí hiểu, còn lâu mới giải m~ được guồng máy tạo ra Tinh thần. Trái lại, hiện nay chúng ta biết nhiều về

những gì ta chưa biết, hơn là những gì ta đ~ biết. Càng có thêm kiến thức về não, ta càng thấy nó rắc rối gay go hơn.

Cái bí ẩn lớn nhất ở đ}y l{ mức độ ảnh hưởng của í thức riêng tư mỗi người, của những kinh nghiệm hoàn toàn chủ quan của mỗi người. Tại sao ta cảm nhận điều đó như vậy m{ không như c|ch kh|c, điểm n{y trước sau vẫn là một bí ẩn lớn. Các kiến thức tổng quát về phản ứng hoá học thần kinh không thể nào giải thích được các cảm gi|c v{ đam mê của từng người. Chẳng có máy móc nào hay những buổi đ{m đạo tâm lí nào có thể đo v{ đưa ra cho người ta thấy được phẩm chất của những kinh nghiệm đó. Một lần, người ta hỏi Louis Armstrong, nhạc Jazz là gì, ông trả lời thật chính xác:

„Nếu bạn còn hỏi, thì bạn chẳng bao giờ hiểu được nó!“ C|c trạng thái kinh nghiệm chủ quan luôn mãi vẫn là những gì không thể hiểu thấu được; cả nghiên cứu n~o cũng bó tay trước chúng. Là vì khi ta chơi một bản nhạc Jazz, máy chụp lớp có thể cho ta biết lượng m|u đang gia tăng ở những vùng tình cảm nào của n~o, nhưng m|y ho{n to{n không thể cho biết được, ta đang có những cảm nhận nào và tại sao ta lại cảm nhận như thế.

Dù vậy, ngày nay khoa nghiên cứu n~o rõ r{ng được coi là một ngành mở ra cho ta những căn bản nhận thức và những nền tảng giúp ta hiểu hơn về chính mình. So với Triết học, khoa nghiên cứu não cung cấp cho ta nhiều đề tài hấp dẫn hơn. Nhưng vấn đề nằm chỗ này: Ta có thể bắt đầu một chuyện gì mà không cần tới Triết học không? Dù sao, việc nghiên cứu n~o cũng vẫn là một sinh hoạt rất đặc thù. L{ vì đ}y đúng l{ nỗ lực của bộ n~o con người tìm cách khám phá ra những ẩn chứa trong nó, nghĩa l{ một hệ thống tự tìm hiểu về chính mình. Não bộ ở đ}y vừa là chủ thể vừa l{ đối tượng tìm hiểu – một tình cảnh thật o|i ăm. Phải chăng những nhà não học cũng sử dụng cùng một phương pháp mà các triết gia đ~ dùng từ hai ng{n năm nay: lấy chính suy tư để tự tìm hiểu suy tư của mình?

Tự dò xét mình bằng suy tư v{, cũng tuỳ vào khả năng cho phép, dùng suy tư để tự quan s|t mình, đó l{ phương ph|p phổ cập xưa nay dùng để nghiên cứu tinh thần con người. Cao điểm tân thời của phương ph|p đó xuất hiện c|ch đ}y gần 400 năm v{o một buồi tối mùa đông đ|ng nhớ…

• Một buổi tối mùa đông trong trận chiến 30 năm. Do đ}u tôi biết, tôi là ai?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Ulm

Một buổi tối mùa đông trong trận chiến 30 năm Do đâu tôi biết, tôi là ai?

Quang cảnh khá ấm cúng: Anh thanh niên 23 tuổi ngồi bên một lò sưởi củi lớn. Anh bận bộ binh phục ho{ng gia mùa đông. Một khuôn mặt khá quen thuộc đối với nhiều người, vì họ đ~ thấy được qua bức hoạ về sau này của một hoạ sĩ danh tiếng người Hoà-lan Frans Hals: đôi mắt đen lớn, một mắt bị

chứng chảy nước mắt liên tục như mắt của Karl Dall, miệng rộng hơi mỉm cười với cặp môi mỏng dưới h{ng ria lún phún, tóc đen d{i đến vai; một khuôn mặt vừa láu lỉnh vừa mơ m{ng, vừa thông minh với chút lơ đễnh. Nhưng khuôn mặt của chàng thanh niên rõ ràng bao nhiêu, thì bối cảnh tối hôm đó lại c{ng mơ hồ bấy nhiêu. L{ vì, theo như người ta viết lại, thanh niên này không ngồi bên lò, nhưng ngồi trong lò sưởi. Chính chữ „trong“ ngắn ngủi n{y đ~ l{ đề tài cho biết bao nhiêu cuộc luận bàn. Có phải với chữ đó, người ta muốn nói rằng, anh ta ngồi trong một nhà tắm hơi vốn đ~ có rất nhiều ở thời đó? Nhưng như vậy thì tại sao lại còn bận bộ quân phục? Hay là chiếc lò sưởi quá lớn, khiến ta có cảm tưởng anh ngồi trong lò? đúng hơn, có lẽ đó l{ một căn phòng với một lò sưởi lớn và anh ngồi sưởi ấm trong đó. Vì bên ngo{i trời lạnh. đó l{ một ng{y mùa đông năm 1619, v{ cảnh tượng diễn ra trong một căn nh{ miền quê gần thành phố Ulm, nước đức. Nhưng thôi, ta h~y nghe anh thanh niên ấy kể: „ Lúc đó tôi đang ở đức, tôi được điều sang đức vì những trận chiến ở đó chưa dứt; sau khi dự lễ đăng quang của nhà vua, tôi trở lại quân đội, và đầu mùa đông bị giữ chân trong một khu vực đóng quân hẻo lánh, ở đó chẳng có ai để hàn huyên trò chuyện, nhưng may mắn cũng chẳng có gì để phải lo hay để mê mải, suốt ngày ăn không ngồi rỗi một mình trong phòng, mặc sức độc thoại với những suy tư riêng của mình“.

Những cuộc độc thoại đó mang một tham vọng rất lớn: Trong lúc bên ngoài cuộc chiến 30 năm đang đẩy toàn Trung Âu vào chết chóc v{ đổ nát, anh thanh niên thả hồn tìm kiếm sự yên tĩnh, ngăn nắp và trong sáng. Anh muốn tìm tới cái lí tận cùng tuyệt đối về chính mình và về thế giới. Trước hết anh đưa ra những quy tắc x|c định: C|i gì chưa nhận thức được rõ ràng thì chưa phải là thật. Và anh hoài nghi tất cả những gì đ|ng ngờ vực. Ta không thể tin được con mắt và các giác quan khác của mình. Cả

tư duy nữa, ta cũng không nên tin v{o nó, bao l}u nó chưa được kiểm chứng. Cũng có thể ma quỷ

đang ảnh hưởng trên ta và dẫn ta đi tới những kết luận sai! Nhưng khoan – như vậy hoá ra chẳng có điều gì để ta tin chắc được ư? L{ vì, dù tôi có ho{i nghi mọi chuyện, thì tôi cũng không thể nghi ngờ

rằng tôi đang ho{i nghi, rằng chính tôi là kẻ hoài nghi. Và nếu tôi biết, chính tôi hoài nghi khi mình đang ho{i nghi, thì như vậy l{ tôi đang nghĩ rằng, tôi đang ho{i nghi. Như vậy, có một quy tắc chắc chắn đầu tiên không thể chối c~i được, đó l{: Cogito ergo sum – „Tôi suy tư, như vậy tôi hiện hữu“.

Lửa trong lò chưa tắt, khi c}u n{y được anh lính trẻ nghĩ v{ nói ra lớn tiếng trong phòng, nhưng thế

giới Triết học đ~ bị đảo lộn ngay từ gi}y phút đó.

Ch{ng thanh niên đ~ l{m đảo lộn Triết học trong một buổi tối mùa đông khởi đầu trận chiến 30 năm kia là ai? Tên cậu là René Descartes. Cậu xuất thân từ một gia đình quý tộc, cha là thẩm phán của toà tối cao Bretagne ở Rennes. Mẹ mất năm 1597, một năm sau khi sanh cậu và cậu lớn lên ở nhà bà ngoại. Lên bảy, vào một trường trung học do c|c tu sĩ dòng Tên điều khiển – chẳng thú vị gì, nhưng khi ra trường, lúc mười sáu tuổi, cậu đ~ tiếp thu được một nền giáo dục cổ điển và toán học sáng chói. Cậu học sinh xuất sắc ghi tên học luật ở Poitiers. Sau đó, ghi tên v{o một Hàn lâm viện ở Paris, để học lại những thứ cần thiết cho một thanh niên quý tộc: đ|nh kiếm, nhảy đầm, cưỡi ngựa, cung cách ứng xử và nhiều thứ cần thiết khác nữa, nhưng cậu chẳng mảy may nghĩ tới công dụng mai sau của chúng (Chỉ hai mươi năm sau, cậu có dịp sử dụng một món trong các thứ đó – cậu đ~ đ}m chết đối thủ trong một trận đấu tay đôi). Năm 22 tuổi, cậu mạo hiểm đầu quân phục vụ vị tướng người Hoà -lan Moritz đất Oranien. Ở đó cậu học được rất nhiều về khoa học tự nhiên, còn về cuộc sống Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

binh đội thì chẳng học được gì nhiều. Sau đó, cậu lại lang thang khắp đan-mạch v{ đức, một lần nữa đầu quân kiếm sống trong binh đo{n của công tước Maximilien đất Bayern. Cậu theo đo{n qu}n n{y sang đ|nh chiếm thủ đô Prag nước Tiệp và có dịp quan sát chỗ làm việc của nh{ thiên văn Johannes Kepler tại đ}y. Lúc n{y, cậu đ~ nhận ra được bước đường tương lai của mình: Mơ trở thành một người dẫn đường trong việc khai s|ng m{n đêm của các khoa học. đầy tự tin, cậu mơ tới „ một phương pháp chung“ rõ r{ng v{ hợp lí „ cho việc tìm hiểu sự thật“. V{ chính cậu l{ người có sứ mạng tìm ra phương ph|p đó.

Th|ng tư năm 1620 ở Ulm, chàng thanh niên 24 tuổi gặp nhà toán học Johannes Faulhaber. Cậu đ~

giải dễ như trở b{n tay được một bài toán hóc búa, một b{i to|n m{ như cậu đ~ ghi lại không chút e ngại, l{ c|c đầu óc thông minh nhất thời đó cũng phải đầu hàng. Giờ đ}y, thời gian đ~ chín mùi cho việc tiến thân của cậu, với ước vọng tìm ra lời giải đơn thuần cho mọi vấn nạn. Một năm sau cảnh độc thoại trong căn phòng lò sưởi ở Ulm, Descartes bỏ binh nghiệp, h{nh hương tới Loretta rồi du lịch khắp nước đức, Hoà -lan, Thuỵ- sĩ v{ Í - đại -lợi. Năm 1625 cậu chuyển tới Paris, gia nhập vào những nhóm học thức tại đ}y. Anh thường được mời sinh hoạt trong các buổi gặp gỡ ban tối, nhưng anh vẫn giữ những giao tiếp trong vòng giới hạn. Năm năm sau, anh rời Paris trẩy sang Hoà -lan. Hoà -lan lúc đó đang trong thời kì rộn ràng phát triển v{ l{ vùng đất tự do nhất của lục địa về mặt tinh thần và tôn giáo. Descartes muốn lợi dụng không khí thuận lợi đó để bắt đầu tác phẩm đ~ được chuẩn bị từ lâu của mình. Anh cắt đứt mọi giao tiếp, chỉ giữ lại những tiếp xúc sôi nổi bằng thư từ, đặc biệt với các mệnh phụ phu nhân. Anh tập trung vào tác phẩm „Luận về Thế giới“, nhưng cuốn sách chẳng bao giờ

được in ra. Năm 1633, anh hay tin đồng nghiệp mình là Galileo Galilei bị Giáo hội buộc phải rút lại những quan điểm khoa học tự nhiên của mình về vũ trụ và về thế giới. Giáo hội công giáo là một đối thủ nguy hiểm, ngay cả đối với Descartes, l{ người vẫn tin v{o Thiên Chúa; nhưng Thiên Chúa của Descartes tin là một Thiên Chúa tương đối trừu tượng, được anh quan niệm như l{ một thứ Nguyên lí tối thượng. Hoà- lan lúc đó tự do hơn Í, dù vậy, Descartes vẫn cẩn thận dời đổi chỗ ở liên tục. Anh viết sách về Hình học, đại số, Vật lí và trở thành một nhà toán học nổi danh. Chỉ tới năm 1637, Descartes cho xuất bản cuốn sách về những cuộc độc thoại bên lò sưởi mười t|m năm về trước, trong có có câu bất hủ „Tôi suy tư, vì thế tôi hiện hữu“. Một tập sách mỏng, ai cũng có thể có được „Luận về

Phương ph|p sử dụng đúng đắn Lí trí v{ Phương ph|p nghiên cứu Sự thật khoa học“. Vì an ninh, s|ch không đề tác giả, nhưng tên ông nhanh chóng được đồn thổi khắp nơi. Descartes vui mừng về sự nổi tiếng rộng rãi của mình, nhưng với bản tính tự cao v{ ho{i nghi s}u đậm, ông không chịu được bất cứ

một phê bình nào. Những tác phẩm tiếp đó của ông, mà nội dung tư tưởng cũng không kh|c lắm so với tác phẩm đầu tay, tạo nên một vài mâu thuẫn nơi đồng nghiệp trong vùng Leiden và Utrecht. Tính ngờ vực của ông phát thành chứng hoang tưởng. Nhiều lần ông nghĩ tới việc đi sang Anh; ông trốn tránh du lịch sang Ph|p, v{ năm 1649 ông sang Thuỵ- điển, qua lời mời của một bạn thư từ là nữ

hoàng Thuỵ-điển Christine. Nhưng c|i lạnh mùa đông ở thủ đô Stockholm đ~ cướp mất sự sống của ông. Nữ hoàng cứ buộc ông lên lớp vào buổi sáng sớm cho bà trong một phòng học không có lò sưởi.

Năm 1650, ông mất vì chứng sưng phổi, lúc 53 tuổi.

Đ}u l{ đóng góp của Descartes? Trước hết, ông để lại một phương ph|p: chỉ chấp nhận một điều gì là đúng, khi điều đó từng bước đ~ được kiểm nghiệm đầy đủ. V{ ông đ~ đưa c|i „Tôi“ v{o t}m điểm của Triết học. Các triết gia trước đó cố gắng tìm hiểu đ}u l{ bản chất của thế giới (thế giới „tự nó“ l{ gì).

Descartes chọn lối đi ho{n to{n kh|c. Tôi chỉ có thể kh|m ph| được bản chất của thế giới, khi tôi minh chứng được nó hiện ra trong tư duy của tôi như thế nào. Bởi vì tất cả những gì tôi biết được về

thế giới đều là những gì ho{n to{n do đầu óc tôi nghĩ ra, chứ tôi không thấy được chúng cụ thể như

cây cỏ chim muông. Friedrich Nietzsche vì thế sau n{y đ~ gọi Descartes l{ „ Ông nội của cách mạng, cuộc cách mạng công nhận Lí trí có quyền uy tối thượng“.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Descartes đ~ đưa ra c}u trả lời cho câu hỏi: Do đ}u tôi biết tôi là ai? – Do tư duy của tôi! Và câu trả lời đó vượt trội trên tất cả các câu trả lời trước đó, cho dù gi|o phụ Augustinus (Antịnh) trong thế kỉ thứ

4 cũng đ~ đưa ra một phát biểu giống như thế. Tuy nhiên, về sau người ta đ~ kh|m ph| ra một vài điểm yếu trong lối minh chứng đó. L{ vì công thức kia không phải ho{n to{n không có điều kiện, như

Descarte nói. để diễn tả sự hoài nghi của tôi trước mọi sự vật trong thế giới, tôi phải cần một ngôn ngữ tương đối thông dụng. Nhưng ngôn ngữ đ~ không bị Descartes hoài nghi. Ông yên tâm sử dụng ngôn ngữ, mà không biết rằng những từ, c}u v{ văn phạm của ngôn ngữ có thể bị lạm dụng, có thể bị

người ta dùng để đ|nh lừa người nghe, người đọc. Một số triết gia phê bình rằng, Descartes đ~ không phân biệt giữa Trí (Verstand) và Lí (Vernunft). Phải chăng những gì hợp với trí hiểu đều đương nhiên hợp lí? Phải chăng ở đ}y có sự trộn lẫn của hai í nghĩa? điểm phê bình thứ ba: Descartes đ~ bỏ rất nhiều công sức để minh chứng sự Tư duy, nhưng ông đ~ quan t}m qu| ít về í nghĩa của „Thực thể“

(Sein).

V{ đấy chính l{ điểm đ|ng b{n luận. Descartes là một triết gia có ảnh hưởng vô cùng lớn, có thể nói là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất. Cả dù ông bị tứ phía thù địch, ông vẫn là một khuôn mặt khổng lồ có nhiều tư tưởng mới về cơ thể, não và trí tuệ. Nhưng c{ng xuất sắc trong việc minh chứng Tư duy bao nhiêu, ông c{ng tỏ ra bất cập trong việc nhận định về th}n x|c con người, đó là theo cái nhìn về sau này. Là vì thật ra ông coi cơ thể chỉ là một khúc gỗ th|p v{o c|i đầu mà thôi!

Cơ thể của mọi động vật chỉ là một bộ máy phụ thuộc, một máy tự động hay chiếc đồng hồ, được điều khiển tuỳ hứng bởi ông thợ Trí tuệ lạnh lùng. C|c cơ quan thể xác hoạt động như một máy quạt nước trong thế kỉ 17. Dây thần kinh là những đường dẫn nước, những khoảng rỗng trong não là các bình chứa, các bắp thịt tương đương với những lò-xo cơ khí v{ cuối cùng nhịp thở của cơ thể cũng giống như những vận động trong một chiếc đồng hồ. Và tất cả những thứ đó được điều khiển bởi một anh chàng nhỏ con ngồi trong bộ não: tuyến Tùng quả (Zirbeldrüse). Coi cơ thể con người như l{ một bộ

m|y cơ học, đó l{ khẳng định lớn tiếng cuối cùng của các nhà khoa học tự nhiên, trong đó Descartes là một. Gần như một sớm một chiều, ông được coi l{ người dẫn đường cho một lối nhìn mới về cơ thể

con người, v{ đối diện với những người phê bình ông - mà phần đông l{ những tiếng nói từ Giáo hội -

, ông tự cảm thấy mình l{ người thực tế, tân thời và tiến bộ. Nếu Descartes sống trong thời nay, ông có thể trở thành một nh{ hướng đạo trong lãnh vực trí thông minh điện toán hay là một nhà nghiên cứu não có hạng.

Vì thế, quả rất thú vị khi ta thử đặt ra cho một tân Descartes ngày nay câu hỏi như sau: Ông quan niệm thế nào về tương quan giữa Tinh thần và Thể xác? Nếu ngày nay ngồi suy nghĩ về những tìm hiểu bản chất cuối cùng của con người và của thế giới của cha mình trước đ}y 400 năm, thì ông t}n Descartes (hay cũng gọi là Descartes con) giờ đ}y sẽ phản ứng thế nào?

Mùa xuân 2007. Một biệt thự bằng gỗ sơn trắng có vườn rộng với những thảm có xanh đẹp ngoại ô thành phố Boston. đó l{ cơ ngơi sống và làm việc của nhà nghiên cứu não René Descartes con (Jr.).

René n{y ăn mặc nhẹ nhàng, quần vải nhung với chiếc |o len đan kho|c ngo{i chiếc sơmi sọc carô.

Ông ngồi dựa người trong ghế bành và kể:

„Tôi đang ở trên đất nước Hoa -kì, sau khi bước đường công danh đ~ dẫn tôi từ Pháp qua Hoà-Lan rồi đến đ}y. Tôi vừa mới về từ một cuộc hội luận chuyên đề ở Viện I tế Quốc gia. Nhờ lục cá nguyệt mới chưa bắt đầu v{ chưa phải bề bộn với các giờ lên lớp và chấm bài thi, nên tôi may mắn có thì giờ

nhàn rỗi ngồi độc thoại với những suy tư của mình. Và tôi tự nhủ lòng, mình phải hoài nghi tất cả

những gì ta chưa rõ v{ chưa x|c định được tới nơi tới chốn, vì chỉ có cách ấy ta mới tìm ra được sự

thật. Vì thế, công việc đầu tiên của tôi là hoài nghi mọi thứ chân lí dổm chưa được kiểm chứng do Triết học đ~ đưa ra. Chúng ta h~y bắt đầu với sự phân biệt dở hơi giữa Thân xác và Í thức, cái này không do cha tôi trước đ}y b{y ra, nhưng chính ông l{ người đ~ cắm neo nó vào trong Triết học một Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

cách vô cùng cực đoan. Nhưng giờ đ}y phải nói rằng, Tinh thần và Thể xác thật ra không bao giờ rời nhau, đó mới l{ ch}n lí đích thật nhất! Là vì nỗ lực tìm cách phân biệt hai thứ đó trong n~o bộ chỉ là công dã tràng. Não không phải là phần cứng chứa đựng phần mềm là Tinh thần, nhưng cả hai cùng có một vai trò chung không thể tách nhau và vô cùng phức tạp. C}u „Tôi suy tư, nên tôi hiện hữu“ tuy nổi tiếng thật đấy, nhưng cũng có điểm bất cập. Là vì câu này không chỉ nói rằng, chỉ nhờ có tư duy mà tôi biết được về mình và về cuộc hiện hữu của mình. M{ nó cũng còn bao h{m nghĩa n{y: Việc suy tư v{ í thức về sự suy tư mới là nền tảng thật sự của hiện hữu. Nghĩa l{, nó muốn ám chỉ rằng, việc suy tư n{y diễn ra hoàn toàn bên ngoài thân xác. Hiểu như thế, thì c}u đó muốn nhấn mạnh sự tách biệt cực đoan giữa Tinh thần linh thiêng với Thân xác sinh lí. Không một nhà nghiên cứu não ngày nay nào còn có thể đồng í với điều m{ cha tôi ng{y trước đ~ viết ra giấy: ‚ Tôi biết mình là một thứ vật chất, và đặc tính hay bản chất của vật chất này chỉ hiện hữu trong tư duy mà thôi; và để hiện hữu, vật chất này chẳng cần tới một địa điểm nào và chẳng bị lệ thuộc vào một cái gì vật chất cả. Vì thế cái Tôi

này – hay cũng gọi là Hồn , nhờ Hồn mà tôi đang hiện thân như là tôi đây – hoàn toàn khác biệt với Thân xác; và nếu không có thân xác, cái Tôi đó vẫn tiếp tục hiện hữu như nó đang hiện hữu’. Nếu như

điều này đúng, thì Tinh thần quả là một con ma trong một bộ m|y. Nhưng không phải vậy. Là vì không có một địa điểm tách biệt v{ độc lập nào trong não gọi l{ „Tinh thần“ cả. điều n{y cũng không kém vô nghĩa như khi ta cho rằng, có một địa điểm gọi l{ „đại học“ ho{n to{n t|ch biệt v{ độc lập với những to{ nh{, đường sá, sân cỏ v{ con người.

Trái lại, nghiên cứu não ngày nay biết rằng, các cảm giác và những sinh hoạt tinh thần thượng tầng không thể tách rời khỏi cấu trúc và cách làm việc của bộ máy sinh lí. Nếu không, thì họ sẽ hết việc làm: Họ chẳng cần phải nghiên cứu vùng não nào nữa, chẳng cần gọi tên c|c dòng điện và các hoá chất, bởi vì những thứ đó chẳng liên hệ gì với Tinh thần. V{ ngược lại, nếu không có những thứ đó, sẽ

chẳng ai nhận ra được Tinh thần ở đ}u cả. Dĩ nhiên, việc khoanh vùng một phần n~o n{o đó v{ liệt kê ra một số hoá chất cũng không đủ để gọi đó l{ Tinh thần con người. Í thức con người hình thành từ

sự liên kết hoạt động của cơ thể và các kinh nghiệm của nó với môi trường. để hiểu Tinh thần con người, chúng ta không phải chỉ bỏ neo nó trong não bộ của chúng ta hoặc hình dung nó lơ lửng trong một không gian ngo{i th}n x|c như Descartes nghĩ, m{ chúng ta cũng phải học cách hiểu nó từ trong toàn thể bộ m|y cơ thể của chúng ta. Giác quan của chúng ta, hệ thần kinh cũng như c|c Nơrôn của chúng ta, tất cả đều hoạt động trong tương giao qua lại với thế giới bên ngoài, với những gì chúng ta thấy, nếm, ngửi, nghe và cảm. Như vậy, câu hỏi: Do đ}u tôi biết được tôi là tôi, có thể trả lời như sau: Tôi biết tôi là ai, là nhờ các giác quan của tôi chuyển tín hiệu tới các tế bào thần kinh trong não, từ

đ}y, nhờ các mạch điện và qua một diễn trình vô cùng phức tạp, các tín hiệu được truyền rộng ra và tạo thành một cái gì lạ lùng vừa phức tạp vừa trừu tượng, chẳng hạn như c|i biết về chính tư duy của tôi hoặc hình ảnh về chính sự hiện hữu của tôi“.

đó l{ phần trình bày của nhà nghiên cứu não ở Boston. Nhưng người bố gi{ đ~ bị ố danh thời trận chiến ba mươi năm trước đ}y của ông cũng không hẳn hoàn toàn sai. Phải chăng nh{

nghiên cứu n~o đ~ thật sự trả lời được câu hỏi: Do đ}u tôi biết tôi l{ ai? để hiểu được não tôi hoạt động như thế n{o, v{ để mô tả được các giác quan và các tế bào thần kinh của tôi đ~ phản chiếu cho tôi hình ảnh về tôi như thế nào, tất nhiên tôi phải suy nghĩ về chính những điều đó. Những diễn tiến này, dù có cụ thể tới đ}u đi nữa, trước sau gì chúng cũng vẫn chỉ là những suy tư v{ quan niệm trong đầu tôi m{ thôi! Như vậy thì câu của Descartes „Tôi tư duy, nên tôi hiện hữu“ vẫn có phần đúng.

Nhưng chúng ta đừng nên hiểu c}u đó theo nghĩa n{y: Suy tư của tôi tạo ra Thực thể của tôi, nghĩa l{

Thực thể của tôi tuỳ thuộc ho{n to{n v{o Tư duy m{ thôi. Hiểu như thế l{ sai. Song đúng ra nên hiểu c}u đó như vầy: chỉ nhờ Tư duy m{ tôi mới có được một quan niệm về Thực thể của tôi.

Như vậy, có hai cánh cửa ho{n to{n kh|c nhau để đi v{o Thực thể của tôi. Tôi có thể bắt đầu với Tư

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

duy của mình và tự hỏi, do đ}u tôi có được những cái biết chắc chắn? đ}y l{ con đường của Descartes v{ qua đó cũng l{ con đường của Triết học tân thời. Phương ph|p tự quan s|t đ~ đưa Triết học tiến xa; nó dẫn Triết học vào một lối quan sát rất phản chiếu, và lối quan s|t n{y đưa đến những khẳng định chủ quan về thế giới và dùng chủ quan để nghiệm chứng chúng. Phương pháp nhận thức khoa học n{y đang đứng trước lối cụt; nó gần như chẳng còn cung cấp cho ta đề tài mới lạ nào nữa. Con đường thứ hai l{ phương ph|p nghiên cứu con người dưới lăng kính kh|ch quan, nghĩa l{ cố loại trừ

mọi cảm nhận cũng như tư duy riêng tư của người quan sát ra khỏi tiến trình nghiên cứu. đ}y l{

phương ph|p của Khoa học tự nhiên ng{y nay. Phương ph|p n{y ít phản chiếu hơn, nhưng hiện đang có được nhiều lãnh vực hấp dẫn khắp nơi. Hai con đường, như vậy, thật khác xa nhau.

Nhiều nhà nghiên cứu n~o coi phương ph|p tìm hiểu Tinh thần của họ l{ con đường độc nhất đúng.

Họ bảo, c|i gì trước đ}y l{ Triết học, thì nay nên để cho Sinh học Thần kinh làm. Nếu muốn biết mình l{ ai, con người cần phải học hiểu bộ não của mình. Khoa nghiên cứu não thay thế những phỏng đo|n xưa nay về cảm gi|c, tư duy v{ h{nh vi của con người bằng một lối nghiên cứu khoa học tự nhiên loại trừ mọi ảo tưởng. Nhưng nhiều nhà nghiên cứu não quên rằng, họ cũng chẳng phải là kẻ nắm giữ sự

thật tuyệt đối. Chính mỗi khoa học tự nhiên cũng l{ một sản phẩm của trí tuệ con người, và rồi trí tuệ

này lại được khoa học dùng những phương tiện của chính mình để nghiên cứu lại nó. Và khả năng nhận thức của trí tuệ con người tuỳ thuộc trực tiếp vào những yêu cầu thích ứng trong quá trình tiến hoá của con người. Não của chúng ta sở dĩ có được như nó đang có, rõ r{ng l{ nhờ nó đ~ vượt qua được những vòng đua tiến hoá. Dù trong rừng hoang hay trong thảo nguyên, nhiệm vụ của nó không bao giờ l{ để tìm kiếm nhận thức hoàn toàn khách quan về thế giới. Vì thế, chẳng lạ gì chuyện nó không có được năng khiếu đặc biệt để làm chuyện đó.

Nếu như í thức con người không được đ{o luyện để tìm kiếm sự khách quan tuyệt đối, thì như đ~ nói, con người chỉ có khả năng nhận ra được những gì mà bộ óc đ~ được hình thành qua quá trình vật lộn tiến hoá cho phép nó nhận ra mà thôi. Mọi nhận định của khoa học tự nhiên đều lệ thuộc vào những điều kiện nhận thức của con người. Nếu các nhận định khoa học này không liên quan gì tới các nhận thức của con người, thì đ~ chẳng có tiến bộ, chẳng có mâu thuẫn hay sửa đổi nào cả trong các khoa học tự nhiên. Cả những tiêu chuẩn trong việc nghiên cứu, như c|c nguyên tắc không mâu thuẫn, có thể lập lại và có giá trị hay hiệu lực, cũng chẳng phải là những tiêu chuẩn độc lập, nhưng chúng chỉ là kết quả của nhận thức con người trong một thời điểm và một hoàn cảnh hiểu biết nhất định. Có những điều các nhà khoa học tự nhiên c|ch đ}y một trăm năm coi l{ bất biến, thì nay chẳng còn bất biến nữa. Liệu một trăm năm sau, những hiểu biết của chúng ta hiện nay lại có rơi v{o ho{n cảnh giống như thế chăng?

Vì vậy, các nhà triết học trước sau vẫn có lí, khi họ dùng c|i Tôi tư duy của mình để khởi đầu việc tìm hiểu từng bước cái thế giới họ đang sống. Nhìn như thế thì Descartes ng{y nay cũng không kém tân tiến hơn Descartes c|ch đ}y bốn trăm năm. Nhưng c|c triết gia dĩ nhiên cũng cần biết rằng, tư duy của họ không thể nằm ngoài não bộ và nó không thể không nhờ tới n~o. N~o suy tư, v{ n~o cũng tạo ra cái Tôi của tôi, c|i Tôi suy tư, nên nó biết nó đang suy tư. Như vậy ở đ}y phải chăng Descartes có lí, khi ông dùng chữ „Tôi“? Lẽ ra ông đ~ phải nói: Rõ ràng, mỗi khi có nghi ngờ, thì có sự Suy nghĩ. V{

như vậy, thay vì c}u „Tôi tư duy, nên tôi hiện hữu“, thì sẽ l{: C|c Suy nghĩ của tôi đang suy nghĩ, mới phải chứ? Nhưng thôi, ta h~y quay lại c|i „Tôi“ vừa l{ con đẻ vừa là mẹ đẻ của Tư duy ở trên để xem mặt mũi nó ra sao.

• Kinh nghiệm của ông Mách. „Tôi“ l{ ai?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Wien

Kinh nghiệm của ông Mách

„Tôi“ là ai?

Những kinh nghiệm có tầm vóc thế kỉ đôi khi lại nằm lọt trong những ghi chú nhỏ cuối trang giấy.

Trường hợp sau đ}y l{ một điển hình. Năm 1855, đang khi dạo chơi ở ngoại ô thành phố Wien (Vienna) ở Áo, cậu sinh viên khoa vật lí mười bảy tuổi Ernst Mach (ta gọi cậu l{ M|ch) có được một kinh nghiệm lạ: „ Vào một ngày hè nắng sáng ngoài trời, thế giới hiện ra cùng với cái Tôi của tôi như

một khối cảm giác liên hệ với nhau, sự liên hệ này mạnh hơn nơi cái Tôi của tôi. Mặc dù về sau này mới hồi tưởng lại cụ thể, nhưng biến cố lúc đó đã hằn nét quyết định trên toàn bộ nhận thức của tôi“. Cảm nhận đó, năm mươi năm sau, đ~ được ghi lại bằng một ghi chú trong cuốn sách của Mách Die Analyse der Empfindungen (Phân tích các cảm nhận); cậu sinh viên lúc đó đ~ không nghĩ rằng, đó l{ một kinh

nghiệm mang tầm vóc thế kỉ.

Ernst Mach sinh năm 1838 (trước Nietzsche s|u năm) tại Chrliche thời đó thuộc đất Áo – Hung và ngày nay thuộc nước Tiệp. Gia đình ông thuộc nhóm cư d}n thiểu số nói tiếng đức.

Cha cậu vừa làm nghề nông vừa l{ nh{ gi|o, nên đ~ dạy chữ cho con mình ở nhà. Vừa học chữ, Mách vừa học nghề thợ mộc. Chỉ tới khi 15 tuổi, cậu mới được bước v{o trường trung học và tốt nghiệp tú tài ở đó không chút khó khăn. Cậu học sinh xuất sắc sau đó ghi tên học toán và khoa học tự nhiên ở

Wien, rồi làm luận án tiến sĩ về điện học. Một năm sau, anh trở th{nh gi|o sư, chuyển từ Graz qua dạy ở Prag, sau đó trở về lại Wien. Khó nói được về sở thích của ông giáo trẻ, có thể nói bất cứ ngành nào ông cũng thích. Ông dạy Vật lí và Toán, Triết học và Tâm lí học. Là nhà vật lí, ông tính toán vận tốc tiếng động, vì thế người đời sau lấy tên ông để gọi vận tốc âm thanh, chẳng hạn họ nói máy bay phản lực bay với tốc độ „Mach 2“.

Mách rất nổi tiếng trong thời gian ở Prag và Wien. Ông thí nghiệm về phi đạn hoả tiễn và về động lực của khí. Qua các thí nghiệm đó, ông không ngớt phê bình khoa Vật lí của Newton và vì thế trở thành người mở đường cho thuyết Tương đối. Albert Einstein thích coi mình là học trò của Mách, mặc dù M|ch chưa dạy ông bao giờ. Về quan điểm chính trị, M|ch l{ người theo thuyết Tự do, càng ngày càng ngã về Dân chủ Xã hội vốn là một đảng thời đó được coi l{ có khuynh hướng cực đoan. Về tín ngưỡng, ông theo thuyết bất khả tri (Agnostik), thích chống đối Giáo hội. Lí thuyết của M|ch đ~ l{m cho các nhà vật lí và triết học quan tâm bận rộn, cậu Lenin viết cả một cuốn sách dày về ông, vì triết lí của M|ch lúc đó trở th{nh phong tr{o sôi động trong giới học thức nước Nga. Tâm lí học Giác quan (Sinnespsychologie) xuất hiện như một môn học mới, và nó ảnh hưởng mạnh trên khoa nghiên cứu động thái ở Hoa-kì. Tuy nhiên, dù l{ người soi sáng gợi í cho rất nhiều khoa học, tên tuổi của ông đ~

mai một rất nhanh sau khi ông qua đời v{o năm 1916. Thế chiến I l{m chao đảo Âu châu tận gốc, và Vật lí học giờ đ}y bước vào một con đường hoàn toàn mới. Năm 1970, cơ quan NASA nhớ tới nhà nghiên cứu phi đạn tiên phong đang bị quên lãng này và lấy tên ông đặt cho một miệng núi lửa trên cung trăng.

C|c tư tưởng triết học của Mách mang tính cực đoan. đối với ông, chỉ có những gì có thể tính toán được hay kinh nghiệm được mới đ|ng kể. Quan điểm n{y đ~ đ|nh đổ một phần lớn mọi Triết học cho tới lúc đó. L{ vì khi ông cho mọi thứ vào lò vật lí để kiểm tra, thì gần như to{n bộ lịch sử triết học đ~

bị ông đ|nh rớt. đặc biệt thuyết Nhị nguyên (Dualismus) của Descartes bị ông chống đối kịch liệt. Lí do l{ vì, đối với Mách, việc cảm nhận của Thể xác và sự nhận thức của Tinh thần cả hai đều xuất Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

phát cùng một chất liệu duy nhất. Cũng như kinh nghiệm trong ngày hè mấy chục năm về trước, ông quy cái Nhị nguyên giữa Tôi và Thế giới vào trong một Nhất nguyên: Tất cả mọi thứ hiện diện trong thiên nhiên đều gồm những thành tố như nhau. Khi chúng xuất hiện trong não, ta gọi chúng là những

„cảm nhận“, những cảm nhận trong óc n{y cũng l{ chuyện bình thường, chẳng có chi đặc biệt cả.

Hệ quả quan trọng nhất từ Thuyết cảm nhận của Mách là việc xoá bỏ c|i Tôi. Hơn hai ng{n năm nay các triết gia thường nói tới c|i „Tôi“, v{ mọi con người bình thường cũng đều xưng „Tôi“, khi họ

muốn nói về mình. Nhưng M|ch phản đối. Ông gặp khó khăn lớn khi tự xưng mình l{ „Tôi“. Như vậy, c|i Tôi n{y l{ gì? Ông cho hay: „ Cái Tôi không phải là một đơn vị bất biến, được xác định và ấn định rõ ràng“. Chẳng có một c|i Tôi n{o trong óc con người ta cả, mà chỉ có một đống

lộn xộn những cảm nhận vốn trao đổi liên tục với các yếu tố của ngoại giới mà thôi. Hoặc như lối nói h{i hước của Mách: Các cảm nhận „dạo mát một mình trong thế giới“. V{ rồi ông đ~ viết vào cuốn sổ

lưu niệm câu nổi tiếng nhất của ông về triết học: „ Cái tôi là thứ không thể cứu chữa được . Phần vì quan điểm này, phần vì lo sợ trước quan điểm này nên đã nẩy sinh ra những nghịch lí thối tha nhất về

bi quan và lạc quan, về tôn giáo và triết học“.

Mách không phải l{ người đầu tiên đưa ra tư tưởng xoá bỏ cái Tôi hoặc ít ra coi cái Tôi là thứ chẳng ra gì. Không phải một nhà vật lí như ông mới có tư tưởng đó, nhưng trước đ}y có một vị luật gia bị

phá sản đồng thời là một l|i buôn thích suy tư đ~ cũng suy nghĩ như thế. đó l{ David Hume người Ái-nhĩ -lan. Ông này viết cuốn Luận Về Bản Tính Con Người năm 1739, khi ông mới 28 tuổi, trong đó Hume cho biết, chẳng tìm đ}u ra c|i Tôi của mình cả. Là vì Tâm hồn và cái Tôi là những thứ không thể kinh nghiệm được. Muốn nhận diện các cảm nhận, khái niệm và cảm giác, chẳng cần gì tới cái Tôi cả. Những thứ này xuất hiện gần như một cách tự nhiên. Như vậy, cái Tôi chẳng hiện thực gì cả, nó chỉ là một quan niệm giống như mọi quan niệm khác. Chỉ một điểm duy nhất có thể vớt vát cái Tôi nơi Hume: Ông quan niệm nó có thể như l{ một thứ „tập hợp của những cảm nhận giác quan“. đ}y quả là một ảo tưởng, nhưng có lẽ là một ảo tưởng cần thiết, nó tạo cho con người có được một cảm giác thoải mái (và không thể không có?), rằng mình có một người kiểm duyệt ngồi trong não bộ.

Cái Tôi chỉ là ảo tưởng, có đúng thế không? Phải chăng mọi người bình thường đều tin rằng, cái Tôi trong đầu chỉ là chuyện bịp bợm? Phải chăng suốt hai ng{n năm qua c|c triết gia t}y phương đ~ b{y ra một c|i gì đó, khi họ đương nhiên bắt đầu với c|i Tôi để lần hồi lúc được lúc không khám phá ra những thứ trong thế giới? Phải chăng c|i Tôi của chúng ta là một thứ đầu m|y, trong đó mọi hành vi tinh thần, tình cảm và í chí của tôi xuất hiện v{ qua đi? đó l{ một thứ ph|o đ{i canh giữ cuộc sống?

Một cuốn phim không bị cắt xén bảo đảm cho tôi, dù phải trải qua bao nhiêu chục năm d}u bể, luôn vẫn có những cảm nhận như nhau? Ai l{ người đang nói chuyện với Bạn lúc n{y đ}y về ông Hume và ông Mách, nếu không phải là cái Tôi của tôi? V{ ai đang đọc những giòng n{y đ}y, nếu không phải là cái Tôi của Bạn?

Vậy, trước hết chúng ta hãy tự giải thoát mình ra khỏi sợi dây thòng lọng của các nhà vật lí bất thường và của các ông luật gia thất nghiệp trên đ}y, để hỏi những chuyên gia trong ngành, chẳng hạn những nhà tâm lí, xem họ quan niệm thế nào về cái Tôi. Các ông bà tâm lí gia nhìn nhau lắc đầu. Rồi một vị trong họ nhỏ nhẹ: „V}ng, như quý vị biết đó, chúng tôi không phủ nhận c|i Tôi, nhưng c|c đồng nghiệp chúng tôi đ~ không đồng í được với nhau về nội dung của cái Tôi. Chúng tôi không thể

coi cái Tôi là một sự kiện chắc chắn, bởi vì, như quý vị cũng đ~ biết, Tâm lí học thuộc khoa học tự

nhiên, và khoa học tự nhiên chỉ coi những gì có thể thấy, nghe hoặc đo được là có thực m{ thôi. Như

thế cái Tôi không thuộc vào diện này. Nếu có cái Tôi, thì hẳn phải có một cái gì diễn dịch ra được từ

nó, v{ như vậy ở đ}y Hume có lí. Vấn đề duy nhất ở đ}y l{: „c|i diễn dịch ra được từ đó“ l{ c|i gì?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Nếu ta coi cái Tôi là những cảm nhận – thì như vậy ta có một cái Tôi- cảm-giác? Nếu coi Tôi là quan điểm, thì ta sẽ có cái Tôi-tư -tưởng? Vì thế, chúng tôi chẳng chắc chắn gì lắm. Thành ra nhiều người trong số đồng nghiệp của tôi tránh dùng khái niệm đó v{ họ thích nói về c|i „Mình“ (Selbst) hơn. Như

vậy „Mình“ l{ một c|i gì như Trung t}m í chí v{ Trung t}m thẩm định. Ở đ}y chúng tôi thích ph}n biệt giữa cái Quan niệm về mình (Selbstkonzept) và cái Cảm nhận về giá trị của mình (Selbstwertgefühl =

Tự hào). Quan niệm về mình cho chúng ta hay, chúng ta nhận định về chính mình như thế n{o. để có thể h{nh động, chúng ta lại phải đưa v{o đ}y hai kh|i niệm nhỏ „I“ v{ „Me“. ‚I’ v{ ‚Me’ chia nhau phần vụ: ‚I’ h{nh động v{ ‚Me’ xét đo|n. V{ Cảm nhận về giá trị của mình là cái biên lai chứng nhận hoàn toàn chủ quan của ‚Me’ trao cho ‚I’. Chúng tôi đ~ quan s|t v{ ghi chép cuộc độc thoại n{y nơi h{ng trăm ng{n người. Nhưng quý vị đừng hỏi chúng tôi l{ ông William James, cha đẻ của những tư tưởng trên, đ~ chứng minh chuyện đó ra sao. Nó đại khái là vậy, may ra có Chúa hay ông Darwin hay một ông b{ n{o đó biết mà thôi“.

đó l{ quan điểm của nh{ t}m lí. Dĩ nhiên đ}y l{ một câu trả lời rất rút gọn, vì Tâm lí học là một ngành rộng với nhiều học thuyết v{ trường ph|i kh|c nhau. Như vậy, Tâm lí học cũng không thể

có được câu trả lời đơn giản và rõ ràng về c|i „Tôi“. Chúng ta chỉ còn cách quay sang thỉnh kế các nhà nghiên cứu não. Trong những năm gần đ}y, họ lớn tiếng đòi cho mình quyền được trả lời. Họ tự coi mình là kẻ hiện nay có thẩm quyền nhất trong vấn đề này. Và câu trả lời của nhiều vị trong họ (không phải là tất cả) như sau: „ Không có cái Tôi. Xưa nay chưa có cái Tôi và tương lai cũng chẳng bao giờ có nó! Chẳng có cái gì nối kết con người từ bên trong cả. David Hume và Ernst Mach hoàn toàn có lí: cái Tôi chỉ là ảo tưởng! “.

Tuy nhiên, để hiểu câu trả lời của họ, trước hết ta phải tự hỏi, cái Tôi phải có hình thù ra sao, để nhà nghiên cứu não chấp nhận v{ nói: „V}ng, đó l{ c|i Tôi!“. Giả như nh{ nghiên cứu n~o tìm ra được một vùng hay một trung t}m trong n~o đóng vai trò điều khiển cái Tôi hay tạo ra cái Tôi, ông hẳn vẫn chưa h{i lòng lắm. Ông sẽ nghiên cứu guồng máy chỉ huy đó v{ nhận ra rằng, trung t}m n{y, cũng như mọi trung tâm trong não, không hoạt động độc lập, nhưng nó liên thuộc với các trung tâm khác.

Và ông tiếp tục tìm hiểu các tế bào thần kinh, tìm hiểu sự chuyển động c|c dòng điện và các phản ứng hoá học, và rồi ông sẽ nói: Cái Tôi chẳng là gì khác ngoài một guồng m|y điện từ và hoá học phức tạp.

Chẳng kh|c n{o như một em bé chặt con búp- bê biết nói của nó ra và thấy một dàn máy chẳng thú vị

gì trong đó.

Quả đ|ng mừng cho chúng ta, vì chẳng có một trung tâm cái Tôi như thế. đ}y l{ một tin rất vui và nó cũng chẳng làm cho ta thất vọng. Ngay từ thế kỉ 19, nh{ cơ thể học danh tiếng Rudolf Virchow đ~ bỡn cợt tuyên bố: „ Tôi đã giải phẩu hàng ngàn xác chết, nhưng chẳng thấy linh hồn ở đâu cả“. Thật may mà không có Hồn hay c|i Tôi, để người ta có thể tháo banh ra và giải thiêng chúng, hay để cho mấy ông bà tu- bíp mổ xẻ và lỡ tay cắt mất chúng!

Nghĩa l{ không có trung t}m c|i Tôi. điều n{y cũng chẳng lạ, là vì ngoài René Descartes với Tuyến tùng quả (Zirbeldrüse) của ông ra, chưa có một triết gia có hạng n{o trong vòng 200 năm trở lại đ}y quả quyết, là có một cái Tôi mang hình hài vật chất nằm trong n~o. đa số trong họ đ~ chẳng x|c định gì cả. Immanuel Kant chẳng hạn, ông này phát biểu rất mập mờ: cái Tôi là một „sự kiện của nội quan“, nó ngược lại „sự kiện của ngoại quan“ l{ th}n x|c. Thế nghĩa l{ gì, thật khó x|c định.

Như thế, Triết học bỏ ngỏ chuyện cái Tôi, theo kiểu: Cái Tôi vẫn có đó, nhưng chúng tôi không b{n về

nó. Chuyện các ông bà nghiên cứu n~o đ~ không tìm thấy c|i Tôi trong n~o, cũng chẳng lạ. Trong thế

giới nghiên cứu của họ, không có một c|i Tôi được khoanh vùng rạch ròi nào trong bộ não cả.

Dù thế, chúng ta vẫn cảm nhận một c|ch n{o đó sự hiện diện liên tục của cái Tôi trong cuộc sống của Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

mình. Phải chăng đấy là một cảm nhận không có thực? Hay đúng l{ có một cảm giác - lúc tỏ lúc mờ -

về cái Tôi? Phải chăng c|i Tôi n{y có liên hệ với toàn bộ khối óc, có khi cả với toàn bộ hệ thần kinh, hay ít nhất với nhiều phần thần kinh chủ đạo? Phải chăng d{n ho{ tấu thần kinh trong óc đ~ tấu thành một bản nhạc – có thể gọi là bản nhạc cái Tôi - , bản nhạc này vốn không có cấu trúc sinh lí, nhưng vẫn nghe được rõ ràng qua tâm thức? Việc mô tả toàn bộ nhạc cụ trong phòng chưa hẳn tạo nên một nhạc khúc. Cũng vậy, sự mổ xẻ mọi cơ cấu trong não bộ của khoa nghiên cứu n~o chưa hẳn tìm được c|i Tôi trong đó. Ta có thề nói như thế được chăng?

Có lẽ đúng như thế, một c|ch n{o đó. Nhưng khoa nghiên cứu não còn có một cách khác nữa để truy tìm cái Tôi: thí nghiệm với những bệnh nhân bất thường, những người mà vì một lí do n{o đó, c|i Tôi của họ hết hoạt động, hay chỉ còn hoạt động một phần hoặc chỉ còn hoạt động với một điều kiện nào đó. Oliver Sacks, nh{ nghiên cứu n~o v{ l{ t}m lí gia người Anh, đ~ có những thí nghiệm với các loại bệnh nh}n như thế trong suốt bốn mươi năm. Chính Sacks l{ một nhân vật rất khó hiểu, là kẻ đ~ tạo ra nhiều giai thoại về mình. Trong tác phẩm Người đàn ông lầm vợ mình với chiếc mũ của mình , ông kể lại chuyện các bệnh nhân và thế giới sống của họ, những người có cái Tôi rối loạn, hay nói như

Sacks, „ Những người du lịch trong những đất nước lạ lùng – những đất nước mà chúng ta hoàn toàn chẳng biết chút gì về chúng“: Một nhà nhạc học bị thương nhẹ ở bán cầu não trái và vì vậy ông bị

chứng vô cảm thị giác. Ông bị „mù t}m hồn“, không còn nhận ra các sự vật được nữa. Mỗi lần ông muốn cầm mũ đội lên đầu, ông chụp ngay mặt bà vợ mình. Một ông gi|o sư }m nhạc âu yếm mơn trớn cột đồng hồ tính tiền chỗ đậu xe, vì ông tưởng đó l{ mấy đứa con của ông; một bà già bị bệnh lậu thần kinh (Neurosyphilis) bỗng nhiên dở chứng thích trai tơ.

Những gì Sacks mô tả hai mươi năm trước đ}y nay được các nhà chuyên môn khám nghiệm kĩ. Nhiều nhà nghiên cứu não, qua những quan s|t n{y, có khuynh hướng cho rằng, không phải chỉ có một cái Tôi, mà có nhiều tình trạng cái Tôi: cái Tôi-thể-xác của tôi giúp tôi biết được cái thân xác mà tôi đang có là của tôi; cái Tôi-định-hướng cho biết, tôi đang ở đ}u; c|i Tôi-phối-cảnh cho biết, tôi l{ t}m điểm của thế giới m{ tôi đang sống; cái Tôi-như-là-chủ-thểcảm-nhận cho hay, những tín hiệu giác quan và các cảm gi|c m{ tôi đang có chính l{ của tôi, chứ không phải của ai khác; cái Tôi-tác-giả và Tôi-kiểm-soát giúp tôi hiểu rõ, chính tôi l{ người chịu trách nhiệm về c|c tư tưởng v{ h{nh động của mình; cái Tôi-tự-thuật giúp tôi luôn ở lại trong cuốn phim cuộc đời mình, để tôi trước sau gì cũng l{ một tôi mà thôi; cái Tôi-tự-giác giúp tôi suy tư về chính mình v{ ho{n th{nh trò chơi t}m lí giữa ‚I’ v{ ‚Me’; c|i Tôi-đạo-đức cuối cùng tạo ra trong tôi cái gọi l{ lương t}m, nó nói cho tôi hay điều gì tốt điều gì xấu.

Bệnh nhân của Oliver Sacks là những người bị rối loạn một hay nhiều tình trạng c|i Tôi đó. Nếu dùng phương ph|p hình ảnh (xem bài Vũ trụ của Tinh thần) để khám nghiệm họ, chúng ta sẽ nhận ra những vùng não bị tổn thương không hoạt động bình thường. Chẳng hạn, cái Tôithể-xác và Tôi-định-hướng có liên quan với sự hoạt động của vùng n~o đỉnh đầu (Partiallappen), Tôi-phối-cảnh có liên

quan với vùng màng tang phải (Temporallappen); Tôi-như-là-chủ-thểcảm-nhận cũng liên quan với vùng màng tang phải, nhưng đồng thời cũng với Amygdala và các trung tâm khác thuộc Hệ Limbic v.v..

Như vậy, có thể nói, có nhiều c|i Tôi. Nhưng đ}y cũng chỉ là một biểu đồ. Là vì biết được mùi vị của các gia vị chưa hẳn l{ đ~ biết được toàn bộ món ăn. Những cái Tôi tình trạng trên đ}y thật ra là những gia vị được xào nấu chung trong não bộ. Có lúc tình trạng này xuất hiện mạnh hơn tình trạng kia. Trong í thức thường ng{y, đ}y l{ một món ăn hỗ lốn trộn lẫn mọi thứ gia vị. Có lúc thứ này xuất hiện trong chốc lát, còn các thứ khác thì vẫn có mặt dài dài. Và cả nguồn gốc các gia vị xem ra cũng rất khác nhau. Có thứ chỉ có thể cảm được m{ thôi, nhưng có thứ lại có thể biết được c|ch n{o đó. Tôi chẳng biết được gì nhiều về Tôi-phối-cảnh, nó được ban tặng cho bất cứ mọi người bình thường Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

n{o, cũng giống như Tôi-thể-xác. Nhưng Tôi-tự-thuật rõ ràng là cái tôi tự tạo cho chính mình, bằng cách tôi viết hoặc thuyết minh. Tôi kể về tôi v{ như vậy kể cho chính tôi và kẻ khác nghe về tôi và đồng thời qua đó vẽ lên con người của mình. Tôi-tự-giác và có lẽ cả Tôi-đạo-đức (không biết cái Tôi này có không, ta sẽ b{n kĩ hơn về nó sau n{y) cũng thế.

Việc khoa nghiên cứu não chia ra nhiều tình trạng c|i Tôi kh|c nhau l{ điều hợp lí, nhưng cũng đừng quá tin v{o chúng, vì đ}y cũng chỉ là những mô hình tạm mà thôi. Dù có tập hợp mọi tình trạng Tôi trên đ}y, thì chúng cũng chẳng tạo cho ta được một tâm trạng chung (cái Tôi chung).

đ}y l{ một trong những điểm khó hiểu của khoa nghiên cứu não: Nhiều nhà thần kinh học không chấp nhận có c|i Tôi, nhưng lại ra công nghiên cứu xem nó hình th{nh như thế nào. Không hiếm khi người ta tạo ra trong phòng thí nghiệm một c|i Tôi, để rồi lại tìm cách bác bỏ nó. Qua đó, họ

mới có thể đưa ra được những nhận định chính xác về sự hình thành của nhân cách – v{ như vậy là của cái Tôi. Hệ Limbic đ~ hình th{nh ngay trong giai đoạn đầu của thai phôi. Sau khi sinh, não bộ bắt đầu tiếp xúc với thế giới bên ngoài và bị đảo lộn một lần nữa toàn bộ. Những cơ cấu trong não thích ứng với ngoại giới, lượng tế bào thần kinh của chúng giảm và các thân tế bào dẫn tín hiệu được khoác áo bao bọc. C|i „Tôi- cảm-giác“ hình th{nh trong giai đoạn từ 18 tới 24 tháng tuổi. đ}y l{ thời gian em bé có thể nhận ra mình khi nhìn vào ảnh chụp. Sau đó, „con người“ x~ hội – pháp lí thành hình: cái Tôi (em bé) í thức mình như l{ một thành viên hoạt động mang ít nhiều trách nhiệm trong xã hội. Một vài khả năng v{ đặc tính đó ph|t triển lên trong não chỉ trong v{ sau khi em bước vào tuổi dậy thì. Tất cả

những mô tả này giải thích sự trưởng thành của nh}n c|ch v{ như vậy chúng đồng thời dính liền với cái Tôi-cảm-giác.

L{ vì ai trong chúng ta cũng tự xưng mình l{ „Tôi“. đa số các nhà chuyên môn cho rằng, khoảng một nửa tiến trình phát triển nhân cách gắn liền với những khả năng bẩm sinh. Khoảng từ 30 tới 40 phần trăm tuỳ thuộc vào những kinh nghiệm và giáo dục trong thời gian từ 0 tới 5 tuổi. Và chỉ có 20 phần trăm do ảnh hưởng về sau của gia đình, học đường v.v..

Như vậy c|i Tôi đ~ bị giải thiêng huyền thoại. Kopernikus đ~ kh|m ph| ra một điều trước đó ho{n to{n chưa ai biết: quả đất quay quanh mặt trời. Từ đ}y, quan niệm cũ coi tr|i đất là rốn của vũ trụ bị

loại. Darwin cũng đưa đến kết quả tương tự, khi ông minh chứng mọi lo{i động vật – kể cả con người

– cũng phát triển từ các gốc động vật sơ đẳng m{ lên. Quan điểm cho rằng, con người là một sản phẩm trực tiếp của Thiên Chúa, từ đ}y bị loại hẳn. Nhưng c|c nh{ nghiên cứu n~o đ~ không nhất thiết chứng minh được một sự kiện gì mới, khi họ muốn xoá bỏ cái Tôi. Quan điểm cũ cho rằng, con người được điều hướng về mặt tinh thần bởi một kiểm soát viên mang tên Tôi, vẫn tiếp tục có giá trị.

Cái Tôi là một cái gì phức tạp; nó có thể được chẻ ra thành nhiều Tôi kh|c nhau, nhưng đồng thời lại là một thực tế chỉ có thể cảm nhận, và khoa học tự nhiên không thể đơn giản phủ nhận được nó. Ai trong chúng ta lại không cảm nhận được mình là một cái Tôi? Nhà xã hội học Niklas Luhmann viết:

„ Con người ta là cá nhân, rất đơn giản vì họ có quyền là một cá nhân. Và như thế là đủ rồi “. Câu này ta cũng có thể áp dụng được cho cái Tôi.

Ernst Mach đ~ có lí, khi viết: „ Cái Tôi không phải là một đơn vị bất biến, được xác định và ấn định rõ ràng“. Trừ ra khi chúng ta tìm được trong não một đơn vị và một giới hạn, hay như nhiều nhà nghiên

cứu n~o hay nói, tìm được một „bộ khung“. Nhưng khi ông bảo rằng, các nhận thức của chúng ta „ dạo mát một mình trong thế giới“, thì điều này chẳng chắc chắn gì cả. Cái Tôi là một người giữ trẻ khá cẩn

thận, v{ thường thì nó ít nhiều tỉnh thức trong ta bằng cách quan s|t ta, đồng cảm với ta. Con người không có một hạt nhân, không có một c|i „Tôi thật sự“, để chúng ta có thể nhận diện cụ thể được nó.

Chúng ta không tìm ra được một cái Tôi có cấu trúc rõ r{ng, để b{y ra trước mắt các triết gia và bảo: Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Nó đ}y n{y! Nhưng thay v{o đó, chúng ta có một cái Tôi lấp lánh màu sắc, đa tầng và nhiều phối cảnh.

Khoa nghiên cứu não không tìm ra cái Tôivật -thể, nhưng nó cho thấy cái Tôi-cảm -nhận là một diễn tiến vô cùng phức tạp trong óc, vô cùng tuyệt vời, khiến ta trước sau vẫn có đủ lí do để ngỡ ngàng về

nó. Còn phải cần nhiều chục năm nữa, để khoa nghiên cứu não có thể tìm hiểu được tới nơi tới chốn các tình trạng của c|i Tôi. M{ cũng chưa chắc là họ đạt được đích. Nếu việc quan sát các tình cảm đơn giản được ví như chuyện bước xuống cung trăng, thì việc đi tìm c|i Tôi ít nhất cũng giống như cuộc du hành tới sao Hoả. Một cuộc du h{nh m{ nay ta chưa thể biết được, mình sẽ gặp những gì trên đường…

• Anh Bốc yêu. Cảm giác là gì?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Omicron Ceti III

Anh Bốc yêu Cảm giác là gì?

Năm 2267. Thời điểm hành tinh 3417,3. Con tàu USS Enterprise đang trên đường thực hiện một sứ

mạng mới. Có nhiều lí do để Omicron Ceti III phải lo lắng. Một tia Berthold mạnh từ vũ trụ đ~ tiêu diệt hết mọi sự sống sinh vật trên hành tinh. Và con tàu Enterprise có lệnh đi tìm những kẻ còn sống sót trên đó. Song chẳng có chút hi vọng nào. Từ ba năm nay Omicron Ceti III ph|t ra phóng xạ, với thời gian phát xạ d{i như thế hẳn chẳng còn gì có thể sống sót. Nhưng khi trưởng tàu Kirk với đội tìm kiếm của ông cho đèn pha rọi xuống mặt hành tinh thì lạ thay mọi sinh vật đều còn sống và rất khoẻ

mạnh. Nhờ một loại phấn thực vật chống phóng xạ lạ lùng n{o đó, con người đ~ sống sót. Phấn này không những l{m gia tăng lực đề kháng của họ, m{ còn l{m thay đổi cả hệ thống giá trị của họ. Hễ ai hít phấn v{o người, người đó tức khắc trở nên hoà hoãn lạ thường và chẳng bao giờ muốn rời khỏi hành tinh của mình nữa. Chốn thần tiên đó cũng đ~ l{m biến đổi ngay cả anh Spock (ta gọi anh là Bốc), một con người của núi lửa vô cảm. Các cảm giác dần dần phong toả đầu óc anh, một đầu óc trước đó chỉ biết suy nghĩ ho{n to{n thuần lí. Anh yêu say một thiếu nữ của hành tinh. Từ một nhà duy lí vô vọng, anh trở thành một tay lãng mạn ngập tràn hi vọng. Toàn bộ phi h{nh đo{n của Enterprise giờ đ}y bị cảm giác khống chế, v{ trưởng tàu Kirk phải một mình chống chọi lại sức quyến

rũ của h{nh tinh đầy tình cảm. Bổn phận bắt họ phải quay lại t{u, nhưng chẳng ai chịu rời hành tinh nữa. Trưởng tàu Kirk biết cách hoá giải hiệu lực của loại phấn kia – bằng c|ch l{m gia tăng lượng kích tố Andrenalin trong cơ thể con người. Ông gài bẩy cho Bốc vào lại trong tàu và ra sức làm cho anh bực bội điên tiết lên. Lượng kích tố Andrenalin trong Bốc tăng mạnh, v{ anh đ~ trở lại con người duy lí như trước. Kirk và Bốc nghĩ ra được một c|ch để triệt giải hiệu lực của loại phấn kia. Họ cho con tàu phóng ra những làn sóng cực mạnh xuống hành tinh, khiến cho đo{n phi h{nh mê mẩn còn lại dưới đó phải giận dữ. Kết quả thành công, cả đo{n hết bị khống chế bởi tình cảm và trở lại thành những con người ho{n to{n duy lí như trước đó.

Câu chuyện ngắn trên đ}y l{ phần đầu của loạt truyện con T{u Không Gian Enterprise v{ đ~ được quay th{nh phim năm 1964. M~i tới năm 1988 nó mới được chiếu trên truyền hình nước đức. Cuốn phim triết lí có tựa đề tiếng Anh là This side of paradise (Bên n{y địa đ{ng), được dịch sang tiếng đức

“Falsche Paradise” (Thiên đường mù). Nhìn vào tựa đề, ta đủ biết cuốn phim mang nội dung triết lí.

đặc biệt nhân vật Bốc đúng l{ mẫu người duy lí lí tưởng của các triết gia từ thời Descartes trở đi.

Baruch Spinoza, Gottlieb Wilhelm Leibniz, George Berkeley, Immanel Kant hoặc Johann Gottlieb Fichte... vị n{o cũng mong muốn con người phải trở nên được như ch{ng Bốc. Với câu chuyện rời bỏ

h{nh tinh trên đ}y, t|c giả cũng muốn dạy cho con người bài học mang tính khai sáng: Các bạn đừng chạy theo các cảm giác; những thứ như ho{ bình, tình yêu, hạnh phúc chẳng qua chỉ là những ảo giác!

Cuộc sống thật gồm sứ mạng và bổn phận, mỗi người phải tỉnh t|o đứng vào vị trí của mình!

Nhưng nhìn kĩ, có thể có mẫu người núi lửa như anh Bốc không? Khác với người hành tinh, con người núi lửa mặt lạnh như tiền v{ người đó cũng không thể bị tình cảm quật ng~. Nhưng trong anh Bốc chắc chắn phải có sẵn những cơ sở của tình cảm rồi. Phải có chúng sẵn trong người thì khi hít phải phấn, phấn mới làm bật dậy những cảm gi|c nơi anh lên chứ. Nhưng trong c|c tập Enterprise tiếp theo, Bốc luôn tỏ ra là một người đầy cảm giác. Tình trạng cảm giác nổi bật nơi anh l{ cảm giác bổn phận và cảm giác trách nhiệm. Anh tỏ ra trung th{nh v{ hay giúp đỡ, v{ để có thể cân nhắc được những tình trạng xung đột, anh phải biết c|i gì „tốt” hơn, trong trường hợp có sự hồ nghi khi phải chọn lựa. Anh phải cân nhắc giữa mạng người với những cơ nguy có thể xẩy ra, giữa các mệnh lệnh và số mạng. Tất cả những cân nhắc đó đều diễn ra trên nền tảng các giá trị. Và các giá trị đạo đức thì chẳng bao giờ là vô cảm (ta sẽ trở lại vấn đế này sau). Nói cách khác: Có lẽ điệu bộ v{ th|i độ nơi Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

gương mặt của Bốc làm anh xem ra khác

người, nhưng anh vốn là một người bình thường như bạn v{ tôi. V{, cũng như hậu í của tác giả câu chuyện, nhân vật Bốc trong phim đ~ chứng minh điều n{y: đ~ l{ người hay là một thực thể giống con người, không ai có thể hoàn toàn vô cảm được.

Lí do dễ hiểu: Không có sự mâu thuẫn giữa cảm giác và lí trí! Chúng không chống nhau, nhưng cùng đồng hành bên nhau trong mọi h{nh động của ta. Chúng l{ đôi bạn những khi ta làm việc đầu óc, có lúc nhịp nh{ng m{ cũng có lúc s|t phạt nhau, song nói chung, chẳng bao giờ có thể rời nhau. Trước những tình huống không chắc chắn, cảm gi|c thường lấn át lí trí. Lí trí sẽ gặp khó khăn nếu vắng cảm giác, là vì cảm gi|c thường chỉ hướng cho lí trí đi theo. Thiếu lực đẩy của tình cảm, lí trí sẽ tê liệt. Và nếu không có cảm giác bổn phận, anh Bốc đ~ không có được những suy nghĩ chiến lược.

Không thể thiếu cảm gi|c được, vì chúng là chất keo giữ chúng ta lại với nhau. Chúng cũng không phải là những thứ gì mang bản chất có hại, khó chịu, man sơ hay xốc nổi như nhiều triết gia và nhiều nhà khoa học khác muốn g|n cho chúng. Dĩ nhiên cảm giác có thể đưa người ta „lên m}y“. Qu| đa cảm có thể gây cản trở tư duy. Khi tôi cảm thấy bị tấn công qu| đỗi, đầu óc tôi rối tung, thường chẳng nghĩ ra được những luận chứng đối phó; chỉ sau khi lấy lại được bình tĩnh, những lí lẽ cần thiết mới nẩy ra trong đầu, nhưng lúc đó tôi đ}u cần tới chúng nữa. Khi tình yêu theo tôi vào lớp học, lúc đó đầu óc tôi khó mà tiếp thu chữ nghĩa. M{ cho dù ta vẫn thường ước ao có được một đầu óc sáng suốt trong mọi chuyện, thì một cuộc sống thiếu cảm giác sẽ là một thảm họa. Cuộc sống dù có bị „bốc đồng“ bởi niềm vui, bị „đè nghẹt“ bởi giận dữ hay „ngất ngư“ bởi ghen tương, thì nó dù sao vẫn đẹp hơn một cuộc sống vắng ngắt những thứ đó. L{ vì, nếu thiếu tình cảm, con người ta sẽ trở nên vô cùng ngớ ngẩn. Nếu vô cảm, con người sẽ là những thực thể thiếu sót ghê gớm. Họ hoàn toàn bất lực trong h{nh động và chẳng biết phải nghĩ như thế nào nữa. Các tế bào não của họ bị lấy mất guồng máy khởi động, chẳng còn xăng dầu để chạy. Ngay cả cái quyết định muốn được hoàn toàn sáng suốt và không chạy theo tình cảm cũng l{ một quyết định của cảm giác. Luôn luôn có bóng tình cảm trong c|c suy nghĩ. Nhờ đó, ta mới có những sáng kiến hay, những tư tưởng khó chịu, những nhận định chán ngắt, những suy tư lạ đời, những í tưởng lãng mạn và những quan niệm thực tế…

Nhưng cảm giác là gì? Chúng từ đ}u tới? Sẽ đi về đ}u? V{ lúc n{y đ}y chúng đang l{m gì? Từ cổ thời, các triết gia vốn mệt đầu mệt óc vì những câu hỏi đó, dù phải công nhận rằng, cảm giác chẳng phải là đề t{i ưa chuộng của họ. Quả thật khó m{ dùng suy tư để tìm hiểu cảm giác. Thế nên, nhiều triết gia đ~ h{nh động theo nguyên tắc, những gì lọt khỏi lưới lí trí thì chẳng đ|ng quan t}m hoặc chẳng ra gì cả.

Dù vậy, cảm gi|c đ~ được người Hi - lạp và Rô-ma cổ quan tâm. Họ gọi Cảm giác là pathos và passio, với nghĩa gần như đam mê, đau khổ (Leidenschaft). Từ „tình cảm“ (Emotion) xem ra trung ho{ hơn, nhưng nó xuất phát từ chữ La- tinh movere – lay động – như thế nó cho thấy Cảm giác là những gì l{m „lay động“ con người. Từ „Gefühl“ (cảm giác, tiếng đức) mới xuất hiện trong thế kỉ 17, được dùng để dịch từ Pháp sentiment (tình cảm). Trong tiếng Ph|p, người ta dùng sentiment để chỉ những cảm nhận phức tạp, và sensation để chỉ những kích động đơn giản.

Như vậy Cảm gi|c trước hết là những kích thích thân xác. Và chúng là thứ vô cùng cần thiết. Trong trạng huống căng thẳng tột cùng, các tình cảm là lẽ sống còn của ta, chẳng hạn như cảm giác Sợ. Phản xạ chạy trốn l{ đặc tính không thể thiếu được của c|c lo{i động vật có vú bình thường, nó là thứ đ~

sống sót qua quá trình tiến hoá. Cả những tình cảm cũ v{ hơi mới cũng có tầm quan trọng cho sự

phát triển lo{i người. Tất cả chúng đều phục vụ cho sự sống còn cũng như việc thích ứng với môi sinh và thích ứng với các thành viên khác của nhóm. Hãy thử tưởng tượng một người không có Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

một trong những cảm giác nền tảng. Ai không sợ, kẻ đó có nhiều cơ nguy chết sớm. Ai không biết kinh tởm, kẻ đó dễ bị ngộ độc hoặc dễ bị lây bệnh. Ai không có thiện cảm, kẻ đó tự tách lìa khỏi cộng đo{n. Ai thiếu tình thương xót, kẻ đó nhìn người kh|c đầy ngờ vực và xa lạ.

C|c đam mê, bản năng, phản xạ và cảm xúc, như vậy, có một í nghĩa sinh vật quan trọng. Chúng giúp con người cá nhân sống còn và là chất keo nối kết nhóm viên. Dù đó l{ cảm gi|c đói, nhu cầu ngủ nghỉ

và cần hơi ấm, dù đó l{ chạy trốn, tấn công hay tình dục – tất cả những cảm gi|c sơ đẳng đó luôn có hai khía cạnh. Hoặc là tôi muốn vươn tới một cái gì, hay là tôi cố tránh một c|i gì. Nhưng không phải chỉ có giá trị cho phần bề ngoài mà thôi. Một mặt, các tình cảm giúp tôi có những phản ứng thích hợp với những kích thích ngoại giới, và mặt kh|c, chúng giúp tôi điều hoà tình trạng nội tâm. Khi tình cảm quá cạn kiệt, thì hầu như luôn bao giờ cũng có một chuyển động ngược lại để tái cân bằng kho tình cảm trong ta. Chẳng ai có thể giận dữ hay ham muốn tình dục suốt cả tuần lễ, ngay cả nỗi phiền muộn hay thất tình, dù lớn mấy, sau đôi ba th|ng cũng sẽ nguôi ngoai.

Nhiều người khó chịu, vì mình không thể tạo ra hay ngăn chặn được cảm gi|c như í muốn. Nhiều kẻ

lạnh lùng vô cảm mong được trở nên tự nhiên và nhiệt tình hơn. Nhiều người đa cảm thì lại mong giữ

được đầu óc tỉnh táo. Khó kiểm so|t được cảm giác. Trái lại có thể nói, chúng ta luôn bị cảm giác kiểm soát. Chúng ta hiếm khi dùng óc n~o như một phương tiện để suy nghĩ, m{ ngược lại, chính chúng ta là một trạng thái óc não. Có thể nói: Trong một nghĩa n{o đó, chúng ta là các cảm giác của chúng ta.

Nhưng trong í nghĩa n{o?

Các triết gia hầu như chẳng trả lời được câu hỏi này. Vì thế, chẳng ngạc nhiên, khi trong những năm gần đ}y khoa nghiên cứu n~o đ~ nhảy v{o địa hạt này. Từ khi m|y đo n~o v{ m{n ảnh vi tính cho ta thấy v{ theo dõi được các tình trạng kích thích trong não, việc nghiên cứu não trở th{nh đề t{i ăn khách của các nhà sinh học thần kinh. Và họ dần phân biệt ra hai thứ: Tình cảm và Cảm gi|c, cũng giống như người Pháp phân biệt giữa sensation và sentiment . Các nhà não học cắt nghĩa Tình cảm là một t|c động chung phức tạp của các phản ứng hoá học và thần kinh. Chúng tạo ra những khuôn mẫu nhất định và những khuôn mẫu này của người và thú xem ra chẳng khác nhau gì mấy. Tình cảm xem ra là những diễn tiến rập khuôn và tự động. Cảm giác trái lại là chuyện còn phức tạp hơn, trong đó luôn có một phần í thức đi kèm. Chẳng hạn, người ta có thể dấu hay che đậy Cảm giác. Còn Tình cảm thì khó mà dấu được, vì chúng ta không kiểm so|t được chúng. Cảm giác là một pha trộn giữa tình cảm và quan niệm. Chúng là những gì rất riêng tư v{ gần như diễn ra trong không gian nội tại cá nh}n. Chúng ta có chung c|i đói v{ c|c phản xạ chạy trốn với thằn lằn, chim kh|ch v{ dơi, nhưng không có cùng nỗi đau vì tình, nỗi nhớ nhà và sầu muộn như chúng.

Rất l}u trước các nhà nghiên cứu não, trong nửa sau thế kỉ 19, khoa Tâm lí học, lúc đó mới hình th{nh, đ~ quan t}m tới Cảm giác – những thứ bị các triết gia coi thường – v{ đ~ nghiên cứu chúng một cách có hệ thống. Và Tâm lí học đ~ l{m điều mà các nhà tâm lí rất thích làm: lập nên những danh mục! Trọng tâm vấn đề ở đ}y l{, có những loại Tình cảm nào và gồm tất cả bao nhiêu thứ? Là vì Tình cảm rõ ràng là một mẫu phản ứng bất biến m{ con người trong bất cứ nền văn ho| n{o cũng có như

nhau. Nhưng số lượng Tình cảm, lạ thay, chẳng nhiều gì, vì người ta hầu như đ~ chẳng tạo ra hay kh|m ph| ra được thêm những Tình cảm mới.

Dù vậy, c|c nh{ t}m lí cũng không đồng í được với nhau. Cuối thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20, Wilhelm Wundt nhận ra ba cặp Tình cảm chính: (Lạc) Thú – Ch|n, Kích động – Ngượng ngùng, Căng thẳng – Giải toả.

Nhưng vấn đề là các cặp đó có ho{n toàn biệt lập với nhau không. Ta có thể phân biệt giữa Thú và Kích động được không? Hay là chúng song hành bên nhau? Các nhà tâm lí về sau bỏ quan niệm trên đ}y v{ lập nên một danh s|ch „Tình cảm nền tảng“ gồm 12 thứ: Vui - Buồn - Giận – Lo - Tởm - Biết ơn

- Mắc cở - Yêu - Kiêu - Thương (xót) – Hận (thù) - Hoảng. Những năm gần đ}y, nh{

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nhân học v{ t}m lí người Hoa-kì Paul Ekman thuộc đại học California ở San Francisco đưa ra một bảng gồm 15 Tình cảm. Ông thêm: Khinh - Hài lòng – Thoải mái – Xấu hổ, nhưng đồng thời bỏ đi „Buồn“, vì tình cảm này quá phức tạp. Ta có thể tiếp tục trò chơi lập bảng n{y, nhưng cũng đừng nên quan trọng hoá chúng. Là vì tất cả những tình cảm đó đều đ~ bị

diễn dịch qua ngôn ngữ của chúng ta. Mỗi ngôn ngữ có một lối diễn tả riêng; như vậy mỗi dân tộc có thể lập nên một danh sách riêng, dù tất cả họ đều bị chi phối bởi những tình cảm nền tảng như ông Ekman.

Các nhà nghiên cứu n~o cũng gặp trở ngại trong vấn đề phiên dịch đó, khi họ muốn ám chỉ hay mô tả

các tình cảm và cảm gi|c. Nhưng họ có một lợi điểm kh|c, đó l{ tìm ra được các hoá chất tạo ra tình cảm của chúng ta. Quan trọng nhất ở đ}y l{ những Chất đưa tin, nghĩa l{ những chất chuyển tiếp thông tin từ tế bào thần kinh này qua tế bào thần kinh kh|c. Trong trường hợp Tình cảm, thì đ}y l{

những chất tạo ra kích thích, đặc biệt như Acetylcholin, Dopamin, Serotonin và Noradrenalin.

Tất cả những chất đó có những khả năng lạ lùng, và cả những khả năng có thể có khác nữa, nhưng chưa được khám phá. Acetylcholin t|c động như một thứ lực sĩ v{ nh{ huấn luyện. Nó chuyển kích thích giữa thần kinh và các bắp thịt v{ khích động tuyến mồ hôi, chẳng hạn. Nó có thể làm nhiều công tác khác nữa. Nó có liên hệ trong các quá trình học tập, v{ như vậy có liên quan trực tiếp với bệnh Alzheimer (bệnh mất trí nhớ), nơi bệnh nh}n Alzheimer lượng Acetylcholin giảm rất nhiều. Dopamin l{ tay x|ch động và hoạt náo. Chất này có vai trò quan trọng trong việc xuất huyết, và ngoài ra nó điều ho{ lượng các chất kích tố trong người. Có thể dùng nó để tăng huyết áp. Và vì có liên quan với các chất kích tố, Dopamin liên hệ chặt chẽ với các chứng bệnh tâm thần và các chứng rối loạn khác; vì thế, người ta cho rằng, lượng Dopamin quá cao sẽ gây ra chứng loạn thần kinh (Schizophrenie).

Serotonin là một nhà ngoại giao và tay môi giới. Nó t|c động trong hệ tuần hoàn của m|u v{ điều hoà huyết áp. Trong phổi và thận, nó làm cho huyết quản nhỏ lại, trái lại nó làm nở lớn các mạch máu trong c|c cơ bắp của thân thể. Ngo{i ra nó còn điều hoà nhịp ngủ - thức và tạo cân bằng lúc bị căng thẳng tinh thần (Stress). Khi lượng Serotonin mất c}n đối, nó dẫn tới những hậu quả tốt và không mấy tốt. Người ta tin rằng, khi yêu đương, lượng Serotonin nơi hai tình nh}n tăng, sự gia tăng n{y đưa tới cảm giác dễ chịu và hài lòng. Trái lại, việc giảm lượng Serotonin gây ra chứng nhức đầu kinh niên (Migräne), chẳng hạn. Noradrenalin l{ anh đua xe v{ chuyên viên tăng tốc. Chất n{y t|c động chủ yếu trong các mạch m|u v{, cũng như Dopamin, l{m tăng huyết áp. Trong i khoa cấp cứu, người ta dùng nó để chống xốc v{ đẩy nhanh nhịp chu chuyển m|u nơi những bệnh nhân bị tê liệt vì ngộ

độc.

Tất cả bốn chất đưa tin trên hiện diện nhiều nơi Hệ Limbic, dĩ nhiên công dụng của chúng không chỉ

hạn chế trong Hệ n{y m{ thôi. Ba cơ quan lớn của Hệ này là Zentrale Höhlengrau (động xám trung tâm), Hypothalamus (Não thùy) và Amygdala (Hạnh nh}n), đó l{ những trung t}m điều khiển các tình cảm bẩm sinh v{ c|c động th|i con người. động xám trung tâm, chẳng hạn, kiểm soát các khía cạnh hoạt động tính dục, tính hung hăng, phản ứng chống cự cũng như cảm gi|c đói. Một mình nó là tác giả của những tiếng kêu la đau đớn, những tiếng rên rỉ và than thở. Não thuỳ cũng có tr|ch nhiệm điều chế việc ăn uống, sinh hoạt tình dục, tính hung hăng v{ phản ứng chống cự. Ngo{i ra nó còn điều hoà nhịp ngủ thức và hệ tuần hoàn. Một nét đặc biệt nổi bật liên quan tới sinh hoạt tình dục là tâm của Não thuỳ - có tên là Nucleus praeopticus medialis - nơi đ{n ông ph|t triển hơn nơi đ{n b{, đó l{

một trong những điểm cơ thể khác biệt hiếm hoi giữa hai phái. Tâm não này giữ vai trò quan trọng cả

trên tính hung hăng lẫn sinh hoạt tình dục, vốn là hai hoạt động thường đi đôi với nhau. Hạnh nhân, một cơ quan rất bé, có nhiệm vụ điều ho{ lượng cảm giác. Hiện nay nó l{ đối tượng được rất nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu, nhưng dù vậy, nó vẫn còn là một bí ẩn. Nơi đ}y Noradrenalin v{ Serotonin tích tụ nhiều, đặc biệt Acetylcholin với lượng rất lớn. Tâm Hạnh nhân là Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nơi xuất phát của tình cảm sợ và khiếp h~i. V{ người ta cũng biết, Amygdala có giữ vai trò trong việc học tập, nhất là trong việc l{m sao để các tình cảm học hỏi thêm được c|i gì đó. Tình cảm có khả năng tập thành: Gặp lần đầu thì giật mình ngạc nhiên, nhưng những lần gặp sau thì chẳng ngạc nhiên gì nữa.

Tất cả mọi cảm giác của chúng ta, kể cả sự suy nghĩ v{ h{nh động của ta, đều hình thành với sự trợ

giúp của các chất tín hiệu hoá học. Các chất hóa học thần kinh quyết định phẩm chất của mọi cảm giác lẫn kích thích v{ điều khiển chúng. Bảo rằng, anh Bốc được đưa trở lại vào Omicron Ceti III, rồi nhờ Adrenalin mà thoát ra khỏi được cơn say tình cảm do Endorphin và Serotonin tạo ra, thì điều này có thể đ|ng tin. Như vậy, Bốc phải là một người như bao người bình thường kh|c, nghĩa l{ trong anh cũng có sẵn một cơ cấu nền tảng hoá học thần kinh như những kẻ khác. V{ như vậy thì cơ cấu n{y đương nhiên cũng t|c động lên các hoạt động cấp cao trong não bộ, nghĩa l{ t|c động trên sự suy nghĩ của anh - trừ ra trường hợp trong những người núi lửa như anh được gài sẵn một thiết bị ngăn chận Dopamin v{ Noradrenalin. Nhưng đ}y l{ điều khó tin, vì như vậy thì thiết bị sẽ biến Bốc và nhóm đồng hành của anh thành ra những con người nhu nhược, đờ đẫn và trôi dạt vô hướng.

Như vậy l{ ta đ~ rõ về Cảm giác và Tình cảm? Không, vẫn chẳng rõ gì lắm. Chỉ có nhà nghiên cứu não nào quá ng}y thơ mới dám mạnh miệng trả lời: Cảm giác và Tình cảm l{ như vậy đó! Thật ra, khoa nghiên cứu não chỉ mới giải thích được văn phạm của Cảm giác, chứ chưa trình b{y được âm thanh và tính chất đa nghĩa của ngôn ngữ được phát ra. Dù vai trò của các phân tử có nhiệm vụ đốc thúc như Dopamin, có vai trò trung ho{ như Serotonin (phân tử Bốc) và tạo kích thích như Noradrenali n có quan trọng và cần thiết đến thế n{o đi nữa, thì chúng cũng mới chỉ là những kẻ đưa tin từ tế bào thần kinh n{y đến tế bào thần kinh khác, từ trung tâm này tới trung tâm khác, chứ chúng không phải chính là kẻ tạo ra tin. Khi tới nơi người nhận, chúng chỉ tạo ra những phản ứng n{o đó. Chúng kìm h~m, thúc đẩy, l{m gia tăng hoặc ngăn cản. Nói tóm lại: những kẻ đưa tin chỉ làm nhiệm vụ chuyển í nghĩa v{ bạch ho| í nghĩa cho người nhận – nhưng chính chúng không tự mình suy nghĩ.

Một cảm gi|c ho{n to{n đầy đủ, trái lại, được tạo nên bởi một kết hợp hoạt động tế vi v{ đa diện của nhiều nhân tố, gồm: Một số vùng hay trung tâm não nhất định, khả năng chuyển tin và trả lời của tế

bào thần kinh, những chất trung gian đưa tin, những nối kết phức tạp với c|c cơ cấu n~o kh|c v{ dĩ

nhiên cả những kích thích của ngoại giới được giác quan chuyền vào não. Tại sao cùng nghe một bản nhạc, người này cảm thấy thú vị, người kia cảm thấy bực bội? Tại sao người này mê sò huyết, người khác lại lợm mửa khi ngửi thấy chúng? Tại sao một lúc n{o đó ta lại đ}m ra ghét người m{ ta nghĩ l{

mình thương? Có thể giải thích dễ dàng Cảm giác về mặt hoá học, nhưng việc tạo thành, xuất hiện và biến đi của chúng thì lại là chuyện không dễ hiểu tí nào. Không ít nhà nghiên cứu n~o đôi khi ước rằng, giá mà vấn đề đơn giản hơn thì hay biết mấy! điều n{y cũng có nghĩa: gi| m{ con người ta giống người núi lửa hơn thì hay biết mấy! Ông Pille, b|c sĩ trong đo{n Enterprise, có thể nói là vị đại diện h{ng đầu của nhóm nhà nghiên cứu trên đ}y. Pille tỏ ra hết sức ngạc nhiên khi nghe Bốc - lúc n{y đ~

bị phấn cây làm cho bốc đồng tình cảm - nói trong hệ thống liên lạc của Enterprise: Pille: Nghe ra chẳng phải Bốc tí nào.

Kirk: Thì ông đ~ nói, ông sẽ thích Bốc hơn, nếu như anh ta người hơn, tình cảm hơn m{. Pille: điều đó tôi có nói bao giờ đ}u!

Nếu đúng Cảm giác, chứ không phải con cái núi lửa (lí trí), là chất keo nối kết con người lại với nhau, thì phải chăng Cảm gi|c cũng l{ yếu tố quyết định trên mọi vấn đề quan trọng trong cuộc đời? Như

vậy, chính Vô thức, chứ không phải Í thức, làm chủ cuộc sống của ta? Thế Vô thức là cái quái gì?

• Vắng chủ nhà. Vô thức là gì?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Wien

Vắng chủ nhà. Vô thức là gì?

Ông ta là một con người khó chơi, ông hút |- phiện, bỏ bê con cái, có một quan niệm kinh sợ về phụ

nữ, không chấp nhận sự phản đối của ai cả, và các nghiên cứu khoa học của ông về sau xem ra có thể

áp dụng trong mọi lãnh vực, chỉ mỗi việc là chúng không thể kiểm chứng được bằng khoa học. Dù vậy, ông là một người nổi tiếng, là một trong những nh{ suy tư ảnh hưởng nhất trong mọi thời.

Sigismund Schlomo Freud sinh năm 1856 tại Freiberg (Pribram) địa hạt Böhmen, trước đ}y vùng này thuộc Áo, nay thuộc Tiệp. Cha ông là một nhà buôn bông sợi, người Do- th|i, đ~ sập nghiệp sau khi sinh ông. Sigismund là anh cả trong tám anh em, lớn lên trong một gia cảnh tương đối nghèo, nhiều khó khăn. Thoạt tiên, gia đình ông dời về Leipzig (đức), không l}u sau đó chuyển sang Wien (Áo). Anh cả l{ con cưng của bà mẹ, học hành rất giỏi. Cậu đậu tú tài hạng ưu. Mùa thu 1873 cậu ghi danh học I khoa ở đại học Wien. Freud nghiên cứu hạ nang (ngọc hoàn) của lo{i lươn nước ngọt, sau đó chuyển sang Viện cơ thể học thuộc đại học Wien, và cậu viết luận án tiến sĩ ở đ}y với đề t{i „Tìm hiểu về tủy sống của các loài cá hạ đẳng“. Nhưng ho{n cảnh t{i ch|nh khó khăn đ~ không cho phép cậu ở lại l}u trong đại học. Cậu miễn cưỡng tìm một việc làm trong Bệnh viện Tổng quát ở Wien và ở

lại đó ba năm. Ở đ}y, với vai trò b|c sĩ phụ tá cho nhà não học nổi tiếng Theodor Meynert, Freud tiếp tục nghiên cứu về óc c|, đặc biệt óc của loài cá chín mắt (Neunauge). Trong thời gian đó, Freud bắt đầu tự mình thí nghiệm về á-phiện (Kokain), vì ông cho rằng, á - phiện có thể dùng để trị chứng rối loạn thần kinh. Vì muốn nổi tiếng sớm, nhà khoa học trẻ đầy cao vọng n{y đ~ cho phổ biến năm luận văn về á-phiện, nhưng không th{nh công. Trong c|c b{i viết từ đ}y được kí với tên Sigmund, ông cố

tình chẳng đ| động gì tới chuyện thất bại trong việc dùng a - phiến để chữa cho một người bạn nghiện mọc-phin. Năm 1885, lòng đầy tự tin, Freud làm một cuộc du khảo tới Paris. Trong một l| thư, ông viết: „Ôi chao đẹp quá. Tôi sẽ trở lại Wien với một mũ h{o quang rất, rất lớn, và tôi sẽ chữa được hết mọi thứ bệnh thần kinh bất trị“. Tại Paris, Freud gặp Jean-Marie Charcot, vốn được gọi là

„Napoleon của những người rối loạn tinh thần“, lúc đó l{ con chim đầu đ{n trong lĩnh vực bệnh thần kinh. Charcot đ~ mở mắt cho Freud, khi ông chỉ cho Freud biết rằng, căn nguyên của nhiều chứng rối loạn thần kinh có nguồn gốc tâm lí, chứ không phải luôn luôn xuất phát từ nguồn gốc sinh lí. Charcot cũng dạy cho Freud nghệ thuật thôi miên v{ phương ph|p đặt câu hỏi gợi í. Sau khi trở lại Wien, Freud mở phòng mạch chữa trị thần kinh ở đường Rathausgasse. đồng thời, ông l{m trưởng phòng thần kinh của Viện nhi đồng tại đ}y. Ông cưới Martha Bernays, con gái của một gia đình gi|o trưởng do-thái (Rabbin) học thức uy tín, v{ hai người có được s|u đứa con. Nhưng Freud không phải là một người cha gia đình có tình với con cái, trái lại, con c|i thường khó gần gũi được với ông. Những năm đầu thập niên 90’, vị b|c sĩ trẻ 35 tuổi lại quay về nghiên cứu não. Ông viết một luận văn về những rối loạn ngôn ngữ do hậu quả của các bệnh n~o, trong đó nói đến viễn ảnh vô cùng to lớn của nghành nghiên cứu não trong việc giải mật bộ máy tinh thần. Nhưng t|c phẩm Entwurf einer Psychologie (Phác thảo về một môn Tâm lí học, 1895), trong đó ông thử giải thích „bộ máy tâm thần“ bằng thuyết thần kinh mới toanh của Cajals, chẳng ai đọc.

Freud có cao vọng chữa lành các bệnh thần kinh và các rối loạn tâm thần kh|c, nhưng khoa nghiên cứu não thời đó chưa tiến được xa. C|c quan điểm mới của Cajals về sự hoạt động cũng như t|c động phối hợp của thần kinh não quá trừu tượng và tổng quát. Cajals mổ n~o người chết ở Madrid để lập nên „T}m lí học hữu lí“ của mình. Freud trái lại đi theo con đường khác. Ông thí nghiệm với người sống, đưa con bệnh lên giường bệnh để tìm hiểu não họ, và từ đó lập ra một khoa học mới: Phân tâm học. Năm 1889, Freud tới thăm Hippolyte Bernheim ở Nancy (Ph|p), ông n{y đang thử dùng cái gọi

là phỏng vấn gợi í hậu thôi miên với các con bệnh của mình. Từ đó, Freud rút ra kết luận, hẳn phải Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

có một Vô thức, và Vô thức này là nguyên nhân của đa số hành vi của con người.

„Vô thức“ không phải là một khái niệm mới lạ. Năm 1869, triết gia trẻ Edouard von Hartmann đ~ viết Triết học Vô thức, một cuốn s|ch chưa được chín mùi và mang nhiều ảnh hưởng của Schoppenhauer (xem bài Tôi có thể muốn điều tôi muốn không? ). đó l{ một tác phẩm bán rất chạy, nó xào xáo chung nhiều yếu tố lại với nhau, những yếu tố mà các triết gia duy vật từ giữa thế kỉ 19 không hài lòng về

triết học Kant, Fichte v{ Hegel. Nietzsche, người cũng đứng từ quan điểm như thế để phê bình c|c đối thủ tương tự, đ~ lồng lộn lên, đặc biệt ông giận dữ vì Hartmann l{ tay mơ m{ lại th{nh công hơn chính ông. Nhưng Hartmann cũng không phải l{ người kh|m ph| ra „Vô thức“. B|c sĩ v{ nh{ nghiên cứu thiên nhiên Carl Gustav Carus, một người bạn của Goethe, năm 1846 đ~ nói tới „điều vô thức“ v{

„Vô thức“ rồi trong tác phẩm của ông Psyche. Zur Entwicklungsgeschichte der Seele (Tâm thần. Về lịch sử phát triển của tâm hồn), trong đó ông coi Vô thức là vùng khai sinh ra những kích thích tâm thần nguyên thuỷ nhất.

Cái làm cho Freud khác với những người đi trước, là ông nghiên cứu Vô thức một cách có hệ thống.

Ông phỏng định được Vô thức này nằm ở đ}u: nơi c|c trung t}m của hạ não (subcorticale Zentren) và cuống não (Hirnstamm). Qua việc mổ xẻ n~o, sư phụ Meynert của Freud cũng chỉ biết được tới đó.

Nhưng khoa nghiên cứu não của thập niên 90’ thế kỉ 19 chưa giúp được gì nhiều cho việc khám phá Vô thức. Năm 1891 Freud đời về địa chỉ Berggasse 19 và ở lại và làm việc tại đó trong suốt 47 năm.

Lần đầu tiên ông nói tới „Ph}n t}m“ v{o năm 1896. Ông lấy lại khái niệm này trong tài liệu „Phương pháp khảo cứu tinh tế“ của người bạn đồng nghiệp Josef Breuer, người đ~ dùng nó để khuyến khích con bệnh Bertha Pappenheim nói ra những chấn thương tinh thần của bà. Cả Freud sau đó cũng chữa trị những con bệnh, đặc biệt phái nữ, bị chấn thương tinh thần do bạo lực tình dục gây ra, ông tìm cách gợi cho họ nói ra những kinh nghiệm gặp phải. đối với phái nam, ông tìm hiểu th|i độ tình dục thủa thiếu thời của người bệnh đối với mẹ mình, điều được ông gọi l{ „mặc cảm Ödipus“. Về sau, dựa trên những kinh nghiệm này và các nền tảng kh|c, ông khai sinh ra „Thuyết bản năng“, một thuyết hàm chứa nhiều hồ nghi và những phát biểu chung chung của nó ngày nay chẳng còn giá trị gì. Từ

1899 tới 1905 Freud viết bốn cuốn sách về sức mạnh của Vô thức: về giấc mơ, về những hành vi sai sót trong cuộc sống hàng ngày, về chuyện tiếu lâm và về tính dục; mấy cuốn này sẽ làm ông nổi tiếng.

Năm 1902, trở th{nh gi|o sư thỉnh giảng đại học Wien, ông lập ra Hội Tâm Lí Ngày Thứ Tư, tiền thân của Hội Phân Tâm Wien sau này.

Mặc dù đa số sách ông tạo ra nhiều luận b{n tr|i ngược v{ ít được công nhận về mặt khoa học, ông vẫn có nhiều tự tin lạ lùng. Năm 1917, ông đưa những khám phá về Vô thức của mình sánh với thuyết của Darwin và Kopernikus. Ông cho hay, cả ba thuyết đều làm tổn thương nh}n loại.

Kopernikus đẩy địa cầu, vốn được coi là rốn của vũ trụ, ra lề. Darwin thay thế bản chất linh thiêng của con người bằng bản chất thú vật. V{ ông thì đ~ chỉ ra cho con người biết, là họ không có chủ nhà, vì Vô thức quyền năng hơn Í thức. Ông quả quyết, 90% quyết định của con người được hình thành từ

Vô thức.

để cắt nghĩa sự kiểm soát của Vô thức trên Í thức, năm 1923 Freud đưa ra một hình ảnh tâm thần gồm ba phần. Ba phần này quyết định đời sống tinh thần của con người. Chúng gồm Es (Vô ngã), Ich (Ngã) và Über-Ich (Siêu ngã). Freud bảo ba khái niệm đó l{ ph|m ph| của riêng ông, nhưng Nietzsche trước đ}y đ~ sử dụng ba khái niệm đó với những vai trò tương tự của chúng rồi. Es tương đương với Vô thức, là thành phần mang tính bản năng của tâm thần. đói, ham muốn tình dục, tị hiềm, thù ghét, tin tưởng, yêu v.v. quyết định cái Es n{y. đối lại với nó là Über-Ich. Über-Ich đại biểu cho những quy điều, những lí tưởng, những vai trò, những hình ảnh mẫu mực m{ con người đ~ học được trong quá trình giáo dục. Ở giữa là Ich, một con vật đ|ng thương, luôn bị xâu xé giữa hai lực Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

quyền thế là Es và Über-Ich. Là kẻ phục vụ một lúc ba ông chủ Es, Über-Ich và môi trường xã hội, Ich ra công hoá giải v{ điều hoà những xung đột giữa ba chủ. Nhưng Ich vốn yếu đuối. Nó thường bị Es khống chế, vì Es chẳng bao giờ muốn để Ich điều khiển mình. Vì rất khó nhận diện được các bản năng vô thức và những điều tập thành trong thiếu thời, nên cũng không dễ thanh to|n được chúng.

Freud đưa ra mô hình đó tương đối trễ, v{ ông cũng không trình b{y nó ra trong hết mọi tác phẩm về

sau của mình. Nhưng ông trước sau vẫn quả quyết: động cơ chính của h{nh vi con người xuất phát từ

sự xung đột vô thức giữa một bên là những đòi hỏi bản năng v{ một bên là cái lí trí không còn kham nổi nhiệm vụ của mình. Nhận xét này ông rút ra nhờ quan sát không những từng bệnh nhân riêng lẻ, mà cả theo dõi động lực bản năng của xã hội con người nói chung.

Những cuốn s|ch phê ph|n văn ho| tiếp theo của ông được viết ra trong những cơn đau dằn vặt của thể xác. Trong thập niên 20’, Freud l{ một ngôi sao quốc tế, nhưng căn bệnh ung thư miệng đ~ giới hạn sinh hoạt và việc đi lại của ông. Sau khi Quốc Xã lên nắm quyền, sách ông bị cấm v{ đốt. Tháng 3

năm 1938 qu}n Quốc Xã tiến chiếm Áo quốc, ông phải sang Anh tị nạn. Bốn trong năm người em gái của ông ở lại Wien đ~ bị Quốc X~ đưa v{o trại tập trung và bị giết ở đó. Ng{y 23 th|ng 9 năm 1939

con bệnh ung thư đ~ tới hồi cuối từ giã cuộc đời bằng một liều mọc-phin mạnh.

Thuyết của ông còn lại gì? Trước hết, Freud có công nêu bật được í nghĩa quan trọng của các cảm giác, của c|c xung đột tâm thần và của Vô thức, v{ đưa chúng v{o trọng tâm trong cái nhìn về con người. Và phương ph|p chữa trị của ông, vốn lấy lại của Breuer nhưng được ông dũa gọt thêm, vẫn còn được thông dụng trên thế giới, dù khoa Ph}n t}m ng{y nay đ~ chia ra th{nh nhiều trường nhiều phái có khi không còn liên hệ gì nhiều tới thuyết của Freud nữa. Xét về sự nghiệp khoa học của ông trong việc tìm hiểu tâm thần con người thì ông là một người có c|i mũi rất thính. Và chỉ có vậy thôi.

Ông chu du tâm thần các bệnh nhân của ông như một nhà vẽ bản đồ không có tàu thuyền để đi, nhưng vẫn bảo l{ đ~ thấy v{ đo được c|i đại lục do các bệnh nhân mô tả. V{ đó cũng l{ điểm xuất phát tính kiêu ngạo của ông, là vì chẳng có ai sử dụng c|c phương ph|p của ông mà lại tiến xa được như ông. đại lục là cõi Vô thức, v{ ông l{ người dẫn đường. Nhưng vinh quang của ông đang lụi tàn, điều này sinh thời ông cũng đ~ biết. Khoa nghiên cứu n~o, môn trước đ}y ông đ~ bỏ vì nó chẳng giúp được gì cho ông, đ~ căng buồm đi tiếp, và nó sẽ qua mặt ông. Chỉ còn lại một câu hỏi: Bao nhiêu nét phác hoạ, sông rạch, núi đồi và ốc đảo được ông vẽ ra trên bản đồ, liệu sẽ còn lại gì? Trong cuốn sách về nguyên lí khoái lạc, ông đưa ra một điểm tự phê thật lạ khi thú nhận rằng, chính những nhà sinh học sẽ l{ người có thể giải toả được toàn bộ những bí ẩn của tâm thần bằng những khám phá mới và bất ngờ, và những kh|m ph| n{y „ rồi sẽ phá đổ toàn bộ toà nhà giả tạo được dựng nên bằng các giả

thiết“.

Phân tâm học không phải là một khoa học, mà chỉ là một phương ph|p. Những tiền đề của nó không thể kiểm chứng được bằng khoa học. Vì thế, chỉ 30 năm sau ng{y Freud qua đời, các khoa học thần kinh v{ Ph}n t}m nhìn nhau như nước với lửa. Thời đó, Ph}n t}m đang nở rộ. Các học trò và con cháu của Freud chê khoa nghiên cứu não, một môn muốn lấy thước đo v{ dòng điện để giải thích tất cả những gì thuộc tâm thần, là môn có hại, cũng như c|c nh{ thần kinh học khinh Phân tâm là loại hầm bà lằng. Chỉ mới hôm nay, sau giai đoạn chiến thắng chung chung của mình, một số nhà thần kinh học nay mới lại dám ca ngợi công sức của Freud.

Những gì Freud trước đ}y phỏng đo|n, thì nay tương đối đ~ rõ r{ng đối với các nhà não học: Quan sát não bộ, ta thấy có những vùng liên hệ mật thiết với Í thức. Như đ~ nói, những vùng này nằm ở vỏ

não (assoziativer Cortex). Và có những vùng tạo ra và thu nạp những diễn tiến vô thức, đó l{ Cuống não (Hirnstamm), Tiểu não (Kleinhirn), Thị kì (Thalamus) và những trung tâm thuộc phần cuối não (subcorticale Zentren). Như vậy, về mặt cơ thể học, Í thức và Vô thức tách biệt nhau. Dù vậy, các nhà Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

thần kinh học cũng đ~ bỏ rất nhiều công sức để nghiên cứu Vô thức. Và họ cũng phải công nhận rằng, không dễ mô tả và hiểu được cõi âm u này. Những diễn tiến vô thức thường xẩy ra rất nhanh, và chúng – cũng như Freud trước đ}y đ~ biết - không thể diễn tả được bằng lời, đơn giản là vì chúng không lọt vào vòng í thức của con người. Như vậy chỉ còn có cách của Phân tâm là nghiền ngẫm từng câu từng chữ trong biên bản phỏng vấn để đo|n ra Vô thức – hay cách của nhà sinh học thần kinh: đẩy bệnh nh}n v{o m|y đo v{ quan s|t xem đ}u l{ những phản ứng của những vùng não liên hệ với Vô thức trước những câu hỏi hay câu thử nghiệm được đặt ra.

Như vậy, người ta có thể dễ d{ng x|c định được những vùng não có liên hệ với Vô thức, nhưng việc hình thành của Vô thức này thì lại rất kh|c nhau, không đơn giản tí nào. Vô thức là những diễn tiến xẩy ra trong ta mà ta không biết. Giác quan của chúng ta hàng giây hàng phút bị tràn ngập bởi các cảm nhận, nhưng khả năng chú í của ta chỉ có thể thu nhận được một phần rất ít những gì ta thực sự

thấy, nghe hay cảm mà thôi. Phần còn lại đi v{o Vô thức. Một số trong chúng, có thể nói, được bí mật thu nạp vào bộ nhớ, số còn lại bị thải hồi. Chúng ta chỉ cố í thu nạp những gì đang liên hệ với công tác hay mục tiêu hiện thời hoặc phù hợp với các nhu cầu của ta m{ thôi. Ai đang đói, người đó chỉ quan tâm tới những gì liên quan tới ăn hoặc ngửi đ}u cũng thấy mùi thức ăn. Kh|ch du lịch thường chỉ

quan tâm tới các cảnh quang, họ nhận thức thành phố kh|c hơn với một người đang đi tìm việc. Càng chú tâm vào một chuyện gì, ta càng ít nhìn ra những cái khác. Tai nạn lưu thông l{ một thí dụ. Nhiều người khai rằng, họ đ~ không nhìn thấy chiếc xe trước họ, nên đ~ không tr|nh kịp.

Khi ta tập trung chú í vào một chuyện gì, n~o chúng ta lúc đó thường chẳng quan tâm tới những gì khác nữa, cho dù những c|i đó có lạ lùng hay có đập vào mắt ta. đoạn phim nổi tiếng về chị khỉ đột của các hai nhà tâm lí Daniel Simon thuộc đại học Illinois ở Urbana-Champaign và Christopher Chabris thuộc đại học Harvard là một thí dụ. Hai đội bóng rổ đối diện nhau, một bên đồng phục trắng, một bên đen, họ chuyền liên tục quả banh cho đồng đội mình. Nhóm khán giả nghiệm nhân có nhiệm vụ tính xem đội áo trắng đ~ nhận được bao nhiên lần banh tất cả. đa phần nghiệm nh}n đ~ ho{n thành nhiệm vụ mình cách dễ d{ng v{ đ~ nói đúng số lần banh. Nhưng nh{ thí nghiệm muốn biết một c|i gì kh|c hơn. Hơn một nửa nghiệm nh}n đ~ không nhận ra điều nghiệm viên muốn đó. Chỉ sau khi đoạn phim được chiếu lại lần hai, và lần này các nghiệm nhân không còn phải đếm banh, họ mới nhận ra rằng, giữa cuộc giao banh có một cô giả dạng khỉ đột xuất hiện đứng giữa hai đội banh và đấm ngực. Cuộc thí nghiệm được lập lại, lần này nghiệm nh}n được yêu cầu đếm banh của đội áo đen. Lần này chỉ có một phần ba số người không nhận ra khỉ đột. Và một số trong họ sở dĩ nhận ra, là nhờ khỉ bận đồ đen. đoạn phim là một thí dụ điển hình cho thấy sự chú í của ta đúng l{ một tấm lưới lọc hay một |nh đèn pha chỉ chiếu sáng những gì mình muốn thấy, còn những gì khác bị đẩy vào vùng vô thức.

Một phần lớn Vô thức của ta được nuôi bằng những cảm nhận không được chiếu s|ng đó. Một phần kh|c cũng không kém quan trọng của Vô thức bao gồm những kinh nghiệm khi ta còn trong bụng mẹ

v{ trong ba năm đầu đời. Trong giai đoạn này, chúng ta thu nhận ngoại giới rất nhiều, nhưng vỏ não (assoziativer Cortex) lúc đó chưa ph|t triển đầy đủ, nên nó chưa thu nạp được những cảm nhận đ~

trải qua đó một c|ch chính x|c, để về sau có thể biến chúng thành những gì có í thức. Khoảng hai phần ba nhân cách của ta lớn lên trong vô thức như thế, khiến chúng ta về sau không còn nhớ ra được những hoàn cảnh cụ thể để mà phản hồi.

Ngoài những cái vô thức của thời niên thiếu và những vô thức xẩy ra hàng ngày trong cuộc sống như

trên, còn có một số Vô thức khác nữa. Một thí dụ của loại này là những động th|i đ~ được tự động hoá của ta. Biết bao lần tôi ngỡ ng{ng, l{ đ~ vượt được một đoạn đường ban đêm xa h{ng c}y số để

về tới nh{ bình yên trong lúc đang say khướt, m{ sau đó không t{i n{o nhớ ra được những gì đ~ diễn ra trên đường về. Cũng như khi những ngón tay tôi đang lướt như chớp trên b{n phím để viết Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

những dòng này. Nếu bảo tôi giờ viết ra bảng chữ cái trên phím, chắc chắn tôi sẽ viết sai. Các ngón tay tôi rõ ràng biết nhiều hơn tôi! Cũng có rất nhiều điều đ~ l}u trí ta chẳng còn nghĩ tới, nhưng nh}n một biến cố n{o đó, chẳng hạn một mùi hương, chúng lại theo nhau hiện ra thành chuỗi trong trí ta.

Xem như thế, ta thấy Freud có lí trong rất nhiều điều: Hầu hết những diễn tiến trong não chúng ta đều diễn ra trong vô thức. Và Vô thức này có ảnh hưởng vô cùng lớn trên ta. Có thể nói rằng, đời sống vô thức mới l{ chính, còn đời sống í thức – dĩ nhiên chỉ những í thức đặc biệt quan trọng cho ta mà thôi – chỉ là phụ thuộc. Là vì chỉ có những gì liên hệ với Vỏ não (assoziativer Cortex) mới trồi lên vùng í thức m{ thôi. Nhưng, để đẩy các biến cố ra vùng ánh sáng của í thức, Vỏ não phải cần sự giúp đỡ của Vô thức. Như đ~ nói trong chương trước, các cảm giác là những chất keo nối kết chúng ta lại với nhau. Nếu không có những tín hiệu vô thức tiết ra từ Hệ Limbic, Vỏ não chẳng có được một chất gì để có thể tiếp nhận, phản hồi, cân nhắc và diễn tả. Nó cũng giống như một bộ máy có khả năng rất lớn, nhưng vì không có điện để chạy nên chẳng l{m được gì. Như vậy, Í thức của ta bị Vô thức kiểm soát mạnh hơn, chứ không phải ngược lại. Trong tiến trình phát triển nhân cách, Vô thức xuất hiện trước Í thức, nó ấn dấu lên Í thức rất l}u trước khi Í thức dần dần lớn lên. Lượng kinh nghiệm và khả

năng vô thức trong ta – nói chung là Vô thức – có sức mạnh ghê gớm, chúng ta khó mà ảnh hưởng lên chúng được. để có thể tiến gần được tới Vô thức, chúng ta thường hay nhờ vào sự trợ giúp của một phương tiện bên ngo{i, nghĩa l{ nhờ v{o phương ph|p chữa trị tâm lí.

Các nhà nghiên cứu n~o ng{y nay mong ước có được một phương ph|p Ph}n t}m đặt nền trên các khám phá của khoa Thần kinh học hiện đại. Năm 1979, nh{ nghiên cứu Kí ức nổi tiếng thế giới Eric Kandel đ~ đưa ra một chương trình đầy cao vọng: Làm sao kết hợp được hai đường hướng nghiên cứu đó. Theo ông, để đ|p ứng được tính khoa học, Phân tâm phải bỏ đi tất cả những gì là phỏng đo|n, bỏ đi những khái niệm liều lĩnh cũng như những ảo tưởng chữa trị c|c căn bệnh tâm thần và thể xác bằng lối ph}n tích t}m lí suông. V{ thay v{o đó đưa v{o c|c phương ph|p thực nghiệm của khoa Thần kinh não học, dùng thống kê, áp dụng c|c phương ph|p gi|m s|t gắt gao và các máy móc tân thời để

duyệt xét kết quả chữa trị.

Việc nghiên cứu Vô thức bằng c|c phương ph|p thực nghiệm chỉ mới bắt đầu. Vô thức, vốn l{ đứa con ghẻ của Triết học và chỉ mới được dần dần quan tâm từ hậu bán thế kỉ 19, hiện là lãnh vực nghiên cứu có thể nói quan trọng nhất trong việc con người tự tìm hiểu về mình. Về mặt sinh học, con người bị hạn chế ở hai điểm. Thứ nhất là hạn chế bởi khả năng giới hạn của giác quan và của ngay bộ

não của loài có vú (Bài 1 - 4). Thứ đến là hạn chế bởi biên giới giữa Í thức và Vô thức. Con người hầu như không thể nào tiếp cận được Vô thức, trong đó chứa đựng phần lớn các kinh nghiệm và cả phần lớn nhân cách của mình. Trước khi bước vào phần hai của cuốn sách bàn về động thái của con người, chúng ta cần phải tìm hiểu thêm một khía cạnh vốn gắn liền với đề t{i n{y, đó l{ Kí ức. Kí ức là gì, nó hoạt động như thế nào?

• Hẳn phải có một cái gì đó. Kí ức là gì?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

New York

Hẳn phải có một cái gì đó. Kí ức là gì?

Lẽ ra ông chỉ việc ngồi ng~ lưng thoải mái trong ghế bành và hãnh diện về những gì đ~ thực hiện.

Nhưng ngồi là chuyện xa lạ đối với ông. Người đ{n ông lớn tuổi trong bộ âu phục màu xám với chiếc nơ ruồi đầy chấm xanh đỏ v{ đôi d}y n}ng quần lớn đứng thẳng mình như c}y nến trong phòng làm việc. Ông có nét một nhạc sĩ hay một người giới thiệu chương trình ở Broadway của thời thập niên 50’ thế kỉ trước đ}y. Nhưng Eric Kandel không phải là nghệ sĩ s}n khấu. Ông là nhà nghiên cứu Kí ức nổi danh nhất thế giới.

Căn phòng l{m việc toạ trên lầu thứ 12, đơn giản nhưng kh| ấm cúng. Không có gì thái quá. Trên kệ

sách, có một cuốn dày cộm đ~ mòn, khổ lớn Principles of Neutral Science, cuốn sách chuyên khoa tiêu biểu đ~ đưa ông lên đ{i danh vọng. Trên thành cửa sổ, ông dựng những tấm hình gia đình v{ của những đồng nghiệp đ~ mất. Xuyên qua m{n kính đục cửa số là quang cảnh phía bắc Manhattan, xa phía dưới đất xe cộ như mắc cửi ở Riverside Drive chạy xuyên qua những chung cư đen ngòm buồn bã với những dãy nhà tạm và những h{ng d}y thép gai giăng mắc. đ~ bảy năm rồi, từ ngày ông nhận

„Giải Nobel về Sinh lí học hay I khoa“ với công trình để đời nghiên cứu về Kí ức với rất nhiều khám phá mới và nhiều gợi í lạ lùng. Nửa phần sau cuộc đời, ông đóng đô tại đ}y, trong tầng lầu này. Những phòng thí nghiệm đầy ắp dụng cụ hai bên lối đi tầng lầu xem ra không khác chi mọi phòng thí nghiệm đ}y đó trên thế giới. Nhưng Trung Tâm I Khoa Howard Hughes này thật ra là một trong những cơ sở

quan trọng nhất trên thế giới về lãnh vực nghiên cứu n~o. V{ ông gi{ năng động 77 tuổi, người đ~ x}y dựng nên Trung tâm, vẫn chưa chịu về hưu; ông vẫn là vị thống lĩnh một dàn lớn nhân viên lanh lợi, luôn vẫn l{ t}m điểm của chương trình nghiên cứu.

Không hiểu thế giới được xây dựng nên bởi các nguyên tử hay bởi các câu truyện? Dù sao, câu truyện của Eric Richard Kandel bắt đầu với việc Hitler tiến chiếm nước \o. Ng{y 7 th|ng 11 năm 1938, sinh nhật chín tuổi, cậu Erich được bố, vốn là một thương gia Do- thái ở Wien chuyên b|n đồ chơi trẻ em, tặng một chiếc xe mẫu màu xanh có thể điều khiển từ xa bằng vô tuyến. Erich hãnh diện vô cùng với món qu{ n{y. Hai ng{y sau đó, có tiếng đập cửa mạnh vào buổi tối. đó l{ đêm khởi đầu cuộc tiêu diệt người Do- th|i trong c|c vùng đất của đệ Tam Quốc X~, m{ \o l{ nơi có mức độ tàn bạo hơn bất cứ

mọi nơi kh|c. Mẹ và hai con trai phải rời khỏi nhà; bố bị bắt, bị tra khảo và làm nhục, sau mười ngày được thả về nhà. Một năm d{i gia đình Kandel bị lính Quốc Xã hành hạ, cướp sạch gia sản, đuổi nhà.

Bố thất nghiệp, gia đình sống nhờ vào sự giúp đỡ của cộng đo{n Do- thái tại Wien, Erich mất hết bạn.

Tháng 4, hai cậu con trai may mắn sang được Hoa -kì, sau đó bố mẹ cũng tho|t sang được. „Không bao giờ quên!“ c}u khẩu hiệu của những người Do- thái sống sót rồi đ}y sẽ đi theo cậu suốt đời.

Trong khi cha mẹ vẫn còn ch}n ướt chân ráo, Erich – từ đ}y được đổi thành Eric – hội nhập rất nhanh, cậu vào Yeshiva, một trường ưu tú truyền thống của người Do- thái quận Flatbush ở New York, v{ sau đó v{o trường trung học nổi tiếng Erasmus Hall ở quận Brooklyn. Cậu là một trong hai người của 1400 học sinh trong trường giật được học bổng v{o đại học Harvard. Tại đ}y, Eric quen Anna Kris, con gái một gia đình h{nh nghề phân tâm. Eric yêu Anna một, mà say mê Phân tâm học mười, „ một khoa học tuyệt vời chưa từng có“, „ đầy sáng tạo, toàn diện mà đồng thời cũng thực nghiệm“. Eric chúi v{o nghiền ngẫm sách của Freud v{ kh|m ph| ra đó l{ „ phương pháp đầy triển vọng duy nhất giúp ta hiểu được Tinh thần“. Nhưng muốn làm nhà phân tâm, phải học I khoa. điều này khiến cậu thở ra thất vọng, vì „ đó là môn học chán không thể tả được“. Nhưng rồi mùa thu năm 1955, ông gi|o Harry Grundfest, gi|o sư môn Sinh lí thần kinh thuộc đại học Columbia, bàng hoàng khi nghe cậu sinh viên trình bày dự án nghiên cứu tương lai của anh: „ Tôi sẽ tìm ra những cái „Es“,

„Ich“ và „Über-Ich“ của ông Freud nói nằm ở đâu"!

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Hôm nay đứng trong căn phòng l{m việc này, chính Kandel phải bật cười. Âm thanh cụt ngủn của ba từ ngữ đức kia nghe ra chẳng phải tiếng người, m{ như tiếng gọi của một loài chim lạ. Với lối kể

chuyện lôi cuốn, pha lẫn nét quyến rũ của người dân Wien với giọng khôi h{i doth|i v{ th|i độ tự

nhiên của người Mĩ, ông kể cho tôi nghe về cuộc hồi tỉnh của ông, từ bỏ những cơn mơ để trở về với khoa học nghiêm túc. Theo yêu cầu của gi|o sư Grundfest, mỗi lần thí nghiệm, ông chỉ được làm với một tế b{o n~o m{ thôi, v{ đó l{ tế bào của một con vật tương đối có cấu trúc đơn giản, có như thế

kết quả mới dễ thấy. Cả Freud cũng vậy, ông đ~ bắt đầu như một nhà sinh học thần kinh v{ đ~ nỗ lực phát triển thuyết „guồng máy tâm thần“ của ông trên nền tảng Thần kinh học. điều trước đ}y Freud vì kiến thức giới hạn đ~ không l{m được, nay Kandel hi vọng sẽ bổ khuyết. Ông bắt đầu với loài sên biển Aplysia, còn được gọi l{ „thỏ biển“, v{ sẽ ăn dầm nằm dề với chúng suốt hai chục năm tới, nhiều khi quên cả vợ. Trước đó, ngay lần thí nghiệm điện cực vi ph}n đầu tiên với tế bào thần kinh của loài tôm nước ngọt, Kandel đ~ b{ng ho{ng như lên đồng. Niềm hứng khởi đó nay vẫn còn hiện rõ nơi khuôn mặt và cử chỉ của ông. Ông dang rộng đôi tay, cất cao giọng: „ Tôi nghe được những í nghĩ kín đáo thâm sâu của con tôm"! Nhưng Aplysia còn kì diệu hơn trên nhiều khía cạnh. „ Nó lớn, ngạo nghễ, quyến rũ và thông minh“. Thỏ biển là loài có cấu trúc đơn giản, óc của nó chỉ có 20.000 tế bào, so với

100 tỉ nơi lo{i người. Một số tế bào của nó lớn gấp năm chục lần tế bào của các loài có vú và có thể

nhìn thấy bằng mắt thường. Kandel say sưa lao v{o công việc.

Ông hớn hở kể cho tôi nghe những xúc động của thủa ban đầu: Eric in Wonderland. Với ông, đó l{ một thế giới chẳng có gì kì diệu hơn việc nghiên cứu n~o, hơn việc vẽ bản đồ cho một lục địa còn tinh khôi, có thể s|nh được với khoa Vật lí thiên văn trong thế kỉ 17 hay với những chuyến hải hành khám phá trong thời Khai sáng. Trong thập niên 50’ v{ 60’ thế kỉ trước, nghiên cứu n~o cũng như l{ một cuộc du h{nh v{o vùng đất hầu như hoang. V{ con đường từ tế bào thần kinh của thỏ biển đến việc giải thích cảm gi|c, tư duy v{ động thái của con người hãy còn là một đoạn đường vạn dặm. Nhưng Kandel rất lạc quan. Sên biển hay người - nhìn về mặt sinh hoá, thì chất cấu tạo tế b{o cũng gần như

nhau. Phải chăng cả guồng máy vận hành tế bào, mà việc học tập và kí ức được đặt nền trên đó, của người và sên biển hay của mọi sinh vật vẫn không kh|c nhau, dù đ~ phải trải qua một chặng đường tiến hoá lâu dài? Bằng những kích thích điện từ nhẹ vào cuối đuôi Thỏ biển, ông tạo nên phản xạ nơi mang nó và quan sát phản ứng của những tế b{o đ~ được chọn trước. Ông khám phá ra sự thay đổi dạng hình các tế bào thần kinh. Không l}u sau đó, ông nhận ra rằng, những diễn tiến quen thuộc, nghĩa l{ „những kinh nghiệm học tập“ trong bộ nhớ tạm trong óc Thỏ biển, l{m tăng độ mềm của những đầu nối thần kinh: Chúng dãn ra. Những luận văn đầu tiên của ông viết về động thái học tập nơi con sên biển gây bàng ho{ng nơi c|c đồng nghiệp. Kandel mỉm cười. Nụ cười hả hê của một đứa trẻ khi biết rằng, ngón xiệc của mình đ~ th{nh công. „ đám cực đoan không biết phải hành xử ra sao nữa, vì họ tin rằng, những thí nghiệm kiểu đó chỉ áp dụng được cho loài có vú mà thôi“.

Chẳng có gì mơ hồ hơn l~nh vực m{ Kandel đ~ d|m liều lĩnh đi v{o: Tìm hiểu Kí ức. Nhưng Kí ức (Gedächtnis) và Hồi tưởng (Erinnerung) là gì? Thật không dễ trả lời. Phải chăng Kí ức là thứ gì đó cũng giống như Căn cước của chúng ta? Nếu không có Hồi tưởng, ta sẽ ra sao? Không có Hồi tưởng, ta không những không có tiểu sử, m{ cũng không có cuộc sống, ít nhất là cuộc sống í thức. Hiểu có nghĩa l{ đối chiếu được cái này với c|i kh|c m{ ta đ~ biết. Và ta chỉ Biết được những gì ta đ~ thu nạp vào óc.

để hiểu những hàng chữ đang diễn ra trước mắt Bạn này, một đ{ng Bạn phải hiểu từng chữ, nghĩa l{

nhận ra chúng trở lại, v{ đồng thời nhận ra í nghĩa của toàn câu chữ. Và Bạn sẽ có rất nhiều lợi thế, nếu Bạn còn nhớ được những câu mà Bạn đ~ đọc trước đó, không phải nhớ từng chữ, nhưng ít nhất nhớ Í nghĩa căn bản. Tôi nhấn mạnh chữ Í nghĩa, l{ vì nó nói lên một điều rất quan trọng: Thông thường, ta không lưu nạp từng chữ hay từng c}u v{o trong n~o, nhưng chỉ giữ lại những gì căn bản, nghĩa l{ giữ lại í nghĩa của các sự việc đó đối với c| nh}n ta m{ thôi. điều này không chỉ có giá trị cho các mặt chữ, mà cả cho tất cả mọi thứ. Ta không thể dùng đầu mà vẽ ra được khuôn mặt của người thân quen, dù ta là một hoạ sĩ t{i ba. Khi nghĩ đến người ông nội mà tôi rất yêu mến lúc Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

còn nhỏ, tôi chỉ thấy ông hiện ra trước mắt trong những khung cảnh gây cảm xúc n{o đó m{ thôi. đó chỉ là những ấn tượng, không phải là một cuốn phim d{i. V{ khi tôi nghĩ về căn hộ của tôi, tôi không bao giờ

thấy tất cả mọi phòng hiện ra cùng lúc trước mắt, mà chỉ thấy từng phòng hay từng chi tiết một của chúng.

L{m sao để giải thích những đoạn phim mờ mờ ảo ảo đó. Bằng cách nào các thông tin biến thành các í nghĩa? V{ ai quyết định sự chọn lựa? Tại sao tôi nhớ tên con chó của ông quản gia, nhưng lại quên gọi điện cho vợ dịp kỉ niệm ngày quen nhau? Dù rằng tôi vẫn biết rõ ng{y đó v{ biết rõ bà xã, còn con chó kia vốn chẳng là gì cả đối với tôi. Tại sau 32 năm nay tôi chẳng nghĩ gì tới con chó, nhưng đúng lúc này tên nó lại trở về trong trí tôi? Như vậy, xem ra Hồi tưởng gần như l{ chuyện ta không tự mình quyết định được. Nó chợt đến và hiện ra mồn một trước mắt ta. Ta không thể kiểm soát chúng theo í mình, v{ ta cũng không thể cố í quên phắt nó đi được! Phải gọi là gì cái quyền lực vô danh của Hồi tưởng, cái quyền lực có thể lôi những hình ảnh trong kho quên tối tăm ra |nh s|ng v{ b{y chúng ra trước í thức của tôi? Có bao nhiêu phần vô thức và bao nhiêu phần í thức trong kho Kí ức của tôi? Ai hay cái gì có nhiệm vụ chuyên chở những kiến thức í thức của tôi vào vùng quên lãng của vô thức? Và ai thỉnh thoảng mang chúng ra lại vùng í thức? Một thí dụ: sau mười hai năm rời Berlin tôi bỗng thích thú ngửi lại được mùi quen quen của hầm xe điện của thành phố n{y, mùi m{ trước đ}y tôi đ}u có để

í tới, nhưng nó vẫn làm tôi dễ chịu c|ch n{o đó. Có phải chính tôi đang hồi tưởng, hay Hồi tưởng đang có một cuộc sống riêng của nó, mà tôi không thể xía v{o được? Tôi là chủ thể của Hồi tưởng, hay có lẽ

chỉ l{ đối tượng của nó?

Vì óc ta chỉ lưu nạp Í nghĩa, chứ không nạp dữ kiện như một văn khố hay một dĩa CD vi tính, nên việc tìm hiểu Kí ức và Hồi tưởng rất ư khó khăn. Chắc chắn một ng{y n{o đó những nhà nghiên cứu não sẽ

mô tả được chúng về mặt di truyền, hoá học v{ điện sinh lí – nhưng liệu họ có hiểu được chúng không? Người ta hiểu gì về Kí ức con người, khi biết được những phân tử n{o đó kết hợp với nhau?

Như vậy xem ra việc nghiên cứu Kí ức, cũng giống như chuyện nghiên cứu Cảm giác và Vô thức, chẳng làm cho các triết gia v{ t}m lí gia đến nỗi phải thất nghiệp.

Khi hồi tưởng, ta nghĩ tới c|i m{ ta đ~ một lần nghĩ tới hay đ~ một lần cảm nhận được, những cái còn đang để lại dấu vết của chúng trong n~o. Chúng ta nghĩ v{ cảm lại một lần nữa, ít nhiều giống như lần m{ ta đ~ nghĩ hay cảm đầu tiên. Ở đ}y có một luật trừ: Chỉ có một nhóm người rất nhỏ, gọi là các ông bà Savants „siêu năng“, họ có một khả năng kí ức về một lĩnh vực n{o đó vượt bình thường, chẳng hạn như ông Kim Peek. Ông n{y l{ nh}n vật mẫu cho cuốn phim Rainman, trong đó Dustin Hoffman đóng vai một Savant bị chứng tự bế (Autismus). Kim sống ở Salt Lake City; ông hiện thuộc làu từng chữ của 12000 cuốn sách và chỉ cần biết số thứ tự ngày trong tháng là có thể nói ra tức khắc ng{y đó là ngày thứ mấy. Nhưng ông phải trả gi| đắt. đ~ hơn năm mươi tuổi, Kim vẫn phải sống nhờ vào người cha, vì ông không tự mình bận áo quần được, không tự tráng trứng hay tự kẹp thịt b|nh mì để

ăn được. Một số nhà nghiên cứu não coi Savants là cánh cửa có một không hai để đi v{o n~o bộ con người. Nhưng Savants là một trường hợp không bình thường. Nơi đa số những người này có sự

khiếm khuyết phận vụ của một số vùng n~o, nên để bù trừ, c|c vùng n~o đ~ có những nối kết kh|c đi, khiến cho họ có những khả năng đặc biệt đến lạ lùng. Nhưng tại sao một Savant như Stephen Wiltshire, sau 45 phút bay trên bầu trời Roma, lại có thể vẽ lại đúng nguyên từng (!) căn nh{ với số

lượng (!) cửa sổ của từng nhà; tại sao ông không nhớ Í nghĩa – hay Ấn tượng - , mà lại nhớ những Thông tin cụ thể, điều này khoa học tới nay vẫn chưa có c}u trả lời.

Cũng may chúng ta không phải là những Savants, để có thể nhớ được mọi thứ trong đời.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Các Hồi tưởng l{m đẹp cuộc đời, nhưng chỉ có Quên mới làm cho cuộc đời có thể sống được. Nhưng Hồi tưởng và Quên diễn ra như thế nào? Các nhà nghiên cứu não ngày nay chia Kí ức ra làm hai: Kí ức động / hiện ( deklaratives Gedächtnis) và Kí ức tĩnh / ẩn ( nicht-deklaratives Gedächtnis). Sự phân chia n{y cũng giống như sự khác biệt giữa Í thức và Vô thức. Kí ức động có khả năng dùng í thức để lôi những c|i đ~ sống qua hay đ~ nghĩ tới ra vùng ánh s|ng, v{ người ta có thể bàn về điều được hồi tưởng. Kí ức tĩnh có liên quan tới những gì ta lưu nạp một cách vô thức, chẳng hạn như mùi quen quen của bến xe điện ngầm ở Berlin. Hai loại Kí ức n{y còn được phân thành nhiều loại khác nhau, cũng như nhiều loại cái Tôi và nhiều loại Vô thức. Kí ức động rõ ràng gồm ba yếu tố khác nhau: Kí ức chuyển tiếp (episodisches Gedächtnis), Kí ức dữ kiện (Faktengedächtnis) và Kí ức quen thuộc (Vertrautheitsgedächtnis). Kí ức chuyển tiếp đồng hành với ta trong cuộc sống í thức h{ng ng{y. Hơn mọi loại Kí ức khác, Kí ức chuyển tiếp ấn dấu mạnh nhất lên quan điểm v{ căn cước của ta. Ở đ}y, như nh{ văn Max Frisch nói, ta „ khám phá ra tiểu sử, mà rồi ta coi đó là cuộc sống của ta“.

Còn những gì trong đời sống không phù hợp với chính tôi như l{ nh}n vật chính, hay không phù hợp với người kh|c như l{ những nhân vật phụ đối với tôi, thì sẽ chìm vào Kí ức dữ kiện. Những gì tôi đang viết về Kí ức lúc n{y đ}y đều xuất phát từ Kí ức dữ kiện, và rồi có lẽ chúng cũng sẽ đi v{o trong Kí ức đó. Những công thức l{m món ăn, số trương mục ngân hàng, giờ các chuyến xe lửa mà tôi hàng ngày vẫn đi, những kiến thức tôi biết về thế giới, tất thảy đều được lưu nạp ở đ}y. Nhưng Kí ức này hoạt động không phải vô điều kiện. để có thể nhận ra những sự việc trong cuộc sống của tôi, tôi phải biết l{ tôi đ~ biết chúng. Công tác (biết) n{y được thi hành bởi Kí ức quen thuộc. Kí ức này cho tôi hay, những sự việc kia l{ điều tôi đ~ biết rồi hay chưa. Thường thì Kí ức quen thuộc cho tôi biết ngay kết quả, chẳng phải đợi lâu và dễ dàng. Xem ra Kí ức này hoạt động một cách máy móc: Tôi biết, tôi đ~

gặp hay biết c|i đó rồi hay chưa, v{ số lượng những điều đ|ng ngờ trong tôi chẳng có bao nhiêu. Kí ức quen thuộc hoạt động m|y móc cũng giống như Kí ức ẩn (tĩnh). Cũng thuộc vào hai lãnh vực Kí ức này là những gì do sự hồi tưởng phản xạ mang lại; hồi tưởng phản xạ là những gì vượt ra ngoài mọi ảnh hưởng của Í thức hoặc bị Í thức t|c động rất ít. Trong b{i trước tôi có nói tới những ngón tay

„biết“ lướt trên bàn chữ máy tính hay đôi ch}n „biết“ đường về của tôi. Rõ ràng các ngón tay nhớ mặt từng nút chữ v{ đôi ch}n nhớ đường rất giỏi, chúng chẳng cần đợi tới sự can thiệp hay tính toán của Í

thức (đang say mèm). Một người lái xe thuần thục sang số xe „một cách tự động“ v{ lượng định tình hình giao thông „một cách phản xạ“. V{ người cầu thủ giỏi chẳng cần phải suy nghĩ về đường banh, khi anh ta chỉ có nửa gi}y đồng hồ để quyết định sút banh. Trong khi anh thủ môn vươn c|nh tay ra đón banh như một „phản xạ“. Những diễn tiến này được thực hiện bởi Kí ức ẩn của Vô thức chúng ta.

Nhưng vẫn còn một quyết định thứ hai của Kí ức nữa, đ}y l{ một trong những vấn nạn đầy bí ẩn và khó hiểu nhất. Ngoài việc quyết định đ~ biết rồi hay chưa, Kí ức còn phải quyết định xem điều đó quan trọng hay không quan trọng. Ta không thể nhận thức được mọi sự vật trong phòng. Nhưng khi

có cái gì khác lạ, bất thường thì ta thường nhận ra ngay. Rõ r{ng đối với chúng ta, những gì mới và lạ

là những c|i đặc biệt quan trọng. Và vì Kí ức chỉ nhìn ra những gì khá quan trọng mà thôi, nên những c|i đó cũng được nó cố tình thu nạp vào bộ nhớ. Nhưng ai l{ kẻ quyết định về tầm quan trọng của sự

vật? Nhân tố quyết định ở đ}y rõ r{ng bắt nguồn từ cả Í thức lẫn Vô thức. Như vậy, trong trường hợp này, chẳng có một biên giới x|c định giữa Í thức và Vô thức. Dù các nhà nghiên cứu n~o có đồng í về

sự phân chia các loại Kí ức, thì mô hình ph}n chia đó cũng chỉ mang tính cách giả thiết mà thôi. Mà đúng như thế, c{ng nhìn kĩ, ta c{ng nhận ra những phân chia kia rất mơ hồ v{ đầy phỏng đo|n. M{

thực ra việc phân chia này không phải là sản phẩm của chính khoa nghiên cứu n~o, nhưng l{ của Tâm lí học. Và nội dung xác thực của nó cũng không kém mơ hồ như c|c kh|i niệm của Freud: Es, Ich và Über-Ich. Chúng chỉ là những phân chia mang tính thực dụng và ít nhiều rõ r{ng, nhưng chẳng có một nền tảng vững nào cả. Là vì thật ra chẳng có chỗ n{o l{ địa điểm đóng đô của một phần cứng gọi l{ „Kí ức“ trong n~o cả. Không ai có thể mô tả được phần cứng đó ra sao, v{ c|c bộ

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nhớ phụ thuộc của nó mang những nhiệm vụ cá biệt nào. Chẳng có vùng nào gọi l{ „Kí ức ngắn hạn“

hay vùng n{o cho „Kí ức dài hạn“ cả, v{ cũng chẳng có chỗ nhất định cho cả Kí ức hiện lẫn Kí ức ẩn.

Trên bình diện sinh lí học, các nhà nghiên cứu não vẫn như đang lần mò trong đêm.

Nhưng nếu không có chỗ nhất định cho Kí ức, thì l{m sao Eric Kandel đ~ có thể nghiên cứu „Kí ức ngắn hạn“ nơi lo{i Thỏ biển v{ đ~ có thể quan s|t được sự dãn nở của các tua tế bào thần kinh (Synapse), khi Thỏ biển đang cảm nhận một kinh nghiệm n{o đó? C}u trả lời: Các thí nghiệm của Kandel cho thấy có sự hiện diện của một phản ứng sinh ho| nơi rất nhiều tế bào thần kinh khác nhau.

Ta chỉ phải tìm ra, xem thần kinh nào có liên hệ với nhiệm vụ cơ thể n{o, để có thể l{m được những thí nghiệm tương ứng. Thí nghiệm của Kandel cho thấy, mỗi kinh nghiệm đều để lại một dấu vết trong não, đó l{ sự đổi dạng của các Synapse. Công lao quan trọng quyết định đầu tiên của Kandel là đó. Nhờ sự dãn nở thay hình đổi dạng của Synapse mà các kinh nghiệm có thể được lưu nạp nhanh chóng. Mà quả đúng như thế, Synapse của mọi con vật đều đổi dạng liên tục tuỳ vào các kinh nghiệm chúng nhận được, ngay cả trong khung cảnh các khả năng d~n nở của chúng bị giới hạn. Dĩ nhiên, c|c tế bào thần kinh không thể học được tất cả mọi thứ, vì độ đàn hồi của chúng có giới hạn. Kandel được đề nghị giải Nobel, khi ông thành công dùng thí nghiệm của Alplysia (Sên biển) áp dụng cho loài chuột. Qua các thí nghiệm này, trong thập niên 80’, Kandel kh|m ph| ra chất Protêin CREB. Khi bơm CREB vào một tế bào thần kinh não, ông thấy có sự gia tăng số lượng c|c điểm nối kết của Synapse.

Và mỗi lần như thế, ông nhận ra rằng, các Synapse trở nên hiệu năng hơn trong việt thu nạp Kí ức ngắn hạn. Kí ức dài hạn, trái lại, không hình thành do sự cải tiến phẩm chất trong c|c Synapse, nhưng do sự gia tăng số lượng c|c điểm nối nơi c|c Synapse, được tạo ra bởi CREB. Kh|m ph| n{y đưa Kandel tới thành công chung cuộc – lần đầu tiên có một lí thuyết về sự hình thành các kí ức dài dạn đ|ng được luận b{n. Năm 2000 Kandel được phát giải cùng với hai nhà khoa học khác, Arvid Carlsson người Thuỵ- điển v{ Paul Greengard người Hoa-kì. Carlsson tìm ra các nền tảng kiến thức quan trọng cho việc ngăn chận bệnh Parkinson. Greengard khám phá ra cách thức làm sao các chất đưa tin Prôtêin có thể l{m thay đổi các phản ứng tế b{o trong n~o, đ}y cũng chính l{ một nguyên tắc cơ bản giúp cho Kandel nghiên cứu Kí ức dài hạn.

Kandel hiểu rằng, ông thực ra cũng chỉ mới cào tới „bề mặt“ của Kí ức dài hạn m{ thôi; ông đúng l{

người tiên phong, nhưng chắc chắn không phải l{ người cuối cùng trong lãnh vực này. Là vì còn vô số

vấn nạn chưa có được câu trả lời. Ông dốc sức thí nghiệm vùng Hippocampus của chuột, là một trong những vùng có liên hệ với khả năng định hướng. Mỗi lần chuột học c|ch tìm đường thoát ra khỏi mê cung, Hippocampus của chúng tiết ra CREB. Nhưng chất này cũng đồng lúc được tiết ra trong một số vùng n~o kh|c, m{ như ta biết cho tới nay, các vùng này chẳng có liên hệ gì cả tới việc học tập và hồi tưởng. Như vậy, việc tiết ra CREB trong tế bào thần kinh chỉ l{ điều kiện cần, chứ rõ ràng không phải đủ, để giải thích sự hình thành của Kí ức dài hạn. Nếu so sánh việc tìm hiểu Kí ức với hệ thống Toán học cao cấp, thì có thể nói, các nhà nghiên cứu não lúc này cũng chỉ mới biết được con Số là gì mà thôi.

Não thu nạp các kinh nghiệm như thế nào, làm sao và tại sao nó phân biệt được cái gì quan trọng cái gì không, những câu hỏi đó vẫn còn là những ẩn số. Nhưng có điều n{y xem ra đ~ kh| rõ: để có thể cố

tình nhớ ra một điều gì và có thể lôi nó ra được khỏi c|c ngăn kí ức trong n~o, tôi trước hết phải diễn

tả nó ra được bằng ngôn ngữ. Nó (điều đó) không nhất thiết phải hiện hình ra bằng mặt chữ như b{i thơ tôi đọc thuộc lòng, nhưng nó luôn phải được suy tưởng đối chiếu. V{ như ta biết, nếu hoàn toàn không có ngôn ngữ, thì n~o con người không thể n{o suy tưởng đối chiếu được. Nhưng nếu như tất cả mọi hiểu biết của ta và những điều ta nghĩ l{ đ~ biết đều tuỳ thuộc vào ngôn ngữ, thì c|i phương tiện nhận thức gọi là ngôn ngữ đó thật ra như thế nào? Nó có thật sự giúp ta đi v{o thực tại không?

Nó có thật sự giúp ta có được một kiến thức khách quan về thế giới không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

• Chú ruồi trong lọ. Ngôn ngữ là gì? Cambridge

Chú ruồi trong lọ. Ngôn ngữ là gì?

Mùa thu năm 1914, anh kĩ sư m|y bay trẻ ngồi trên chiếc thuyền canh trên sông Weichsel.

Từ tháng 7 diễn ra trận chiến giữa hai nước Áo và Hung, trận chiến về sau đ~ trở thành cuộc Thế

Chiến thứ nhất. Nhưng anh kĩ sư 25 tuổi ở mặt trận phía đông \o chẳng thích thú gì về chuyện bắn giết, dù anh đ~ tự nguyện đầu quân vào trận chiến này. Anh vừa khám phá ra một bài viết vô cùng thú vị trên một tạp chí, viết về chuyện một toà án ở Paris xử một tai nạn giao thông. Tại nạn xẩy ra đ~

một năm rồi, và những vụ tai nạn xe hơi rắc rối trong các thành phố lớn Âu châu thời đó vẫn còn là chuyện hiếm hoi. để tái tạo lại hiện trường, toà cho lập ra một mô hình lúc xẩy ra tai nạn thu nhỏ với những chiếc xe, những căn nh{, những con người nho nhỏ bằng nhựa. Anh kĩ sư như bị mê hoặc. Làm sao một mô hình thu nhỏ lại có thể thay thế cho một thực tại được? Và anh nghiệm ra, muốn có được như thế, thì trước hết hình dạng các hình nộm làm sao phải thật giống c|c đối tượng trong thực tế. Và thứ đến, c|c tương quan giữa các hình nộm với nhau phải làm sao phù hợp thật đúng với tương quan thực tế. Nhưng, nếu người ta có thể thay thế thực tại được bằng các hình nộm, thì bằng c|ch đó, hẳn người ta cũng có thể dùng hình nộm để thay thế sự suy nghĩ v{ thay thế các từ ngữ được chứ? Và anh đ~ ghi trong nhật kí mình „ Cả một thế giới cũng có thể được thu nhỏ vào trong một câu văn“.

đầu trận chiến 30 năm, Triết học được Descartes đẩy vào một hướng mới như thế nào, thì lúc n{y đ}y, đầu cuộc Thế chiến I, nó lại bị đổi hướng một lần nữa bởi anh kĩ sư trẻ. Triệt để hơn tất cả những người đi trước, anh đưa luận lí của Ngôn ngữ v{o t}m điểm của suy tư. V{ việc l{m đó đ~

biến anh trở thành một trong những triết gia có ảnh hưởng nhất trong thế kỉ 20. Tên của anh là Ludwig Wittenstein.

Wittgenstein sinh năm 1889 ở Wien, Áo quốc, cùng một sinh quán của Sigmund Freud, Ernst Mach, Gustav Mahler v{ Robert Musil. Anh l{ con út trong chín người con của nh{ đại kĩ nghệ Karl Wittgenstein, một trong những chủ kĩ nghệ thép quyền lực nhất thời đó. Mẹ anh là một nhạc sĩ

dương cầm. Sự pha trộn giữa cái nhạy cảm âm nhạc và cái quyền quý thương gia của Wittgenstein khiến ta nghĩ đến trường hợp anh em Buddenbrook của nh{ văn Thomas Mann.

Tuy nhiên, nếu so số mệnh của chín đứa con nhà Wittgenstein với nhà Buddenbrook, thì Thomas, Christian v{ Tony Buddenbrook được kể là gần như bình thường. Một người con của Wittgenstein trở thành nhạc sĩ dương cầm nổi tiếng, ba người khác về sau tự tử. Cả tính tình của Ludwig cũng không bình thường, lúc thì tỏ ra bất nhất và thần kinh suy nhược nặng, lúc thì gàn lấy được. Cũng như c|c anh chị em khác, Ludwig lúc nhỏ được thầy dạy học tại nhà, chỉ khi 14 tuổi, cậu mới được tới trường lớp. Khác với tất cả những triết gia m{ chúng ta đ~ nói tới cho đến lúc này, Ludwig là một học sinh tồi dở. Nhưng nhờ miếng bằng tú tài trầy trượt, cậu ghi danh được vào ngành kĩ sư. Ludwig chẳng có khiếu gì về kĩ thuật v{ m|y móc, đ}y quả là chuyện không bình thường, vì thời đó l{ lúc c|c kĩ sư về kĩ nghệ xe hơi, m|y bay, thang m|y, x}y dựng nhà cao tầng v{ điện thoại đang l{m đảo lộn cuộc sống v{ đưa nh}n loại bước vào thời đại tân tiến.

Năm 1906 Wittgenstein ghi tên v{o đại học kĩ thuật ở Berlin-Charlottenburg, một đại học có tầm vóc thế giới. Năm 1908 anh chuyển sang Manchester và làm việc tuỳ hứng trong c|c cơ xưởng máy móc phi cơ v{ phản lực. Nhưng anh say mê nhất là môn Luận lí và Toán học. Anh tới thăm nh{ to|n Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

học Gottlob Frege ở Jena, một người vốn chẳng quan tâm gì tới thế giới bên ngoài, một mình cặm cụi cố thử áp dụng những quy tắc luận lí thông thường không chỉ cho việc giải toả những ẩn số của Toán học mà thôi. Frege nhận ra t{i năng của Wittgenstein và giới thiệu anh tới hai cây cổ thụ triết học đương thời, đó l{ Alfred North Whitehead v{ Bertrand Russell ở đại học Cambridge. Wittgenstein ghi tên học Triết ở Trinity College ở Cambridge, nhưng ông gi|o đ|ng kính Russell thoạt tiên nghĩ anh kĩ

sư trẻ người đức kia chỉ là một tay ba hoa: „ Sau giờ lớp, một anh người đức tới nổi nóng tranh cãi với tôi… Nói chuyện với anh ta chỉ có mất giờ mà thôi“. Nhưng chẳng bao lâu, nhận định của Russell đ~

phải thay đổi. Chỉ sau vài tuần, ông nhận ra Wittgenstein đúng l{ một thiên tài, mà khả năng suy tư

còn vượt xa hơn ông. Ông chấp nhận để cho Wittgenstein phê bình và tìm cách sửa Các Nguyên Tắc Toán Học của mình, và ông hi vọng sẽ học được một cái gì của anh thanh niên người \o kém hơn ông 17 tuổi này. Tên Wittgenstein bắt đầu nổi, thỉnh thoảng anh vắng mặt vì những cuộc chu du xa, nhất là chu du sang Na -uy, nơi anh x}y riêng cho mình một mái chòi nhỏ bên bờ vịnh, để cùng với một anh bạn ở Cambridge đưa nhau sang đó thoả mãn cuộc sống đồng tính của mình. Nhưng Wittgensten không chỉ nhắm tới việc cải tiến các nguyên tắc luận lí của Russell mà thôi. Anh muốn có được một tác phẩm „mang tính c|ch tối hậu“: Logisch-philosophische Abhandlung (Bàn về luận lí triết học). Anh vẫn tiếp tục nghiên cứu trong thời gian chiến tranh, và nội dung cuốn sách càng lúc càng rộng: „ Vâng, tôi đi từ các nền tảng của Lô-gích để tiến tới tìm hiểu bản chất của thế giới“. Mùa hè 1918, trước khi Thế chiến chấm dứt, anh hoàn thành tác phẩm. Thoạt tiên nội dung được đăng trong một tạp chí vào năm 1921. Năm 1922, xuất hiện bản dịch tiếng Anh với tựa đề được biết tới ngày nay là Tractatus Logico-Philosophicus; một cuốn sách mỏng chưa tới 100 trang, mỗi câu mỗi đoạn đều được đ|nh số, như kiểu đ|nh số trong sách Kinh Thánh. Tác phẩm gây phấn chấn lớn ở Cambridge và trong giới triết học t}y phương.

C|i gì đ~ khiến một anh học trò tồi trở thành một c|nh sao băng trong bầu trời Triết học? V{ đ}u l{

c|i „thiên t{i“ được khắp nơi ca tụng của anh? Qua vụ án tai nạn xe hơi ở Paris, ta thấy lịch sử được hình dung bằng một mô hình giả tạo. Giờ đ}y, Wittgenstein muốn lấy Ngôn ngữ để thế mô hình kia.

Wittgenstein đưa Ngôn ngữ v{o t}m điểm Triết học. đ}y l{ chuyện lạ, vì xưa nay Ngôn ngữ chỉ là một đứa con ghẻ của Triết học. Dĩ nhiên triết gia n{o cũng biết rằng, c|c tư tưởng và kết luận của họ được diễn tả ra bằng những chữ v{ c}u cú, nhưng đ~ chẳng có mấy ai nghĩ tới việc c|c tư tưởng và kết luận của họ đó lại bị lệ thuộc bởi phương tiện Ngôn ngữ. Ngay Kant (chúng ta sẽ tìm hiểu thêm ở Phần hai cuốn s|ch), người đ~ đưa những luật chơi của kinh nghiệm v{ tư duy con người vào trọng tâm Triết học của ông, cũng đ~ chẳng nghĩ tới sự cần thiết và khả năng hạn chế của Ngôn ngữ. Wittgenstein nhận ra Whitehead v{ Russell cũng rơi vào khiếm khuyết đó. L{m sao giải m~ được luận lí (lô-gích) của kinh nghiệm con người và của nhận thức con người về thế giới, nếu như ta không đếm xỉa gì tới c|i phương tiện diễn tả luận lí đó?

Và Wittgenstein kết luận „ mọi Triết học đều là sự phê bình Ngôn ngữ“.

Cho tới đ}y, Wittgenstein có lí. Nhưng mô hình thay thế của anh như thế nào?

Wittgenstein liên tưởng tới vụ án tai nạn xe hơi, trong đó thực tại được biểu diễn bằng những con người nhựa tí hon và bằng các giao tiếp giữa chúng với nhau. điều tương tự cũng xẩy ra trong một câu chữ: Thực tại được diễn tả qua các từ ngữ và cách xếp câu của chúng. Các danh từ („tên“) tương ứng với c|c „sự vật“ của thế giới. Và tuỳ vào kết cấu của câu chữ mà các danh từ kia có được í nghĩa.

Nếu các tên và lối kết cấu câu phù hợp với các sự vật và thứ tự của chúng trong thực tế, thì đó l{ một câu đúng và thật . Dĩ nhiên đó l{ nguyên tắc. V{ như vậy, để tấm gương như thế có thể phản chiếu đúng được thực tại, nó phải được loại bỏ đi mọi sai lỗi kết cấu. Áp dụng cho trường hợp Ngôn ngữ, điều n{y có nghĩa l{ c}u đó phải được cải tiến tối đa trong việc sử dụng hàng ngày. Ta phải bỏ đi mọi thứ câu vô nghĩa (sinnlos) và mọi thứ câu ngớ ngẩn (unsinnig). C}u vô nghĩa l{ những câu – để có thể

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nghiệm được đúng hay sai – không cầu gì tới thực tại cả, chẳng hạn: „M{u xanh l{ m{u xanh“. C}u ngớ

ngẩn là những câu không thể nào nghiệm được đúng sai, vì chúng chẳng phù hợp gì với thực tại cả, chẳng hạn: „C}u m{ tôi đang nói đ}y l{ sai“. Wittgenstein rất triệt để trong luận điểm n{y, đến nỗi chính anh cũng muốn loại ra khỏi ngôn ngữ mọi câu liên quan tới đạo đức, vì theo anh, „xấu“ hay „tốt“ chẳng phản chiếu một sự vật nào có mặt trong thực tế cả. đối với Wittgenstein, đạo đức chỉ có thể được diễn tả bằng một ngôn ngữ dấu hiệu, bằng một cử chỉ hay một ánh mắt m{ thôi. L{ vì: „ Cái gì có thể nói ra được, thì nó được phát biểu rõ ràng, còn cái gì không thể nói ra được, thì phải im miệng“.

Ước mơ của Wittgenstein l{ l{m sao có được một Ngôn ngữ chính xác, với ngôn ngữ này ta có thể

nắm bắt và mô tả một cách khách quan thực tế của mọi lãnh vực cuộc sống. Thoạt tiên, ước mơ trên đ}y đ~ thúc đẩy nhóm lí thuyết gia khoa học và triết gia „Hội Ernst Mach“, năm 1922 hợp th{nh „Tập hợp Wien“, cùng nhau thực hiện cho bằng được dự án của Wittgenstein. Sau 14 năm miệt mài nỗ lực, Tập hợp Wien đ~ thất bại hoàn toàn. Mà quả thật may! Chứ nếu không thì hệ quả của nó vô lường: Ta sẽ rơi v{o một xã hội chuyên chế với một thứ Ngôn Ngữ Chính X|c đến độc đo|n m{ mọi người dân bị bó buộc phải sử dụng. Thử tưởng tượng, thầy cô cấm học sinh không được dùng những câu hay từ

ngữ hai nghĩa, ch}m biếm hay ẩn dụ nữa. Mất mát biết chừng nào! Mà giả như cải cách của Wittgenstein có đổi mới Triết học, thì nền Triết học đó sẽ chán ngấy đến thế nào!

Việc thất bại trong nỗ lực kiến tạo một thứ Ngôn Ngữ Chính Xác không do khả năng hạn chế của Tập hợp Wien. Nó có lí do s}u hơn. L{ vì một Ngôn Ngữ Chính Xác sẽ trở thành bất nh}n: đó l{ một hiểu lầm sâu xa về cuộc tiến hoá của con người và về vai trò nền tảng của ngôn ngữ. L{ vì động cơ ph|t triển của ngôn ngữ rõ ràng không bắt nguồn từ ước mơ đi tìm Sự thật và sự hiểu biết chính mình. Mà trái lại có lẽ bắt nguồn từ các nhu cầu xã hội muốn tìm tới sự hiểu biết lẫn nhau. Wittgenstein coi Ngôn ngữ thuần tuý chỉ là một phương tiện nhận thức. Ông nhìn nó với con mắt của một nh{ kĩ thuật hay một kĩ sư v{ đ|nh gi| công dụng của nó theo cái nhìn lô-gích. Cũng như Whitehead v{ Russell, Wittgenstein đ|nh gi| qu| cao Lô-gích, coi nó là công thức chung cho việc tư duy, m{ thật ra nó không phải như vậy. Nó chỉ là một trong nhiều phương tiện của tư duy, v{ nó l{ một yếu tố của ngôn ngữ. Nếu cứ đ|nh gi| mọi chuyện theo quy luật lôgích, ta sẽ đẩy thế giới sống thực tế vào phi lí!

để hiểu tại sao những đầu óc thông minh như Russell v{ Wittgenstein lại muốn giải thích thế giới chỉ theo quy luật lô-gích mà thôi, ta phải đặt mình trong không khí lúc đó ở Cambridge. Một không khí đầy nhiệt tình. đó l{ lúc c|c kĩ thuật gia v{ c|c kĩ sư đang thổi sức sống cho nền Triết học đông lạnh từ nhiều chục năm, v{ sức sống đó đ~ l{m cho không khí Cambridge như mở hội. Hẳn Russell v{ Wittgenstein đ~ không hiểu ra là với c|ch đó, họ sẽ dẫn Triết học tới đỉnh hoàng kim hay có thể lại dẫn nó tới cửa tử. Nhưng họ đ~ qu| phấn chấn với c|c tư tưởng của mình, đến nỗi tin rằng, họ có thể từ bỏ mọi thứ tạo hương hoa cho cuộc sống. Họ tỏ ra vô cùng kiêu căng trước các khoa học nh}n văn kh|c. Wittgenstein đ~ đọc Freud, nhưng vì đ|nh gi| học thuật của Freud theo lối hữu dụng lô-gích của mình, nên đ~ không nhìn ra khía cạnh tích cực n{o nơi khoa Ph}n t}m v{ T}m lí. Lúc đó, ông chưa biết tới việc nghiên cứu n~o; điều n{y cũng chẳng trách, vì thời đó có mấy triết gia biết tới Cajal hay Sherrington đ}u.

Học vấn triết học của Wittgenstein khá khái quát, hoàn toàn khác với Russell chẳng hạn. Vì thế, ông chẳng nghĩ gì tới câu hỏi, con người có đủ khả năng nhận biết thực tại kh|ch quan được không, một câu hỏi đ~ dấy động nền Triết học trễ nhất từ Kant trở đi. Ông cũng đ~ không b{n đến Tâm lí Nhận thức, một khoa được rất nhiều người đồng thời quan tâm. Và trong tác phẩm Tractatus của mình, ông chả quan tâm một tí gì về nội dung xã hội của Ngôn ngữ và của lời nói. điều đó cho thấy con người lí tưởng của Wittgenstein chỉ biết sử dụng ngôn ngữ như chú bé Joseph được Oliver Sachs tả

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

trong cuốn Stumme Stimme (Giọng câm) của mình: „ Joseph thấy, phân biệt, xếp loại, sử dụng; nó không gặp khó khăn gì trong việc phân loại và tổng quát hoá bằng tri giác (dựa vào cảm nhận), nhưng xem ra không thể tiến xa hơn… Ta có cảm tưởng như nó tiếp nhận mọi thứ theo mặt chữ; và xem ra nó không có khả năng đùa giỡn với hình ảnh, với giả thiết hay với khả thể, hoặc không có khả năng bước vào vương quốc của tưởng tượng hay của ẩn dụ. Như một con thú hay một trẻ nhỏ, nó xem ra chỉ sống trong hiện tại và bị hạn chế trong thế giới kinh nghiệm cụ thể và trực tiếp, tất cả những cái đó hiện ra liên tục trước mắt nó nhờ vào một khả năng í thức, mà một trẻ nhỏ không thể có được“.

đỉnh điểm của câu truyện trên: Joseph không phải là một học sinh đang vật vã với thứ Ngôn Ngữ

Chính Xác của Wittgenstein, nhưng l{ một cậu bé bị điếc, đ~ trải qua mười năm đầu đời không biết tới ngôn ngữ cử chỉ (thứ ngôn ngữ bằng cử chỉ và bộ điệu d{nh cho người c}m điếc). Joseph đ~ có được kinh nghiệm về một thứ ngôn ngữ trần trụi, không chút nghĩa bóng được tạo ra do quá trình sử

dụng. L{ vì em chưa bao giờ có kinh nghiệm sử dụng ngôn ngữ, dù với ngôn ngữ phát âm hay ngôn ngữ cử chỉ. Dù vậy, em vẫn hiểu được từ ngữ v{ đồng thời có được một cảm nhận trực tiếp về văn phạm. Thứ ngôn ngữ mà Joseph hiểu cơ bản mang tính lôgích thuần tuý, chứ không mang tính xã hội.

Thuyết của Noam Chomsky, nhà ngữ học người Hoa- kì, trong thập niên 60’ giúp ta hiểu được điều đó. Theo ông, rất có thể con người sinh ra với một khả năng bẩm sinh về ngôn ngữ v{ văn phạm. Nhờ

đó, c|c trẻ nhỏ học nói ngôn ngữ đầu tiên của chúng gần như tự động. Ngôn ngữ lớn lên nơi chúng cũng giống như sự phát triển của cơ thể ch}n tay. Nhưng với một điều kiện quan trọng, là các trẻ nhỏ

có thể bắt chước được thứ ngôn ngữ m{ chúng nghe. Cũng giống như c|c lo{i vượn hoang, con người chỉ sử dụng cỡ gần bốn chục ph|t }m kh|c nhau, nhưng họ có thể dùng c|c }m đó để tạo thành những câu phức tạp. Ở c|c lo{i vượn, xem ra mỗi âm mang một í nghĩa nhất định. Nơi sự phát triển con người, trái lại, í nghĩa của c|c }m như „Ba“, „đô“ dần dần biến mất. Chúng trở thành âm vận.

Nghĩa l{: con người nối c|c }m vô nghĩa th{nh những chữ có nghĩa.

Tại sao tiến trình đó lại xẩy ra nơi con người, mà không cả nơi vượn, không rõ! Một trong các nguyên nhân có lẽ là thanh quản của con người càng ngày càng hạ thấp xuống dần theo tiến trình phát triển, nhờ đó khả năng ph|t }m của họ được mở rộng thêm ra. Nhưng cả điểm n{y cho đến nay vẫn chưa có được lời giải rõ r{ng. Nhưng tr|i lại, ta biết có một vùng não giúp cấu tạo văn phạm. Vùng Broca (Broca- Areal) l{ nơi giúp ta sắp xết một chuỗi }m thanh th{nh c}u có nghĩa. Vùng n{y nằm chếch phía trên tai trái. Cho tới lúc khoảng ba tuổi, ngôn ngữ nơi trẻ em hầu như chỉ được cấu tạo nơi vùng này. Nếu thuyết bẩm sinh của Chomsky đúng, thì khả năng văn phạm của ngôn ngữ đầu tiên mà trẻ

học được hẳn nằm ở Broca-Areal. Còn các thứ ngôn ngữ khác học được sau n{y đều nhờ vào sự hỗ

trợ của các vùng não lân cận. Nhờ vùng Broca mà guồng máy ngôn ngữ có thể hoạt động, nó giúp ta tạo ra âm, phân tích âm, phát âm và tạo ra những từ trừu tượng; còn vùng Vernicke (Vernicke-Areal) trái lại giúp ta hiểu âm thanh và có lẽ giúp cho cả việc bắt chước ngôn ngữ. Các khám phá này trong thế kỉ 19 cho tới nay vẫn đúng, mặc dù diễn tiến hình thành ngôn ngữ càng ngày càng trở nên chi tiết và phức tạp hơn, v{ dù c|c nh{ n~o học còn đưa c|c vùng n~o kh|c v{o diễn tiến này thêm.

Như vậy, ít nhất con người học được ngôn ngữ đầu tiên của mình qua vô thức, ngôn ngữ n{y được họ

„bắt chước“ về mặt xã hội. Nhiệm vụ quan trọng nhất của nó l{ giúp con người hiểu nhau. để hiểu được nhau, con người cần cả văn phạm lẫn nội dung của câu. Chẳng hạn như c}u: „Tôi thấy toàn màu đen“. C}u n{y một mặt cho biết tôi đang đứng trước một bức ảnh m{u đen v{ đang tả màu sắc của ảnh đó; mặt kh|c, nó cũng có nghĩa l{ tôi đang bi quan về một chuyện gì đó. đối với anh triết gia trẻ

Wittgenstein, c}u như thế quả là một cực hình, nhưng ngôn ngữ vốn đa nghĩa như thế. C|i l{m cho tư

tưởng về một Ngôn Ngữ Chính Xác thất bại, l{ nghĩa của một câu chỉ được hình thành từ việc sử dụng các từ ngữ.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Thoạt tiên, Wittgenstein chẳng cần biết gì tới những phê bình có thể có đối với Tractatus của anh.

Anh kiêu hãnh cho hay, tác phẩm đó l{ phần đóng góp của anh cho cái giá trị tối hậu của vấn đề. Và cũng vì tin đ~ tìm ra được sự thật rốt r|o, anh nghĩ chẳng cần phải đóng góp gì thêm nữa cho Triết học. Anh đem c|i gia t{i kếch xù của mình chia cho các bà chị và tặng một số tiền lớn cho c|c thi sĩ, hoạ sĩ v{ kiến trúc sư mầm non. Sau đó bước v{o lĩnh vực sư phạm thực hành. Anh triết gia tiếng tăm lừng lẫy bên Anh quốc trở về Áo, vào học trường đ{o tạo gi|o viên, sau đó }m thầm - không ai biết -

ra vùng quê làm thầy gi|o trường làng trong nhiều năm. Lối dạy học của ông triết gia là một thảm hoạ. đa số các em học sinh hình như xem thầy là một ông kẹ. Năm 1926, ông vội vàng bực dọc bỏ dạy, vào phụ l{m vườn cho một tu viện mấy tháng. Tiếp đó, ông say sưa nhảy vào một chương trình mới: cùng cộng tác với một kiến trúc sư x}y cho b{ chị Margarete ở Wien một biệt thự hình khối, ông hoàn toàn lo về phần trang trí nội thất. Căn nh{ l{ trung t}m sinh hoạt của giới học thức ở Wien, „Tập hợp Wien“ cũng thường tụ họp ở đ}y. Năm 1929 Wittgenstein quay trở lại Cambridge, sau mười lăm năm vắng mặt. Ông nhận văn bằng tiến sĩ m{ nh{ trường đ~ d{nh sẵn từ lâu cho cuốn Tractatus, nhưng các công trình từ đ}y trở đi của ông gần như ho{n to{n ngược lại những suy tư trong tuổi thanh xuân. Ông làm việc và viết miệt m{i như một người bị quỷ |m, nhưng chẳng xuất bản gì cả, vì cho rằng vẫn chưa có gì chín chắn. Ông sống nhờ vào các học bổng v{ v{o đồng lương ít ỏi của một phụ

giảng bình thường. Cuối cùng v{o năm 50 tuổi, ông nhận được chức gi|o sư thực thụ. Một học sinh thời đó nhớ lại: Suốt thời gian đó ông thầy là một „nh{ ẩn dật, một vị khổ tu, một đạo chủ và một

‚l~nh tụ’“; một nhân vật tiểu thuyết đ~ từ gi{u sang rơi v{o nghèo khó v{ đ~ trở thành một huyền thoại của chính mình ngay trong lúc còn sống.

Thuyết coi ngôn ngữ là ảnh chụp thực tại của Wittgenstein không đúng, điều này khiến ông dần dần nản lòng. Gi|o sư Piero Saffra, một đồng nghiệp ở Cambridge, đ~ dẫn ông tới dứt điểm. Khi nghe Wittgenstein nhấn mạnh, Ngôn ngữ là cấu trúc lô-gích của thực tại, Saffra ngồi dùng mấy đầu ngón tay gãi cằm và hỏi: „Thế đ}u l{ hình th|i lô- gích của cử chỉ này (gãi cằm)?“ Wittgenstein bỏ hẳn thuyết của mình. Tác phẩm cũ Philosophischen Untersuchungen (Các nghiên cứu triết học), mà ông khởi đầu viết lại từ năm 1936 sau nhiều lần dang dở, ông đề tặng Saffra. Trong tác phẩm được in năm 1953 n{y, hai năm sau khi Wittgenstein qua đời, ông không những từ giã thuyết Ngôn ngữ ảnh chụp của mình, mà bỏ luôn cả lập luận: chỉ có thể hiểu được Ngôn ngữ bằng c|c phương tiện lô- gích m{ thôi. Trong đó có một c}u đẹp như tranh, c}u về sau đ~ l{m phấn chấn nữ thi sĩ Ingeborg Bachmann: „ Ta có thể nhìn ngôn ngữ của chúng ta như một thành phố cũ: Một mê cung của những con hẻm và những công trường, với những căn nhà cũ và mới được xây thêm ra trong những thời điểm khác nhau; và quang cảnh đó được bao quanh bởi nhiều vùng ngoại ô với những con đường thẳng băng đều đặn và với những căn nhà đơn điệu“. Wittgenstein nhận ra, „í nghĩa của một từ là do việc sử

dụng từ đó trong ngôn ngữ“. Ông viết, thay vì khoá chặt c|c í nghĩa v{ c|ch đặt câu vào trong khung lô- gích, các triết gia phải cố gắng l{m sao cho người ta hiểu được các quy luật sử dụng ngôn ngữ, hiểu được „ các trò chơi của ngôn ngữ“. Trong liên quan đó, cuối cùng ông khám phá ra vai trò của Tâm lí học, vốn trước đ}y bị ông coi thường. Vì c|c trò chơi ngôn ngữ diễn ra trong một cộng đồng con người, chứ không diễn ra trong một không gian ch}n không, nên không được giải thích chúng theo lô-gích, nhưng tốt hơn nên theo lối lô-gích - tâm lí. Không nên làm những cuộc thí nghiệm tâm thần, mà nên giải thích c|c trò chơi ngôn ngữ trong khung cảnh xã hội, v{ đó chính l{ l~nh vực thế

giới cần tới c|c nh{ t}m lí. L{ vì „ cội nguồn chính của việc không hiểu“ l{ „ vì chúng ta không nhìn ra được việc sử dụng ngôn ngữ của chúng ta“. C}u sau đ}y lại c{ng hay: „ đâu là mục tiêu của Bạn trong Triết học? đó là chỉ cho chú ruồi trong lọ biết lối bay ra“.

Thế chiến II Wittgenstein cũng tự nguyện đầu qu}n, như trong Thế chiến I, nhưng lần n{y ông đứng về phía người Anh. Ông phục vụ trong một bệnh viện, nơi đ}y, vận dụng kiến khức và kinh nghiệm kĩ

thuật lắp ráp máy bay, ông chế ra c|c m|y móc để đo mạch, đo |p huyết, đo nhịp v{ lượng khí thở.

Sau đó trở lại Cambridge dạy thêm bốn năm nữa rồi xin về hưu non lúc 58 tuổi. Những năm cuối, Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

ông sống ở Ái-nhĩ-lan và trong thành phố Oxford. Năm 1951 ông mất vì bệnh ung thư. Người ta nói, lời cuối của ông là một lời chào từ biệt gởi tới bạn hữu: „ Hãy nói với họ, là tôi đã trải qua một cuộc sống tuyệt vời“.

Tractatus của ông là một ngõ cụt. Philosophischen Untersuchungen trái lại là một cảm hứng đầy hoa

trái cho Triết học và cho cả khoa Ngôn ngữ học được hình thành từ đ}y. Một môn triết mới hình th{nh, đó l{ Triết học Phân tích, một luồng triết học có thể nói quan trọng nhất trong hậu bán thế kỉ

20. Các vấn đề của Triết học, như gợi í của Wittgenstein, luôn luôn cũng là những vấn đề tìm hiểu và phân tích những câu nói của ngôn ngữ. Lí do là vì ngôn ngữ luôn ảnh hưởng trên cách thức con người kinh nghiệm thế giới. Theo ông, chẳng có kinh nghiệm cảm gi|c „tinh khiết“ n{o m{ chẳng bị vẫn đục bởi tư duy (ngôn ngữ). V{ cũng chẳng có í nghĩa n{o rõ r{ng cả, vì ngôn ngữ vốn luôn đa nghĩa. Trong khu rừng già chằng chịt giao thoa ngữ nghĩa đó, Triết học Phân tích phải tìm cho mình lối ra.

Khoa Ngôn ngữ học bước vào tìm hiểu ngữ nghĩa trong từng lời/câu chữ để kh|m ph| „trò chơi ngôn ngữ“. Từ những gợi í của Wittgenstein, John Langshaw Austin người Anh và John Rogers Searle người Hoa -kì trong thập niên 50’ v{ 60’ đ~ đưa ra một thuyết Nói. Là vì Austin nhận ra rằng, hễ

người n{o nói điều gì, thì cũng có nghĩa l{ người đó „l{m một cái gì“. V{ vấn đề quyết định trong việc hiểu c}u văn không phải l{ tìm xem c}u đó đúng hay sai, m{ tìm xem đối tượng có thành công hay không trong việc hiểu ra í định của người nói. Thuyết Ngôn ngữ phản ảnh sự thật giờ đ}y trở thành thuyết Truyền thông xã hội. Ngôn ngữ lo{i người là một phương tiện truyền thông tuyệt diệu. Nhưng với Wittgenstein, Triết học phải hiểu rằng, ngôn ngữ không phải l{ phương tiện duy nhất để tiếp cận sự thật. Chỉ khi ta hiểu được rằng, c|c phương tiện giữ trật tự của trí óc, đó l{ Tư duy v{ Ngôn ngữ, không „tự chúng“ phản ảnh thực tại, mà chỉ là những mô thức để giải thích thế giới theo tiêu chuẩn của những quy luật trò chơi riêng, lúc đó ta mới hiểu và tới gần người kh|c được hơn. Ai nhìn ra được những sự vật kh|c nhau, người đó cũng có kinh nghiệm khác. Và ai kinh nghiệm kh|c, người đó cũng nghĩ kh|c. V{ ai nghĩ kh|c, người đó cũng sử dụng một ngôn ngữ kh|c. Con người khác con vật ở chỗ, mỗi người có một lối nghĩ v{ nói kh|c nhau. Giới hạn của bộ máy nhận thức giác quan và giới hạn của ngôn ngữ cũng l{ giới hạn của thế giới chúng ta đang sống. Là vì việc chọn áo ngôn ngữ của tư duy chúng ta bắt nguồn từ tủ áo dễ thấy của lo{i người. Như vậy ngôn ngữ cũng đồng thời có một nhiệm vụ căn bản không được viết ra, là nó có thể „đ|nh lừa“ ta qua những lời của chúng. Ngôn ngữ

được „tạo“ ra, để „thiết kế“ nên thực tại và thế giới theo nhu cầu của lo{i người. Nếu con rắn cần một ngôn ngữ để định hướng – thật ra rắn không cần, vì nó cũng có thể nối các cảm nhận giác quan mà không cần tới ngôn ngữ - thì đó sẽ là một „ngôn ngữ của rắn“; ngôn ngữ này không thể nào thích hợp được cho lo{i người, cũng như ngược lại, rắn không thể nào sử dụng được „ngôn ngữ của người“. Sau này, có lần Wittgenstein nói một câu rất thông minh: „ Nếu sư tử nói được, thì ta cũng chẳng hiểu được chúng!“

Cuộc du hành triết lí - tâm lí - sinh học tìm hiểu khả năng v{ giới hạn của nhận thức tới đ}y tạm kết thúc. Chúng ta đ~ biết đôi chút về bộ não, về gốc gác và nhiệm vụ của nó. Chúng ta đ~ nhìn ra những khả năng v{ giới hạn của nó. Chúng ta biết được sự tương t|c trên nhau trong n~o giữa các cảm giác v{ lí trí, v{ qua đó cũng biết sơ rằng, cảm giác cái Tôi và sự nhận thức về chính mình ấn dấu trên nhau như thế n{o. Chúng ta đ~ rõ về sự nhào trộn giữa Í thức và Vô thức, v{ cũng hiểu rằng, mình còn biết rất ít về diễn trình ghi nhận và bỏ quên các kí ức của n~o. Chúng ta đ~ biết, não là một cơ quan tự

hiểu biết vô cùng phức tạp và tỉ mỉ, nhưng nó không được tạo ra cho mục đích nhận diện thế giới kh|ch quan. Chúng ta đ~ thấy, ngôn ngữ của chúng ta thích hợp cho việc gì v{ đ}u l{ những khó khăn của nó trong việc diễn tả „tính kh|ch quan“. Vì thế, việc suy nghĩ về chính mình và về thế giới cũng không khác chi việc dùng xe hơi bơi qua con sông hay dùng xe ba b|nh để vượt sa mạc. Công việc đòi hỏi nhiều nỗ lực khó khăn. Dù sao thì giờ đ}y chúng ta cũng đ~ biết được một vài phần Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

quan trọng của bộ m|y con người, để chúng ta có thể hiểu được những h{nh động cũng như những cái bỏ qua của chúng ta. Cuộc h{nh trình đi v{o trong chính con người chúng ta sẽ đưa ta tới một chiều kích khác: tới câu hỏi, ta đánh giá hành vi của ta như thế nào. Cho tới đ}y, nghiên cứu n~o đ~ có nhiều đóng góp cần thiết. Nhưng từ đ}y trở đi, nó sẽ phải lùi lại phía sau, dĩ nhiên nó sẽ không biến đi ho{n to{n, để Triết học lên tiếng. Thỉnh thoảng chúng ta sẽ còn cần tới những lời khuyên của nghiên cứu não, cả trong câu hỏi về Thiện, Ác. Dù Sinh học có thể cắt nghĩa cho ta nhiều điều về Thiện Ác, vấn đề đạo đức trước sau vẫn luôn là một câu hỏi của Triết học và có lẽ cả của Tâm lí học: Các quy chuẩn xét đo|n đúng hay sai đến từ đ}u? Chúng ta đ|nh gi| th|i độ v{ h{nh động của ta đựa theo tiêu chuẩn nào? Và tại sao chúng ta lại h{nh động như vậy?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Phần Hai

Tôi nên làm gì?

Paris

Cái lầm của Rousseau

Tha nhân có cần cho chúng ta không?

Trong một đ{i ph|t thanh m{ tôi thỉnh thoảng cộng tác có một bà già giữ cửa với vẻ mặt hốc hác. Bà nổi tiếng về th|i độ bất thân thiện của mình. Hẳn bà là một người rất cô đơn. Thay vì tỏ ra vui vẻ và dễ tính, bà làm cho mọi người khó chịu vì c|i bướng bỉnh của b{. Nhưng mỗi khi thấy thằng con trai Oskar của tôi, b{ như đổi tính hoàn toàn. Mắt bà long lanh, khuôn mặt rạng rỡ, ôm lấy Oskar hôn lấy hôn để. Xem ra không có gì có thể cản được niềm vui của bà khi nhìn thấy thằng bé. Khi chúng tôi từ

giã ra về, hạnh phúc vẫn còn tràn ngập con người bà.

Tôi không biết một chút gì về cuộc sống riêng tư của b{. Nhưng chắc chắn bà không có nhiều bạn bè.

Hẳn bà phải cô đơn lắm, dù có công ăn việc l{m. Người ta có thể đ|nh gi| l{ tình cảnh sống của bà hẳn nặng nề lắm, chẳng có gì vui. Nhưng tôi liên tưởng ngay tới một người, người duy nhất có một đ|nh gi| ho{n to{n ngược lại, đó l{ triết gia Jean Jacques Rousseau.

Rousseau là một đầu óc ngược đời hiếm có. Cậu sinh năm 1712 ở Genève (Thụy-sĩ), lúc nhỏ học nghề

với một người thợ chạm khắc. Nhưng chẳng được bao lâu, cậu bỏ học đi lang thang. Cậu nhất mực muốn thành nhạc sĩ, nhưng ngặt chẳng biết chơi một nhạc cụ nào hết. Xuất phát từ những giấc mơ, cậu tạo ra một hệ thống nốt nhạc mới, mà rồi chẳng ai quan tâm gì tới cả. đ{nh bỏ, lang thang r{y đ}y mai đó, sống đa phần nhờ sự giúp đỡ của các phụ nữ. Là vì tuy dở hơi, nhưng cậu có một bộ mã với những lọn tóc đen v{ đôi mắt to màu xám trông rất bắt. Rousseau chẳng bao giờ ở một chỗ. Tại Paris, anh làm quen với những đầu óc khai sáng thời đó, nhưng cũng chẳng mặn mà gì với họ.

Vào một ng{y th|ng 10 năm 1749, lúc đó anh 37 tuổi, cuộc đời anh bỗng đổi hẳn, về sau anh kể lại, đó là ngày (giác) ngộ thật sự của mình. Biến cố „Illumination“ (ngộ) xẩy ra trên một con đường làng.

Hôm đó nh{ phê bình }m nhạc lông bông đang đi từ Paris về l}u đ{i Vincennes nằm phía đông nam Paris. Trong những năm n{y, to{ l}u đ{i biến thành nhà tù, giam giữ một số người rất nổi tiếng, chẳng hạn như b| tước Mirabeau, hầu tước de Sade và nhà khai sáng Diderot. Rousseau muốn tới thăm Diderot, vì anh có viết những bài ngắn cho cuốn từ điển bách khoa Encyclopédie của Diderot.

Trên đường tới Vincennes, không biết ở quãng nào, anh vớ được một số báo Mercure de France, tờ

báo có nhiều ảnh hưởng ở Paris lúc đó. Tờ b|o có đăng một câu hỏi có thưởng do Académie Dijon đặt ra: „ Phải chăng việc tái tạo các khoa học và nghệ thuật sẽ giúp thanh tẩy các phong tục tập quán?“ Về

sau, Rousseau tả lại phản ứng của mình trong một l| thư với giọng điệu sôi nổi v{ đầy vẻ truyền giáo.

Rousseau chẳng phải là loại người khiêm tốn và dè dặt:

„ Câu hỏi của Académie Dijon hiện ra trước mắt tôi, nó là cơ hội cho cuốn sách đầu tiên của tôi ra đời. Nó khơi lên trong tôi một chuyển động giống như một soi sáng đột ngột. đùng một cái trí óc tôi sáng lên như

được chiếu tỏa bởi hàng ngàn tia sáng; tôi bị tràn ngập bởi không biết bao nhiêu những tư tưởng đầy sức sống, mạnh mẽ và choáng ngợp khiến tôi rơi vào một trạng thái rối loạn không thể tả. đầu tôi lâng lâng như

đang say. Trống ngực đập đến nghẹt thở; tôi không còn thở được nữa và nằm vật ra dưới một gốc cây bên đường. Suốt nửa tiếng đồng hồ tôi ở trong trạng thái ngây ngất, khi đứng được dậy thì áo vét đã ướt Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đẫm nước mắt. Trời ơi, giá như hôm đó tôi đã có thể viết ra được một phần tư những gì đã đến với tôi dưới gốc cây, thì tôi đã có thể trình bày những mâu thuẫn của trật tự xã hội cách rõ ràng cụ thể biết chừng nào, thì tôi đã có thể chứng minh việc con người mang bản chất tốt, nhưng chỉ vì ảnh hưởng xã hội mà nó đã trở nên xấu cách rõ ràng chắc chắn biết chừng nào. Trong tác phẩm chính của tôi, tôi chỉ

ghi lại được đây đó một vài chân lí lớn đã đến với tôi trong vòng một khắc đồng hồ dưới gốc cây hôm đó, nhưng những tư tưởng ghi lại này không còn uy lực như khi chúng đang tới. Bằng cách đó, tôi gần như cực chẳng đã và bất ngờ trở thành văn sĩ“.

Biến cố ngộ của Rousseau đ~ l{ một điều nổi tiếng. Câu trả lời bất ngờ của anh cho Viện Dijon lại càng nổi tiếng hơn, nội dung trả lời này chắc chắn ngược lại sự chờ đợi của người đặt ra câu hỏi. Câu trả

lời của anh phù hợp hoàn toàn với tâm tính thích tranh cãi của anh. Anh trả lời ‚không’ cho c}u hỏi đưa ra với lập luận rằng, văn ho| v{ x~ hội không l{m con người tốt hơn, tr|i lại làm nó ra xấu hơn.

„ Chẳng cần minh chứng, cứ nhìn qua kinh nghiệm đau buồn hàng ngày cũng đủ biết là con người xấu; nhưng tôi tin mình chứng minh được bản chất con người là tốt. Người ta có thể ca ngợi xã hội loài người chừng nào người ta muốn, nhưng cũng không vì thế mà chối cãi được rằng, xã hội đó nhất thiết đưa con người đến chỗ ghét bỏ nhau, một khi có sự va chạm quyền lợi của họ“.

Tập sách của Rousseau về ảnh hưởng xấu của văn minh trên con người đ~ g}y chấn động lớn. Anh thắng giải. Một sớm một chiều, Rousseau trở thành ngôi sao chói lọi. Cái gì làm cho anh nổi tiếng?

Theo anh, „bản chất“ con người là hiền lành, hoà thuận và tốt. Nhưng nhìn đ}u người ta cũng thấy lừa đảo, chém giết và chết chóc. Như vậy câu hỏi đặt ra: Cái xấu do đ}u m{ đến? Câu trả lời của Rousseau thật khiêu khích. Anh coi con người, tự bản chất, không phải là loài sống kết đo{n tập thể. Cũng như

các loài thú khác, trong khung cảnh sống hợp với thiên nhiên, con người cũng không muốn tranh cãi nhau. Họ thích tr|nh đụng độ, và bên cạnh bản năng sinh tồn, họ có một tình cảm mạnh duy nhất kh|c, đó l{ lòng thương xót tha nh}n. Nhưng tiếc rằng con người không thể chỉ sống hiền lành và hoà thuận. Các ngoại cảnh, chẳng hạn như c|c thiên tai, buộc họ phải sống chung với nhau. Nhưng sống chung khiến con người đ}m ra cạnh tranh nhau. Họ trở thành nghi kị và ganh ghét lẫn nhau. Khi phải so đo với nhau, lòng yêu chính mình chuyển thành lòng ích kỉ qu| độ. Và các trực giác tự nhiên như

„lòng yêu điều thiện“ bị vô hiệu.

Cuốn sách gây phẫn nộ. đa số c|c nh{ khai s|ng đều chia sẻ sự phê bình của Rousseau về xã hội phong kiến thời đó ở t}y phương. Giữa thế kỉ 18, trong khi tầng lớp quý tộc sống trong ăn chơi thừa thãi, những người nông dân phải sống trong đói rét thiếu thốn. Nhưng chẳng có mấy ai đồng í với luận điểm cho rằng, văn ho| v{ x~ hội đ~ l{m cho con người trở nên xấu. C|c nh{ văn của thời Khai sáng thích nghệ thuật và lễ hội, và họ ca ngợi và yểm trợ sự tiến bộ của các khoa học. Chính khoa học sẽ l{ phương tiện giúp tầng lớp trung lưu th{nh thị giải phóng khỏi sự cai trị của quý tộc. Thay vì chống lại lối sống phong kiến dẫy đầy quanh mình, c|c nh{ khai s|ng mơ về một xã hội tri thức sẵn sàng cho những cuộc trao đổi luận bàn.

Rousseau mạnh mẽ và giận dữ biện minh cho mình. Ông là một nh{ văn nhiều năng khiếu, và nhiều cuốn sách của ông đã trở thành vô cùng nổi tiếng. Ông là triết gia được đề cập tới nhiều nhất trong tầng lớp học thức ở Âu châu thời đó. Dĩ nhiên ông không thể tránh khỏi những phê bình. Tình hình càng lúc càng trở nên khó khăn, khiến ông phải di chuyển khắp nơi trong ]u ch}u, nhưng vừa đến đ}u l{ tạo ngay ra những cuộc cãi vã ở đó. V{ ông cũng chẳng phải là một người cha gia đình gương mẫu. Các con ông lần lượt được đưa v{o viện mồ côi và có lẽ đều đ~ chết ở đó. Trong những năm cuối đời, Rousseau trở nên ngược đời đến nỗi muốn lấy ngay chính cuộc sống của mình để chứng minh thuyết của mình. Ông giam mình cô độc trong l}u đ{i Ermenonville gần Paris chỉ để gom góp và xác định các loài thảo mộc.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Phải chăng tất cả những điều khẳng định khi còn sinh thời của ông đều đúng? Con người tự bản chất là tốt? V{ con người có thể sống hạnh phúc mà chẳng cần tới tha nhân nào cả? Con người sống một mình có hạnh phúc hơn, hay họ có được hạnh phúc hơn nếu sống chung với người khác, câu hỏi này thực ra không phải là một câu hỏi triết học. Câu hỏi này thuộc Tâm lí học. Và từ l}u nó đ~ chẳng được quan tâm nghiên cứu. Chỉ vào thập niên 1970’ mới có một môn học mới ra đời, đó l{ môn „Nghiên cứu về cô đơn“. Người lập ra nó l{ gi|o sư Robert Weiss, thuộc đại học Massachusetts ở Boston. Ông cho rằng, cô đơn l{ một trong những vấn nạn lớn nhất của xã hội, đặc biệt trong những thành phố

lớn. Phải chăng những người không phải đụng chạm với tha nhân là những kẻ hạnh phúc?

Weiss tin chắc không phải như thế, và ông khẳng định, Rousseau đ~ ho{n to{n lầm. Những người cô đơn đau khổ, vì họ chẳng được ai hoặc được qu| ít người quan tâm tới mình. C|i đau khổ nhất nơi họ, là vì họ chẳng được ai thương cảm. Sự kiện n{y trước đ}y người ta đ~ biết và ai ai trong chúng ta cũng đều nghĩ như thế. Nhưng Weiss còn đưa ra một nhận xét còn gay cấn hơn nhiều: Bực tức hụt hẫng vì thiếu thương cảm của người khác trao cho mình là một; m{ đau khổ vì mình không thể

thương cảm được người khác lại l{ mười. Không được người khác yêu mến đ~ l{ khốn rồi, nhưng

không có ai để cho mình yêu mến lại càng khốn nạn hơn! Gi|o sư Weis giải thích điều đó qua sự kiện nhiều ông b{ gi{ cô đơn cứ kè kè bên mình một con chó hay con mèo, v{ coi chúng như l{ đối tượng yêu thương thay thế cho người yêu của họ.

V{ chính điểm này khiến tôi nhớ lại bà già giữ cửa của chúng tôi. Bà hạnh phúc với đứa con của tôi, dù nó chẳng quan tâm gì tới bà hay chẳng yêu bà gì cả. Xem ra bà chỉ cần có thể vồn vã với nó, sờ

được nó và vuốt ve nó với những lời khen l{ đủ. Yêu một người kh|c, hay để tâm tới một người khác, cũng là một cách gián tiếp tự làm cho mình một điều gì đó tốt đẹp. Thuyết hạnh phúc trong cô độc một mình của Rousseau như vậy là sai từ căn bản.

Con người, như tất cả mọi loài có vú khác không trừ ai, tự bản chất mang tính xã hội. Trong hơn 200

loài khỉ, chẳng có loài nào sống hoàn toàn một mình. Dĩ nhiên có người này nhiều xã hội tính hơn người kh|c, nhưng ai ho{n to{n sống biệt lập, kẻ đó rõ r{ng mang t}m lí bệnh hoạn. Có thể là vì người đó bị hụt hẫng và thất vọng. Vì thế người đó không còn h{nh xử như người „bình thường“ nữa.

Những người bình thường đi tới với người khác, vì họ thích người khác (có khi thích nhiều có khi thích ít). Họ l{m như vậy, vì cái sở thích người kh|c đó l{m cho chính họ vui. Là vì một cuộc sống chỉ

biết tù túng trong bốn v|ch tường, tất nhiên sẽ dẫn tới thui chột nhân cách. Nhiều người cô độc có một c|i gì đó như bệnh sợ chỗ (ngồi) trong cuộc sống của họ. Họ co rút vào một thế giới rất hẹp, trở

nên cứng đơ bất động và không còn phản ứng thích hợp được với các ảnh hưởng từ bên ngoài. Vì thiếu khả năng so s|nh với những cảm nhận của kẻ khác, nên họ có nhiều xét đo|n sai về người khác và về chính họ.

Sẵn s{ng trao đổi với kẻ khác và lo lắng cho kẻ khác là lối thoát ra khỏi sự tự giới hạn của mình. Làm một c|i gì cho tha nh}n l{ điều quan trọng cho tâm linh mình. Chẳng hạn ai đi tìm một món qu{ đẹp và thấy ra được niềm vui của người nhận qu{, người đó đồng thời cũng đang tặng quà cho chính mình. Niềm vui trao tặng cũng như niềm vui l{m điều tốt là một cái gì rất cũ. Nó bắt nguồn ngay từ

cội rễ lo{i người. Nhưng do đ}u m{ có sự thích thú sống với người khác, từ đ}u nẩy sinh lòng sẵn s{ng giúp đỡ tha nhân và niềm vui l{m điều thiện? Có phải điều n{y cũng có nghĩa l{ con người tính bản thiện, như Rousseau nói? Phải chăng Rousseau có lí, ít nhất là ở điểm này?

• Cây kiếm của người giết rồng. Tại sao chúng ta giúp đỡ kẻ khác?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Madison

Cây kiếm của người giết rồng.

Tại sao chúng ta giúp đỡ kẻ khác?

Cảnh tượng quá khó hiểu. Khi ba tay kia xuất hiện và tấn công Phao (Fawn), những đứa chung quanh đớ ra đứng nhìn. Tất cả khiếp sợ, bất động đứng yên. Ba tên đ|nh đập và cắn Phao. Phao là một cô bé yểu điệu, và ba tay kia có thân hình lớn trội hơn Phao nhiều. Nhưng đ~ không một ai nhảy vào can thiệp. Cuộc trấn đ|nh bất cân bằng và dữ dằn. Thỉnh thoảng ba tay tấn công hằm hằm nhìn về mẹ và chị của Phao. Còn Phao ho{n to{n rơi v{o hoảng loạn vì sợ. Sau một lúc, hết còn thích đấm đ| nữa, bọn kia rút êm. Chúng để Phao nằm d{i trên đất. Em nằm đó, la hét một hồi lâu, rồi bất thần bật dậy bỏ chạy. Về sau người ta thấy em xuất hiện co ro ngồi đó, d|ng thẫn thờ thảm hại. Người chị bước lại gần bên, choàng tay lên vai em. Thấy Phao bất động chẳng phản ứng gì, chị kéo kéo giật giật nhè nhẹ

như muốn đ|nh thức em, rồi lại ôm lấy em.

Cuối cùng hai chị em ôm nhau vuốt ve.

Cảnh tượng thê lương đó l{ chuyện có thật. Nó xẩy ra trong những năm 80’ tại Madison, bang Wisconsin, nhưng cảnh s|t đ~ không tới để lập biên bản, v{ b|o chí cũng chẳng đăng tải một lời. Chỉ

có một người Hoà- lan, ông Frans de Waal, l{ người chứng kiến, và về sau ông đ~ thuật lại câu truyện.

De Waal là một nhà nghiên cứu động thái. Cuộc tấn công Phao xẩy ra trong „Trung t}m nghiên cứu quốc gia về c|c lo{i động vật có vú tại Wisconsin“, v{ Phao, gia đình em v{ mấy tay hung hãn kia tất cả đều thuộc giòng họ nhà khỉ mũi dẹt (Rhesusaffe).

Từ 30 năm nay de Waal nghiên cứu về khỉ. Thoạt tiên anh theo dõi c|c chú vượn trong sở thú tỉnh Arnheim và khám phá ra chúng có những động thái lạ. Vượn là loài có rất nhiều tính xã hội. chúng sống bầy đ{n. điều này ng{y nay đứa trẻ n{o cũng biết, nhưng v{o thời de Waal bắt đầu nghiên cứu thì chưa mấy ai biết được sự kiện đó. Anh nhận thấy lo{i vượn biết đ|nh lừa, dối gạt và lừa đảo nhau.

Nhưng chúng cũng tỏ ra dễ thương, quấn quýt nhau và có những tương giao x~ hội phức tạp với nhau. Cuốn sách anh viết về c|c cô chú vượn ở Arnheim mang tựa đề Wilde Diplomate (Các nhà ngoại giao hoang dã).

Nhưng không những chỉ con nh{ vượn, mà các loài khỉ kh|c cũng có những cảm gi|c như lòng thương cảm (Mitleid) hoặc sự quyến luyến (Zuneigung). Cô chị của Phao ôm ấp và vuốt ve em mình.

Rõ ràng cô cảm được sự đau khổ của em và muốn l{m c|i gì đó để an ủi em. Về mặt sinh học di tử, tuy vượn kh|c người vào khoảng 3%, nhưng chúng cũng có một c|i gì đó như khả năng cảm thông và như một thứ khả năng „đạo đức“. Nhưng những tình cảm này xuất phát từ đ}u v{ tại sao có chúng?

Câu hỏi thoạt tiên xem ra khó nuốt. Giữa thế kỉ 19, Charles Darwin chứng minh rằng, giữa người và khỉ có họ gần gũi với nhau, v{ như vậy người cũng l{ một con vật. Khám phá này giúp ta hiểu ra dễ

dàng cội nguồn „sự dữ“ nơi con người: nó là gia sản từ thú vật! Darwin giải thích tiến trình tiến hoá bằng những khái niệm như „cuộc chiến đấu để sinh tồn“, „sự sinh tồn của những loài có khả năng thích ứng nhất“. Darwin không phải là tác giả của những khái niệm đó, nhưng ông l{ người đầu tiên đ~ dùng chúng để mô tả sự ganh đua với nhau và chống lại nhau của mọi loài sinh vật, từ cọng cỏ tới các con kiến đến lo{i người. Nhìn một c|ch đơn giản, điều đó có nghĩa: H{ng tỉ tỉ cơ thể sinh vật râm ran trong thế giới đang mang trong mình một nhiệm vụ duy nhất: l{m sao để khẳng định chỉ có chất liệu di truyền của mình là nhất, l{ đ|ng sống, còn các chất liệu kh|c không đ|ng sống, nếu cần phải Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

bị loại bỏ. Và mỗi con người, như quý vị và tôi đ}y, đều cũng đang ở trong trò chơi xấu v{ vô đạo đức nhằm triệt bỏ nhau đó.

Nhưng Darwin l{ người rất cẩn trọng. Chính ông, ông coi khám phá của mình chẳng có gì đ|ng sợ

lắm. Í nhất, ông đ~ không muốn đưa c|i nhìn cạnh tranh sinh tồn kia vào Sinh vật học để áp dụng cho lo{i người. Những người kh|c đ~ vận dụng quan điểm của ông để đưa ra những lập luận đ|ng sợ: cả

con người cũng mạnh sống yếu chết, và vì thế có quyền giết chết những người yếu kém hay tật nguyền. Quan điểm của Darwin coi con người cũng l{ một con vật đ~ g}y nên phản ứng rầm rộ nơi các triết gia. đ}u l{ bản chất thật của con người? Rousseau nói tới „bản chất“, bản chất này theo ông hiểu là một tình trạng lí tưởng của hạnh phúc không bị vẫn đục.

Nhưng đúng thật bản chất là tốt? Phải chăng nó cũng man rợ, thô bạo v{ độc ác?

Giảng đường Oxford chật ních, khi Thomas Henry Huxley, một bạn thân của Darwin, đăng đ{n thuyết trình v{o năm 1893. đề tài của nhà nghiên cứu thiên nhiên nổi danh hôm đó l{ „Tiến ho| v{ đạo đức“.

Huxley tuyên bố: Thiên nhiên chẳng tốt, trái lại nó bất nhẫn độc ác và hoàn toàn dửng dưng trước con người. Con người dứt khoát là một con vật, và sự hiện diện của con vật này hoàn toàn do ngẫu nhiên. Lo{i người xuất hiện không phải do một Lí trí khôn ngoan hay từ một „dự án xuất chúng“ n{o cả, mà do tiến hoá từ một chuỗi loài vật giống như khỉ. Và nếu chỉ từ hỗn loạn và không do từ một chương trình n{o cả, thì theo Huxley, thiên nhiên l{m sao có đặc tính hướng thiện hay hướng về lẽ

phải được.

Theo Huxley, „tình yêu hướng thiện“ của Rousseau như vậy ho{n to{n vô nghĩa. Thú vật và loài người không mang bản chất tốt, nhưng chúng tự bẩm sinh ho{n to{n vô đạo đức. Nhưng cả Huxley cũng không thể chối c~i được rằng, con người có khả năng h{nh xử đạo đức. Trên nước Anh, nơi ông sống, có luật lệ, nh{ nước được ấn định đ}u v{o đó, trộm cắp giết người đều bị cấm, v{ người dân có thể an t}m ra đường mà chẳng bao giờ sợ nguy hiểm tới tính mạng.

Nhưng trật tự đó từ đ}u tới? Huxley trả lời: văn minh v{ văn ho| đ~ bắt c|c con thú người sống chung với nhau. Luận điểm n{y đúng l{ ngược lại quan điểm của Rousseau. Theo Rousseau, con người tốt, văn minh xấu. Với Huxley, con người xấu, được văn minh đưa v{o đường ngay nẻo chính.

Với một ngôn từ hoa mĩ, Huxley cho hay, đạo đức không phải l{ đặc tính của con người, nhưng đó l{

„thanh kiếm sắc có nhiệm vụ chặt gốc thú vật khỏi con rồng“.

Ai khẳng định, như Rousseau, con người mang bản chất tốt, kẻ đó phải chứng minh đ}u l{ cội nguồn phát xuất của sự dữ nơi con người. Trường hợp Huxley thì ho{n to{n ngược lại. Nếu con người có bản chất xấu, thì sự thiện đến từ đ}u, „thanh kiếm sắc chặt gốc thú khỏi rồng“ đến từ đ}u? Vì Huxley không phải l{ người có tôn giáo, nên cái gốc đó hẳn không phải l{ Thượng đế hay Thiên Chúa. Thế thì nó đến từ đ}u? Tại sao đ{n m~nh thú người đó lại có thể sống thành xã hội tương đối hài hoà bên nhau? đạo đức đến từ đ}u – nếu như nó không phù hợp với bản chất con người? Nói tóm lại: Tại sao con người có khả năng đạo đức?

Như vậy, câu hỏi sẽ là, phải chăng con người mang sẵn trong mình một tiềm năng n{o đó khiến họ cư

xử tốt với nhau? Nếu Darwin và Huxley biết nhiều về khỉ v{ vượn người như Frans de Waal, thì hẳn họ đ~ có được những lối giải thích đơn giản hơn v{ có lẽ đ~ tr|nh được một số hiểu lầm đ|ng sợ. De Waal cho hay, đạo đức và tiến hoá chẳng có gì mâu thuẫn nhau cả. điều mà một số người coi là một lỗi lầm ngớ ngẩn của mẹ thiên nhiên: chỉ có mạnh được yếu thua, thật ra đó l{ một khả năng tinh tế

về mặt sinh lí. Qua 30 năm quan s|t h{nh vi của khỉ, de Waal khẳng định, „tính thiện“ và sự sẵn sàng giúp nhau là những hành vi có thể mang lại lợi thế lớn cho từng con khỉ và cho cả nhóm. Những con khỉ trong đ{n c{ng giúp nhau v{ lo cho nhau, thì cuộc sống cả bầy đ{n c{ng trở nên tốt Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

hơn. Khỉ có nhiều cách giúp nhau. Chỉ riêng bốn loại vượn người lớn như Orang-Utan, Bonobo, đười ươi (Gorilla) v{ khỉ đột (Schimpanse) đ~ h{nh xử rất khác nhau rồi. Ở khỉ đột, tình dục gần như luôn là một hành vi quyền lực, thống trị v{ đ{n |p. Còn Bonobo thì coi tình dục như l{ phương giải toả

căng thẳng cấp thời; Bonobo hành lạc gần như suốt ngày, và chúng thích nhất là thế nằm mặt đối mặt, m{ người phương t}y gọi l{ „thế của nhà truyền giáo“ (như vậy phải gọi l{ „thế Bonobo“ mới đúng, vì Bonobo đ~ biết kiểu n{y trước các nhà truyền giáo xa).

„đấu tranh sinh tồn“ không diễn ra nơi c|c con thú bị nhốt riêng – đ}y l{ một lầm lẫn của Darwin và Huxley. Con người không phải là những kẻ chiến đấu cô độc (nếu có, thì chỉ là những trường hợp ngoại lệ). đa số chúng ta đồng thời là thành phần của một gia đình v{ sinh hoạt trong một nhóm xã hội lớn hơn. Ở đ}y, không những chỉ có tranh giành o ép nhau, mà còn có những tương trợ lẫn nhau.

Khả năng nghĩ tới quyền lợi kẻ kh|c v{ h{nh động cho quyền lợi của họ ta gọi là lòng Vị tha (Altruismus). Cả khỉ cũng có h{nh vi vị tha. Hành vi này có nhiều mặt. De Waal phân biệt hai loại: Vị

tha hướng tới sở hữu toàn diện (Gesamteignung abzielender Altruismus) và Vị tha hỗ tương (wechselseitiger Altruismus). Bản năng tình mẹ đối với con là một hình thái của Vị tha hướng tới sở hữu toàn diện. Chính Vị tha hỗ tương rất có thể đúng l{ cội nguồn đạo đức nơi con người. Một con vượn người giúp một con kh|c, l{ để sau này mình có thể được giúp lại. Nó không làm những chuyện nhảm nhí, l{ để các con khác không nhảm nhí lại với nó. „điều gì bạn không muốn kẻ kh|c l{m cho mình thì cũng đừng làm cho kẻ khác“ – quy tắc quan trọng này rõ ràng cũng được áp dụng nơi vượn người.

Chúng ta thừa hưởng nơi tổ tiên vượn người không chỉ những yếu đuối, thói hiếu chiến, lừa đảo và vị

kỉ, mà còn cả những đặc tính „cao thượng“ nữa. Những đặc tính n{y cũng l{ một phần cội nguồn sinh lí của chúng ta. Ngay Rousseau cũng đ~ suy diễn rằng, khả năng hướng thiện phải là một bản năng xa xưa từ thế giới tiền sử. Chẳng có gì khác ngoài tính vị kỉ hoang dại của chúng ta đ~ khiến chúng ta phải sống tốt phù hợp với bản năng. Với Rousseau, tính thiện là lối hành xử tự nhiên duy nhất của con người. De Waal trái lại coi mối thiện cảm, sự lưu t}m v{ chăm sóc l{ những bản năng đặc trưng của khỉ, bên cạnh những bản năng kh|c. Có những bản năng đó, nhưng chúng không đứng trơ trọi một mình, mà luôn hiện diện song h{nh ganh đua với những gây hấn, với tính ngờ vực và ích kỉ. Như

vậy người và khỉ chẳng „tốt“ m{ cũng chẳng „xấu“. Cả hai mặt đều có nơi chúng, v{ cả hai đều là bản chất tự nhiên như nhau. Như vậy câu trả lời là: cả xấu lẫn tốt. Nhưng nếu khả năng hướng thiện là một bản năng như những bản năng kh|c, thì ai hay c|i gì sẽ đưa nó v{o sử dụng? Cái gì làm cho nó trở thành một nguyên tắc bó buộc trong xã hội con người?

• Luật trong tôi. Tại sao tôi cần phải tốt?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Königsberg

Luật trong tôi

Tại sao tôi cần phải tốt?

Năm 1730. Trước cửa thành Königsberg, một thành phố nhỏ mở ra với thế giới, bên bờ Biển đông, một bà mẹ dẫn đứa con 6 tuổi đi dạo khi chiều trời sập tối. Bà mẹ âu yếm gải thích cho con những gì bà biết về thiên nhiên, cây cỏ, các loại đ| v{ thú vật. đèn đường phố mờ tối. Rồi bà mẹ ngước lên trời, chỉ cho con bầu trời mênh mông đầy sao. Cả hai mơ m{ng nhìn lên cảnh vũ trụ vô biên. Về sau, cậu bé viết lại: „ Có hai điều làm cho nội tâm tôi cảm kích, mà càng suy nghĩ tới chúng bao nhiêu, tôi lại càng thêm thán phục lạ lùng bấy nhiêu: đó là bầu trời đầy sao và luật đạo đức trong tôi. Tôi thấy chúng trước mắt và nối chúng trực tiếp vào í thức hiện hữu của tôi“. V{ đúng vậy, về sau cậu đ~ đóng góp

nhiều cho hai lãnh vực đó: Thiên văn v{ đạo đức học.

Tên của cậu là Immanuel Kant, và thời gian hạnh phúc trong sự chăm sóc của người mẹ có học v{ đạo đức chấm dứt khi cậu được 13 tuổi. Mẹ mất, cậu bé với đôi mắt xanh nước biển thương tiếc mẹ thật lâu. Cha cậu, một người thợ cả về nghề l{m đồ da thú, đ~ cố gắng hết mình để tiếp tục n}ng đỡ đứa con nhạy cảm. Ông gởi cậu v{o trường trung học Friedrichkollegium, trường khá nhất thời đó trong tỉnh. Trong thời gian trung học cũng như ở đại học Königsberg sau này, cậu thiếu niên với lồng ngực lép đ~ chứng tỏ là một học trò nhiều năng khiếu. Immanuel thích nhất „đ{i thiên văn“ trên m|i nh{

trường. Ban đêm, cậu thường ở lại kh| l}u trên đó để quan sát. 16 tuổi cậu thi đậu v{o đại học. Dù được khuyên học Thần học, cậu say mê các môn Toán, Triết và Vật lí. Thời gian giải trí, cậu nổi tiếng là một tay đ|nh b{i v{ nấu bếp giỏi. Cậu cũng l{ một tay chơi Billard tuyệt chiêu. Người ta cũng hay mời cậu thuyết trình trong các dịp hội hè ở Königsberg, dù cậu vốn ăn nói nhẹ nh{ng v{ hơi ấp úng.

Nhưng c|i mê say lớn của cậu vẫn luôn l{ vũ trụ v{ c|c vì sao. Gi|o sư môn Luận lí và Siêu hình, Martin Knutzen, đ~ cố gắng hết mình giúp cậu trong sở thích đó. Kant như bị thôi miên bởi cái kính viễn vọng tư nh}n mà chính nhà vật lí Isaac Newton đ~ dùng. Anh đọc các tác phẩm cơ bản của Newton nói về sự hình th{nh vũ trụ, thả hồn vào trong các con số, các bảng số và trong các con tính, và rồi từ đó x}y dựng nên một mô hình riêng về thế giới vật lí. Cuốn sách mỏng anh viết về đề tài này chứa đựng một hoài bão lớn với một đầu đề thật kêu: Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels (Lịch sử thiên nhiên tổng quát và Thuyết về bầu trời). Chẳng cần gì tới những con tính toán học, song chỉ nhờ vào những hệ luận của riêng mình, anh cố gắng đưa ra một mô hình về thế giới.

Một dự án kì lạ v{ đầy tham vọng. Dù các nhà khoa học thiên nhiên không để í gì tới cuốn sách, Kant vẫn đ|nh gi| phương ph|p của mình là một thành công. Anh sẽ áp dụng nó cho mọi lãnh vực nghiên cứu về sau. Anh tin chắc nhiều nhận định của mình l{ đúng, v{ điều n{y cũng đ~ được chứng thực sau khi anh mất. Kant đo|n rằng, hệ thống mặt trời ng{y nay được hình thành do một quá trình lực hút v{ đẩy của các yếu tố - đ}y l{ nỗ lực đầu tiên giải thích sự hình thành của hệ thống hành tinh không do sự trợ giúp của bàn tay Thiên Chúa.

C|c quan điểm của Kant rất táo bạo và tiến bộ, nhưng mặt khác, anh chẳng hoạch định gì được cho bước đường tương lai của đời mình. đường đời của anh không xuôi chảy. Sau khi học xong, anh làm gia sư suốt chín năm d{i. Chỉ khi 31 tuổi – đ~ qu| gi{ v{o thời đó – anh mới viết luận án tiến sĩ về

Lửa. Anh trở thành giảng sư tư đại học với số lương rất khiêm tốn. Cho đến năm 40 tuổi cuộc hoạn lộ

chẳng ra gì cả. Anh có nhiều năng khiếu, rất thông minh và thích gần như đủ mọi thứ: Thần học, Sư

phạm, Luật thiên nhiên v{ địa lí, Nhân học và Luận lí, Siêu hình học v{ To|n, Cơ học và Vật lí. Sau Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

một thời gian d{i, đại học cho hay, sẵn sàng dành cho anh một ghế gi|o sư về Nghệ thuật thơ văn.

Nhiệm vụ của môn này là soạn những bài diễn văn lễ lạc trong đó chêm v{o những c}u thơ do mình sáng tác. Kant từ chối. Chỉ sau 15 năm dạy, Kant mới nhận được ghế gi|o sư như vẫn mong: Gi|o sư

về Luận lí và Siêu hình học.

Kant nhận thấy sức khoẻ sẽ không cho ông đủ thời gian để làm chuyện lớn nơi Triết học. Ông đ}m hoảng trước viễn tượng đó, v{ gần như một sáng một chiều thay đổi hẳn cuộc sống. đời ông từ nay trở th{nh đồng nghĩa với buồn ch|n. Thi sĩ Heinrich Heine về sau giễu cợt bảo, chẳng ai có thể viết lịch sử cuộc đời của Kant được, vì tay này chẳng có cuộc sống lẫn lịch sử. Mỗi ngày từ năm giờ sáng, Kant nhờ gia nhân thức dậy, rồi ra khỏi nhà di dạo cho tới mười giờ đêm mới lại lên giường. Bằng c|ch đó, ông sống rất dai, được gần 80 tuổi. Mỗi ngày lập đi lặp lại như một bài ca buồn ch|n như thế.

Nhưng những cuốn sách ông viết ra trong 34 năm đó xem ra chẳng có gì là buồn chán cả. Nhiều người cho rằng, đó l{ những tác phẩm có giá trị nhất của nền Triết học tiếng đức.

Kant nhìn Lí trí con người không như một nhà nghiên cứu thiên nhiên, hoặc quy chiếu nó với Thiên Chúa, như nhiều triết gia trước ông vẫn l{m, nhưng quan s|t nó như một luật gia. Ông đi tìm c|c „luật lệ“. Lúc còn trẻ, ông tìm c|ch kh|m ph| „hiến pháp“ của vũ trụ. Giờ đ}y ông nỗ lực tìm ra những quy tắc và những tính quy luật trong í thức con người, để từ đó đưa ra những luật định phải theo. để giải quyết b{i to|n đó, trước hết ông phải giải được câu hỏi có lẽ khúc mắc nhất của Triết học, câu hỏi mà chúng ta đ~ b{n tới trong chương đầu của cuốn sách này: Tôi có thể biết gì? V{ do đ}u tôi biết chắc chắn điều đó? Cũng như Descartes l{m 150 năm trước, Kant không đi tìm sự chắc chắn của sự vật thế

giới nơi chính sự vật đó, nhưng tìm nó trong suy tưởng của con người. Thứ Triết học nghiên cứu các điều kiện nhận thức của con người được Kant gọi là Tranzendentalphilosophie (Triết học siêu nghiệm). Nhưng ông cẩn trọng hơn Descartes nhiều về tình trạng các nhận thức của mình. Descartes tin rằng, tư duy con người có thể nhận ra bản chất „thật“ của sự vật. Kant trái lại cho rằng, con người không thể biết được cái bản chất „thật“ đó. L{m sao con người lại có thể biết được nó? Mọi trật tự

thiên nhiên đều xuất hiện qua kính lọc và qua sắp xếp của bộ óc con người. Chẳng hạn màu sắc không do thiên nhiên tạo ra, nhưng do con mắt và các thần kinh thị giác của ta. Như vậy Lí trí con người đ~

khoác cho thiên nhiên một trật tự. Như vậy, con người có một bộ máy nhận thức và một trí hiểu để

cấu trúc thế giới. Kant viết trong Kritik der reinen Vernunft (Phê bình Lí trí thuần tuý): „ Lí trí tận dụng luật lệ của nó không phải từ thiên nhiên, nhưng nó đặt luật cho thiên nhiên“. Ông liều lĩnh đưa những suy tư mầu mỡ và mới mẻ này áp dụng vào lãnh vực đạo đức.

Thoạt tiên ông có những bước đi rất thận trọng. Ông ít quan tâm tới những bản năng như

Rousseau đ~ tin. V{ ông cũng tr|nh những x|c định bản chất đơn giản về con người. Con người „có bản chất“ tốt hay xấu, c|i đó ông không muốn x|c định. Nhưng đ~ có những c|i khuôn giúp con người nhận biết được thế giới, thì hẳn cũng có những cái khuôn giúp họ có khả năng h{nh động đạo đức.

Chính trong cái khả năng này – đ}y l{ tư tưởng quan trọng nhất của Kant – hẳn phải ẩn dấu một luật đạo đức, luật này ấn định con người phải nên đối xử với nhau ra sao.

Khả năng hướng thiện của con người tạo ấn tượng lên Kant quá mạnh, khiến ông g|n cho con người một danh vị rất đặc biệt, đó l{ Nhân phẩm. Ai có được tự do để có thể h{nh động một c|ch đạo đức, người đó l{ một thực thể cao cả vượt lên tất cả mọi thứ. Nhìn như vậy thì chẳng có gì lớn hơn con người. Là vì theo Kant, mọi loài sinh vật khác có lẽ không có được tự do để quyết định v{ h{nh động.

V{ vì con người là loài cao cả nhất trong mọi lo{i, nên cũng không có gì quý hơn sự sống con người.

„Nh}n phẩm“ không phải l{ điều do Kant kh|m ph| ra. Người đầu tiên nghĩ ra kh|i niệm đó sống cách Kant 300 năm về trước. đó l{ triết gia người Í Pico della Mirandola, một trong những triết gia tên tuổi của thời Phục hưng. Con người, theo Pico della Mirandola, là một thực thể rất độc lập. Vì con Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

người có phẩm giá (khả năng) tự do suy nghĩ v{ h{nh động, nên họ có toàn quyền định đoạt làm gì và tự mình trở nên như thế nào.

Kant cũng có c|i nhìn như thế. Vấn đề không phải là bản tính thiện nơi con người, mà là sự thúc đẩy, bó buộc họ trở nên thiện hảo. Không phải bản tính thiện, mà là sự cần- trở- nên-thiện mới l{ đề tài

của Kant. Ông nghiên cứu tường tận Lí trí con người, để tìm xem thiên nhiên có bẩm sinh cho con người một nguyên tắc n{o đó giúp họ có được đạo đức không. Ông nhận ra, chẳng phải năng khiếu hay tính khí hoặc môi trường sống bảo đảm cho con người nên tốt, nhưng con người trở nên tốt duy nhất chỉ vì Í chí của họ. Nếu con người muốn chung sống hài hoà bên nhau, họ phải h{nh động theo cái Í chí tốt l{nh đó, Í chí n{y không chỉ là một động cơ, nhưng còn là một luật bất biến. Yêu sách phải trở nên tốt này Kant gọi là kategorischer Imperativ (Yêu sách nền tảng). Câu nổi tiếng nhất nói về

điều n{y được ông viết ra trong Kritik der reinen Vernunft như sau: „ Bạn hãy không ngừng hành động như thể cái châm ngôn của í chí Bạn luôn đồng thời cũng có giá trị như nguyên tắc của một luật chung“

(Handle stets so, dass die Maxime deines Willens jederzeit zugleich als Prinzip einer allgemeinen Gesetzgebung gelten könne).

Vì con người có khả năng muốn sống thiện, thì họ cũng cần nên sống thiện. Với Kant, kết luận trên đ}y không phải là một đạo đức do ông đặt ra, nhưng đó l{ c|ch thức Lí trí con người hoạt động một cách hoàn toàn hợp lí. Có luật đạo đức trong t}m con người. Và Kant chẳng làm gì ngoài việc phân tích nó, cũng như trước đ}y ông đ~ ph}n tích vũ trụ. Với ông, nhiệm vụ hướng thiện như vậy là một thứ hiện tượng thiên nhiên, cũng giống như tinh tú v{ bầu trời. Vì thế, ông tin rằng, Yêu sách nền tảng có giá trị tuyệt đối và phổ quát. Mọi người trên thế gian có thể và nên sử dụng nó. Ai làm theo luật đạo đức của lòng mình, thì đó l{ một người tốt, người đó có được những hành vi tốt, cho dù í hướng tốt của họ có thể mang lại những hậu quả xấu. Là vì theo Kant, nếu í hướng tốt, thì h{nh động cũng được coi là hợp lí về mặt đạo đức.

Kant hài lòng về mô hình tư tưởng của ông, dù rằng trong những năm cuối đời, có dấy lên một nghi ngờ, là không biết hệ thống suy tư của ông rồi đ}y có đứng vững được trước những khám phá của khoa Sinh học không. Rốt cuộc Kant tự an ủi rằng, „ việc hành xử rập khuôn của Lí trí “ có thể l{ „ một nghệ thuật muôn đời ẩn dấu trong tận thâm sâu của não chúng ta“, v{ „ ta khó mà đoán ra và lột trần những xảo thuật của nó ra trước mắt mình được“. Cuộc sống thanh bạch của ông đ~ giúp ông tr|nh

được những lo lắng thái quá. Vào tuổi 60, ông đ~ có thể tậu cho mình một căn nh{ riêng, có một người giúp việc và một bà nấu bếp. Trong tuổi gi{, ông đột ngột bị chứng Alzheimer (bệnh quên), trí nhớ mòn dần và cuối cùng không còn nhận ra được phương hướng. Vào một buổi sáng lúc 11 giờ

năm 1804 ông mất trong tình trạng đ~ loạn trí nặng.

Khi mất, tên tuổi ông đ~ nổi rồi. Rồi đ}y danh ông sẽ còn nổi hơn nữa. Nhiều triết gia sánh công lao của ông với công lao của Kopernikus, là kẻ đ~ chỉ ra cho nhân loại biết: tr|i đất là một hình cầu quay chung quanh mặt trời. Nhưng Kant đ~ chỉ ra gì, đ~ minh chứng gì? Còn lại những gì thật sự đúng đắn trong các pha nhào lộn tư duy của ông? Kant đ~ rất cẩn thận chỉ ra cho thấy, Lí trí chúng ta dùng các cấu trúc sẵn có để khảo sát thế giới như thế n{o. V{ ông còn đi xa hơn, khi quả quyết rằng, mỗi người mang trong mình một lược đồ lô- gích bó buộc họ hướng thiện. Nhưng lược đồ đó có hình thù ra sao?

Có thật một lược đồ lô-gích, một „luật đạo đức“ trong t}m chúng ta không? Nếu có, thì nó đi vào trong t}m ta như thế nào, và nó nằm ở đ}u?

để hiểu được, tại sao con người cần trở nên tốt, trước hết phải hiểu, tại sao họ muốn trở

nên tốt. điểm n{y Kant đ~ chẳng nói đến gì cả. Sinh thời, Kant rất mê các khoa học tự nhiên, v{ dĩ

nhiên ông cũng muốn dùng khoa học để nghiệm chứng xem „c|i h{nh xử rập khuôn của Lí trí“ hoạt Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

động như thế n{o, v{ tìm c|ch „lột trần những xảo thuật của nó ra“. Nhưng ở thời Kant chưa có ai tìm hiểu vượn người, và khoa nghiên cứu n~o h~y còn phôi thai. B|c sĩ người đức Franz Joseph Gall vừa mới bắt đầu đo n~o, nhưng bản đồ não của ông cũng dở hơi như những bản đồ đại t}y dương của thời trước Kolumbus. V{ ông cũng còn rất mơ hồ về những gì diễn ra trong não.

Lúc còn trẻ, Kant thích tìm hiểu vũ trụ v{ c|c tinh tú. Ông đ~ có những cố gắng trong việc tính toán bầu trời. Về sau, ông nỗ lực tìm hiểu Lí trí con người và những luật của Lí trí đó. Nhưng cũng giống như nỗ lực của một nhà vật lí, muốn đo vũ trụ mà không có lấy một ống kính viễn vọng. Kant đ~ có thể phỏng đo|n về não con người, nhưng ông đ~ không thể nhìn vào trong n~o được. Ngày nay, các nhà khoa học đ~ có được ống viễn kính đó. Họ dùng điện cực để đo n~o, dùng m|y chụp để rọi quang nó. Và vì thế ng{y nay ta đặt ra lại câu hỏi m{ Kant trước đ}y chưa có c}u trả lời: Có một trung tâm đạo đức trong não không? Nếu có, trung t}m đó cấu tạo như thế nào và hoạt động ra sao? Và cái gì điều khiến khả năng sử dụng đạo đức của chúng ta?

Nhưng trước khi đi v{o những câu hỏi lôi cuốn đó, chúng ta phải giải toả một điều rất căn bản có liên quan tới các câu hỏi đó. Kant đưa Lí trí lên th{nh ông chủ và ông thầy của não bộ.

Ông chẳng có chút nghi ngờ gì cả trong việc coi Lí trí là kẻ nói cho chúng ta hay phải l{m gì. Nhưng như ta đ~ biết trong phần đầu cuốn sách, Vô thức có vai trò quyết định hơn Í thức. Như vậy, tư tưởng của Kant về luật đạo đức trong ta sẽ còn lại gì, khi ta chấp nhận vai trò trổi vượt của Vô thức lên trên cảm nhận, suy tư v{ í chí của ta. Như vậy, Í chí đạo đức của chúng ta sẽ ra như thế nào?

• Thí nghiệm Libet. Tôi có thể muốn điều tôi muốn không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Frankfurt am Main

Thí nghiệm Libet

Tôi có thể muốn điều tôi muốn không?

B{i n{y d{i hơn c|c b{i trước, vì hai lí do: Lí do thứ nhất, chúng ta làm quen với một nhân vật có khả

năng hơn ta tưởng và ông là một trong những khuôn mặt độc đ|o nhất trong lịch sử triết học. Chính ông một lần đ~ nói như thế n{y: „ Rồi sẽ tới lúc, lúc nào và ở đâu chẳng biết, người ta sẽ coi điều tôi phát biểu về một việc gì đó - là điều đã được nói ra bởi một tay chẳng biết gì cả“. Nói vậy không có nghĩa l{ ông khiêm tốn. Lí do thứ hai, chúng ta sẽ bàn về một vấn đề triết lí rất hệ trọng, hiện đang được bàn cãi dữ dội.

Ta hãy bắt đầu với vị triết gia. Arthur Schopenhauer là con của một thương gia gi{u có ở tỉnh Danzig.

Năm 1793 – lúc Arthur được năm tuổi – gia đình cậu dời về Hamburg. Ông bố đặt nhiều cao vọng nơi người con. Khi Arthur lên 15, cậu được bố gởi v{o c|c trường và nội trú ở Hoà- lan, Pháp, Thuỵ-sĩ, Áo, Schlesien, Phổ và Anh. Vừa quen trường quen lớp, Arthur lại phải chuyển đi nơi kh|c. Và hậu quả

đ~ vô cùng tai hại cho cậu. Arthur nói thông thạo Anh và Pháp ngữ, nhưng cậu sống co rút, không tin ai. Một thanh niên cô độc. Năm 17 tuổi, bố bắt cậu học nghề thương mại. Rồi bất hạnh bỗng chợt đến.

Bố cậu mất bất ngờ. Người ta kháo nhau: ông ấy tự tử! Arthur rất đau khổ về cái chết của người cha.

Cậu sợ bố, nhưng đồng thời cũng kính trọng và hãnh diện về bố. Nhưng đời của mẹ cậu bắt đầu từ

đ}y nở hoa. Cuối cùng b{ đ~ đạt được ước vọng của mình: trở thành một cô chiêu đ~i văn chương.

Hai mẹ con dời về thành phố Weimar, v{ qu|n Văn của mẹ cậu ở đấy rất thành công. Weimar tuy là một tỉnh nhỏ ở vùng Thüringen, nhưng đ}y l{ đất sống của Goethe, Schiller, Wieland và Herder và là nơi l{m việc của những nhân vật quan trọng nhất của chốn văn chương.

Arthur rùng mình, mỗi khi thấy Goethe và các ông thần văn chương ngồi vênh váo trên mấy chiếc ghế

của cha cậu trong qu|n Văn của mẹ. Cậu chua ch|t nhìn gương mặt say mê của mẹ. Bề ngoài trông cậu thật l~nh đạm, nhưng t}m hồn cậu thật ra không phải thế. Cậu rất thông minh và diện mạo cũng không tệ, nhưng cảm thấy chẳng ai hiểu mình cả. Năm 21 tuổi, cậu bị mẹ tống ra cửa. Cậu nhận phần gia tài của mình, tới Göttingen v{ sau đó tới Berlin v{ Jena để học I khoa, Triết học và các khoa học thiên nhiên.

Năm 25 tuổi viết luận án tiến sĩ, một cuốn sách rất bi quan, bất nh}n nhượng và triệt để.

Schopenhauer tuyên bố, con người không có khả năng nhận biết thế giới một cách khách quan.

Chúng ta chỉ có thể thấy và nhận biết được những gì bộ óc của loài có vú chúng ta cho phép thấy mà thôi. Quan điểm n{y vượt xa Kant, vốn l{ người cho rằng, bộ máy nhận thức của con người là một phương tiện rất tinh tế và rất tiện dụng. Nhưng Schopenhauer không tin v{o sự khôn ngoan của Í

thức. Cuốn luận án bị mẹ cậu chê là thiếu lịch thiệp và buồn tẻ. Bà bảo, nó là một „thứ gì đó cho c|c ông b{ dược sĩ“. Nhưng may mắn cho Schopenhauer, chính Goethe, vốn l{ người mà cậu chẳng trân trọng gì lắm, nhận ra những tư tưởng tinh tế nơi cuốn sách. Goethe công khai nhìn nhận t{i năng siêu chúng nơi Schopenhauer và tiên báo cậu sẽ có một công danh thênh thang về mặt văn chương. để đối lại, Goethe gởi cho cậu tác phẩm ruột của mình viết về „môn học các màu sắc“. Schopenhauer, vốn có nhiều kiến thức về khoa học thiên nhiên, đọc tác phẩm viết về sự hình thành và tác dụng của màu sắc của Goethe; cậu nhăn tr|n, coi đó l{ cuốn sách viết nhảm. Chuyện n{y được thiên hạ đồn thổi nhiều, và nó là một trong những điểm tốt ít có nơi cậu. đùng một cái, cậu viết ngay một cuốn sách mới về

màu sắc. Goethe giật mình. Từ đ}y, chẳng ai d|m coi thường chàng tuổi trẻ g{n bướng Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

kia nữa. Năm 1820 Schopenhauer bắt đầu giảng khoá Triết học của mình tại đại học Berlin. để thách thức với ngôi sao bắc đẩu lúc đó l{ Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Schopenhauer mở giảng khoá của mình trùng với ngày giờ của Hegel. Cuộc ganh đua trở thành thảm hoạ. H{ng trăm sinh viên bước vào lớp của Hegel, trong lúc lớp của Schopenhauer chỉ có bốn hay năm học trò. Schopenhauer vẫn tự coi mình l{ thiên t{i, nhưng chung quanh coi ông l{ một con người tự đ|nh gi| mình qu| cao. Nh{

trường cảnh cáo, vì giờ lớp của ông quá ít sinh viên tham dự. Schopenhauer lấy làm nhục, bỏ Berlin tới Frankfurt /Main và ở lại đ}y. Ông viết nhiều s|ch v{ l{ trò cười cho d}n cư trong khu phố của ông qua những câu truyện độc thoại trên đường phố, qua th|i độ bất thân thiện của mình, qua tình thương s}u xa ông d{nh cho con chó v{ qua việc ông luôn luôn sợ bị ngộ độc vì bất cứ thứ gì. Vào tuổi xế chiều, ông trở nên khá nổi tiếng, nhưng chẳng hưởng được gì nhiều. Nhân sinh quan của ông trở

nên rất ảm đạm. Nhưng ông vẫn hài lòng về mình: „ Thế giới đã học được nơi tôi một vài điều mà họ sẽ

không bao giờ quên“.

Năm 30 tuổi, Schopenhauer kh|m ph| ra điều quan trọng nhất để cống hiến cho thế giới. Năm đó ông viết Die Welt als Wille und Vorstellung (Thế giới như l{ Í chí v{ Tưởng tượng), một cuốn s|ch lúc đó chẳng mấy ai quan t}m. Nhưng trong đó, ông đ~ kh|m ph| ra điều mà Kant, Hegel và nhiều triết gia kh|c đ~ không để í tới. Gần như ai cũng cho rằng, Trí hiểu hay Lí trí nói cho con người biết họ phải làm gì. Và toàn bộ nhiệm vụ của con người chỉ là làm sao thực hiện những gì Lí trí ra lệnh. Nhưng Schopenhauer tuyệt đối nghi ngờ điều đó. V{ ông đ~ đưa ra một trong những câu hỏi sôi nổi nhất của Triết học: Tôi có thể muốn điều tôi muốn không?

Câu hỏi là một khiêu khích lớn, vì nó quyết định nhiều chuyện. Nếu quả thật tôi không thể muốn được điều tôi muốn, thì mọi chuyện coi như hỏng! V{ như vậy Í chí con người không có tự do. Và nếu Í chí không tự do, thì Lí trí cũng chẳng có vai trò gì nữa. V{ như vậy Mệnh lệnh căn bản (Kant) hay

„luật trong tâm“ sẽ là gì? Nó chẳng còn gì là quan trọng nữa, vì lẽ không phải Lí trí, mà là Í chí vô lí (không biết phải trái) của tôi sẽ chỉ huy các luật h{nh động nơi tôi! V{ Schopenhauer tiếp tục khẳng định một c|ch không nh}n nhượng: Trung t}m điều khiển trong óc tôi không phải là Lí trí, mà là Í chí.

Chính Vô thức quyết định cuộc sống và tính tình của ta. Í chí là ông chủ, và Lí trí chỉ là tay sai. Lí trí không có mặt trong những quyết định rõ ràng hay âm thầm của Í chí. Lí trí hoàn toàn không biết những gì đ~ xẩy ra. Chỉ có Í chí nói cho tôi hay, tôi phải làm gì, và Lí trí chỉ có việc tu}n theo. L{ vì „ cái đầu sẽ chặn cửa, không để cho những gì ngược lại con tim đi vào“ - đó l{ điểm mấu chốt của vấn đề.

Mọi thứ khác chỉ là nhảm nhí!

Có đúng vậy không? Ta hãy thử với một thí dụ. Bạn nhớ lại thời còn đi học. Bạn chẳng thú vị gì học Toán trong giờ thứ sáu (giờ chót) của ng{y, v{ đang tính xem có nên trốn học không. Dĩ nhiên bạn áy náy, bạn l{ người dở Toán, nên cũng chẳng muốn học. Nếu không tới học, về sau bạn có thể gặp thêm khó khăn về To|n. Nhưng í nghĩ phải bước vào lớp học làm bạn mất hứng. Vì thế bạn do dự. Thật ra bạn đang lưỡng lự giữa í muốn trốn học v{ í định không tới lớp, dù bạn yếu To|n. điều này có nghĩa: Lí trí của bạn chưa biết điều đó. Nhưng rồi bạn biết có nhiều bạn học kh|c cũng không muốn vào học giờ thứ s|u đó. Dĩ nhiên, đó không phải là lí luận chính đ|ng có thể giúp bạn quyết định chống lại sự

áy náy của mình. Dù các bạn học cùng lớp có trốn học hay không, điều đó chẳng l{m thay đổi chút gì việc bạn có thể sẽ dở To|n hơn, nếu bạn không tới lớp. Nhưng khi hay tin có nhiều người cũng không tới lớp, lòng bạn bỗng dấy lên một niềm vui tràn trề. Bạn quyết định dứt khoát không tới giờ lớp nữa! Chính lúc đó Lí trí bạn mới nhận ra sự quyết định đ~ rồi của Í chí, trong lúc Lí trí n{y còn đang ph}n v}n v{ đang loay hoay với sự kém To|n. Như vậy phải chăng Í chí của bạn đ~ có một quyết định tự do? Có lẽ không thì đúng hơn. Í chí của bạn đ~ biết trước điều nó muốn, v{ nó đ~ dùng một lí luận giả tạo để làm yên lòng Lí trí. Bạn tự nhủ: Những người kh|c cũng bỏ học; dù rằng điều đó, như đ~

nói, thật ra không phải là một lí luận hợp lí. Í chí đ~ l{m điều nó muốn, Lí trí chỉ cung cấp cho Í chí sự

biện minh như Í chí muốn mà thôi.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Với việc nhấn mạnh Í chí, Schopenhauer đ~ cắm vào thân thể Triết học một c|i gai đau điếng. Nói nhỏ

thêm, Schopenhauer rất hài lòng về điểm này. Theo nhận định của ông, thì rốt cuộc ông đ~ xo| được lời đồn thổi „ sau nhiều ngàn năm triết lí“ cho rằng, con người được hướng dẫn và chỉ huy bởi Lí trí.

Ông đ~ nhận ra „ cái lầm căn bản của mọi triết gia“, v{ như ông nói, đồng thời nhận ra cả c|i „ảo tưởng lớn nhất trong mọi ảo tưởng“, đó l{: chỉ cần biết điều thiện l{ cũng có thể thực hiện được điều thiện đó. Phải chăng Kant đ~ nghĩ đúng như thế: Lí trí thế nào thì Í chí thế ấy? Và thực tế phải chăng ngược lại: Í chí muốn thế nào, Lí trí quyết định thế ấy?

Như vậy, mối hoài nghi về trung tâm chỉ huy của Lí trí đ~ xuất hiện, và hoài nghi này rồi sẽ lớn lên thêm. Giờ đ}y, chúng ta h~y quay sang một khung cảnh mới v{o năm 1964, gần 100 năm sau ng{y Schopenhauer mất: Giáo chủ Phaolô VI bước v{o căn phòng lớn trong căn nh{ ở của mình, đ~ được trang trí thành phòng tiếp khách chính thức. Các hồng i tiếp nhau quỳ gối hôn nhẫn của Giáo chủ. Chỉ

có các nhà sinh học, vật lí và nghiên cứu n~o đứng yên bắt tay ngài. Viện Giáo Chủ Khoa Học mời các nhà chuyên môn danh tiếng thế giới về đ}y trong căn phòng lộng lẫy xây thời ở Phục hưng, để cùng nhau suy tư về một đề t{i đang l{m mê hoặc các nhà khoa học tự nhiên hiện nay: Nghiên cứu não. Các nhà nghiên cứu và các giám mục đang h|o hức về kh|m ph| đặc biệt của ông Libet, vốn là một nhà nghiên cứu n~o trước đ}y ít ai biết ở San Francisco. Và những nhà nghiên cứu n~o h{ng đầu thế giới, trong đó có ba vị khôi nguyên Nobel, đang chờ nghe Libet.

Benjamin Libet sinh năm 1916 ở Chicago và học Sinh lí học. Với cái học ấy, lẽ ra Libet không phải là một nhà nghiên cứu n~o đúng đắn, nhưng v{o thập niên 30 gần như chẳng có đại học nào mở khoa này cả. Lúc còn trẻ, Libet đ~ say mê với câu hỏi, ta có thể đo được một cách khoa học những gì đang diễn ra trong Í thức không? Trong thập niên 50’, ông liều tiến hành thí nghiệm nơi một vài bệnh nhân ở khoa giải phẩu thần kinh thuộc bệnh viện Mount - Zion, San Francisco. Các bệnh nhân nằm trong phòng mổ, một phần não của họ được g}y tê v{ phơi b{y ra. Libet nối dây vào các vùng não và cho v{o đó những giòng điện kích thích nhẹ. Ông quan s|t kĩ lưỡng thời điểm và cung cách phản ứng của các bệnh nhân. Kết quả chấn động: Từ lúc kích thích Cortex cho tới khi xuất hiện co giật nơi bệnh nhân thời gian kéo d{i hơn nửa giây. Khi Vatican chú í tới những thí nghiệm năm 1964 của Libet, thì ông n{y chưa biết tới kết quả thí nghiệm của hai đồng nghiệp kh|c. Hai người n{y cũng nhận ra có một độ lệch thời gian giữa kích thích và phản ứng. Khoảng thời gian từ lúc có í định muốn cử động cổ

tay cho tới khi cử động đó thực sự xẩy ra kéo dài gần một gi}y đồng hồ. Những số liệu này làm Libet rất ngỡ ngàng. Một giây đồng hồ trôi qua từ lúc có í muốn cho tới lúc hành động – đ}y l{ điều ngược lại hoàn toàn với trí hiểu của con người bình thường. Người nào muốn cầm tách trà, là họ đưa tay ra cầm ngay, làm sao lại có khoảng thời gian cách biệt giữa hai chuyện đó?

Libet cho hay, chính chúng ta không nhận ra khoảng cách biệt. Năm 1979 ông bắt đầu với một thí nghiệm khác, thí nghiệm n{y đ~ trở thành Thí nghiệm Libet và làm ông nổi tiếng thế giới. Libet cho một nữ bệnh nhân ngồi vào ghế tựa và bảo bà nhìn vào một chiếc đồng hồ lớn. đó không phải là một đồng hồ bình thường, nhưng nó có một điểm xanh xoay nhanh theo mặt tròn đồng hồ. Rồi ông nối chặt hai sợi dây. Một sợi buộc ở cổ tay bệnh nhân nối vào một m|y đo bằng điện. Sợi kia gắn vào chiếc mũ đội trên đầu bệnh nhân và nối vào một m|y đo kh|c. Ông yêu cầu bệnh nh}n nhìn v{o điểm xanh của đồng hồ, rồi tới một thời điểm n{o đó tùy í, b{ h~y quyết định cử động cổ tay. Bà nhớ để í c|i điểm xanh lúc đó nằm ở đ}u, khi b{ quyết định cử động cổ tay! Bệnh nhân làm theo lời Libet. Bà quyết định cử động tay và ghi nhớ vị trí của điểm xanh. Libet hỏi b{, điểm xanh nằm ở đ}u khi b{

quyết định, và ghi lại cẩn thận. Rồi ông ngạc nhiên nhìn v{o hai m|y đo. Tín hiệu điện từ ở tay cho ông biết thời điểm chính xác lúc cổ tay cử động. Tín hiệu điện từ ở đầu cho thấy sự sẵn sàng hành động trong não. Tiến trình thời gian n{o đ~ xẩy ra? Thoạt tiên xuất hiện điện từ ở đầu, chấm xanh ghi dấu thời gian lúc quyết định của bệnh nhân diễn ra sau đó nửa gi}y đồng hồ, và khoảng 0, 2 giây sau nữa mới tới cử động cổ tay. Libet vô cùng ngạc nhiên: Bệnh nh}n đ~ có quyết định h{nh động, Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nửa gi}y trước khi bà biết đến quyết định đó! Phản xạ tiền í thức về việc muốn một điều gì hay làm một cái gì diễn ra nhanh hơn h{nh động có í thức. Như vậy phải chăng n~o đ~ bắt đầu tiến trình quyết định, trước khi con người biết (í thức) được tiến trình đó? V{ như vậy phải chăng quan điểm triết học về sự Tự do í chí của con người cũng hết cơ sở?

Chúng ta hãy làm một cuộc du hành thời gian v{ để cho Arthur Schopenhauer cùng với Libet chung nhau trả lời câu hỏi. Ta đi về năm 1850 v{ bước vào nhà của Schopenhauer ở số 17 đường Schönen Aussicht tại Frankfurt/Main. Hãy còn quá sớm. Khoan, ông chưa dậy, phải chờ tới 7 hay 8 giờ sáng, sau khi ông đ~ tắm nửa phần trên thân thể bằng nước lạnh và với một miếng bọt biển khổng lồ. Ông tắm đôi mắt, giác quan quý hoá nhất của ông, bằng cách mở mắt ngập đầu nhiều lần trong chậu nước.

Ông bảo, l{m như thế l{ để tăng lực thần kinh thị giác. Rồi ông ngồi vào bàn uống cà-phê tự pha lấy.

Bà quản gia không được xớ rớ lại gần lúc sáng sớm. Ông muốn yên thân một mình trong sáng sớm để

tập trung í tứ. Ông bảo, bộ não buổi sáng sớm cũng giống như chiếc đ{n mới căng d}y chưa dùng. Sau một tiếng đồng hồ chờ đợi, lúc này ta mới có thể nhấn chuông cửa. C}u ch{o đón kh| th}n mật, dĩ

nhiên thân mật theo lối của Schopenhauer. Hẳn ông biết, người khách hôm nay muốn công nhận kiến thức của ông. Ông mời khách li càphê. Schopenhauer ghét Small Talk, nên nhị vị đi nhanh v{o c}u chuyện:

„Như vậy, thưa ông Libet, tôi có thể muốn được điều tôi muốn không?“

„Nếu ông hỏi thẳng như thế, thì không. Tôi không thể muốn được điều tôi muốn.“ „Như vậy l{ đúng như điều tôi đ~ nói: Í chí l{ chủ, mà Lí trí là tớ?“ „Cũng tuỳ“.

„Tôi không hiểu: Cũng tuỳ l{ nghĩa l{m sao?“

„Nó có nghĩa l{, ta không bao giờ có thể biết chắc được“.

„Tại sao? Chuyện đ~ rõ như b{n ng{y. Như ông nói, Í chí đi trước Lí trí. Khoảng…?“ „… nửa giây“.

„đúng, thưa ông Libet, trước nửa gi}y đồng hồ. V{ như vậy có nghĩa l{ Í chí ra lệnh và Lí trí làm theo.

Có phải như vậy không? Và nếu Lí trí chạy theo sau, thì cũng có nghĩa l{ không có Tự do í chí, là vì Í

chí nhận tin tức và giải thích từ một kẻ kh|c. V{ như vậy, mọi thứ triết lí về đạo đức đều là thứ vứt đi“.

„Ờ, v}ng…“

„Con người không bao giờ nhìn sự vật dưới nhãn quan í thức và hợp lí. đ}y chỉ l{ đồ trang sức mới được thêm v{o sau, đó chỉ là một lời biện hộ miệng lưỡi hay một chú giải muộn màng mà thôi.“

„Thưa ông Schopenhauer, tôi có thể nói điều này không?“ „V}ng, mời ông“.

„Thời gian từ tín hiệu Í chí cho tới quyết định có í thức kéo dài nửa gi}y, đúng. Nhưng phải đợi thêm nửa giây nữa cho tới khi con bệnh cử động cổ tay, nghĩa l{ cho tới khi b{ ta h{nh động…“

„Thì sao?“

„… điều đó có nghĩa l{ b{ ta còn có cơ hội ngưng cử động cổ tay… Dù không có Tự do í chí, nhưng vẫn còn có một thứ gì như một Vô í chí có tự do (freier Unwille), với cái Vô í chí có tự do này, tôi vẫn luôn còn có thể tr|nh để xẩy ra điều xấu.“ „Vô í chí có tự do? Một í tưởng lạ đời”.

„V}ng, có thể là lạ đời đấy, nhưng tôi tin nó l{ như thế. Í chí không có tự do, nhưng Vô í chí lại có tự

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

do. Dù có bị xúi đẩy h{nh động bởi yếu tố n{o đi nữa, ta vẫn luôn có cơ hội nói „tốp lại!“

„V{ ông tin rằng đ~ minh chứng được điều đó với chiếc đồng hồ? Là có một Vô tự do không có í thức và một Tự do có í thức?“

„Nói l{ ‚đ~ minh chứng’ thì hơi qu|. Nhưng tôi tin điều đó“.

„Tất cả chỉ vì dựa trên một thí nghiệm đơn giản m{ ông đ~ l{m thôi ư?“

„Thưa ông Schopenhauer, đồng í là thí nghiệm của tôi đơn giản. Nhưng tôi tin nó có một giá trị đáng quan t}m. Ngo{i ra, cũng nên tin rằng, có c|i gì đó kiểm so|t Í chí chúng ta, nghĩa l{ có c|i m{ tôi gọi là Vô í chí có tự do. Ông có nghĩ điều sau đ}y sẽ ảnh hưởng lên xã hội chúng ta đang sống như thế nào không, khi ta cho rằng, không ai phải chịu trách nhiệm về Í chí của mình cả và vì vậy cũng không thể

trừng phạt họ? Nếu vậy, tôi sẽ phải đối xử với một kẻ giết người ra sao? Hắn ta sẽ bảo rằng: Tôi đ~

không biết được tôi đ~ l{m gì, Í chí vô thức của tôi đ~ xúi quẩy tôi l{m điều đó, tôi không thể kiểm so|t được nó. Như vậy ông sẽ hiểu câu trả lời đó theo kiểu

Schopenhauer hay kiểu Libet?“

„Lo{i người trước sau vẫn l{ đồ quỷ. Có hình phạt hay không, có nhà tù hay không thì họ vẫn thế“.

„đó l{ quan điểm của ông. Như vậy thì chúng ta không thể tiến xa hơn“.

Tới chỗ này chúng ta tốt hơn nên từ giã cuộc đối thoại của nhị vị. Không thể đi xa hơn. Quan điểm của hai người rõ ràng, không thể có được giải pháp thoả hiệp. Benjamin Libet có lí, khi ông đòi hỏi con người phải có trách nhiệm về h{nh động của mình. Và phải chăng Arthur Schopenhauer cũng có lí, khi ông nghi ngờ những số liệu của Libet, chỉ một thí nghiệm như thế có đủ làm nền tảng cho một lập thuyết lớn về Í chí, Vô í chí và Í thức không? Nghiên cứu não còn lâu mới hiểu được chính xác, chứ

đừng nói chi đến chuyện có thể đo được, sự t|c động phối hợp phức tạp của Í thức con người, trong đó có c|c cảm giác về Tâm linh, về Sáng tạo, về Í chí có í thức và về Năng lực tưởng tượng. Thêm nữa, mỗi nhà nghiên cứu não lại có riêng một thuyết về tương quan giữa vật chất và tinh thần. Thực chất vấn đề nơi những số liệu của Libet, l{ vì ông đ~ phải bó buộc thông dịch những kết quả tín hiệu điện từ đó ra bằng ngôn ngữ, chẳng hạn như đ~ dùng những từ như „Dưới í thức“, „Trước í thức“ hoặc để

chỉ điểm xanh trên đồng hồ, ông đ~ dùng kh|i niệm „Tự í thức“ v{ „Không tự í thức“. Nhưng „Trước /

Tiền í thức“ cụ thể có nghĩa l{ gì? Tôi có thể dùng „tiền í thức“ để chỉ một Í muốn cử động cổ tay.

Nhưng một Í muốn luôn tạo ra nhiều tín hiệu mới nhằm giải đ|p một bài toán rắc rối hay nhằm tìm ra một lí luận triết học thì phải gọi nó là gì? Kết quả số liệu của Libet mang nhiều í nghĩa thật, nhưng chúng không đưa đến những câu trả lời đơn giản, mà lại tạo ra nhiều câu hỏi mới. Vấn đề Tự do í chí khó có thể diễn giải được bằng khoảng cách thời gian giữa lúc xuất hiện tín hiệu trong đầu với lúc í thức được tín hiệu đó. Ngo{i ra còn có nhiều loại tín hiệu í chí rất khác nhau. Một vài trong số đó đơn giản nhưng thường rất mạnh, như đói, kh|t, mệt, bản năng tình dục. Một số khác lại rất đa tầng. Í

muốn thi đậu tú tài, học đại học hay mừng sinh nhật của mình với một cuộc họp mặt thật lớn phức tạp hơn nhiều so với cảm gi|c đói, cảm giác này chỉ khiến tôi muốn có một bữa ăn m{ thôi.

Tất cả những điều trên đ}y có í nghĩa gì đối với đạo đức? Ngày nay có hàng chục ngàn nhà nghiên cứu n~o trong h{ng trăm viện nghiên cứu. Không ít người trong họ cũng quan t}m tìm hiểu các bản năng v{ c|c lực t|c động thúc đẩy con người h{nh động theo đạo đức. Nếu quả thật mọi Nên -tốt rốt cuộc đều dựa trên Muốn -tốt, thì hẳn phải có một c|i gì đó trong n~o thúc đẩy con người muốn trở

nên tốt. C|i đó l{ c|i gì đ}y?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

• Trường hợp anh Gây. Có ông đạo đức ngồi trong đầu không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Cavendish

Trường hợp anh Gây

Có ông đạo đức ngồi trong đầu không?

13 th|ng 9 năm 1848 l{ một ng{y đẹp trời. Mặt trời chiều tỏa nắng sáng và nóng ấm, và Phineas Gage (G}y) đ~ bắt đầu ngày làm việc của mình từ sáng sớm. Gây là một chuyên viên chất nổ, một „người khéo tay và có khả năng nhất“ của công ti đường sắt Rutland & Burlington Railroad Company, như

sau n{y người ta đ~ nói về anh. Nhiệm vụ của anh là phá một khoảng đất đ| để lập một đường sắt mới. C|c người thợ ở Vermont đ~ sắp nối được tới tỉnh Cavendish, chẳng bao lâu nữa đoạn đường sắt xuyên c|c bang Newengland được nối và các hành khách Rutland đang chờ đợi từng ng{y vượt đoạn đường trên 200 dặm để về Boston. Gây vừa cho xong thuốc nổ và ngòi nổ xuống một lỗ khoan mới, đ~ yêu cầu người trợ tá lấp c|t v{o đầy lỗ. Anh cầm cây sắt d{i hai mét để dằm chặt cát trong lỗ.

Bỗng ai đó ở đ{ng sau với gọi. Anh quay lại, miệng vừa nói vừa cười với người gọi, tay cầm thanh sắt thọc xuống lỗ theo thói quen. Vì mải trả lời người sau, anh không nhận ra, l{ người trợ t| đ~ chưa kịp đổ cát xuống lỗ. Cây sắt thọc vào thuốc nổ, bắt lửa.

Một tiếng nổ xé không gian. Thanh sắt bị bắn tung, xuyên từ má trái qua óc của Gây, mở bung một lỗ

trên đầu v{ bay ra rơi xuống c|ch đó ba mươi mét, mang theo những vết m|u v{ óc người loang lổ.

Gây nằm trên nền đất đ|. \nh trời chiều chiếu trên các tảng đ|. Những người thợ đường sắt đứng đó như trời trồng, hốt hoảng. Chỉ một v{i người dám tiến lại gần và nhận ra điều không tưởng tượng được: Phineas Gage còn sống! Anh từ từ tỉnh lại với một lỗ lớn xuyên óc trên đầu. Dù máu vẫn ứa ra nơi vết thương, anh đ~ có thể giải thích cho mọi người về vụ tai nạn. Các bạn thợ chuyển anh lên một chiếc xe bò. Anh ngồi thẳng trên xe, đi một đoạn đường hơn một cây số về tới khách sạn gần nhất.

Rồi, trước những con mắt kinh ngạc của đồng nghiệp, Gây tự mình bước xuống xe. Anh ngồi xuống một chiếc ghế khách sạn và chờ. Khi b|c sĩ tới, anh chào ông với c}u: „B|c sĩ hôm nay sẽ có khá nhiều việc để l{m đấy!“

Ngày nay, sọ của G}y được trưng tại viện bảo t{ng đại học danh tiếng Havard, v{ nó đang l{m n|t óc các nhà khoa học. Lúc bị nạn, Gây 25 tuổi, anh còn sống thêm 13 năm nữa với vết thương đầu kinh khủng đó. Một cuộc sống lạ lùng! L{ vì đời anh bị che mờ bởi một đ|m m}y đen. Anh vẫn tiếp tục có thể cảm, nghe và thấy. Không có triệu chứng bại liệt c|c ngón tay ch}n hay lưỡi gì cả. Anh chỉ bị mất con mắt tr|i, nhưng đ~ được bù trừ bởi c|c gi|c quan kh|c. Bước đi của anh chắc chắn, đôi tay khéo léo hơn bao giờ hết, v{ anh cũng có thể nói năng lưu lo|t như xưa. Nhưng anh không còn l{m nghề cũ

nữa. Anh tìm được việc làm trong một nông trại ngựa, nhưng chẳng được bao lâu. Chẳng có việc gì làm, anh ra diễn trò ở các cuộc hội chợ, sau đó xuất hiện trong một bào tàng viện, chuyên đứng biểu diễn với thanh sắt ng{y trước cho khách xem. Cuối cùng anh trẩy sang Chí - lợi và ở lại đó cho gần đến lúc mất. Anh làm nghề tải hàng xe ngựa v{ đ|nh xe ngựa đưa thư. Năm 1860 anh về San Francisco, cư trú trong một căn hẻm tối nơi khu phố của đ|m d}n nhậu. Anh bị chứng động kinh và mất lúc 38 tuổi. Người ta chôn anh cùng với cây sắt, mà từ khi bị nạn cho tới lúc chết anh không bao giờ rời xa nó. B|o chí trước đ}y rùm beng với tai nạn của anh bao nhiêu, giờ đ}y chẳng ai màng gì lắm với cái chết của anh.

Tại sao cuộc sống của G}y không xuôi chèo m|t m|i? Theo quan điểm của hai nhà nghiên cứu não Hanna và Antonio Damasio, là những người tìm hiểu về trường hợp của anh, Gây suốt đời vẫn học tập v{ nói năng bình thường – chỉ trừ một điều: Nhiều nhân chứng cùng thời kể rằng, anh không còn coi trọng những luật lệ sống chung trong xã hội nữa. Anh nói dối v{ lường gạt tuỳ thích, chẳng còn Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

biết gì là trách nhiệm và không còn kiểm so|t được những cơn giận và những cuộc ẩu đả nhau nữa.

C|i gì đ~ xẩy ra? Có thể nào một vết thương n~o có thể làm cho một con người đứng đắn trở thành lệch lạc nhân cách trầm trọng như thế? Hình như c|i la b{n đạo đức trong anh thợ công ti đường sắt đ~ bị mất điện từ. Nếu đúng như vậy, thì phải chăng có một trung tâm sinh lí về đạo đức ở trong đầu?

Và nếu có một trung t}m như thế, thì phải chăng trung t}m n{y sẽ quyết định việc con người hướng thiện hay hướng dữ?

Hai vợ chồng Damasio khám rất kĩ sọ của Gây. Họ quả quyết, một phần não của anh đ~ bị huỷ hoại, và phần này có liên quan tới những đức tính tốt của con người như khả năng nhận định tương lai v{

đưa những nhận định này vào áp dụng cho cuộc sống chung trong xã hội. Họ tin rằng, G}y đ~ mất đi cảm giác trách nhiệm cho chính mình và cả đối với tha nhân, và anh không còn có thể tự do tổ chức đời sống của mình được nữa. Một vùng khoang não trán, ventromediale Region, vùng có liên hệ với cảm giác trách nhiệm, có thể đ~ bị mất đi, trong khi mọi nhiệm vụ khác của não vẫn không bị suy suyển. Nếu ông bà Damasio có lí, thì tai nạn đ~ l{m tổn thương Í thức của G}y. Tương quan giữa nghĩ

và cảm, giữa quyết định và cảm nhận không còn bình thường nữa.

Người ta nói, không phải tất cả những ai quan tâm tới trường hợp của G}y đều chia sẻ nhận định của ông bà Damasio. Một số b|c sĩ kh|m nghiệm Gây nghi ngờ nhận định đó. Họ cho rằng, tâm tính của Gây không biến đổi nhiều như hai ông b{ Damasio nói. Chúng ta phải để í tới yếu tố n{y, l{ G}y đ~

mất việc làm chuyên môn. Anh không còn hi vọng gì v{o tương lai nghề nghiệp được nữa. V{ điều quan trọng nhất l{ th|i độ của quần chúng đối với anh. Người ta không còn coi anh, một con người với bộ mặt bị biến dạng, là anh thanh niên bình thường nữa. Phải chăng tất cả những c|i đó l{ nguyên do của một số động thái bất thường nơi anh? V{ phải chăng tai nạn đ~ l{m cho anh bị chấn thương tâm thần nặng (Trauma)?

Tất cả những nghi ngờ đó đều có lí, nhưng chúng ít l{m thay đổi các kết quả sinh lí thần kinh. Hai ông b{ Damasio đ~ chứng nghiệm thẩm định của họ qua nhiều thí nghiệm với thú vật. Họ nhận ra, vùng ventromediale là một vùng rất hệ trọng của n~o. đ}y l{ nơi xử lí các cảm gi|c, v{ cũng l{ nơi lấy các quyết định và hoạch định c|c chương trình. Nhưng bảo rằng, đấy là một thứ trung t}m m|y tính điều khiển bộ chỉ huy của các quyết định đạo đức, thì sai.

Mỗi tối trước khi ngủ, tôi thường đọc cho thằng con tôi nghe từ một cuốn truyện nhi đồng của bà Tove Janson, một phụ nữ Phần-lan. Trong đó kể, thằng Snork, một trong những nhân vật ma quái trong truyện, yêu cầu tay phù thuỷ cung cấp cho nó một m|y tính, để nhờ đó nó luôn biết được cái gì là công bằng, cái gì là không công bằng. Tay phù thuỷ đ~ phải thận trọng trước yêu cầu đó. Chuyện ông đạo đức trong đầu hay m|y tính đạo đức trong óc cũng không kh|c. Cảm nhận và quyết định đạo đức không xuất phát từ một trung tâm cụ thể nào trong não cả, nhưng đó l{ kết quả sinh hoạt chung của một mạng lưới nối kết nhiều vùng kh|c nhau. Như vậy, có thể tóm tắt như sau: Có nhiều vùng trong não liên quan tới đạo đức, nhưng chẳng có một vùng cụ thể n{o đảm trách nó cả.

Tôi nhấn mạnh hai chữ cảm nhận đạo đức và quyết định đạo đức, vì chúng là hai chuyện khác nhau.

Trong b{i trước, nhà nghiên cứu n~o Benjamin Libet đưa hai kh|i niệm này lại sát với nhau, khi ông nói, các cảm nhận của chúng ta ra lệnh cho các quyết định của chúng ta. Dĩ nhiên đó không phải hoàn to{n sai, nhưng ng{y nay nghiên cứu não biết rằng, có rất nhiều vùng não khác nhau liên quan tới việc cảm nhận và việc quyết định, th{nh ra khó m{ nói được chắc chắn, diễn tiến đó xẩy ra như thế

nào. Các cảm giác, sự tư duy trừu tượng và các lãnh vực có trách nhiệm với những tương quan giữa người với người, tất cả đều luôn luôn hoạt động cùng lúc. Khó có thể nói được, cái nào quyết định cái nào ở đ}y, v{ hình như quyết định đó không luôn giống nhau. Cảm giác và lí trí pha lẫn nhau không ngừng, v{ con người phản ứng lại hoàn cảnh cụ thể cũng rất khác nhau tuỳ người tuỳ

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nơi.

Có những cảm giác đạo đức – chẳng hạn như lòng thương xót người nghèo đói. Tôi thấy một người ăn xin trên đường, cảnh đó l{m tôi xót xa. Cảm gi|c n{y gia tăng mạnh trong tôi, nhưng nó không đưa tôi tới một í định nào cả. Nhưng những nhận thức đạo đức thì lại hoàn toàn khác. Tôi muốn cho người đó tiền v{ đắn đo suy nghĩ, không biết l{m như thế có đúng không. Tôi nghĩ: Nếu mọi người cùng cho người đó tiền, thì ông ta sẽ chẳng bao giờ chịu làm việc nữa.

Hoặc: Ông ta sẽ dùng tiền đó uống rượu, chứ chẳng để mua thức ăn đ}u. Nhưng tôi cũng có thể nghĩ: Ông ta muốn làm gì với tiền đó l{ tuỳ ông. Quan trọng l{ ông ta có được số tiền mà ông cần. Cảm giác và nhận thức thường không tách rời nhau. Nhưng: Tại sao ta hành động và Ta xét đoán thế nào về

một h{nh động trên mặt đạo đức, là hai chuyện khác nhau. Các cảm giác - cùng với những í định, sự

suy nghĩ, thói quen v{ nhiều chuyện khác – đóng một vai trò quan trọng nơi c|c h{nh động, nhưng khi chúng ta xét đo|n về mặt đạo đức, thì xem ra ảnh hưởng của chúng không lớn lắm. Trước khi leo lên ngọn cuối cùng của d~y núi đạo đức – trực giác đạo đức - của chúng ta, ta hãy tham quan một lần cuối cơ xưởng làm việc của các nhà nghiên cứu não.

• Tôi cũng cảm được điều bạn cảm nhận. Có nên đối xử tốt với nhau không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Parma

Tôi cũng cảm được điều bạn cảm nhận. Có nên đối xử tốt với nhau không?

Có những người khóc thương cho c|i chết của anh da đỏ Winnetou trong phim của Karl May. Một số

khác than khóc về cái chết của cô Ruth trong truyện „Grüne Tomaten“ (Những tr|i dưa xanh). V{ một số người khác nữa thì lại tiếc thương cho c|i chết tức tưởi của gi|o sư Dumbledore trong truyện Harry Potter. Chúng ta khóc thương cho những nhân vật trong các cuốn phim hay truyện, vì chúng ta đồng cảm với những nhân vật đó v{ coi những đau khổ của họ như đau khổ của mình. Chúng ta cùng cười, cùng sợ h~i trước những phim truyện ma qu|i, coi như chính mình đang trực tiếp đối diện với những sự kiện trong đó. Ai trong chúng ta cũng đều đ~ có những kinh nghiệm như thế. Nhưng những kinh nghiệm đó xẩy ra như thế nào? Tại sao chúng ta có thể đồng cảm được với người khác? Tại sao ta nổi da gà trong rạp xi-nê, khi vẫn biết rằng mình chẳng bị nguy hiểm gì cả? Tại sao tình cảm của những người khác lại đi v{o trong ta?

Câu trả lời đơn giản: Chúng ta cùng cảm, là vì những cảm giác (thật hay giả tạo trong phim) của người khác tạo nên nơi ta cùng một cảm gi|c như thế. Và có lẽ không chỉ lo{i người có khả năng ấy mà thôi. Cô khỉ chị trong vườn thú của trung tâm nghiên cứu Madison rõ r{ng cũng cảm được nỗi sợ

và sự đau đớn của em. Sự kiện rõ r{ng như thế, mà các khoa học, cho đến c|ch đ}y v{i năm, vẫn không làm sao lí giải được. Và nhân vật đ~ đưa ra được một câu trả lời minh bạch và rất khoa học, lại là một người không chuyên môn trong ngành và ngày nay vẫn chẳng được ai biết tới.

Người ta thường hay sánh Giacomo Rizzolatti với Albert Einstein: với mái tóc trắng lổng chổng, bộ

râu mép bạc và nụ cười láu lỉnh. Không chỉ giống bề ngo{i m{ thôi. đối với nhiều nhà nghiên cứu não, ông người Í lanh lợi Rizzolatti là một trong những nhân vật lớn nhất trong ngành của họ, người đ~

mở ra một chiều kích hiểu biết mới. Nhiều đồng nghiệp từ lâu vốn không coi trọng lãnh vực nghiên cứu của Rizzolatti. Từ trên hai mươi năm nay, Rizzolatti theo dõi vai trò của những tế bào thần kinh điều khiển h{nh động, được gọi là những Thần kinh hành động. Một lãnh vực xem ra buồn chán, vì vùng Cortex vận động, nơi tạo ra c|c h{nh động, là một vùng não âm u, chẳng có gì sáng tỏ. Thích thú gì với việc nghiên cứu những chuyện (h{nh động) đơn giản, khi ta có thể đi v{o những lãnh vực phức tạp như ngôn ngữ, trí khôn hay cảm giác, nhiều nhà nghiên cứu nghĩ như vậy.

Tưởng là thế. Nhưng năm 1992 đ~ có một chuyển biến quan trọng. Chuyển biến đến thật bất ngờ.

Rizzolatti làm việc ở Parma, trong một đại học cổ xưa nhất ]u ch}u, nhưng khu nh{ của khoa I lại là một tập hợp những căn nh{ sơn trắng rất tối t}n. đầu thập niên 90’ c|c nh{ nghiên cứu não chung quanh Rizzolatti bắt đầu một dự án bất thường. Họ đ~ biết, một động th|i n{o đó có thể có tác dụng

„l}y lan“. Cười, ngáp hay cả tư thế của một người có thể tạo ra sự bắt chước nơi người đối diện. Một vài loài khỉ không những cũng có khả năng n{y, m{ còn nổi tiếng về khả năng có thể „bắt chước“ mọi thứ. Nhưng c|c nh{ nghiên cứu quyết định chọn loài Khỉ heo, thuộc lo{i Makaken, lo{i n{y thường không bắt chước điệu bộ c|c đồng loại. Rizzolatti và các cộng tác viên trẻ của ông là Gallese, Fogassi và di Pellegrino gắn điện cực vào não của một chú Khỉ heo. đoạn họ thẩy một hạt dẻ ra nền nhà và quan sát diễn tiến tín hiệu của dây thần kinh liên hệ, khi khỉ đưa tay ra chụp hạt dẻ. Mọi chuyện tới đó bình thường. Nhưng rồi sự kiện chấn động đ~ xẩy ra: Các nhà nghiên cứu đặt con khỉ đó ra phía sau một tấm kính. Lần này khỉ không còn đưa tay ra chụp dẻ được nữa, mà chỉ còn ngồi nhìn một cộng tác viên của Rizzolatti đưa tay ra chụp hạt dẻ. Và chuyện gì đ~ xẩy ra trong não khỉ? Trong khi nhìn người kh|c đưa tay ra chụp dẻ, thần kinh não của nó cũng ph|t ra tín hiệu, giống như khi chính nó đưa tay ra chụp dẻ. Nghĩa l{, dù không ra tay h{nh động, con khỉ cũng thực hiện h{nh động đó trong đầu. Các nhà khoa học vô đỗi ngạc nhiên. Dù khỉ tự mình thực hiện hành động, hay chỉ nhìn Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

người khác hành động (nghĩa l{ chỉ h{nh động trong đầu mà thôi), trong cả hai trường hợp, các tế

bào thần kinh đều làm việc như nhau.

Xưa nay chưa có ai quan s|t được sự kiện n{y. Leonardo Fogassi l{ người đầu tiên nhận ra í nghĩa của sự kiện. Nhưng vinh quang l{ của cả nhóm. Rizzolatti sáng chế ra một từ ngữ mới, để đặt tên cho các tế bào thần kinh tạo ra tín hiệu trước các hành vi thụ động, đó l{ Thần kinh phản chiếu (Spiegelneurone). Một từ ngữ thần chú mới ra đời. Lập tức, các nhà khoa học ở Í, sau đó ở c|c đại học và các trung tâm nghiên cứu đổ xô vào nghiên cứu Thần kinh phản chiếu. Nếu như n~o của con người cũng có những phản ứng như n~o khỉ trên đ}y (ph|t ra tín hiệu cả khi mình tự h{nh động cũng như

khi mình chỉ quan s|t v{ đồng cảm với h{nh động của kẻ khác), thì hẳn đ}y l{ chìa kho| để hiểu các hành vi xã hội của con người?

Các Thần kinh phản chiếu, dù sao đi nữa, cũng l{ những thành tố quan trọng. Chúng nằm trong vùng não trán (präfontaler Cortex), vùng có tên là Insel (Ốc đảo). Ốc đảo n{y hơi kh|c với „trung t}m x~

hội“ (vetromediale Region), m{ chúng ta đ~ nói tới. điều n{y cũng dễ hiểu, là vì các Thần kinh phản chiếu tuy có liên quan chút ít với sự đồng cảm vô thức, nhưng ho{n to{n không liên hệ gì tới công việc hoạch định tổng quát, tới công việc quyết định và í muốn. Những vùng não này liên kết hoạt động ra sao, điều n{y chưa ai rõ. Thế giới chuyên môn đ~ giật mình, khi Rizzolatti sáu năm trước đ}y đ~ dùng m{n ảnh m|y đo chỉ cho họ thấy rằng, vị trí của các Thần kinh phản chiếu nơi con người nằm gần Trung tâm Broca; Trung tâm Broca vốn là một trong hai vùng não có trách nhiệm tạo ngôn ngữ. Mới đ}y, c|c nh{ khoa học đại học Groningen ở Hoà-lan khám phá ra một liên hệ hấp dẫn giữa việc nghe tiếng động và việc phát tín hiệu của Thần kinh phản chiếu. Khi nghe tiếng động mở lon bia, Thần kinh phản chiếu cũng phản ứng i hệt như chính người đó đang mở lon bia. Chỉ cần nghe một tiếng động thôi, chúng ta đ~ có thể sống được hết kinh nghiệm của hoàn cảnh. Trong các thí nghiệm, những ai có bộ n~o đặc biệt năng động, những người đó đều đ~ trả lời rằng, họ rất dễ đồng cảm với người kh|c. Cùng lúc đó, nhiều nhà khoa học ở Hoa -kì tiến hành thí nghiệm nơi c|c trẻ em ít có khả

năng phản ứng lại những lời nói của kẻ khác. Và họ nhận ra, các trẻ em bị chứng tự bế (Autismus) có vấn đề với các Thần kinh phản chiếu. Các thần kinh này hoạt động rất yếu hoặc chẳng phản ứng gì cả.

Có phải các Thần kinh phản chiếu l{ người đạo diễn các cảm giác của chúng ta hay không, hãy chờ

xem kết quả của những khảo nghiệm tiếp. Công cuộc nghiên cứu chỉ mới bắt đầu. Nhưng người ta hi vọng nhiều vào việc tìm hiểu Thần kinh phản chiếu, chúng có thể là một thành tố quan trọng giúp giải mã cho sự đồng cảm, khả năng ngôn ngữ, lối hành xử xã hội v{ h{nh vi đạo đức của chúng ta. Nếu các Thần kinh phản chiếu phát ra tín hiệu cả trong những h{nh động chủ động lẫn thụ động (chỉ xem người kh|c h{nh động), thì ta d|m suy đo|n rằng, việc bắt chước các cảm gi|c người khác tuỳ thuộc vào khả năng cảm nhận của chúng ta. Ai nhạy cảm với chính mình, người đó có nhiều khả năng đồng cảm với tha nh}n hơn. Nhưng người đó có sử dụng khả năng n{y hay không, thì lại là một chuyện khác. Các Thần kinh phản chiếu chỉ nói lên mặt „kĩ thuật“ của khả năng đạo đức tổng qu|t nơi con người mà thôi. Việc nghiên cứu chúng có thể giúp ta biết sự đồng cảm của chúng ta hoạt động ra sao; một diễn tiến mà Kant cho rằng không thể nào mô tả được. Nhưng c}u hỏi: Tại sao sự đồng cảm là điều đáng l{m, thì trước sau vẫn chưa có c}u trả lời. đồng cảm l{ điều thật đ|ng l{m, đến nỗi ta từ đó có thể đưa ra những lời khuyên tổng quát cho việc hành xử của ta hay đề ra cả những quy tắc hành động bó buộc cho mình.

Trong lịch sử hình thành và phát triển lo{i người, đạo đức, như đ~ nói, có nhiệm vụ điều hoà cuộc sống xã hội của một nhóm. để có thể thực hiện được điều này, các thành viên trong nhóm phải có khả

năng cảm được các cảm giác của tha nhân và có lẽ cả phải đọc được í nghĩ của họ nữa. Ở đ}y, rõ r{ng các Thần kinh phản chiếu có thể giúp họ về mặt Vị tha (Altruismus). Gốc rễ của lòng vị tha nằm Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

rất s}u trong con người. Nó khiến họ không những nhân từ với tha nh}n, m{ hơn nữa còn nhận ra đó l{ điều đ|ng l{m. Nó g}y cho ta niềm vui, khi ta ôm, vuốt ve một em bé, dỗ em nín khóc, tạo lại nụ

cười trên môi bé. đồng cảm là một bản năng sẵn có trong mỗi con người bình thường. Hình như

những cảm nhận đạo đức như thế xuất hiện trước, rồi sau đó mới nẩy sinh những nguyên tắc đạo đức theo sau.

Nhưng cảm gi|c đ|ng l{m xuất phát từ đ}u? C|i gì l{m cho ta hạnh phúc, khi ta làm lành? Và cái gì l{m ta h{i lòng, khi ta cư xử đạo đức? Hỏi nhà não học, họ thường chỉ ngay vào một điểm rất nhỏ

nhưng l{ một vùng rất đặc biệt của n~o, m{ ta đ~ đề cập đến trong bài về các cảm gi|c, đó l{

Amygdala (hạch Hạnh nh}n). đ}y l{ trung t}m tạo ra khoái cảm và cảm giác hụt hẫng tức bực, một vùng đ~ được khảo s|t kh| kĩ. Nhiều nhóm nghiên cứu nhận ra, những khuôn mặt thân thiện dẫn tới những phản ứng mạnh nơi Hạnh nhân bên trái. Những phản ứng n{y đưa tới tâm trạng vui và khoái chí. Trái lại, những khuôn mặt cau có v{ đe doạ gây kích thích chủ yếu Hạnh nhân bên phải, chúng tạo ra lo sợ v{ ch|n chường. Những cảm gi|c đó có thể nhìn thấy được trên màn ảnh máy chụp (Kernspintomografie) và chúng rất dễ giải thích. Dĩ nhiên m|y chụp chỉ cung cấp cho ta những lát chụp từng lúc, chứ không phải một cuốn phim. Dù vậy, rõ r{ng khi ta l{m cho người kh|c vui, ta cũng cảm thấy mình vui. Nụ cười và nét rạng rỡ của người kh|c tưởng thưởng việc lành của ta. Như vậy, l{m l{nh thường tạo nên tâm trạng vui, nhất là khi ta thấy được hậu quả của h{nh động ta nơi nét mặt của tha nhân – hoặt ít ra có thể mường tượng ra được niềm vui của họ.

Như vậy, hành vi vị tha phần nhiều dựa trên sự tự tưởng thưởng mình. L{m l{nh l{ điều đ|ng cho tôi l{m. V{ điều gì đ|ng l{m cho mỗi c| nh}n, thì cũng đ|ng l{m cho cộng đồng. Có lẽ đ}y l{ điểm mà Kant đ~ qu| coi nhẹ. Vì ông cho rằng, tình thân thiện phát xuất từ cảm giác trách nhiệm mang nhiều tính đạo đức hơn cái thân thiện xuất phát từ xu hướng hay bổn tính của con người. Kant bảo, ta không thể tin được các cảm giác khoái lạc. điều n{y không ho{n to{n sai. Nhưng ngược lại, ta có thể

tin được cảm giác trách nhiệm không? Trong trường hợp mập mờ, điều này xem ra còn dở hơi hơn.

Là vì niềm vui do hoàn thành trách nhiệm có khi không mạnh bằng niềm vui vì đ~ l{m cho người khác vui.

Trước Kant, nhiều triết gia coi đạo đức như một trách nhiệm đối với Thiên chúa. Ai sống và làm theo í Thiên chúa, người đó đạo đức và họ có một đời sống đúng đắn. Nhưng Kant đ~ giải tho|t đạo đức ra khỏi trách nhiệm trước Thiên chúa. Thay vì trách nhiệm trước Thiên chúa, giờ đ}y tr|ch nhiệm trước con người. đó l{ đỉnh điểm của quan niệm „luật đạo đức trong tôi“ của ông. Nhìn theo khía cạnh tâm lí, điều n{y có nghĩa: Chuyện tôi có cư xử đạo đức hay không, chung quy chỉ là vấn đề Tự trọng. điểm này, Kant rất có lí. Theo tôi nghĩ, thích l{m l{nh có nhiều tính người hơn l{ có tr|ch nhiệm làm lành.

Nhưng một đạo đức chỉ trở th{nh đạo đức, khi tôi, vì những lí do tự trọng, biến những kinh nghiệm vui thích này trở thành nền tảng cho những quy luật l{m l{nh chung. Nhưng ở đ}y ta cũng phải nhìn nhận: Chuyện có đ|ng / nên l{m l{nh hay không, cũng còn tùy v{o x~ hội nơi ta đang sống. Khi tôi đang ngồi tù, thì Mệnh lệnh nền tảng nhiều khi cũng chẳng có nghĩa gì. Trong trường hợp này, lòng tự trọng đan chéo với những khó khăn v{ nhu cầu Tự khẳng định mình. Dù vậy trên căn bản, khả

năng đạo đức vẫn là một thành phần quan trọng của con người. Một xã hội không biết đến „đúng“

hay „sai“, nếu có một xã hội như thế, thì quả là một cái gì vô cùng ghê gớm.

„Lòng nh}n“, vốn là một gia sản ki-tô gi|o phương t}y, đ~ đưa đẩy chúng ta đến chỗ coi đạo đức là một yếu tố quyết định của lo{i người. Xem ra tự bản chất, con người không luôn luôn |c độc, m{ cũng chẳng hoàn toàn tốt l{nh, nơi họ có cả hai mặt. Vết thương nơi đầu của Phineas Gage cho ta thấy có một c|i gì như trung t}m điều khiển đạo đức trong não. Mặt khác, các Thần kinh phản chiếu cho thấy sự đồng cảm của chúng ta diễn ra trên bình diện tế bào thần kinh như thế n{o. Nhưng chẳng có diễn tiến hóa học nào tự nó tạo ra thiện cảm, tình yêu hay trách nhiệm cả. Những thứ này Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

chúng ta phải tự tạo lấy – ít nhất l{ vì chúng l{ điều đ|ng hoặc nên l{m đối với chúng ta. Như vậy, câu hỏi quan trọng duy nhất mà chúng ta còn phải làm sáng tỏ, đó l{: Phải chăng chúng ta học tập được đạo đức qua kinh nghiệm sống? Hay đạo đức vốn dĩ l{ một đặc tính bẩm sinh? Chúng ta thật sự sinh ra đời với một „luật đạo đức trong tâm“, như Kant nói? đa số chúng ta thường có thể trả lời ngay, không chút suy nghĩ, h{nh động này là tốt v{ h{nh động kia là xấu. Phản ứng đó rõ r{ng giống như

một trực gi|c. Nhưng c|i „trực gi|c đạo đức“ đó có nội dung ra sao?

• Người đàn ông trên cầu. đạo đức là một đặc tính bẩm sinh?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Boston

Người đàn ông trên cầu.

đạo đức là một đặc tính bẩm sinh?

Chúng ta h~y đặt mình vào hoàn cảnh sau đ}y: Một toa xe lửa mất tay l|i đang lao thẳng v{o năm người thợ sửa đường sắt. Và bạn l{ người duy nhất đang đứng ở chỗ ghi đổi đường xe. Nếu bạn bẻ

ghi sang phải, bạn có thể cứu được năm mạng người vào giờ phút chót. Nhưng ngặt một cái, nếu bẻ

sang phía đó, thì toa xe sẽ nghiến lên một người thợ khác – chỉ một người thợ m{ thôi. Trong trường họp này, bạn quyết định như thế nào?

Nhưng khoan. Trước khi trả lời, bạn h~y nghĩ kĩ c}u hỏi thứ hai n{y. Cũng l{ c}u chuyện toa xe mất tay l|i như trên, nhưng lần này bạn không đứng ở ghi, m{ đang đứng trên một cây cầu bắc qua đường rầy. Nếu như lúc n{y bạn tìm được một cái gì ném xuống đường rầy, thì nó sẽ cản được toa xe, và năm mạng người kia sẽ được cứu sống. Nhưng quanh bạn chẳng có c|i gì để thẩy xuống cả, ngoài một người đ{n ông to lớn mập mạp cũng đang đứng trên thành cầu. Bạn chỉ cần tới sau ông ta, đẩy nhẹ

một cái là ông ta rớt xuống, và toa xe sẽ dừng lại khi đụng vào vật cản to lớn đó. Bạn sẽ quyết định ra sao?

Hơn 300.000 người đ~ được hỏi như vậy. Người ra câu hỏi là nhà tâm lí Marc Hauser của đại học Harvard ở Boston. Ông đưa c}u hỏi lên Internet để cho người được hỏi trả lời. Nhưng không chỉ

những người vào Internet mà thôi. Ông còn hỏi những người Hoa-kì, người Trung Quốc và cả dân du mục nữa. Ông hỏi người lớn, con nít, người vô thần, kẻ có tín ngưỡng, đ{n ông, đ{n b{, thợ thuyền lẫn người học thức. Kết quả bất ngờ: Các câu trả lời gần như luôn như nhau – bất kể những đặc tính khác nhau trên đ}y.

Câu trả lời như thế nào? Câu hỏi 1: Gần như tất cả đều sẽ bẻ ghi sang phải. Hi sinh một mạng người mà cứu được năm mạng, l{ điều nên làm. Câu 2: Chỉ một phần sáu số người trả lời sẽ đẩy ông mập xuống đường rầy để cứu năm người. đa số người được hỏi không l{m điều đó.

Câu trả lời có lạ đời không? Tôi bẻ ghi hay đẩy một người xuống cầu, kết quả đều như nhau! Một người chết để năm người sống. Không có khác biệt giữa tổng số nhân mạng và người được cứu sống.

Nhưng dù vậy xem ra có một sự khác biệt. Khác biệt rõ ràng giữa việc tôi chấp nhận cái chết của một người và việc tôi gây ra cái chết cho một người. Về mặt tâm lí, có sự khác biệt lớn giữa việc tôi gây ra cái chết một cách tích cực hay thụ động. Trong trường hợp sau - đẩy ông mập, tôi có cảm giác mình giết người, dù việc giết đó có thể cứu được năm mạng khác. Ở trường hợp đầu, tôi có cảm gi|c đấy là số mệnh của người thợ. Giữa hành vi tích cực và sự vô í thụ động là một khoảng cách vô cùng lớn. Và luật pháp của gần như mọi quốc gia đều phân biệt rõ giữa những hành vi cố í và những h{nh vi sơ

sót.

Hành vi tích cực, xét về mặt đạo đức, là cái gì khác - chẳng hạn - với việc ra một mệnh lệnh hay một quy điều. Các phi công thả bom nguyên tử xuống Nagasaki và Hiroshima về sau bị chứng bất an; trong khi những vị chỉ huy của họ, cho tới tổng thống Truman l{ người ra lệnh, rõ ràng ít gặp vấn đề

hơn. Chúng ta ph}n biệt giữa những thiệt hại cố í và những thiệt hại có thể lường trước. Chúng ta phân biệt giữa hành vi trực tiếp và gián tiếp. V{ đa số trong chúng ta coi những thiệt hại xẩy ra do sự

đụng chạm cơ thể xấu xa hơn nhiều so với những thiệt hại không do sự đụng chạm cơ thể. Nhấn một chiếc nút để giết một người dễ hơn l{ cầm dao đ}m v{o tim người đó. Một hành vi tàn bạo càng Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

trừu tượng thì xem ra càng dễ thực hiện hơn.

Hãy nhớ lại gốc g|c đạo đức của chúng ta xuất phát từ lối cư xử xã hội của c|c lo{i động vật có vú. Dù rằng ở đ}y không có c|c h{nh động trừu tượng, nhưng hẳn có sự khác biệt giữa h{nh động và bỏ qua.

Khi người nào bỏ qua một h{nh động, ta không biết rõ người đó đ~ cố í l{m điều đó hay không. Vì thế, ta cũng ngần ngại đ|nh gi| cụ thể điều đó về mặt đạo đức. Trái lại, một h{nh động tích cực xem ra là một động thái rõ ràng, chẳng còn nghi ngờ gì nữa.

Nhưng Marc Hauser còn nhận ra nhiều thứ hơn trong đó. Nếu đa số con người ta trong cùng một hoàn cảnh cùng đ|nh gi| tình hình như nhau v{ h{nh xử như nhau về mặt đạo đức, thì phải chăng đó là bằng chứng cho sự hiện hữu của một hạt mầm đạo đức chung, vượt mọi biên giới văn ho|, trong mỗi con người chúng ta? Phải chăng chúng ta cùng có chung một bộ luật hành xử? Phải chăng chúng ta một c|ch n{o đó đều hướng theo những nguyên tắc chung, như „H~y đối xử công bằng với nhau!“,

„đừng làm hại ai!“ hay „H~y cư xử thuận hoà!“? Hauser quả quyết, có những quy luật đạo đức trong tâm mỗi người chúng ta. Vì thường không ai í thức được những quy luật đó, nên chúng không thể

truyền thừa được qua giáo dục. Chúng có thể nằm sẵn trong các di tử của chúng ta v{ đ~ được chúng ta nhập tâm cho mình trong những năm th|ng đầu đời. Ông Hauser đo|n rằng, chúng ta nhập tâm đạo đức cũng như đ~ học tập Ngôn ngữ. Noam Chomsky cho hay, thoạt tiên có sẵn một thứ Văn phạm phổ quát trong não ta, từ kho văn phạm này ngôn ngữ mẹ đẻ, tuỳ theo ảnh hưởng môi trường, đ~ dần phát triển lên trong mỗi đứa trẻ. Chúng ta không học được ngôn ngữ đầu tiên, m{ đúng hơn, chúng ta đ~ sở hữu nó, như kiểu cánh tay ta cứ mỗi ngày dài thêm ra. Hauser cho rằng, trường hợp đạo đức cũng giống như thế. Cả ở đ}y cũng có một thứ Văn phạm chiều sâu, nó giúp chúng ta sở hữu được những cấu trúc đạo đức của môi trường sống. Như vậy, mỗi người sinh ra với một giác quan về lành dữ, với một „trực gi|c đạo đức“. Như vậy, con người ta không học được đạo đức chỉ từ tôn giáo hoặc hệ thống luật pháp, hay chỉ từ cha mẹ hoặc thầy cô – nhưng họ đ~ sẵn mang cảm gi|c đạo đức từ khi sinh ra. Cũng chính vì thế mà chúng ta chẳng gặp khó khăn gì hay phải suy nghĩ gì khi đ|nh gi| một h{nh động là tốt hay xấu. Ngay cả một tay tội phạm cũng biết tự th}m t}m mình, h{nh động của mình là xấu hay tốt.

Phải chăng ông Hauser có lí? Phải chăng c|c nh{ t}m lí đ~ tìm được chìa khoá mở ra cánh cửa Linh tính đạo đức, điều mà các triết gia đ~ không hiểu được bằng các mệnh lệnh và luật trừu tượng hay các nhà nghiên cứu n~o đ~ không thể thấy được bằng m|y đo quang phổ? Kant khinh thường các cảm giác, vì ông cho rằng đạo đức không xuất phát từ cảm giác. Theo ông, các cảm giác là kẻ thù, chứ

không phải l{ đồng bạn của lí trí; chúng thay vì giúp thì lại cản trở và làm lu mờ sự đ|nh gi| đạo đức của ta. Hauser, trái lại, xây dựng thuyết đạo đức của mình trên nền tảng cảm giác. Tình cảm không nhất thiết là những bản năng thấp kém, nhưng chúng cũng dẫn tới những cảm gi|c cao thượng. để

chắc ăn với thuyết Trực gi|c đạo đức bẩm sinh của mình, Hauser nhờ sự giúp đỡ của người bạn thân.

Cùng với Antonio Damasio, ông khám nghiệm các bệnh nhân bị thương tích ở miền ventromedial của vùng n~o tr|n, nghĩa l{ những người cũng bị mất một phần n~o như Phineas Gage trong b{i trước. Cả

những bệnh nh}n n{y cũng được hỏi về chuyện toa xe mất tay l|i trên đ}y. Kết quả minh bạch rõ r{ng: Cũng giống như những người lành lặn, các bệnh nh}n đều đồng í nên bẻ ghi để cứu năm mạng người. Nhưng ở câu hỏi thứ hai, những bệnh nhân với triệu chứng thương tích như Gage thì lại không ngần ngại bảo rằng, nên đẩy ông mập xuống đường t{u. Nơi những người lành lặn, bản năng đạo đức trực gi|c đ~ ngăn cản không cho họ xô ông mập. Còn những người bệnh, vì đ~ mất đi bản năng n{y, nên họ đ~ không ngần ngại xô ông ta xuống, họ còn chỉ ph|n đo|n thuần tuý theo lí trí.

Nếu tin vào thử nghiệm đó, thì Trực gi|c đạo đức nằm ở vùng não trán của con người. đ}y l{ chỗ, chìm khuất trong miền ventromedial, đóng qu}n của hạt mầm đạo đức bẩm sinh. Nhưng trước khi Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đồng í với nhận định n{y, ta cũng nên nhắc đến một số phản biện quan trọng: Câu hỏi về toa xe lửa và đường ghi quả thật rõ ràng và không thể hiểu lầm được. Nhưng c}u hỏi thứ hai về người đ{n ông trên cầu thiếu rõ ràng. Ta hãy một lần nữa hết sức thận trọng đặt mình vào hoàn cảnh đó: xô một người xuống cầu để cản toa xe lửa. Nếu người đó quay lưng lại với ta, ta sẽ dễ đẩy ông ta xuống hơn.

Nếu ông nhìn ta, hẳn ta sẽ khó quyết định hơn. Nếu ông đó mặt mũi khó thương, ta dễ hi sinh ông.

Nhưng nếu ông tốt lành dễ thương, đang mỉm cười với ta? Trường hợp này, có lẽ ta sẽ chẳng xô ông.

Tất cả những c|i đó chẳng ngược lại thuyết Trực gi|c đạo đức của Hauser. Nhưng chúng l{m cho thuyết của ông thêm rắc rối. Là vì những cảm giác rất cá nhân của ta về cảm tình và vô cảm cũng có dính d|ng đôi chút với đạo đức trực giác của chúng ta.

Thí dụ toa xe với đường ghi cũng không kh|c. Năm trên s|u người được hỏi đều trả lời, họ sẵn sàng để một người chết để cứu năm người. Cho tới đ}y, không có gì đ|ng ph}n v}n. Nhưng nếu người thợ

duy nhất kia là một người bạn thân của tôi? Trong trường hợp này tôi có bẻ ghi về phía người đó không? Nếu đó lại l{ người mẹ, người chị, người em, đứa con của tôi? Còn ai dám ra tay bẻ ghi! Ai sẽ

dám bẻ ghi để cứu năm mạng người lớn trước một em bé đang nô giỡn trên đường ray? Trong một thí dụ khác, một số học sinh sẵn sàng xô ông thầy dạy to|n đ|ng ghét của mình xuống cầu để cứu năm mạng người kia.

Trong trường hợp thứ hai còn thêm một số yếu tố chẳng dính dáng gì tới các bản năng cả. Nếu giờ

đ}y tôi xô ông mập, đầu óc tôi có rùng mình không, có ai bảo cho tôi hay là ông ta sẽ rơi đúng ngay trên đường rây hay không? Và nếu đúng, thì toa xe có dừng lại hay không? Nếu xe không ngừng, thì cái gì sẽ xẩy ra? Không những mất năm mạng người, mà tôi còn thêm một tội giết người. Ai sẽ tin, là tôi đ~ xô ông với í hướng tốt? Tất cả những câu hỏi đó đều quan trọng đối với h{nh động của tôi. Và chúng chẳng phải là kết quả của những suy tư đắn đo l}u d{i, nhưng tr|i lại chúng tới một cách chớp nhoáng. Chúng được hình thành từ các kinh nghiệm sống v{ như vậy giống như một thứ phản xạ văn hoá và xã hội.

Không dễ dàng phân biệt được giữa các bẩm tính di tử và kiến thức văn ho|. Cả hai quyện lẫn trong nhau. Những quyết định giống nhau trong các câu hỏi thử nghiệm của Hauser, mặc dù những người được hỏi thuộc nhiều văn ho| kh|c nhau, vẫn chưa chứng minh được rằng, đạo đức là một đặc tính bẩm sinh. Cũng có thể các quan niệm về đạo đức đều rất giống nhau trong các nền văn ho| kh|c nhau, vì đ}u đ}u chúng cũng được coi là tốt hay ít ra có lợi. Như vậy, câu trả lời đúng đắn cho „bẩm sinh hay tập thành“ sẽ là: Quả thật chúng ta không thể phân biệt được! Chẳng hạn một số thiếu niên lớn lên trong sự giáo dục của Hitler về sau đ~ không trở thành những sĩ quan vô lại của Quốc Xã, sẵn sàng giết người vô tội không gớm tay. Cũng như việc học tiếng, những cảm nhận đạo đức của chúng ta không hoàn toàn bẩm sinh. Chúng ta không sinh ra với những giá trị bẩm sinh, nhưng được sinh ra với sẵn một chương trình gi|o dục cho biết ta có thể thu nhận những thông tin nào, và với sẵn một số

điều kiện cho phép ta tổ chức những thông tin đó.

Khả năng đạo đức này có thể được sử dụng rất khác nhau. Sự khác biệt của những quan niệm đạo đức con người là một bằng chứng. Các quyền tư hữu, đạo đức tình dục, các giáo lí tôn giáo và các lối cư xử hung h~n đ~ v{ đang được áp dụng rất khác nhau, khiến ta khó m{ nói được, đ}u l{ „đặc tính mẫu“ của con người. Cả trong xã hội chúng ta đang sống cũng có nhiều mảng không rõ. Có nền đạo đức h{ng ng{y, đạo đức nhóm đo{n, đạo đức trách nhiệm, đạo đức giai cấp, đạo đức giao ước, đạo đức tối thiểu hay tối đa, đạo đức kiểm so|t, đạo đức tiên khởi, đạo đức cho đ{n ông đ{n b{, đạo đức xí nghiệp, đạo đức cho quản trị viên, cho các nhà thần học, cho c|c b{ tranh đấu nữ quyền. Mỗi khi xã hội nhận ra một vấn đề mới, lại có thêm một đạo đức mới. đạo đức mới, nhưng lại đặt nền trên những giá trị đ~ có sẵn: Nó kêu gọi tới lương tri, kêu đòi tr|ch nhiệm, đòi hỏi có thêm bình đẳng và dân chủ, thêm tình huynh đệ.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Ai suy nghĩ theo hướng đạo đức, người đó chia thế giới ra thành hai lãnh vực: lãnh vực trọng kính và lãnh vực khinh ghét. Hơn hai ng{n năm c|c triết gia cứ loay hoay với việc kiếm tìm những minh chứng chắc nịch cho các tiêu chuẩn trọng khinh đó. Với một kết quả lạ lùng: Một mặt, nhờ ảnh hưởng của triết học qua nhiều trăm năm, nhiều quốc gia pháp trị với một hệ thống đạo đức tân tiến đ~ hình thành; mặt khác, toàn bộ cấu trúc đó lại tỏ ra quá mỏng manh (như trường hợp nước đức), khiến chủ

nghĩa Quốc Xã với nền đạo đức khập khễnh đ~ xuất hiện dễ như trở bàn tay. Xem ra tiến bộ đạo đức trong một xã hội ít tuỳ thuộc v{o lí trí hơn l{ tuỳ vào việc làm cho quảng đại dân chúng nhạy cảm với một vấn đề n{o đó. Xúc động tình cảm mạnh cũng l{ nguồn lực của những biến cố xã hội. Hoặc l{, như

triết gia người Mĩ Richard Rorty đ~ có lần nói rất đúng: „ Tiến bộ đạo đức … không tuỳ thuộc vào việc người ta thoát ra được khỏi tính đa cảm để tiến sâu vào lí trí. Nó cũng ít tuỳ thuộc vào việc, thay vì tiếp tục khiếu nại tại các toà án tham những của chính quyền cấp thấp, đâm đơn lên một toà án cấp cao, và toàn án cao cấp này lại có những quyết định thiếu tính lịch sử, dựa trên một luật đạo đức chẳng trói buộc cho nơi nào và cho nền văn hoá nào“.

Như vậy, sau bảy chương về đạo đức, có lẽ phải làm một tóm tắt như thế n{y: Người là một con vật có năng khiếu đạo đức. Khả năng đạo đức vốn bẩm sinh, nhưng bẩm sinh tới mức nào thì khó mà xác định được. Bộ não của lo{i có vú đ~ sắp sẵn cho những khả năng đồng cảm với người khác, và não này nhận ra những tưởng thưởng (hoá học thần kinh) cho những h{nh vi „tốt“. H{nh vi đạo đức là một thứ Vị tha phức tạp. Nó bao gồm những cảm giác lẫn những tính toán. Khác với điều Kant nói, không có „luật đạo đức“ trong t}m để bó buộc người ta làm lành lánh dữ. Nhưng người ta làm lành, là vì h{nh vi n{y thường mang lại điều tốt đẹp cho cá nhân và cho cả nhóm. H{nh vi n{y được sử dụng nhiều hay ít, đ}y l{ một vấn đề tuỳ vào sự tự trọng, và tự trọng này lại tuỳ vào sự giáo dục.

V{ như vậy với dụng cụ đó, giờ đ}y ta có thể vững v{ng bước vào lãnh vực h{nh động. Chúng ta sẽ

yên chí đi v{o những vấn đề đạo đức cụ thể trong xã hội đang sống. Phải chăng, như đ~ thấy, có một Quyền đạo đức trên bình diện cảm thức cho phép ta giết người trong những trường hợp nhất định,

như trường hợp người đ{n ông trên cầu? Và phải chăng cũng có một Bổn phận đạo đức buộc ta giết người?

• Nên để cô Ba sống. Có được phép giết người không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

London

Nên để cô Ba sống

Có được phép giết người không?

Trời ơi, cô Ba của tôi! Cả cuộc đời cô đay nghiến hết người n{y đến người nọ. Cũng may cô không có con. Vì thế, cô mới làm tội làm tình em của cô là cha tôi. Mấy gia đình h{ng xóm cũng khốn khổ với cô từ mấy chục năm nay, vì không ng{y n{o không có c~i cọ vì biên giới vườn tược và vì con chó của cô cứ sang làm bậy trong vườn người ta. Nhất là con chó! Một chú khuyển nhỏ hay cắn bậy, mà cô cứ thả

cho nó nhảy ra xông tới người đưa thư bưu điện. Một b{ cô đúng l{ trời đ|nh th|nh đ}m.

Tôi còn quên điều này: Cô có nhiều của nhiều tiền. Giàu nứt vách. Albert, người chồng chết sớm của cô, để lại cho cô một gia tài lớn. V{ cô đ~ đầu tư đúng v{o chuyện mua bán nhà cửa, vào công trái và chứng khoán. Cô Ba sở hữu nhiều triệu bạc. điều may mắn nhất: chính tôi l{ người thừa kế. Cô năm nay bảy mươi tuổi, nhưng lại khoẻ như v}m. Cô không hút thuốc, không uống rượu, chẳng màng gì tới bánh ngọt. Cô không tha thiết gì khác ngoài chuyện tiền bạc. Chắc cô sẽ sống tới 90 hay 100 tuổi.

Mà nếu cô sống tới trăm tuổi, thì tôi đ~ trên bảy mươi. V{ như vậy, tôi còn biết dùng tiền đó làm gì nữa. đôi khi tôi thầm mong cho cô Ba mau chết, chết ngay ngày hôm nay càng tốt.

Phải chăng có những lí do cho phép ta giết một người xấu, để làm một c|i gì đó tốt hơn? Phải chăng có một triết thuyết đ|ng tin biện hộ cho việc chết sớm của cô Ba? Tôi chợt nghĩ ngay tới thuyết Duy lợi (Utilitarismus).

Jeremy Bentham sinh năm 1748 tại Spitalfields gần London. Ông xuất thân từ một gia đình gi{u có với khuynh hướng bảo thủ về mặt chính trị và học trường Westminster School, một trường dành cho con cái của thành phần thượng lưu trong th{nh phố. Triết gia John Locke, kiến trúc sư Christopher Wren và nhạc sĩ s|ng t|c Henri Purcell cũng đều đ~ học ở trường n{y. Năm 1760, bố mẹ gởi cậu bé đầy t{i năng, lúc đó mới 12 tuổi, v{o đại học Queen’s College ở Oxford. Cậu xong cử nhân luật lúc 15

tuổi. Năm 24 tuổi cậu mở văn phòng luật sư tại London, nhưng bước đường tương lai của cậu rồi đ}y sẽ rất kh|c, không như điều kì vọng của gia đình cậu. Bentham ca thán bực dọc về tình trạng luật pháp và toà án ở Anh giữa thế kỉ 18. Thay vì hành nghề luật sư, anh muốn cải tổ luật, muốn làm cho nó trở nên hợp lí và dân chủ hơn. Nhờ gia tài kếch xù của người cha để lại sau khi mất năm 1792, anh chẳng phải lo lắng gì về tình trạng t{i ch|nh gia đình. Suốt bốn mươi năm d{i anh chỉ có mỗi một việc viết sách, mỗi ngày viết từ 10 đến 20 trang giấy. Vì chán những khoản điều li chi của luật hiện hành, Bentham sai một học trò của mình chép lại những đề nghị cải tổ bộ luật dân sự của anh, rồi cho in những nội dung đó th{nh như một bộ luật mới. Bentham là một con người đầy thiện cảm v{ đ|ng cho ta để í. Dân Pháp muốn qua cuộc Cách mạng của họ phá bỏ các giai cấp ưu đ~i tăng lữ và quý tộc như

thế n{o, thì Bentham cũng muốn xã hội Anh phải được tự do v{ phóng kho|ng như thế. Ông nghĩ tới các cải cách xã hội, dấn thân cho việc tự do ngôn luận, đưa ra đề nghị làm sao cho nhà tù trở nên nhân bản hơn v{ yểm trợ phong trào nữ quyền vừa chớm nở.

điểm xuất phát của ông luật gia này rất đơn giản và quyến rũ: Hạnh phúc là tốt, bất hạnh là xấu! Nếu điều n{y đúng, thì Triết học v{ nh{ nước cũng cần đi theo con đường đó. Mục tiêu của xã hội là phải giảm thiểu tối đa lượng bất hạnh v{ tăng gia hạnh phúc cho tất cả mọi người, hoặc ít ra cho đại đa số người. Một biện pháp càng tạo ra được nhiều hạnh phúc bao nhiêu, nó càng có ích và tốt bấy nhiêu. Nguyên tắc này Bentham gọi là chủ nghĩa Duy lợi. Khi ông chết gi{ v{o năm 1832, tên Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tuổi của ông đ~ được cả thế giới biết đến. Dù ông tự coi mình l{ người có khuynh hướng tự do, những nhà cách mạng Pháp và những người cộng sản Pháp sau này rất có cảm tình với thuyết của ông. Và ba tiểu bang ở Hoa-kì, New York, Nam Carolina v{ Louisana đ~ chấp nhận cho mình bộ luật m{ ông đ~

khởi sự.

Hạnh phúc là tốt, bất hạnh là xấu, nguyên tắc này xem ra thật thuyết phục. Thế tại sao ta không dùng nó áp dụng cho cô Ba của tôi? Trước hết, bà cô tôi chẳng mang lại cho trần gian chút hạnh phúc nào cả. Cô chỉ có làm hại, chẳng hạn làm hại những gia đình bên cạnh v{ cho b|c đưa thư. Số tiền trong nh{ băng của cô cũng chẳng mang lại sự tốt lành nào. Giả như tôi có số tiền đó, tôi có thể l{m được bao nhiêu điều lợi cho chính tôi và cho những người khác! Chẳng hạn tôi sẽ giúp cho ông bạn b|c sĩ

có bệnh viện chữa trị các trẻ em bị ung thư m|u. V{ giúp cho một cô bạn đang dấn thân giúp cho các trẻ bụi đời ở Ba - tây. Nếu tôi có số tiền của cô tôi, tôi sẽ chuyển cho hai người đó trên một triệu đồng.

V{ như vậy, đùng một lúc, có biết bao nhiêu hạnh phúc nở dậy trong trần gian! Tôi như thấy trước mắt nụ cười của các em lành bệnh và của các em vô gia cư ở Ba-t}y được đi học lại nhờ tiền tôi cấp.

để giấc mơ đó được hiện thực, chỉ còn có một một việc… Không, không những tôi được phép làm – mà tôi phải giết bà cô! Là vì nếu Bentham có lí, thì tôi phải loại cái vật cản già nua ấy đi.

Chỉ có một điều duy nhất phải nghĩ ngợi, l{ l{m sao cho cô bước qua thế giới bên kia một cách nhẹ

nhàng êm thắm và không biết được kẻ chủ mưu. Ông bạn b|c sĩ của tôi trên đ}y hẳn sẵn sàng cho cô một mũi chích, v{ biết đ}u như thế sẽ tr|nh được cho cô một cái chết gi{ đau đớn về sau. Chẳng còn ai phải khóc lóc. Và hẳn c|c gia đình nh{ bên sẽ sung sướng, vì bà già chết tiệt kia không còn nữa! Họ

giờ đ}y an t}m l{m vườn, b|c đưa thư an t}m l{m nhiệm vụ mình, ông b|c sĩ cấp giấy chứng nhận đó là một cái chết bình thường, và chẳng ai quan t}m điều tra. Sự việc đơn giản v{ rõ r{ng như ban ng{y.

Phải chăng trong trường hợp này, tôi phải giết một người vì bổn phận đạo đức?

Chúng ta cẩn thận lược lại luận chứng một lần nữa: Nếu tôi giết cô tôi, để cứu các em bé bệnh tật và nghèo đói, thì rõ r{ng đó l{ tôi đ~ tạo ra một c}n đối tối ưu giữa hạnh phúc v{ đau khổ của những người trong cuộc. điều đó cũng có nghĩa: Hạnh phúc mở ra cho nhân quần đó biện minh cho việc làm xấu của tôi đối với một cá nhân. Tới đ}y, không có gì khó hiểu. Nhưng ông Bentham sẽ nói gì, khi tôi dùng lí thuyết của ông để biện minh cho việc giết người? Quái lạ, ông đ~ không viết một chữ nào về

hậu quả rất gần gũi với triết thuyết này của ông. Tất cả những gì tôi biết, l{ (cho đến nay) ông đ~

không chủ trương đầu độc b{ cô để hưởng gia tài, vì thật ra chẳng cần làm chuyện đó. V{ ông cũng đ~

không viết những lời kêu gọi đ|nh đổ độc t{i, đ|nh đổ đ|m đại điền chủ và bọn bóc lột bất nhân. Ông l{ người có tinh thần tự do, v{ ông đ~ để cho người ta tự do theo hay không theo thuyết của ông.

Nhưng với tôi, điều đó không đủ. Tôi cứ suy nghĩ m~i, không biết Bentham sẽ nói gì, khi người ta giết người chỉ vì sự cân nhắc giữa đau khổ và hạnh phúc.

Lúc tôi mười hai tuổi, lần đầu tiên được cha mẹ kể cho nghe về những trại tập trung của Quốc Xã, trong đó t|m triệu mạng người đ~ bị giết tàn nhẫn. Lúc đó tôi tự hỏi, tại sao lại chẳng có mấy ai nghĩ

tới việc giết qu|ch Hitler, để ngăn cản c|i đau khổ kinh hồn đó. Với quan điểm của Bentham thì chuyện như hai năm rõ mười: được phép giết tên bạo chúa với những trại tập trung và chuyên gây rối hoà bình thế giới, bởi vì hậu quả bất hạnh do nó tạo ra lớn hơn bất hạnh cái chết của chính nó.

Quan điểm này có thể áp dụng cho trường hợp của cô tôi chứ? Cái chết của cô sẽ mở ra bao nhiêu là hạnh phúc chung. Nhưng ở đ}y có lẽ Bentham chỉ nhếch mép mỉm cười. Có thể ông sẽ hỏi tôi đ~ có khi n{o nghĩ tới điều n{y chưa: X~ hội sẽ ra sao, nếu thí dụ bà cô của tôi được thiên hạ áp dụng tràn lan?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Hàng triệu người: những kẻ hưởng gia tài, những kẻ chống đối, những tay chính trị, các ông chủ xí nghiệp lớn và cả c|c tù nh}n hay người tâm bệnh không có thân nhân sẽ phải lo lắng, không biết lúc n{o đến lượt mình sẽ nhận được mũi chích nhẹ nhàng. Xã hội sẽ hoảng loạn chừng nào? Hoảng loạn đó sẽ đi v{o quảng đại quần chúng như thế nào?

Có thể tôi gặp may, vì }m mưu của tôi đối với bà cô không bị tiết lộ. Nhưng khi tôi cho rằng, hành động của tôi là hợp lí, thì h{nh động đó phải được chấp nhận trên nguyên tắc. V{ khi nó được chấp nhận trên nguyên tắc, thì nó phải có giá trị cho mỗi người. Và biết đ}u, có ng{y sẽ đến lượt tôi phải chết, vì thằng cháu muốn hưởng cái gia tài của tôi. Và cả tôi nữa cũng chẳng còn an tâm về cuộc sống của mình. để nguyên tắc về hạnh phúc tốt và bất hạnh xấu có thể áp dụng được một cách có í nghĩa, theo Bentham, trước hết phải rõ: đau khổ và niềm vui không phải như những con tính đơn giản, cứ

làm phép cộng trừ rồi ra quyết định về chuyện sống hay chết. Nếu như thế, xã hội sớm muộn sẽ sụp đổ.

điều đó đúng. Nhưng phải chăng hai nguyên tắc căn bản trong triết thuyết của Bentham phù hợp với nhau? Một mặt, h{nh động tốt l{ h{nh động đưa tới một lượng hạnh phúc lớn. Mặt khác, Bentham lại coi việc giết người là một trường hợp ngoại lệ. Nhưng ông đ~ chẳng đưa ra những lí do đạo đức thật thuyết phục nào cho sự ngoại lệ đó. Như vậy, lí do chống lại việc giết h{ng ng{n người phiền toái – và cả chống lại việc tra tấn người – chỉ l{ vì để giữ ổn định cho xã hội, chứ không phải là do đạo đức c| nh}n. Ngược lại với điểm n{y, Immanuel Kant đ~ g|n cho mỗi người một Nhân phẩm, nhân phẩm này có giá trị vượt trên mọi giá trị kh|c. Theo đó, „ một mạng người không thể đem ra cân nhắc với một mạng người khác được“.

Tính toán của Bentham về đau khổ và hạnh phúc và quan niệm của Kant về sự cao cả tuyệt đối của mạng người là những mâu thuẫn không thể dung hợp được. Nhưng c|i n{o trong hai thuyết phục hơn? Phải chăng vì đạo đức ta không được giết Hitler, dù để tr|nh được những đau khổ và bất hạnh?

Phải chăng tín điều về nhân phẩm của Kant ở đ}y vẫn có giá trị tuyệt đối? Trong những trường hợp kém hại hơn, như trường hợp cô Ba, vấn đề lại khác. Ta có thể nói rằng, dù sao cô Ba không tích cực (aktiv) tạo ra quá nhiều thiệt hại. Và cái khác biệt giữa h{nh động tích cực và sự đểu giả tiêu cực này không phải là chuyện nhỏ nhặt, như trong b{i trước cho thấy. Không phải là chuyện nhỏ, cả nơi việc đ|nh gi| nạn nh}n cũng như trong việc đ|nh gi| thủ phạm. Nhưng đối với Bentham, không có sự

khác biệt này – ít nhất về phía thủ phạm. Chắc chắn ông có thể sẽ làm cả hai: cả bẻ ghi lẫn xô người đ{n ông trên cầu xuống. Bởi vì Duy lợi của ông chỉ quan tâm tới cái lợi đạo đức của một h{nh động m{ thôi. V{ như ta đ~ thấy, ở đ}y chẳng có khác biệt nào giữa việc chủ động giết người và việc phải chấp nhận cái chết. Nhưng con người rõ ràng không phải chỉ là một con thú lô-gích, như công thức lôgích của Bentham. Còn có những nguyên tắc đạo đức khác quan trọng hơn sự công bằng /công lí – và chủ nghĩa Duy lợi còn phải giải quyết điểm n{y, l{ không ai được diễn giải công lí theo quan điểm riêng của mình (do mình cảm nhận). Nhưng dù sao con người vẫn có những trực giác không thể coi thường và chúng không thể dễ dàng tách khỏi đạo đức được. đạo đức và luật ph|p không đặt nền trên các trực gi|c, nhưng dù vậy, chúng cũng không ho{n to{n t|ch biệt khỏi trực giác, nếu không chúng sẽ thành ra bất nhân.

Như vậy, h~y để cho cô Ba sống. Và ta nên tránh lấy thước lợi hại m{ đo gi| trị mạng sống. Nhưng vẫn còn câu hỏi gai góc chưa có trả lời rõ r{ng, đó l{ l{m sao biện minh Giá trị của cuộc sống một cách khác. Giá trị đó đến từ đ}u? V{ nó bắt đầu từ đ}u?

• Sự hình thành của Phẩm giá. Phá thai là chuyện hợp đạo đức?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Trong dạ mẹ

Bước đầu của Nhân phẩm

Phá thai là một hành động hợp đạo đức?

Bạn thử đưa mình v{o trường hợp sau đ}y: Bạn vào bệnh viện thăm một người bạn gái. Bạn bước v{o thang m|y, nhưng vì không nhớ bạn mình nằm ở đ}u nữa, đ{nh nhấn đại nút, v{ thang đưa bạn vào một tầng lầu, trong đó d{nh cho những người tự nguyện gắn thân thể mình vào một bệnh nhân thập tử nhất sinh để cứu sống họ, nếu không có sự giúp đỡ của người ngoài thì bệnh nhân phải chết.

Nhưng bạn không rõ đầu đuôi ra sao cả. Sau một lúc ngồi trong phòng đợi, b|c sĩ mời bạn vào và chích cho bạn một mũi thuốc gây mê. Khi bạn tỉnh đậy, thấy mình nằm trên một giường bệnh, nối đầy dây nhựa với một người bệnh nằm giường bên. B|c sĩ cho bạn hay, bệnh nh}n đó l{ một nhạc sĩ vĩ

cầm trứ danh, nhưng anh ta bị hoại thận, và chỉ có thể sống được khi được nối hệ thống tuần hoàn máu với một người cùng loại máu, và bạn chính l{ người có cùng loại m|u đó. Bệnh viện cứ tưởng đ}y l{ một sự tự nguyện của bạn, họ rất tiếc cho sự hiểu lầm n{y. Nhưng họ sẵn sàng tháo dây, và như vậy người nhạc sĩ kia sẽ chết. Tuy nhiên cũng có một cách khác: Nếu bạn đồng í giữ dây, thì sau chín tháng, anh kia sẽ bình phục và bạn có thể tháo dây an toàn. Bạn sẽ quyết định như thế nào?

Quả là một chuyện khó tưởng tượng, may ra chỉ có trong mộng mà thôi. Và bạn còn nói, bệnh viện n{o d|m khơi khơi chích thuốc mê người ta như thế. đúng, bạn có lí. Nhưng, với những trường hợp đạo đức bế tắc do các triết gia v{ nh{ t}m lí đưa ra như thế, thì vấn đề không phải là các chi tiết, mà quan trọng là chuyện nguyên tắc. đ}y l{ c}u truyện của b{ Jarvis Thomson, gi|o sư Triết đại học danh tiếng MIT (Massachusetts Institute of Technology), đ~ được sửa đổi đi đôi chút. V{ đ}y l{ c}u trả lời quan trọng quyết định: Bạn l{ người rất tốt, sẵn sàng tự nguyện – ở đ}y bạn hoàn toàn không bị bó buộc gì hết về mặt đạo đức - chấp nhận nối m|u để cứu một người. Có lẽ sau khi đọc đầu đề của bài, bạn đ~ mường tượng ra phần n{o. đ}y không phải là chuyện của một nhạc sĩ giả tưởng nào cả, mà là một cái gì chung chung: Bạn bất ngờ, cực chẳng đ~ hoặc có khi bị bạo h{nh đưa đẩy vào một hoàn cảnh phải trực tiếp mang trách nhiệm thể x|c đối với một mạng người khác. Và hoàn cảnh tương tự

thường xẩy ra nhất, đó l{ trường hợp mang thai ngoài í muốn.

Một phụ nữ mang thai ngoài í muốn, theo Thomson, cũng giống như trường hợp của người bất ngờ bị

nối d}y v{o người nhạc sĩ. Bạn không buộc phải trách nhiệm cho sự sống của anh nhạc sĩ thế nào, thì người phụ nữ cũng không bị buộc trách nhiệm với bào thai ngoài í muốn đang lớn lên trong mình thế

ấy. Theo bà Thomson, ở đ}y quyền tự quyết của người đ{n b{ quan trọng hơn c|i tr|ch nhiệm cực chẳng đ~ đối với sự sống của một kẻ khác. Lập luận n{y đ~ trở thành rất phổ thông. Nó khơi í cho phong trào nữ quyền đưa ra khẩu hiệu: „Bụng của tôi thuộc quyền tôi!“. Nhưng dù chính ta sẵn sàng chấp nhận khẩu hiệu đó, lập luận của Thompson cũng chưa hẳn vững. Ta thử tưởng tượng, có một người sắp chết đói trườn đến xin ăn trước cửa nhà ta. Với bà Thomson ta có thể nói rằng: Nếu ta cho người sắp chết đó chút gì để ăn, thì đó l{ điều rất tốt. Nhưng trong ho{n cảnh này ta hoàn toàn không buộc phải mang trách nhiệm gì đối với người xin ăn sắp chết đó. Chắc chắn có nhiều người sẽ không chấp nhận lập luận này. Và luật hình sự ở đức cũng có một khoản kết án việc „cố tình từ chối sự giúp đỡ“ (unterlassene Hilfeleistung) n{y.

Gặp phải một hoàn cảnh ngoài í muốn, không phải là lí do chính đáng để ta từ chối trách nhiệm. Mà vấn đề phải tùy từng trường hợp. Tình trạng lưỡng nan với anh nhạc sĩ vĩ cầm như vậy sẽ dẫn tới bế

tắc, vì nó không thật sự đưa ra được một nguyên tắc thuyết phục. Cái thiếu sót lớn nhất của thí dụ

này là một lỗi chuyên môn quan trọng: Người nhạc sĩ ở đ}y l{ một người đ~ trưởng thành với đầy Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đủ các khả năng t}m trí. Còn một cái phôi hay bào thai thì thế nào? Với mức độ giác quan hạn chế

như thế, chúng có một quyền sống bất khả xâm phạm không? để trả lời câu hỏi này, dựa trên những kiến thức từ c|c b{i trước, chúng ta có ba giải pháp: Khái niệm „Nh}n phẩm“ của Kant, chủ thuyết

„Duy lợi“ của Bentham và chủ trương „Trực gi|c đạo đức“ (intuitiver Moralsinn) của Hauser.

Hãy bắt đầu với Kant. Trong tác phẩm đồ sộ của ông chỉ có một c}u đề cập tới thai phôi, mà lại l{ nơi ông bàn về luật hôn nhân. Kant viết: thai phôi là một thực thể với đầy đủ nhân phẩm. Nếu không như

thế, thì ta sẽ phải x|c định, đ}u l{ thời điểm bắt đầu của tự do và phẩm giá của con người khi còn trong dạ mẹ. Vấn đề này rất ư l{ phiền toái. Là vì theo Kant, thiên nhiên không tự í thức được mình, nên nó cũng không có tự do. Nhưng tự do và nhân phẩm đi v{o con người lúc n{o v{ như thế nào?

Trả lời của Kant: Tự do của thai phôi dựa trên tự do của bố mẹ. Là vì bố mẹ đ~ tạo nên thai phôi một cách tự do trên nền tảng một giao kết tự do, đó l{ hôn nh}n! Kết quả của kết hợp tự do này là một bào thai tự do. Lập luận n{y cũng có nghĩa: Chỉ có những thai phôi n{o được tạo thành trong tự do qua hôn nhân mới có nhân phẩm đầy đủ và tự do. Với cái nhìn ng{y nay, quan điểm này quả lạ lùng.

Nhưng Kant đưa ra định nghĩa đó l{ để phản ứng lại một vấn đề của thời ông sống. Năm 1780 ông Adrian von Lamezan, thành viên Hội đồng tỉnh Mannheim đ~ đưa ra một câu hỏi có thưởng (100

đồng tiền v{ng): đ}u l{ phương cách khả thi tốt nhất để chặn đứng việc giết trẻ em? Âm vang của 400

l| thư trả lời thật lớn, là vì trong thế kỉ 18 việc phá thai và giết trẻ sơ sinh l{ chuyện thường ngày. Lí do của đa số trường hợp này là do nạn con hoang của các ông chủ với đầy tớ gái của họ. Vấn đề phải giải quyết cấp b|ch, l{ vì lúc đó chuyện giết trẻ sơ sinh ngoại hôn l{ điều cấm kị, nhưng thực tế xẩy ra thì ai cũng biết. Ở một chỗ khác bàn về luật, Kant tỏ ra thông cảm phần n{o đối với việc giết trẻ này.

Vì trẻ sơ sinh ngoại hôn không hoàn toàn tự do, nhưng „bị đưa (như một thứ hàng cấm)“ v{o lòng mẹ, nên Kant coi việc giết trẻ n{y cũng ngang h{ng với những tội giảm khinh khác, chẳng hạn như

giết người trong một cuộc đấu kiếm tay đôi, nên ông đề nghị có một bản án nhẹ cho những trường hợp này.

Lập luận của Kant ngày nay khó có thể chấp nhận. Lí do chẳng phải chỉ vì có những đứa trẻ ngoại hôn được tạo nên trong tự do và những đứa trẻ do hôn nhân tạo ra ngoài í muốn. Vấn đề là: Vì Kant chỉ

căn cứ trên hôn nh}n để biện minh cho nhân phẩm của đứa con trong bụng mẹ, nên ông đ~ không thể kết án việt giết các trẻ ngoại hôn. V{ đôi khi cả không thể kết án việc giết những người ngoại hôn đ~ trưởng th{nh! Như vậy theo cái nhìn ngày nay, lập luận nhất thiết phải bảo vệ những thai phôi (do hôn nhân tạo ra) của Kant quả khiên cưỡng. M{ cũng chẳng có ai, trong cuộc bàn luận về phá thai hôm nay, nại đến quan điểm của Kant về sự đ|nh gi| kh|c nhau giữa thai phôi và trẻ sơ sinh trong hôn nh}n v{ ngo{i hôn nh}n. Nhưng nếu không muốn áp dụng hệ luận của ông, thì tạo sao người ta hiện nay vẫn coi lập luận của Kant về nhân phẩm của các thai nhi (do hôn nhân tạo ra) là có giá trị?

Lập luận này thật ra đ~ xưa cũ rồi và ta chỉ có thể hiểu nó theo thời đại lúc đó.

Bước sang giải pháp thứ hai, thuyết Duy lợi. Là một người duy lợi, tôi nêu lên cho mình hai câu hỏi: Thứ nhất: Phôi hay thai đ~ có khả năng cảm nhận đau đớn hay sung sướng chưa? Thứ hai: Cái gì quan trọng hơn, hạnh phúc v{ đau khổ của thai trong bụng hay hạnh phúc v{ đau khổ của người mẹ?

Để trả lời những câu hỏi đó, trước hết chúng ta phải đồng í với nhau về giá trị của thai phôi. Không một kẻ duy lợi nào chia sẻ quan điểm của Kant về giá trị sự sống của thai phôi tuỳ thuộc vào cuộc hôn nhân tự do của bố mẹ cả. Như vậy, thai phôi có còn là một con người nhất thiết đ|ng được bảo vệ nữa không? Câu trả lời sẽ l{: Không. Thai phôi chưa phải là một con người thuộc vào loại Homo sapiens.

Nó chưa phải là một con người với đầy đủ gi|c năng đạo đức, nên nó không phải là một con người.

Nhưng như vậy thì con người l{ gì? Do đ}u tôi nhận biết đó l{ con người? Quan điểm về việc nhận dạng con người không do chính Bentham đưa ra. đối với ông, bất cứ một hành vi nào mang lại Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

hạnh phúc lớn nhất cho nhiều người nhất, thì h{nh vi đó l{ tối ưu, xét về mặt đạo đức. Bentham chẳng đề cập gì tới con người cả. Những người kế tiếp ông về sau nhận ra điểm yếu trong thuyết của ông và họ cố gắng sửa. Họ bắt đầu với câu hỏi, hạnh phúc là gì? Theo Bentham, hạnh phúc là kinh nghiệm khoái lạc trong nghĩa rộng nhất. Nhưng người học trò nổi danh nhất của ông, triết gia và nhà chính trị với quan điểm tự do John Stuart Mill, không t|n đồng lập luận đó. Ông muốn giải thoát thuyết Duy lợi ra khỏi lời chê tr|ch, l{ quan điểm Hạnh phúc của Duy lợi quá vật chất và mù mờ. Vì thế Mill đưa niềm vui tinh thần lên cao hơn thú vui thể x|c: „ Thà là một Socrates bất mãn còn hơn là một con heo sung sướng“. Nhưng khi đ|nh gi| tinh thần cao hơn thú vui thuần thể xác, thì tinh thần

của một con người trưởng thành với nhiều năng khiếu sẽ là một c|i gì đó có giá trị hơn một trẻ sơ

sinh hay một con ngựa, chẳng hạn. V{ như vậy, chỉ có những ai với nhiều ước muốn phức tạp mới là

„người“. Thế hệ những người duy lợi kế tiếp đưa quan điểm đó v{o học thuyết của họ. Không những họ quan t}m đến những nguyện vọng sơ đẳng của các sinh vật, m{ còn đ|nh gi| những ước vọng phức tạp của con người rất cao, cao đến nỗi chúng nhất thiết phải được quan t}m. Trường phái Duy lợi n{y được gọi là Duy lợi- Ưu điểm (Präferenz- Utilitarismus). Và gần như tất cả môn đệ tân thời của Bentham đều coi mình thuộc trường ph|i n{y. Theo quan điểm của những nhà duy lợi vốn coi trọng những ưu điểm cao cấp (c|c ước vọng v{ í định), thì không ai được quyền giết một người (kể cả giết cô Ba!) – nhất l{ không được giết, bao l}u người đó còn có mong ước được sống.

Còn thai phôi trái lại không có những mong ước hay í định phức tạp. Có lẽ chúng có một bản năng muốn sống, nhưng bản năng n{y không kh|c chi bản năng của con tắc kè. đối với những người Duy lợi –Ưu điểm, chẳng có gì ngăn cấm họ giết thai phôi cả. Hẳn nơi phôi, ở một giai đoạn phát triển nào đó, đ~ có một Í thức, nhưng Í thức n{y cũng không kh|c gì nơi con heo hay con bò, m{ ta vẫn cứ giết để ăn thịt. Theo cái biết của chúng ta, phôi không có sự tự í thức theo nghĩa l{ có những í định và nguyện vọng phức tạp. Như vậy đ}y l{ nguyên tắc: Có quyền giết các phôi trong mọi giai đoạn phát triển của nó – nhất là khi việc giết đó đưa đến hạn chế tối đa sự đau khổ của người mẹ hoặc l{m tăng hạnh phúc của bà.

đó l{ chủ trương Duy lợi. Rõ ràng lập luận của họ sáng sủa hơn quan điểm về nhân phẩm của Kant nơi c|c phôi do hôn nh}n tạo ra. Nhưng lập luận n{y cũng có nhiều điểm yếu. Ta có thể bảo rằng, thai phôi có lẽ cũng không kh|c gì con tắc kè về mặt t}m trí. Nhưng trong nó chứa đựng tiềm năng của một Albert Einstein. Nếu không bị giết chết, ng{y n{o đó nó sẽ là một con người với nhiều mong ước v{ í định. Phải chăng như thế nó đ~ có tiềm năng làm một con người? đúng. Nhưng lập luận này thoạt nhìn không có mấy khả năng thuyết phục. Là vì tiềm năng, nói chung, không phải là một tiêu chuẩn đạo đức đ|ng kể. Ai coi trọng tiềm năng sự sống con người, người đó phải kết án ngay chuyện thủ dâm và ngừa thai, như Gi|o hội công gi|o đang l{m (dù rằng họ chỉ mới cấm từ một trăm bốn mươi năm nay). Thí dụ sau đ}y cho thấy rõ hơn sự khác biệt: Bạn có thật sự cho rằng, việc thẩy một con g{ đang sống v{o nước sôi cũng giống như thẩy một quả trứng v{o đó không? Tiềm năng vì vậy không nói lên gì hết về cảm nhận hạnh phúc hay đau khổ hiện tại, v{ nó cũng chẳng tạo ra tình trạng í thức. Như vậy, nó thực sự không phải là một tiêu chuẩn trong liên quan với câu hỏi về đạo đức.

Nhưng cũng có những phản đối khác. Một thiếu sót lớn của Duy lợi là sự cân nhắc hậu quả của nó. Là vì, để có được một cân nhắc hợp lí giữa hạnh phúc v{ đau khổ, tôi phải quan tâm tới và thấy rõ được các hậu quả của quyết định của tôi. Nhưng việc này không dễ. Ngay trong các vấn đề riêng tư đơn giản đ~ khó m{ nhận ra, đ}u l{ điều tốt hơn (cho tôi) rồi: Tối nay nên đi dự sinh nhật của anh bạn hay tới nghe nh{ văn X nói chuyện? Làm sao biết được, cái nào rốt cuộc sẽ mang đến cho tôi nhiều niềm vui hơn? Nói chi đến những hoàn cảnh đạo đức phức tạp, thật khó mà nhìn thấy trước được những hậu quả của chúng. Ai biết được, một phụ nữ phá thai rồi sẽ hối hận vì việc mình làm? Có thể

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tâm thần chị ta sau đó sẽ trở nên vững v{ng hơn? Còn người đ{n ông tạo ra bào thai ấy sẽ nghĩ gì? Có thể việc phá thai sẽ làm cho liên hệ giữa hai người ra nặng nề hơn họ nghĩ? đó l{ c|i rủi ro trong cuộc sống, mà một nhà Duy lợi có thể phải trả lời. Nhưng đó nhất thiết không phải là một lập luận biện minh cho một cấm đo|n ph| thai chung.

Lập luận mạnh nhất chống lại quan điểm duy lợi: Nếu đúng l{ một thai phôi chẳng cần được bảo vệ

chút n{o, vì nó chưa có được những mong ước v{ í định phức tạp, v{ như vậy cũng không phải là một con người – thì phải chăng một trẻ sơ sinh cũng rơi v{o ho{n cảnh như thế? Một đứa trẻ chỉ trở

thành một con người tự do v{ đủ tự í thức, khi nó lên hai tới ba tuổi. Như vậy Duy lợi – Ưu điểm đ~

quên mất trẻ con và cho phép không những phá thai mà còn giết các trẻ em cho tới ba tuổi?

Phản đối này rất nặng kí. Trong thực tế có những nhà duy lợi-ưu điểm cổ võ cho giá trị sự sống bắt đầu từ hai tuổi. Nói vậy, nhưng không phải là họ cho phép giết vô tội vạ c|c em đến hai tuổi, nhưng họ cũng đòi hỏi phải có những lí do chính đ|ng. Nhưng lí do chính đ|ng ở đ}y không nằm nơi gi| trị

vốn có của một con người. Chúng nằm nơi c|c hậu quả xã hội. Các trẻ nhỏ gần như luôn luôn có một giá trị lớn đối với bố mẹ v{ người thân của chúng. Và các trẻ không có được giá trị đó, chẳng hạn các em vô gia đình sống trong các viện mồ côi, cũng l{ những đối tượng cần giúp đỡ, chúng ít ra cũng có quyền được xã hội bảo vệ. Nhưng quả không dễ cho một người duy lợi -ưu tiên khi phải trả lời, tại sao sự bảo vệ các trẻ em này lại lớn hơn sự bảo vệ súc vật. Trong cả hai lãnh vực, ta có thể nói rằng, một xã hội không chăm sóc m{ lại tỏ ra coi nhẹ các sinh vật, xã hội đó đang trở nên thô bạo một cách nguy hiểm. Nhưng đó không phải là một biện minh vững vàng cho quyền sống của các trẻ em. Tử

huyệt của Duy lợi -Ưu điểm là chỗ này.

Ta bước sang giải pháp của Marc Hauser, người vốn chủ trương trong mỗi con người bình thường đều có sẵn một c|i gì như gi|c quan đạo đức, một „trực giác“ đạo đức. Như ta đ~ thấy, chủ trương Duy lợi có một quan điểm rõ ràng trong việc ph| thai. Nhưng chủ trương n{y tạo ra những hệ quả, mà nhiều người cảm thấy khó chấp nhận được, cụ thể là thiếu một sự bảo vệ phải có đối với các trẻ

nhỏ. Khi nói đến „trực giác“, c|c nh{ đạo đức học thường dựng tóc g|y. C|c môn đệ của Kant và Bentham tức tốc sẽ liên minh với nhau chống lại mọi thứ trực gi|c: đối với họ, cảm giác là thứ chẳng đ|ng tin cậy, vì chúng kh|c nhau nơi từng người, tuỳ vào tâm trạng từng lúc v{ thay đổi theo từng nền văn ho|. Do đó, Triết học t}y phương đ~ cố gắng dùng lối biện minh duy lí (với sự giúp đỡ của lí trí) để chống lại v{ để có thể áp dụng cho mọi người được.

Th|i độ chống đối mạnh mẽ các cảm gi|c trong đạo đức học là gia sản của cuộc chiến giữa Triết học và Giáo hội ki- tô gi|o. để thoát ra khỏi ảnh hưởng của tôn gi|o, đa số các triết gia đi tìm những lối biện minh theo lí trí, cố tr|nh được cảm giác chừng nào hay chừng nấy và họ định nghĩa con người theo trí hiểu và lí trí. Cái nhìn thuần lí về con người, như ta đ~ thấy trong phần đầu, là sai. Thân xác và tâm thần không thể t|ch xa nhau, cũng như không có sự phân cách giữa í thức và vô thức. Vì đạo đức luôn luôn có chút pha trộn với cảm giác, nên ta không thể đơn giản thanh lọc nó được. Dĩ nhiên một mình cảm giác không thể l{ khuôn thước giúp ta nên th|nh. Nhưng một đạo đức không chấp nhận trực gi|c v{ như thế không chấp nhận những nền tảng sinh lí của cảm gi|c đạo đức, thì đạo đức đó chắc chắn sẽ tệ hơn c|i đạo đức bao gồm trực giác.

Phải chăng việc loại bỏ các cảm giác, như trong trường hợp câu trả lời của Duy lợi về chuyện trẻ con, quả thật l{ điều hợp lí, vì chúng không hợp với lối biện minh? Và nữa: Phải chăng việc đưa cảm giác công lí, như Duy lợi đ~ l{m, lên ghế chánh án tối cao, l{ điều hợp lí? điều đó có hợp với bản chất con

người không? Một bà mẹ đứng trước căn nh{ đang ch|y, trong đó có đứa bé sơ sinh của mình và con chó dễ thương, v{ b{ chỉ cứu được một trong hai thứ đó m{ thôi; bất chấp mọi trực giác và cảm giác yêu thương v{ vì lẽ công bằng, bà sẽ cứu con chó, vì nó xem ra khôn và có nhiều ưu điểm phát triển Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

hơn đứa con sơ sinh?

Nếu muốn đưa ra những quy định hành xử hợp lí, ta không thể bỏ qua trực gi|c được. Mọi nền đạo đức học khách quan và biết điều đều cũng nghĩ như thế. Không có đạo đức học nào mà không chứa trong nó những giá trị. Và tự bản chất, các giá trị không do lí trí nghĩ ra, nhưng được tạo nên bởi cảm gi|c. Khi tôi, cũng như nh{ Duy lợi, coi công ích là một gia sản quan trọng, thì điều này có thể hiểu được. Nhưng đ}y không phải là kết quả của một sự suy nghĩ thuần lí. M{ đúng ra l{ một giá trị. điều này trở nên rõ r{ng, khi có người bảo, hắn là tên ích kỉ và công ích chẳng là cái thá gì cả đối với hắn.

Mối quan tâm của tôi đối với tha nhân không chỉ đặt nền trên lí sự. Và í chí làm lành (muốn l{m điều thiện) của tôi trước sau vẫn là một chọn lựa giá trị. Nền tảng cuối cùng của mọi quy luật đạo đức vẫn là một mong muốn chứ không phải là một nhận thức.

Nhiều triết gia hôm nay không muốn nói tới trực gi|c đạo đức, là vì khái niệm này nghe ra quá mang chất tôn giáo. Khi kêu gọi mọi con người thuộc loài Homo sapiens bảo vệ sự sống kể từ lúc thụ tinh, Giáo hội công giáo không dựa trên những lập luận lí trí. Họ dựa trên một cái gì thuộc cảm gi|c, c|i đó là í muốn của Thiên Chúa. Chỉ ngặt một nỗi là í Chúa có thay đổi. Giáo chủ Piô IX khẳng định việc thai phôi có linh hồn ngay từ lúc thụ tinh mới từ năm 1869. Trước đó, Gi|o hội chủ trương hồn chỉ bắt đầu có, khi thai phôi biết cử động, cử động là dấu chỉ đầu tiên có thể cảm được của sự sống. điểm này cũng gần gũi với việc cảm nhận trực giác. Là vì sự sống cảm nhận có một tầm giá trị trực giác khác hơn sự sống đang có về mặt sinh lí, sự sống sinh lí n{y thường chẳng được bà mẹ để í đến. Nhiều phụ

nữ ngày nay vẫn không biết l{ mình có thai trong giai đoạn đầu. Giáo chủ Piô đ~ phản ứng dựa theo những hiểu biết mới của i khoa đương thời. Trong thập niên 1860’ i khoa vừa mới bắt đầu có khả

năng chẩn thai một cách khả tín. Giáo chủ đ~ cẩn trọng nhưng liều lĩnh mở rộng giáo lí của mình trên suốt hành trình phôi thai.

Từ gốc rễ hình thành, tôn giáo là sự thông dịch các trực giác ra thành hình ảnh và giới răn. Tiếp đến, chúng là một sự sắp xếp trật tự xã hội. Nhưng gi|o điều về hồn của thai phôi đi ngược lại mọi trực giác. Nó phản trực giác. Nó không mang lại thuận lợi gì cho trật tự xã hội. Tầm quan trọng do linh cảm của giai đoạn đầu sự sống con người tuỳ thuộc vào giá trị, m{ người mẹ v{ người cha (ít hơn) cũng như những người thân liên hệ g|n cho nó. Thường thì phôi càng lớn lên, mối liên kết này càng mạnh hơn. Rồi nó lại càng thắt chặt hơn một lần nữa qua biến cố sinh nở. đối với thai phôi thì đ}y l{

một bước nhảy sang một chiều kích mới. đ}y l{ lần đầu tiên nó tự lập về mặt sinh lí, môi trường sống của nó ho{n to{n thay đổi, và trong não nó diễn ra một cuộc cách mạng. Và sự thường, một chiều kích cảm giác mới cũng xẩy ra nơi người mẹ, người cha, các anh chị và ông bà, khi họ giờ đ}y nghe được, thấy được, sờ được đứa bé. Dù đ~ có một mối ràng buộc gần gũi trong thời gian thai nghén, hiếm có bà mẹ nào nói, mối ràng buộc với con sau khi sinh ra cũng giống như sự gần gũi lúc mang thai. Như

vậy, mối giao cảm đạo đức của chúng ta phần lớn là một vấn đề liên quan tới kinh nghiệm giác quan và tới khả năng tưởng tượng do các cảm giác tạo ra. Các tôn giáo gìn giữ - giữ được nhiều hay ít, tốt hay xấu là còn tuỳ - cảm thức về „đạo đức trực giác“ n{y.

Duy lợi được trực gi|c điều chỉnh ở hai điểm. Trước hết, trực giác cho thấy, việc phá thai càng trễ

c{ng khó khăn hơn. Hiểu theo đó, thì mức cho phép phá thai ở đức trong vòng ba th|ng đầu mà không bị coi là phạm ph|p l{ có í nghĩa. Cho dù sự xê dịch từ ngày thứ 91 đến ngày thứ 92 không phải là một bước chuyển từ chiều kích này sang một chiều kích kh|c, thì chung chung cũng có thể nói được rằng, ba th|ng đầu l{ giai đoạn tự nhiên trong đó thai phôi ở trong tình trạng „sống thực vật“, nghĩa l{ sống không có í thức. Thứ hai, trực giác cho biết, các trẻ sơ sinh v{ sơ nhi có một quyền sống buộc phải bảo vệ; là vì trực giác giúp ta cảm nhận được rằng, sự sống của các em có giá trị ngang hàng với sự sống của một con người. Vẫn có những người không có được những trực gi|c n{y, nghĩa là họ vô khả năng tr|ch nhiệm về mặt tình cảm, nhưng điều này chẳng sao. Mọi nền đạo đức Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đều gặp phải vấn đề n{y. Như đ~ nói, không phải ai cũng coi công ích là quan trọng; dù vậy các nhà duy lợi vẫn giả thiết có một cảm nhận (công ích) như thế; trong trường hợp này, nếu đem so s|nh, thì các bản năng sinh lí trực tiếp có thể đ|ng tin hơn l{ c|c bản năng x~ hội được rút ra từ đó.

Quyền sống, giá trị và phẩm giá của sự sống, như vậy, không bắt đầu từ hành vi giao phối giữa người nam v{ người nữ. Vì vậy chẳng có lí do gì để nói, không được ph| thai trong ba th|ng đầu. Phôi càng phát triển thì vấn đề càng trở nên rắc rối hơn. Sự phá thai càng trở thành một vấn đề đạo đức khó nghĩ hơn từ tháng này sang tháng khác. Riêng những trường hợp ngoại lệ bất khả kh|ng thì đ~ có những quy định của luật lệ. Ai cảm thấy cái rủi ro trước một đứa con tật nguyền về tinh thần hay thể

xác quá nặng, và mình không thể n{o chăm sóc nổi, người đó có thể sẽ nghĩ tới chuyện phá thai.

Trường hợp n{y, đối với Duy lợi, họ sẽ đem những mong ước, í định và tiềm năng đau khổ của cha mẹ lẫn của đứa con lên b{n c}n để quyết định; công thức này quả bất nh}n, nhưng Duy lợi không có một giải pháp nào khác giải ph|p đó. Quyết định lại c{ng khó hơn sau khi đứa con tật nguyền ra đời.

Chẳng hạn như đứa trẻ ra đời với một bất túc tim mạch, khiến nó suốt đời phải sống lệ thuộc vào m|y móc. Trường hợp n{y, có khuôn thước n{o hay hơn, ngo{i những cảm nhận của cha mẹ, nghĩa l{

ngo{i gi|c quan đạo đức, và những mong ước hay í định của họ xuất phát từ đó, sau khi đ~ có được những lời tư vấn khôn ngoan v{ đầy tình tự? Nhưng những vấn đề như thế từ l}u đ~ không còn l{ vấn đề của phá thai nữa, m{ chúng đ~ đụng chạm tới một lãnh vực ho{n to{n kh|c. Chúng đưa ta đến câu hỏi, đạo đức có cho phép ta để cho một người chết hoặc giúp họ chết theo yêu cầu của họ hay không?

Nếu có, thì trong những hoàn cảnh nào?

• Thời giờ sau hết. Có được phép trợ tử không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Berlin

Thời giờ sau hết

Có được phép trợ tử không?

„Warnemünde l{ một địa danh vui, dễ thương. Biển sóng dạt d{o, không khí trong l{nh. C|ch đ}y nhiều năm, hai mẹ con đ~ một lần ra nơi Biển đông n{y rồi. Sắp tới, bà sẽ lại đưa con ra đó. Con b{

không muốn nằm dưới đất nặng nghĩa trang.

Tờ quảng cáo về hải t|ng để trên đầu tủ lạnh. Marie-Luise Nicht cứ cầm lên đặt xuống. Mọi chuyện đối với bà vẫn còn xa. Con bà vẫn còn nằm trong căn phòng lớn v{ đẹp bên cạnh phòng bà. Nó còn thở, tim vẫn đập, người còn nóng. Thỉnh thoảng nó mở mắt. đó không phải là một người đ~ chết.

‚Con người đó’, b{ Nicht cho hay, ‚l{ Alexander, đ~ chết c|ch đ}y bốn năm’. ‚Còn đ}y l{ một Alexander mới’. đối với i khoa: đó l{ một con người không có cái Tôi, không còn cảm nhận, không còn khả năng giao tiếp – v{ cũng không còn cơ hội đổi khác nào cả. Còn với MarieLuise Nicht: đó l{ đứa con yêu của bà.

Lúc đầu, thỉnh thoảng bà nắm chặt bàn tay mình trong túi vải, đấm con lia lịa, miệng hét: Con tỉnh lại, không thể bỏ mẹ một mình được! Giờ thì hết rồi.

đứa con giờ đ}y xem ra chẳng còn đau đớn. Cơ bắp của nó mềm ra, chẳng tiết ra mồ hôi, có lẽ cũng chẳng cảm giác nữa. Từ lâu, bà mẹ đ~ quen nhìn c|i miệng luôn luôn mở của con, thỉnh thoảng có những giọt nước miếng chảy ra. Bà có thể nói với con, có thể vuốt ve và thoa bóp cho nó, có thể mang nó lên xe lăn đưa ra ngo{i, mỗi khi trời đẹp. B{ nghĩ có thể sống với con m~i m~i như thế.

Dù vậy, bà muốn con b{ được chết. Là vì bà biết chắc rằng, con bà không muốn kéo dài cuộc sống nhờ

vào dây chuyền thức ăn như kia.“

Tuần báo Der Spiegel số mùa hè 2006 đ~ viết về số phận của Alexander Nicht và bà mẹ của em như

trên. Một đêm th|ng mười năm 2002, cậu học sinh chuẩn bị thi tú tài ở Berlin vô tình bị một chiếc xe cán và bị chấn thương sọ não nặng. Cậu được đưa v{o phòng cấp cứu bệnh viện. Một phần lớn vỏ đại não bị hư, không còn có thể cứu vãn. Gần bốn năm d{i Alexander ở trong tình trạng hôn mê thức (Wachkoma), chẳng nói năng gì được v{ cũng chẳng còn hi vọng trở lại cuộc sống bình thường. Bà mẹ tin rằng, chắc chắn con mình chẳng muốn một cuộc sống như thế. Nhưng c|c b|c sĩ bệnh viện cương quyết giữ sự sống đó, v{ ph|p luật cũng không chấp thuận lời yêu cầu tháo dây của bà mẹ. Vấn đề pháp lí thật rắc rối, chứ không đơn giản như thoạt nhìn. Theo luật, không b|c sĩ n{o ở đức có quyền kéo dài cuộc sống ngược lại í muốn của bệnh nh}n, nhưng với một người như Alexander thì làm sao biết được í muốn của em. Thay vì đ|p ứng lời yêu cầu của bà mẹ, họ tiếp tục giữ Alexander sống.

Bệnh nh}n hôn mê không còn có cơ tỉnh lại là một trong nhiều trường hợp khó xử cho luật pháp, cho những cân nhắc đạo đức và cho câu hỏi về í muốn và quyền của đương sự. Trường hợp n{y, ai được phép cùng quyết định? đ}u l{ biên giới được phép của b|c sĩ? Phải chăng b|c sĩ có quyền chấm dứt sự sống của một bệnh nhân hết cơ may sống, bằng cách tháo dây chuyền thức ăn hay chuyền khí thở

( trợ tử tiêu cực)? Họ được phép chích một liều thuốc giảm đau mạnh để bệnh nhân mau chết ( trợ tử

gián tiếp)? B|c sĩ được phép giúp bệnh nhân chấm dứt sự sống, thể theo lời yêu cầu rõ ràng của Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

bệnh nhân ( trợ giúp tự tử)? Và cuối cùng: B|c sĩ được phép, thể theo lời yêu cầu của bệnh nhân, cho họ một liều thuốc hay chích cho họ một mũi thuốc, để kết liễu đời họ ( trợ tử tích cực)?

Luật ở đức có những quy định rõ r{ng đối với trường hợp trợ tử tích cực. Luật lên án lối trợ tử này.

điều 216 (giết người theo yêu cầu) của bộ luật hình sự có nội dung như sau: „Ai được xác nhận l{ đ~

giết người theo yêu cầu rõ ràng và khẩn thiết của người bị giết, người đó sẽ bị kết án tù giam từ sáu tháng tới năm năm“. B|c sĩ n{o quyết định cho chết mà không có lời yêu cầu của bệnh nh}n, người đó có thể bị kết án tội s|t nh}n. điều 216 không những bảo vệ c| nh}n trước chính mình, m{ đồng thời còn cản ngăn việc giết người theo í riêng của mình, rồi sau đó khai với toà án rằng, chính người kia đ~ yêu cầu mình giết. Một rào cản ph|p lí như thế rõ r{ng l{ điều tốt. Nhưng có phải đều tốt trong mọi trường hợp?

Dù luật trong c|c nước ]u ch}u kh|c nhau, nhưng chẳng có nước nào cho tới nay trực tiếp cho phép việc trợ tử tích cực cả. Hoà -lan năm 2001 v{ Bỉ năm 2002 đ~ cho phép trợ tử tích cực cách gián tiếp.

Theo đó, trợ tử tích cực vẫn bị cấm, tuy nhiên nó có thể „không bị kết án“ trong một số trường hợp thoả m~n được những đòi hỏi của luật định. Hoà- lan cho phép khoản n{y l{ để giải quyết tình trạng trợ tử tích cực vẫn diễn ra âm thầm từ năm 1969 trong một số phòng mạch b|c sĩ nước này, trong khi đó đa phần dân chúng vẫn t|n đồng việc cấm đo|n chính thức. đ}y l{ một biện ph|p cũng giống như việc phá thai ở đức: nguyên tắc là cấm, nhưng không bị án phạt, nếu thoả mãn một số điều kiện luật định. Từ năm 2001, một b|c sĩ h{nh nghề ở Hoà -lan được phép giết một bệnh nhân, nếu 1) bệnh nhân rõ ràng muốn điều đó, 2) có một b|c sĩ thứ hai làm cố vấn và nhân chứng và 3) b|c sĩ thực hiện phải khai báo cho công tố viện, để cảnh sát có thể theo dõi sự việc.

Những người biện hộ việc cho phép hoặc không kết án trợ tử tích cực nêu lên quyền tự quyết của mỗi người để biện minh cho quan điểm của mình. Theo họ, tất cả những ai còn đầy đủ í thức đều có quyền quyết định về sự sống và vì thế cả về cái chết của họ. Hiến ph|p nước đức nói tới „Phẩm giá con người“. Phẩm gi| n{y như vậy gồm cả quyền tự quyết về sự sống lẫn tự quyết về cái chết. điều lạ, cả hai phía chống và muốn trợ tử tích cực đều dựa vào lập luận của Kant. Phía chống nêu ra „sự bất xâm phạm“ tuyệt đối của sự sống con người, vì con người, theo Kant, mang trong nó mục đích tự tại.

Không được phép „l{m sai lạc mục đích“ (verzweckt) của con người. Cho phép một người nào khác giết mình, có nghĩa l{ mình không còn l{m chủ trên mình nữa, m{ l{ để cho một kẻ khác làm chủ trên mình. Từ một con người tự do, như vậy, trở thành một đối tượng sử dụng lệ thuộc của người khác.

V{ điều n{y, nói như Albin Eser, gi|o sư hưu trí về luật hình sự ngoại quốc và luật quốc tế thuộc Viện Max Planck tại Freiburg, có nghĩa l{ „mục đích con người đ~ bị sai lạc“. Phải chăng có sự khác nhau thật sự giữa việc tự mình sáng suốt quyết định giết mình và việc mình nhờ một người khác giết mình, vì mình (chẳng hạn đang nằm trên giường bệnh) không thể tự l{m được? Có phải người ta đang „l{m sai lạc mục đích“ của tôi, khi họ không cho tôi chết, dù tôi yêu cầu được chết? Chúng ta biết, lúc về già Kant rất sợ chứng bệnh mất trí (Alzheimer) nguy hiểm đang tới với mình v{ đ~ quyết định, nếu rơi v{o trường hợp đó thì sự sống chẳng còn í nghĩa v{ gi| trị gì nữa đối với ông. Vì thời đó chưa có c|c hình thức trợ tử gián tiếp tối tân và việc chấm dứt chữa trị cũng không khiến một bệnh nhân mất trí chết ngay, ta có thể nghĩ rằng, Kant có lẽ hỗ trợ cho chuyện trợ tử tích cực, ít ra cho chính ông.

Một lí chứng rõ hơn biện minh cho việc trợ tử tích cực, đó l{ con số thống kê. H{ng năm „Deutsche Gesellschaft für humanes Sterben“ (DGHS), một hội ở đức đòi hỏi việc trợ tử tích cực, nhờ các viện thăm dò lấy í kiến người dân, và có tới 80% người được hỏi cho biết, họ t|n đồng việc trợ tử tích cực.

đối với DGHS, đó l{ một tín hiệu rõ ràng. Họ yêu cầu các nhà chính trị nên thực hiện những gì đa số

người dân muốn. Nhưng mệnh lệnh đạo đức và con số thống kê lại là hai chuyện khác nhau. Nhiều năm trước đ}y, đa số d}n đức chống lại đồng tính luyến ái. Vì thế, phải tống cổ những người đồng Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tính v{o nh{ tù, như chuyện đ~ xẩy ra thật trong thập niên 60’? Nếu đưa ra thăm dò sau biến cố

11.09.2001, hẳn đa số d}n đ~ chống lại những tín đồ bảo thủ đạo Hồi v{ đòi đuổi họ ra khỏi nước, nhưng ng{y nay thì không có chuyện này nữa. Số thống kê cũng phản ảnh tình cảm cấp thời, và chúng lệ thuộc nhiều vào cách hỏi. Bốn năm trước, Deutsche Hospiz Stiftung, một quỹ hội phản đối trợ tử

tích cực, cũng có một cuộc thăm dò. Quỹ này không những đưa ra c}u hỏi về chuyện trợ tử tích cực, mà còn cố gắng giải thích cho người được hỏi về phương c|ch v{ đường hướng chăm sóc những người bệnh ở giai đoạn sau hết, để làm sao cho họ có thể trải qua giai đoạn này trong an bình và không đau đớn. Kết quả thăm dò ngược hẳn kết quả của DGHS. Chỉ có 35% những ai trước đó được nghe cắt nghĩa về chuyện trợ tử tích cực và cách thức chăm sóc trên đ}y t|n đồng việc cho phép trợ

tử tích cực. 56% trái lại yêu cầu các bệnh viện nên có những biện pháp mạnh hơn cho phương ph|p i khoa chăm sóc mới đó. Như vậy, chủ trương duy lợi, vốn đi tìm hạnh phúc v{ đau khổ của xã hội qua con số thống kê, quả là chuyện khó khăn.

Lí lẽ (gián tiếp) thứ ba được đưa ra để cổ võ cho trợ tử tích cực ở đức: luật lệ hiện nay quá mâu thuẫn nhau. Ở đức mỗi năm có 800.000 đến 900.000 người chết, ít nhất hai phần ba số đó chết ở bệnh viện hay trong các viện chăm sóc, còn một số rất ít chết ở nhà, bên cạnh những người thân. Xem ra không có ai trong số đó chết vì trợ tử tích cực do tay một b|c sĩ hay một nh}n viên chăm sóc. đó chỉ là xem ra mà thôi. Trong thực tế, trong vòng mười năm qua, có hơn 300 người mua vé một chiều từ đức sang Thuỵ-sĩ, để nhờ những tổ chức như Dignitas hay EXIT chích thuốc để chết. Theo thuật ngữ luật ph|p, đó l{ „trợ giúp tự tử“. Kh|c với Thuỵ- sĩ, ở đức không được phép trợ giúp tự tử, m{ cũng không cấm đo|n chuyện này. Và việc bán thuốc độc cũng chưa phải là trợ tử tích cực. Một tay buôn độc dược Zyankali chỉ bị kết tội vi phạm luật mua b|n ma tuý m{ thôi. Như vậy, nền tư ph|p đức đứng trước một ngã cụt. Nó quá nghi ngờ các tổ chức trợ tử thương mại. Nhưng l{m thương mại với chuyện tự tử thì lại hoàn toàn không cấm. Triết gia luật ở Mainz, Norbert Hoerster, nhận thấy có một vấn đề quan trọng trong khoảng trống luật ph|p n{y; nó ho{n to{n đi ngược lại chuyện trợ tử tích cực, vốn l{ điều ông hỗ trợ, với điều kiện phải dựa đúng trên í muốn tự do của người bệnh. Trong khi cổ vũ cho việc trợ tử tích cực có điều kiện đó, Hoerster đề nghị, người nào xui khiến hay trợ giúp một người khác tự tử, sẽ bị xử tù tới năm năm – trừ ra người đó rõ r{ng h{nh động theo í muốn tự do của người kia. Lí lẽ của Hoerster chủ yếu dựa trên các nguyên tắc duy lợi -ưu tiên, nhưng ông kín đ|o đưa v{o đ}y thêm một tiêu chuẩn thứ hai. Không chỉ c|c ước muốn v{ í định của người muốn chết là quan trọng, mà cả động cơ của người giúp cũng quan trọng không kém. L{ vì để xui khiến ai làm gì, tôi phải có một lí do n{o đó, v{ lí do này có thể mang nhiều í nghĩa kh|c nhau. Một khiếm khuyết thấy rõ của Duy lợi, là chủ trương n{y thường chỉ quan tâm tới những hệ quả của h{nh động, chứ không để í gì tới động cơ của h{nh động đó. Một người lính nhận lệnh vị chỉ huy giết một trăm người trên trận địa và một tay tội phạm đ|nh chết một b{ gi{ để cướp của, tội của người lính nặng hơn? Một đạo đức chỉ nhìn theo các hệ quả cho đương sự hay cho xã hội m{ thôi, đạo đức đó bất túc.

Gần như tất cả những người duy lợi-ưu tiên đều t|n đồng việc trợ tử tích cực, vì điều này có thể là quyền lợi của người muốn chết, vốn thường là một bệnh nhân nan i, không còn hi vọng sống. Những người chống đối, lạ thay, cũng nh}n danh quyền lợi của người muốn chết để biện minh cho quan điểm họ. để hiểu điều này, cần nhìn vào trợ tử tiêu cực và trợ tử gián tiếp. Ở đức, được phép trợ tử

tiêu cực, nếu đó đúng l{ ước muốn của người bệnh. Không b|c sĩ n{o có quyền kéo dài sự sống của

một bệnh nhân ngoài í muốn của đương sự. Những khó khăn liên quan tới í muốn của một bệnh nhân hôn mê ta đ~ có dịp tiếp cận qua trường hợp của Alexander trên đ}y. Ở đức, trợ tử gián tiếp cũng được phép. Trợ tử gián tiếp hay xẩy ra nhất trong trường hợp terminale Sedierung (an tử). Thuật ngữ

này muốn nói lên rằng, b|c sĩ chữa trị tiêm cho con bệnh chờ chết một liều thuốc giảm đau, chẳng hạn Morphin, thật mạnh, để con bệnh chìm v{o cơn mê. B|c sĩ cố làm hết mình, sao cho con bệnh không đau đớn trong những ngày giờ cuối của họ. đồng thời b|c sĩ không cho con bệnh Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

chuyền hay uống đủ nước. Sự thường, với lối trị khô đó, con bệnh sẽ chết vì thiếu nước sau hai hay ba ngày. Theo lối hiểu của lối chữa trị đó, terminale Sedierung (an tử) không phải là một cách trợ tử

tích cực.

An tử thường được hiểu như một biện ph|p nh}n đạo thay thế trợ tử. Ở đức, nó cũng là một phương cách trợ tử gián tiếp thường được dùng, một phương c|ch nằm giữa vùng tranh tối tranh sáng luật ph|p. Có bao nhiêu trường hợp được trị như thế? Không có số liệu, vì luật không buộc phải khai báo.

Vì tranh tối tranh s|ng như thế, nên đôi khi có những trường hợp nhập nhằng. Thời gian qua, một vài trường hợp cố tình lạm dụng an tử đ~ bị đưa lên b|o, l{m dấy lên những phê bình chỉ trích. Người ta muốn biết, bệnh nh}n đ~ biết đến hậu quả đưa tới cái chết của lối trị giảm đau đó hay chưa, v{ con bệnh có chấp nhận hay có muốn cái chết đó không? Vì thế những người phê bình cho rằng, hàng ngàn vụ trợ tử gián tiếp này vẫn được âm thầm thực hiện ở đức chắc chắn còn nguy hiểm hơn l{ việc cho phép trợ tử tích cực nhưng với sự theo dõi gắt gao.

Như vậy, chúng ta đ~ nêu ra c|c chứng cứ quan trọng nhất cổ xuý việc cho phép trợ tử tích cực có kiểm soát trong một quốc gia pháp trị. để tiện theo dõi, ta tóm tắt lại một lần nữa như sau: 1) Quyền trợ tử tích cực là một quyền căn bản của con người tự do, nó là một phần của quyền tự quyết của họ.

2) Trợ tự tích cực được đa số d}n đức t|n đồng, coi đó như một phương tiện hợp pháp. 3) Trợ tử tích cực trong s|ng hơn v{ dễ kiểm so|t hơn l{ trợ giúp tự tử hay trợ tử gián tiếp, v{ như vậy nên chấp nhận nó như c|c phương tiện được phép khác.

Đối diện với ba lập luận thuận đó, có những luận chứng chống như sau: 1) Phải chăng tương quan tín cẩn giữa b|c sĩ v{ con bệnh, trong một số trường hợp, sẽ bị phá vỡ, nếu cho phép trợ tử tích cực? 2) Trợ tử tích cực có phản lại quy điều danh dự „giúp đỡ và chữa lành“ của nghề b|c sĩ không? 3) Có thể kiểm so|t v{ x|c định được một cách chắc chắn không, rằng con bệnh thực sự muốn trợ tử tích cực? 4) Ai bảo vệ được con bệnh mất trí hoặc kẻ hôn mê trước những hậu í ích kỉ của người thân, vốn vì một lí do n{o đó chỉ muốn cho họ chết? Hợp pháp hoá việt trợ tử tích cực có khiến cho xã hội thay đổi c|i nhìn đối với những người bệnh chờ chết, v{ như thế làm nguy hại tới những điều kiện của cuộc sống chung không? 5) Nó có gây ra một cuộc „vỡ đê“ không, khiến việc cho phép trợ tử tích cực trở thành một bó buộc gián tiếp trong việc sử dụng phương tiện này? Chẳng hạn để l{m h{i lòng th}n nh}n người bệnh hay để các hãng bảo hiểm sức khoẻ đỡ tổn phí thêm? 6) Như thế việc „tự do chết“ có bị biến th{nh „mất tự do sống“ không? 7) Cho phép trợ tử tích cực có dẫn tới việc nh{ nước sẽ hạn chế xây dựng những phương c|ch chữa trị tốn kém nhưng nh}n đạo hơn, chẳng hạn như đầu tư thêm cho ng{nh i khoa giúp an tử (Palliativmedizin)?

Lí do 1) và 2) về tương quan b|c sĩ - bệnh nhân có thể trả lời ngay. đ}y không phải là một vấn nạn triết học, nhưng nó xuất phát từ một hoàn cảnh tâm lí cá nhân. Và nó luôn khác nhau. Có thể tương quan này sẽ xấu đi vì chuyện trợ tử tích cực, nhưng không nhất thiết phải thế. Ngoài ra, nếu cho phép trợ tử tích cực, cũng không có nghĩa l{ mọi b|c sĩ đều có nhiệm vụ hay bị buộc phải giết bệnh nhân. Lí do 3) và 4) về khả năng lạm dụng của người th}n. đ}y l{ nhiệm vụ của tư ph|p. Tư ph|p phải làm sao có được những biện ph|p ngăn chặn hữu hiệu. Lí do 5) và 6) về hậu quả xã hội và về mong đợi quá lớn có thể có nơi bệnh nh}n, đ}y l{ những vấn nạn triết học trong í nghĩa bao qu|t nhất. Ở đ}y mở ra một chiều kích đạo đức-xã hội lớn và quan trọng. Nhưng l{m sao để trù tính v{ đo|n biết được những hậu quả xã hội? Ở Hoà- lan, từ năm 2001 có ba nghiên cứu lớn về chuyện trợ tử tích cực.

Trong khoảng 140.000 người Hoà-lan chết ở bệnh viện, trên dưới 4500 người chết qua mũi thuốc của b|c sĩ. Gấp bốn con số này chết nhờ an tử. Con số trong c|c năm qua ít thay đổi. Những người cổ

xuý trợ tử tích cực coi đó l{ bằng chứng thuận lợi cho quan điểm của mình. Họ bảo, chẳng có „vỡ đê“

gì cả, vì số người muốn chết bằng trợ tử tích cực không tăng. Nhưng phía chống Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

cũng nhìn số liệu đó thuận lợi cho mình. L{ vì năm n{o cũng có v{i trường hợp nhập nhằng, khiến thân nhân và bảo hiểm sức khoẻ phải đưa nhau ra to{. Ngo{i ra, người ta còn nghi có những vụ giết người m{ không b|o c|o. Như vậy, các số liệu thống kê cho tới giờ phút này không cho ta một câu trả

lời rõ ràng gì về khía cạnh đạo đức của việc trợ tử.

Chỉ còn lí do 7). Hợp pháp hoá việc trợ tử tích cực hẳn sẽ làm chấm dứt c|c đầu tư v{o những phương tiện chữa trị đắt đỏ? Một cách trực gi|c, đa số con người ta đều cho rằng, chết an tử là cách tốt hơn chết vì chích độc dược. Cảm nhận trực gi|c n{y đ~ l{ c|i gì mọc rễ trong bản chất tự nhiên của con người, như Marc Hauser cho thấy trong thí nghiệm của ông (Xem Người đàn ông trên cầu).

Giết người cách tích cực khác với để mặc cho chết, dù hai c|ch đó đều dẫn tới cùng một kết quả như

nhau. Việc cấm giết người cách tích cực, như thế, không phải là hậu quả của gi|o điều tôn giáo coi sự

sống con người l{ „linh thiêng“. đúng hơn, gi|o điều này là hậu quả của một lịch sử phát triển loài người có rễ s}u nơi trực giác. Vì thế, việc coi thường „tính linh thiêng“ của sự sống, coi nó chỉ là một thứ sản phẩm của tôn giáo bất lực trong thời đại ngày nay, quả là một lí lẽ chẳng vững tí nào cả.

Trước khi có Ki- tô giáo, lực cản giết người tự nhiên n{y đ~ có rồi, dù nó thể hiện với nhiều luật trừ ở

mọi thời và trong nhiều nền văn ho| kh|c nhau. điều đ|ng để í, là hầu hết những người t|n đồng trợ

tử tích cực cũng thấy có sự khác nhau giữa hành vi tích cực v{ h{nh vi vô tình để mặc. Dù có những chỉ trích đối với trợ tử gián tiếp, chẳng có mấy ai trong h{ng ngũ chủ trương trợ tử tích cực lại coi việc chích thuốc độc l{ phương tiện thật sự hay hơn. Vì thế, trợ tử tích cực chỉ là cực chẳng đ~, nó l{

phương thế cuối cùng sau mọi phương thế khác.

Từ đó có hai hệ quả: Nh{ nước phải bằng mọi cách hỗ trợ ngành i tế an tử và cố gắng làm sao cho việc trợ tử gián tiếp được thực hiện càng nhân bản và trong sáng chừng nào càng tốt. L{m như thế cũng l{

để góp phần loại trừ chuyện trợ tử tích cực. Là vì chuyện quan trọng nhất trong những ngày cuối của bệnh nhân chờ chết không phải những ưu tư về i khoa, mà là về tâm lí. Coi trọng quyền tự quyết của con người, ngay cả quyền họ tự định đoạt cái chết của mình, l{ đúng. Nhưng việc tìm hiểu các hoàn cảnh đưa đến việc muốn chết của họ cũng quan trọng không kém. Hoàn cảnh đưa đến í định muốn chết mới l{ điều quyết định, chứ không phải là quyền được trợ tử tích cực. Vì thế, lối trị giảm đau (Palliativmedizin: an tử) l{ con đường nhân bản hơn cho bệnh nh}n v{ b|c sĩ chữa trị.

Hệ quả thứ hai: Việc chấp nhận trợ tử tích cực có nguy cơ biến phương ph|p cuối cùng này trở thành một phương ph|p „bình thường“ như những phương ph|p kh|c, đối với một số trường hợp không có lối thoát. Một số thân nhân có thể sẽ giảm nỗ lực chăm sóc người thân của họ. Và các bệnh viện có thể

cũng chẳng nỗ lực thêm trong việc giúp bệnh nh}n có được những ngày cuối đời nhẹ nhàng. Dù các con số thống kê ở Hoà- lan cho tới nay chưa x|c nhận nỗi lo âu này – nhưng trước cảnh cạn kiệt ngân khoản i tế trong tất cả c|c nước Âu châu hiện nay, quyền tự quyết trên cái chết của mình có thể

nhanh chóng đưa tới hậu quả ngược lại: g}y ra nơi x~ hội một chờ mong quá lớn, ít ra là nhằm bớt gánh nặng cho hệ thống bảo hiểm i tế.

Như vậy, vấn đề quan trọng nhất trong thời đại ngân quỹ i tế không ngừng bị cắt xén hiện nay là: Nhà nước và xã hội coi trọng việc an tử như thế n{o? Chính th|i độ này sẽ tương đối hoá mọi yêu sách mạnh mẽ nơi con người muốn đòi được tự do chết. Lúc n{y đ}y, việc cần kíp hơn l{ l{m sao cải tiến từng trường hợp cá biệt đang diễn ra trong vùng tranh tối tranh sáng của trợ tử tiêu cực, tích cực và gián tiếp trong các bệnh viện, còn chuyện phải có một lập trường rõ ràng về mặt triết lí luật pháp và đạo đức cho chuyện trợ tử tích cực l{ điều không cấp thiết. Nhà triết học coi trọng tính hợp lí, không mâu thuẫn và sự minh bạch. Nhưng, đối với nhà chính trị, thì trách nhiệm đạo đức xã hội lại là yếu tố

quyết định. Với họ, những nhập nhằng khó chấp nhận về mặt lí thuyết không quan trọng cho bằng những mập mờ có thể chấp nhận trong thực tế.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Như vậy, quyền tự quyết của con người sẽ bị hạn chế, một khi nó (có thể) tạo ra cho xã hội những hậu quả bất nhân và không thể chấp nhận. Nhưng ai l{ kẻ thuộc về „x~ hội“ n{y? Phải chăng chỉ có chúng ta m{ thôi? Chúng ta có th|i độ nào, chẳng hạn, trước những sinh vật biết đau, nhưng chúng không thể nói ra sở thích và không thể đòi hỏi quyền của chúng? Chẳng hạn như c|c thú vật?

• Không chỉ có thịt và sữa. Có được phép ăn thịt thú vật không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Oxford

Không chỉ có thịt và sữa mà thôi.

Có được phép ăn thịt thú vật không?

Thử tưởng tượng, một hôm n{o đó có những thực thể lạ từ ngo{i vũ trụ hạ cánh xuống hành tinh chúng ta. Những thực thể giống như trong phim Independence Day của Hollywood. Chúng vô cùng thông minh, vượt xa con người. Vì lo{i người không phải lúc n{o cũng sẵn có một ông tổng thống Hoa

-kì gan lì không sợ chết ngồi sẵn trong m|y bay để giúp đỡ, và vì họ không có đủ khả năng tạo ra những loại vi khuẩn để chận đứng máy tính của thực thể ngoài hành tinh, nên họ đ~ bị thực thể lạ

này qui phục trong nháy mắt và tất cả đ~ bị chúng đẩy vào ngục tối. Một chế độ bạo ngược không tiền khoáng hậu bắt đầu. Thực thể ngo{i h{nh tinh dùng con người làm vật thí nghiệm, chúng thuộc da con người để đóng gi{y, l{m bọc ghế xe, l{m túi đèn bin, chúng gom góp tóc, xương v{ răng con người để biến chế tiếp… Chúng ăn cả thịt người, nhất là thịt trẻ em v{ sơ nhi, vì thịt này ngọt và mềm.

Một anh người, vừa được chúng xách từ ngục tối ra để đưa v{o lò thí nghiệm, la toáng lên:

„ Tại sao các ngươi làm như thế? Các ngươi không thấy chúng tôi có cảm giác và cũng biết đau à? Tại sao lại đem con cái chúng tôi ra để ăn thịt? Các ngươi không thấy chúng tôi đau khổ à? Các ngươi không biết, các ngươi là những tên man rợ độc ác không thể tưởng tượng được chăng? Các ngươi không có lòng thương xót, không có đạo đức à“?

Thực thể ngoài hành tinh gật gật đầu. Rồi một tên trong bọn nói:

„ Có thể chúng tôi hơi tàn nhẫn đấy. Nhưng chúng tôi là loài thông minh, hữu lí hơn các anh, chúng tôi làm được những thứ mà các anh không làm được. Chúng tôi thuộc chủng loại cao trọng hơn, trên hẳn các anh. Vì thế chúng tôi có quyền muốn làm gì các anh cũng được. So với chúng tôi, thì sự sống của các anh chẳng có giá trị gì. Dù lối hành xử của chúng tôi có thể xa lạ đôi chút đối với các anh, nhưng thịt của các anh ngọt ơi là ngọt, rất hợp khẩu chúng tôi“.

Peter Singer là một thanh niên thích suy tư. Nhưng c}u chuyện thực thể ngo{i h{nh tinh v{ thói ăn thịt người của chúng trên đ}y không phải do anh nghĩ ra. Năm 1970, vừa mới học xong, anh từ Úc bay sang Anh quốc để dạy Triết tại đại học Oxford. Hôm đó, anh đang ngồi trong phòng ăn lớn của đại học v{ đang nh}m nhi miếng thịt bò. Lúc còn trẻ, Singer chẳng tha thiết gì về chuyện triết học và về

chuyện phải sống ra sao cho đúng cả. Bố mẹ anh trước ở Wien (Áo) và là gốc do- thái. Cuộc truy nã man rợ người Do-thái của Quốc Xã ở đức v{ \o đ~ khiến ông b{ đưa nhau trốn sang Úc v{o năm 1938. Ông bà nội của Peter bị Quốc Xã bắt, đưa v{o trại tập trung Theresienstadt và bị giết ở đó.

Singer rất quan tâm tới ngành học của mình, đặc biệt môn đạo đức học. Anh muốn biết cái gì tốt cái gì xấu, sống thế n{o l{ đúng thế n{o l{ sai. đang khi ngồi nhấm nháp miếng steak, anh quan sát thấy cậu sinh viên ngồi bên lấy muỗng đẩy miếng thịt ra một bên dĩa, không ăn. Anh hỏi người đó – cậu sinh viên này có tên Richard Keshen, về sau l{m gi|o sư Triết ở đại học Cap Breton ở Canada -, có phải thức ăn không ngon hay sao? Richard trả lời, anh chẳng bao giờ ăn thịt. Anh cho hay, anh l{ người chay trường, vì nghĩ rằng, ăn thịt thú vật l{ điều hoàn toàn sai. Singer giật mình vì th|i độ dứt khoát đó. V{ Richard yêu cầu ông thầy thử nêu ra cho anh nghe một luận chứng, chỉ cần một luận chứng thuyết phục l{ đủ, cho biết việc ăn thịt thú l{ điều hợp với đạo đức. Singer xin khất một thời gian để

suy nghĩ. Ng{y hôm sau, hai người gặp lại trong phòng ăn, v{ Singer đ~ cung cấp cho Richard Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

câu trả lời theo yêu cầu. Rồi anh tiếp tục nhâm nhi miếng steak. Nhưng Singer đ~ không ngờ, đó l{

miếng thịt cuối cùng trong đời anh.

Trên đường từ đại học về nhà, Singer vắt óc suy nghĩ. Con người từ muôn đời vẫn ăn thịt. Thời hồng hoang, con người đ~ săn v{ giết thú để ăn. Sau n{y, khi đ~ định cư, họ chăn nuôi dê, cừu, heo, bò để

ăn thịt. Nếu không có thịt, con người tiền sử và nhiều bộ tộc thiên nhiên đ~ không tồn tại. Nhưng mắt anh chợt sáng lên, vì những lí do m{ anh đ~ nghĩ ra đó chẳng có liên can gì tới chính anh cả. Người xưa, hoặc dân Eskimos, phải săn hải cẩu để sống còn; nhưng đó không phải l{ lí do để Peter Singer được phép ăn thịt thú. Là vì trong một nước như nước Anh, không cần phải có thịt, anh vẫn sống được, và sống như thế không nguy hại gì cho sức khoẻ cả. Singer nghĩ tiếp: cho sói, sư tử, cá sấu cũng ăn thịt. Nhưng chúng chẳng lưu t}m gì tới chuyện chúng có được phép ăn hay không. Bởi vì nếu không ăn thịt, chúng sẽ chết. Khác với những lo{i đó, Singer tr|i lại có thể tự chọn lựa, muốn ăn thịt hay không, tuỳ í. Có thể chọn lựa: đ}y l{ yếu tố làm anh khác với những loài thú khác. Chỗ đứng của anh cao hơn sư tử, cao hơn cả heo, bò, g{, m{ anh h{ng ng{y được nhâm nhi thịt chúng trong phòng ăn. Lo{i người khôn ngoan v{ thông minh hơn thú vật, họ có một ngôn ngữ rất tinh tế, có lí trí và biết suy nghĩ. Nhiều triết gia thời cổ, thời trung và cả thời nay cũng đ~ nói: Những cái đó l{ lí do để người được phép ăn thịt thú vật. Con người biết điều, còn thú vật thì không. Con người có giá trị, còn con vật thì không. Nhưng có thật là loài tinh khôn có giá trị hơn lo{i kém tinh khôn không? Dù Singer không biết tới câu chuyện giả tưởng về các thực thể ngo{i h{nh tinh, nhưng trong ông đ~ dấy lên một sự phẫn nộ, không kém nỗi bực tức có thể có của nhiều độc giả khi đọc câu chuyện trên đ}y. Lí do l{

vì h{nh vi vô đạo đức của các thực thể ngo{i địa cầu có khác chi lối cư xử của con người đối với loài vật đ}u. Thông minh hơn chưa phải là mảnh bằng cho phép ta tự do làm những gì mình muốn. Ba năm d{i Singer tiếp tục suy tư về cung c|ch cư xử của con người đối với thú vật. Năm 1975, ông cho ra đời cuốn sách Animal Liberation (Giải thoát loài vật). Sách bán chạy như tôm tươi. Hơn 500.000 ấn bản đ~ được bán ra.

Singer viết, yếu tố quan trọng nhất cho quyền sống của một sinh vật không phải là trí thông minh, khả năng biết điều hay khả năng nhận thức. Sự hiểu biết của một trẻ sơ sinh không bằng sự hiểu biết của một con heo, dù vậy, ta cũng không được phép ăn thịt đứa trẻ v{ không được dùng nó để làm vật thí nghiệm cho thuốc gội đầu. Một sinh vật được tôn trọng và có quyền sống, khi sinh vật đó có khả

năng cảm nhận đau (khổ) hay sung sướng, đó l{ yếu tố quyết định nhất. Ở điểm này, Singer và Bentham cùng một quan điểm, khi v{o năm 1789, thời điểm của Cách mạng Pháp, Bentham viết như

sau: „ Rồi sẽ có ngày những sinh vật còn lại cũng sẽ dành lại được cái quyền sống, mà chỉ có bạo chúa mới cướp đi được của chúng. Ngày đó, người ta sẽ nhận ra rằng, số lượng chân cẳng hay lông tóc chưa đủ là lí do để đẩy một sinh vật biết cảm vào chung một số phận. Nhưng đâu là cái tiêu chuẩn trổi vượt khác kia? đó là khả năng biết nói chăng? Nhưng một con ngựa hay một con chó trưởng thành còn có khả năng hiểu và giỏi thông tin hơn một em bé mới sinh một ngày, một tuần hay một tháng. Nếu điểm này không đúng, thì đâu là lí do? Như vậy, vấn đề không phải là; chúng có biết nghĩ không? hoặc: chúng có biết nói không? Mà là: chúng có biết đau không? “ Singer t|n đồng chủ trương duy lợi của Bentham: Hạnh phúc là tốt, đau khổ là xấu. Và yếu tố này không những đúng cho lo{i người, mà cả cho mọi loài sinh vật biết cảm nhận đau đớn. Và trên nguyên tắc, con người và các thú vật đều có khả năng cảm nhận đau đớn như nhau. Như vậy, câu hỏi có được ăn thịt „c|c thú vật khác“ không quả dễ trả lời: Không được! Chúng ta không được phép g}y ra đau đớn khôn xiết cho loài vật chỉ vì lí do ngon miệng; chúng ta phải trả lại thân xác và sự sống cho các sinh vật đó.

Cuốn sách của Singer viết về cuộc giải thoát thú vật khỏi sự thống trị của con người gây ra nhiều chấn động. Một phong trào xã hội, Phong trào bảo vệ quyền sống của thú vật, ra đời ở Anh, Hoa-kì v{ đức.

Mục tiêu của các tổ chức như Peta hay Animal Peace còn đi xa hơn những đòi hỏi của các nh{ đấu tranh cho thú vật lúc đó. Họ không những đòi dẹp bỏ việc nuôi thú h{ng đ{n trong chuồng, dẹp Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

các trại chăn nuôi để lấy lông da, chấm dứt hành hạ thú vật. Họ đặt lại mọi vấn đề sử dụng thú. Theo đó, lo{i người không được ăn xúc xích v{ uống sữa thú nữa, không được dùng thú làm xiệc hay nhốt chúng trong c|c vườn b|ch thú, không được dùng chúng để thí nghiệm nữa. Họ đòi cho thú quyền tự

do sống và tự do triển nở trong thiên nhiên.

Thoạt nhìn, các lí luận của Singer rất thuyết phục. Nhưng chúng bị nhiều triết gia phản đối. Là vì, nếu biên giới đạo đức không được tạo nên bởi khả năng hiểu biết, khả năng lí trí hay sự liên hệ vào chủng loại người (Homo sapiens), mà do chính khả năng cảm nhận đau đớn – thì biên giới đó thật sự nằm ở

đ}u? Ai cũng biết heo và gà có thể biết đau. Con heo kêu la khi bị chọc tiết, v{ con g{ cũng thế. Nhưng với cá chẳng hạn, thì sao? Cá có biết đau không? Theo những nghiên cứu mới nhất, xem ra cá biết đau, nhưng chúng không thể diễn tả ra được. Còn những động vật không có xương sống, như sò hến chẳng hạn? Chúng ta biết quá ít về khả năng cảm nhận đau của sò hến. Ngay con người cũng không biết, liệu cây cối có biết đau không. C}y x{- l|ch có run người lên không, khi nó bị nhổ ra khỏi luống đất?

Như vậy, không có biên giới rõ ràng trong việc cảm nhận đau. V{ tiêu chuẩn này có vấn đề, một phần là vì ta không thể biết được một cách trực tiếp các tình trạng í thức của loài vật. Trong bài bàn về não, chúng ta đ~ thấy sự khó khăn của khoa học khi nhận diện các tình trạng í thức chủ quan của con người rồi. Tình trạng nơi c|c lo{i thú lại c{ng khó hơn. Năm 1974, nghĩa l{ cùng lúc Singer đang viết sách giải phóng loài vật của mình, Thomas Nagel, nay l{ gi|o sư đại học luật ở New York, cho phổ

biến một luận văn nổi tiếng: Làm cách nào để trở thành một con dơi. Nagel chẳng thích gì thú vật.

Luận điểm chính của bài viết: Ta chẳng cần nhọc công đưa mình v{o t}m trạng của những sinh vật khác, chẳng hạn v{o lo{i dơi, đơn giản là vì không ai có thể l{m được chuyện đó. C|i duy nhất mà người ta có thể l{m được, là tự tưởng tượng ra một hoạt cảnh, trong đó mình đang bay săn côn trùng ban đêm với một hệ thống dò tiếng dội. Nhưng ai có thể biết chắc chắn, hoạt cảnh đó tương ứng đúng với những gì cảm nhận nơi con dơi lúc đó? Có thể chẳng tương ứng tí nào cả. V{ đ}y l{ kết luận của Nagel: Í thức luôn luôn gắn liền với kinh nghiệm chủ quan, và vì thế không thể nào hiểu được dơi đang cảm nhận gì.

Nhưng, không biết được chính xác những gì diễn ra nơi lo{i vật không phải là một luận chứng thuyết phục chống lại quan điểm tôn trọng thú vật của Singer. Chúng ta không ai biết được đời sống nội tâm của tha nh}n, v{ đó cũng không phải l{ lí do để chúng ta được phép hành hạ họ. Không một toà án nào cho phép tra tấn hay cố sát một người vì lí do kẻ chủ mưu không thể biết được cảm nhận của nạn nhân. Chúng ta chỉ cần biết, tha nhân có một trạng thái í thức tinh tế – chỉ cần điều đó thôi cũng đủ để

ta kính trọng họ. Nơi thú vật, trái lại, nhiều nhà khoa học có khuynh hướng cắt nghĩa t}m trạng của chúng trên bình diện sinh học m{ thôi. Nhưng một lối cắt nghĩa chỉ dựa trên kích thích và phản ứng như thế thì không ổn. Cách biến báo của con mèo biển là do bản năng hay cũng có phần chiến thuật trong đó? Hệ thống thứ hạng của c|c chú sư tử đực trong đ{n mang tính chiến lược hay chỉ là một th|i độ phục tùng chốc lát? Ai dám quả quyết là mình biết rõ những chuyện đó? Cả nơi con người, có phải ham muốn tình dục hay sợ đau đớn là do nhu cầu thể lí hay cũng có chủ í trong đó? Chúng ta không coi cảm nhận của con người chỉ là những phản ứng m|y móc, điều này tại sao lại không đúng cho các thú vật? Dĩ nhiên chúng ta không ng}y thơ phóng chiếu các cảm gi|c v{ í hướng của chúng ta v{o đời sống nội tâm của thú vật. Nhưng ngược lại, nếu chỉ nhìn đời sống nội tâm của thú vật như l{

một bộ máy, thì điều n{y cũng ng}y thơ không kém. Do đ}u chúng ta biết, bản năng đùa giỡn của thú vật không hơn không kém chỉ là một guồng m|y đ|p ứng phận vụ? Những trò chơi giao phối của khỉ

cùng với những cảm giác thích thú của chúng rõ ràng có thể giải thích dựa theo khía cạnh phận vụ, nghĩa l{ để đ|p ứng bản năng truyền sinh của chúng. Nhưng những trò chơi đó chỉ mang tính cách phận vụ không m{ thôi ư?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Ngay người Trung Hoa thủa xưa đ~ hiểu rằng, chúng ta không thể biết được thú vật có những cảm nhận gì. Nhưng dù vậy, họ biết một cách tiếp cận đời sống bên trong của thú: đó l{ sự suy diễn. Một chuyện kể như sau: Tu}n Tử dạo chơi với bạn là Hồi Tử. Họ đi qua một cây cầu bắc ngang sông Hào.

Tuân Tử nhìn xuống nước và nói với bạn: „ Coi những chú cá tung tăng nhẹ nhàng và tự do. Chúng đang vui đó“. Hồi Tử trả lời: „ Anh không phải là cá, làm sao biết được cá vui? “ Tu}n Tử: „ Bạn không phải là tôi, tại sao bạn lại biết là tôi không biết cá vui? “.

Nghiên cứu n~o ng{y nay cũng có những suy diễn như thế. Họ quan sát cách phản ứng trong não bộ con người, rồi đo|n trong n~o của c|c lo{i thú có xương sống kh|c cũng có thể có những cấu trúc và cảm nhận tương ứng. Ở đ}y, c|c nh{ n~o học không chỉ khảo nghiệm những tương ứng có thật và những điều dự

đo|n. Họ còn cố gắng tìm hiểu, tại sao chúng ta biết được lo{i thú n{y rõ hơn lo{i thú kia. Khi quan s|t gương mặt c| heo, chúng ta nghĩ l{ nó đang cười. Thần kinh phản chiếu của ta lúc đó có phản ứng, là vì ta cho rằng, mình hiểu được động thái của cá heo. Và hầu như ai cũng coi c| heo dễ thương. Tr|i lại, những con vật có khuôn mặt „lạ“ chẳng gây ra kích thích nào cho thần kinh phản chiếu của ta. Khả năng đồng cảm của ta sẽ chẳng có phản ứng gì, nếu ta không thể liên tưởng được tới điều đ~ quen đ~ biết. Ta tin mình có thể đồng cảm được v{i động thái của chó. Nhìn vẻ vui nhộn của nó, ta cho rằng chó đang ở trong tình trạng vui sướng. Nhưng ta không thể hiểu hết được những động thái của chó. Chẳng hạn như Giacomo Rizzolati nói, „ chúng ta không hiểu tiếng chó sủa có í nghĩa gì, nên thần kinh của ta chẳng phản chiếu được gì. Sủa không thuộc vào guồng máy sinh hoạt của ta. Con người có thể nhái tiếng sủa, có khi rất giống, nhưng họ

không thể hiểu được tiếng sủa mang í nghĩa gì! “

Như thế, dù nghiên cứu não có nhiều tiến bộ, đời sống nội tâm của thú vật vẫn là một vùng đất xa lạ

đối với con người. Về mặt luật pháp, triết học và ngay cả trong ngôn từ sử dụng hàng ngày, ta lại càng phải cẩn thận. Ở đức, không loài thú nào có quyền đòi phải được con người đối xử đ{ng ho{ng. Xét theo khía cạnh luật pháp, khỉ đột và bọ chét gần nhau hơn l{ người với khỉ đột. Người bị khống chế

bởi hiến pháp và luật dân sự, còn khỉ đột chỉ bởi luật bảo vệ thú vật mà thôi. Khỉ đột và chuột nhủi cùng bị chi phối bởi những điều khoản như nhau. Không thể có một nền đạo đức n{o lưu t}m đủ hết được những dữ kiện sinh vật.

Ít nhất, đối với những lo{i có xương sống phát triển cao như khỉ hoặc cá heo, ta không thể đơn giản đẩy chúng vào vùng vô luật được. Cũng như mọi nhà duy lợi-ưu tiên, Peter Singer coi „Tự í thức“ l{

tiêu chuẩn để một sự sống cần được bảo vệ. điểm này xem ra thuyết phục, dù ta phải công nhận rằng, Tự í thức không phải là một phạm trù chắc chắn về mặt thần kinh học. M|y đo phổ quang không chụp được phạm trù này. Một số triết gia coi Tự í thức cũng giống như Cảm giác cái Tôi. Vì thế đối với họ, khỉ không có Tự í thức, v{ như vậy chúng không có quyền nh}n danh đạo đức bắt con người phải bảo vệ chúng. Khoa nghiên cứu n~o ng{y nay chưa nhận diện được Cảm gi|c c|i Tôi. Nhưng, như ta đ~

thấy trong bài về „c|i Tôi“, có nhiều trạng tháí cái Tôi: Tôi thể lí, Tôi phối cảnh, Tôi định vị… Những cái Tôi đó hẳn cũng có nơi lo{i khỉ, nếu không thì sẽ có xáo trộn lớn về mặt xã hội.

Như vậy, một số loài có vú rõ ràng có một c|i gì như Tự í thức sơ đẳng. Nhưng ta nên đ|nh gi|

chuyện đó ra sao về mặt đạo đức? Chẳng hạn với loài voi. Ở Phi châu, những nhóm săn lậu địa phương tìm giết loài thú nhạy cảm n{y để lấy ng{ b|n, như vậy, ta có được phép bắn „đ|m săn lậu“

này không (Kenia cho phép giết c|c tay săn lậu)? đối với Singer, tất nhiên không được phép bắn, vì người là loài có một Tự í thức phát triển hơn voi. Nhưng nếu một người đ~ bắn hạ tới ba, năm hay mười con voi? V{ đó l{ những con voi mẹ, để lại những voi con buồn rầu và hoảng loạn vì sợ? Trong trường hợp n{y, đối với Singer, bàn cân dần nghiêng về phía voi. Nhưng còn th}n nh}n của những tay săn lậu bị giết đó? Ta có thể suy diễn thí dụ này dài dài, và dù có những suy nghĩ cẩn trọng cách mấy, thì rồi ta cũng sẽ phải kết thúc với những đắn đo khiên cưỡng. Ở điểm này, Duy lợi rơi vào những tình thế và hậu quả khó lường, mà họ không thể n{o tho|t ra được.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Khi coi „Tự í thức“ l{ khuôn thước duy nhất để đo gi| trị đ|ng sống của một sinh vật, thì điểm yếu lớn nhất của nó chính là những hệ quả phản trực giác của nó, m{ chúng ta đ~ b{n tới trong bài về phá thai. Là vì, nếu giá trị sự sống của một sinh vật tuỳ thuộc vào khả năng có được những cảm nhận phức tạp và tuỳ vào cách hành xử của sinh vật đó, thì một trẻ sơ sinh hay một bệnh nhân tâm thần gia trọng hoặc những người giống như thế sẽ được xếp ngang hàng hay còn thấp hơn ... một chú chó săn. Dĩ nhiên Singer không có í coi thường trẻ sơ sinh hay người bệnh tâm thần. Ông chỉ muốn nâng giá trị của thú vật lên. Nhưng ông đ~ vô tình tạo ra vỡ đê. Nhiều đại diện của các hội người thương tật cho tới nay vẫn nhìn ông như một tay khiêu khích. Trong lãnh vực bảo vệ thú vật và phá thai, chỉ dựa trên khuôn thước công bằng m{ thôi thì không đủ. Qua thí dụ về bà mẹ đứng trước quyết định cứu con hay cứu chó khỏi hoả hoạn, ta thấy rằng, không thể loại trực giác và bản năng ra khỏi đạo đức học được.

Như vậy, câu hỏi phải cư xử như thế n{o đối với súc vật không thể giải quyết bằng thuần lí trí, mà cũng còn phải dựa vào bản năng. Bản năng tự nhiên nói cho con người hay, họ phải đ|nh gi| sự sống con người khác với sự sống thú vật. Các cảm gi|c đạo đức của ta cũng giống như việc ném hòn đ|

xuống nước, tạo ra những dợn sóng vòng tròn. Những vòng trong cùng nhỏ nhất là cha mẹ, anh chị

em, con cái và bạn hữu ta. Các vòng tròn kế tiếp l{ người quen và có thể cả những con vật gần gũi của ta. Rồi đến những người chung chung. Và ở vòng ngoài cùng là những con gà, những con cá chép.

Những vòng đạo đức này không thể kéo dãn ra một cách tuỳ í.

Nhưng tại sao lại có quá nhiều con vật có thể ăn thịt nằm ở vòng ngo{i? đây không phải là do luật tự

nhiên, nhưng ng{y nay đa phần là do hậu quả của việc đ|nh trống lảng và bị đ|nh lừa. đối chiếu cảm gi|c con người vào vấn đề ở đầu bài, thì câu hỏi đặt ra: Như vậy, có thể ăn thịt những con thú mà ta không thể tự tay giết? Do ảnh hưởng của nền văn minh phương t}y hiện nay, đa số chúng ta chùng tay trước việc làm thịt một con heo hay một con bê, dù rằng chúng ta biết cách giết chúng. Nhưng đối với cá, thì nhiều người dễ dàng làm. Giết „trứng gà“ thì lại càng dễ. Xưa kia, con người giết thú dễ d{ng hơn. V{ c|c d}n tộc sơ khai cũng chẳng mấy bận tâm chuyện giết thú.

Nhưng đạo đức cũng luôn l{ một vấn đề nhạy cảm văn ho|. Nó ít phụ thuộc vào một định nghĩa trừu tượng về con người hơn l{ v{o mức độ cảm nhận của một xã hội. Và phải công nhận rằng, mức cảm nhận đó ở Tây Âu hiện đang ở vào một đỉnh điểm trong tiến trình phát triển của nhân loại. Cũng vì thế, kĩ nghệ chế biến thịt mới nghĩ ra những m{n „ảo thuật“ che mắt. đóng gói phải l{m sao để khách hàng bớt nhận ra đó l{ đùi bê hay giò lợn. Trực giác của chúng ta bị đ|nh lạc hướng, khiến ta dễ dàng đ|nh trống lảng trước thực tế. đa số trong chúng ta không cảm thấy ngại ngùng hay sợ h~i ăn thịt, vì họ không trực tiếp nhìn thấy sự đau đớn của loài vật. Thần kinh phản chiếu của chúng ta bị kích thích khi nghe con bò rống lên trong lò thịt, nhưng nó chẳng phản ứng gì cả khi nhìn những lát thịt xếp trong gói đẹp và sạch sẽ.

Nếu muốn ăn chay, mỗi người phải tự tìm cho mình những lí lẽ kiêng thịt. Suy nghĩ kĩ, ta thấy những lí do không ăn thịt xem ra hay và minh bạch hơn những lí lẽ biện minh cho việc ăn thịt. đó l{ những lí lẽ của phái duy lợi cũng như lí lẽ dựa v{o đạo đức. Kiêng thịt hay không, điều này tùy vào mức độ

nhạy cảm vấn đề của mỗi người. Nói kh|c đi, nếu ta đưa việc ăn thịt lên bình diện tự trọng, ta hẳn sẽ

bớt đi hoặc hết ăn thịt. Bài tiếp sau đ}y về loài thú lông lá gần gũi với con người sẽ giúp chúng ta thêm trong tiến trình suy nghĩ n{y.

• Chú khỉ trong khu rừng nuôi. Phải đối xủ thế nào với vượn người.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Atlanta

Chú khỉ trong rừng nuôi.

Phải đối xử thế nào với vượn người.

“Jerom mất ng{y 13 th|ng 2 năm 1996, mười ng{y trước sinh nhật thứ 14. Nó là một thiếu niên, nhưng đ~ hết nhuệ khí, thân thể sưng phù, xuống tinh thần, kiệt sức, thiếu máu và bị tiêu chảy. Từ 11

năm nay, nó không còn nô đùa ở ngoài trời. Khi mới được 30 tháng tuổi, nó bị người ta cố í cấy vi khuẩn HIV-SF2 v{o người. Lên bốn tuổi, bị chích thêm LAV-1, một loại vi khuẩn HIV khác. Một tháng trước sinh nhật bốn tuổi, nó bị cấy thêm NDK, một loại vi khuẩn HIV khác nữa.” đó l{ những lời mở

đầu bản tường trình của luật gia Steven Wise, giảng sư trường luật Harvard ở Needham, về chú vượn Jerom, một trong mười một con được dùng để thí nghiệm và bị nhốt trong phòng sắt kín mít trong Chimpanzee Infectious Disease Building thuộc đại học Emory ở Atlanta. Wise là chủ tịch của Center for the Expansion of Fundamental Rights ở Boston, Massachusetts. Ông hăng h|i đấu tranh để ba quyền căn bản sau đ}y cũng được áp dụng cho một số các loại vượn người lớn: Quyền sống bất khả xâm phạm, quyền thân thể được nguyên vẹn và quyền tự do phát triển nhân cách.

Yêu sách áp dụng các nhân quyền cơ bản cho khỉ đột (Schimpanse), vượn Bonobo, đười ươi (Gorilla) và khỉ Orang-Utan đ~ được gióng lên từ mười bốn năm trước. Tác giả của nó là Peter Singer và nhà đấu tranh cho thú vật người Í, b{ Paola Cavalieri. Năm 1993, hai vị n{y đ~ đồng phổ biến một cuốn sách, cuốn s|ch đồng thời là một thứ tuyên ngôn cho một tổ chức mới mở: The Great Ape Project.

Trong đó họ phát biểu rõ r{ng quan điểm của mình về c|c lo{i vượn người: Vượn có một đời sống tình cảm và xã hội giống như con người, và trí khôn của chúng cũng chẳng khác chi trí khôn của con người. Dù vậy, chúng đ~ không được bảo vệ đầy đủ về mặt luật ph|p. Theo Singer v{ Cavalieri, đó l{

điều không thể chấp nhận được.

Phải chăng hai triết gia này có lí? Chúng ta phải có một cái nhìn mới về c|c lo{i vượn người? Ngay Carl von Linné, dân Thuỵ-điển v{ l{ người khám phá ra các danh mục chuyên môn khoa học trong thế kỉ 18, cũng đ~ xếp người ( Homo sapiens) và khỉ đột ( Homo Troglodytes) vào chung một chủng.

230 năm sau, quan điểm của ông lại được lặp lại. Năm 1984 Charles Sibley v{ Jon Ahlquist, hai nh{

sinh học phân tử thuộc đại học Yale, phổ biến kết quả các nghiên cứu DNS của họ về người và khỉ. Kết quả nghiên cứu của hai ông tới nay vẫn còn giá trị. Theo đó, người chỉ khác Orang- Utan có 3,6% tổng số di tử, đười ươi kh|c người 2,3%, người khác khỉ đột v{ vượn Bonobo 1,6%. Trong khi đó, kh|c biệt di tử giữa khỉ đột v{ đười ươi trên 2%, giữa hai loại vượn Gibbon khoảng 2,2%. Như thế, khác biệt giữa Homo sapiens và Pan Troglodytes (tên gọi ngày nay) quá nhỏ một cách khó ngờ: hai loài này có chung nhau tới 98,4% DNS. V{ hai lo{i n{y cũng gần nhau giống như mức tương đồng giữa ngựa và lừa. Về mặt sinh học phân tử, chúng còn gần nhau hơn giữa chuột nhà và chuột nhắt, hơn giữa lạc đ{ hai u v{ lạc đ{ một u. Dựa trên những kết quả đó, nh{ sinh vật tiến hoá Jared Diamond thuộc đại học California ở Los Angeles t|n đồng yêu sách cần phải sửa lại hệ thống sắp xếp c|c vượn người.

Ông nói, trong tương lai, c|c nh{ sinh vật có lẽ phải có “một cái nhìn hơi khác, phát xuất từ góc độ các loài khỉ đột: Theo đó, chỉ có một chút mâu thuẫn giữa các loài vượn người cấp cao (gồm ba loài khỉ đột, trong đó có cả ‘Vượn người Schimpanse’) và các loài thấp hơn (Gorilla, Oran-Utan, Gibbon). Lối phân loại truyền thống giữa Người và ‘Vượn người’ (được định nghĩa như là Schimpanse, Gorilla v.v.) không còn hợp với thực tế nữa”. Mức độ khả tín của các kết quả sinh học xem ra không còn chối

cãi. Như vậy, đ}u còn nghi ngờ gì nữa về gốc g|c đồng chủng giữa người v{ vượn người, và chúng phải được đối xử như nhau.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Tuy nhiên vẫn còn có một nghi ngờ, và nó xuất phát từ chính Sinh học tiến hoá. Trong việc sắp xếp chủng loại, còn phải xét đến nhiều tiêu chuẩn khác nữa, chứ không phải chỉ dựa trên di tử mà thôi.

Nhìn từ mặt lịch sử phát triển, cá sấu và bồ câu chẳng hạn còn gần nhau hơn giữa cá sấu và rùa.

Trong lúc đó c|c nh{ sinh vật lại xếp cá sấu và rùa vào loại bò sát, còn bồ c}u thì không. Như vậy, mức độ b{ con chưa phải là yếu tố quyết định cho việc sắp xếp trong hệ sinh vật, mà còn phải lưu í đến các yếu tố khác nữa, như khả năng thích ứng với môi trường và lối sống. Với c|i nhìn đa yếu tố

này, mức độ khác nhau giữa người v{ vượn người như thế nào? Phải chăng đúng như sự nghi ngờ

của „ông tổ thú vật” Brehm giữa thế kỉ 19: „ Ác cảm của chúng ta đối với khỉ có lẽ dựa trên các khả

năng thân xác và khả năng tinh thần của chúng. Chúng giống người về thân xác, nhưng chỉ giống ngoại hình mà thôi, còn tinh thần thì chẳng giống“.

Chứng cớ về khả năng văn ho| của khỉ hình như được các nhà nghiên cứu động thái ở Nhật đưa ra trong những thập niên 50’ v{ 60’, khi họ quan sát một đ{n khỉ mặt đỏ Makaken trên đảo Koshima.

Không cần sự chỉ dẫn của người, một vài chú Makaken trẻ đ~ học được những động th|i m{ trước đó chưa có ai nhìn thấy được nơi c|c đ{n khỉ trong thiên nhiên. Những chú khỉ này biết rửa khoai trước khi bỏ vào miệng, biết c|ch „đ~i v{ng“, nghĩa l{ t|ch c|c hạt cát và thóc ra khỏi bùn, và biết cách tìm những nguồn thức ăn mới như rong v{ sò ở biển. Những khả năng n{y đ~ được các con khác trong đ{n sao chụp lại và truyền thừa „văn ho|“ lại cho các thế hệ tiếp. C|c quan s|t nơi vượn người còn nổi tiếng hơn. Nh{ nghiên cứu khỉ nổi tiếng người Anh Jane Goodall ghi lại trong những năm 60’: Khỉ

đột trong thiên nhiên tự động biết lấy lá cuốn lại để hút nước từ một rãnh nhỏ, biết lấy cọng cỏ để

câu mối, biết bứt lá khỏi c{nh c}y để tạo dụng cụ làm việc. Khi bà Jane Goodall trình thuật những quan sát của mình cho nhà nhân học tiền sử Louis Leakey hay, ông n{y đ~ đ|nh một điện tín nổi tiếng: „ Giờ đây chúng ta phải định nghĩa lại Dụng cụ hoặc định nghĩa lại Người hoặc phải chấp nhận Schimpanse (khỉ đột) là người“.

Nhưng yếu tố nổi bật và quan trọng nhất để so s|nh người và khỉ là ngôn ngữ, cụ thể hơn: ngôn ngữ

con người. Không ai chối cãi là khỉ cũng có một hệ thống phát âm và truyền thông phức tạp. Cả khỉ

cũng có vùng Wernicke (ở mang tai) để hiểu tiếng nói v{ vùng Broca (n~o tr|n) để phát âm và cấu trúc văn phạm. Nhưng tại sao chúng không nói được như người? Câu trả lời rất đơn giản. Bí mật ngôn ngữ của con người, như đ~ nói trong b{i Chú ruồi trong lọ, nằm ở cuống họng. Cuống này nằm thấp hơn v{i ph}n so với nơi khỉ, kể cả nơi vượn người. Có thể có sự ảnh hưởng hỗ tương giữa những thay đổi ở vùng cuống họng nơi giống Homo sapiens xưa v{ sự phát triển tiếp tục của những trung tâm não liên quan tới việc truyền thông tín hiệu. Tiến trình phát triển n{y đ~ không xẩy ra nơi c|c loài khỉ.

Dù vậy, đ~ có v{i th{nh công về các thí nghiệm ngôn ngữ. Trong thập niên 60’, những thí nghiệm của Beatrice và Robert Gardner thuộc đại học Nevada đ~ g}y chấn động, khi họ dạy hai khỉ đột Washoe và Lucy học tiếng „Ameslan“, một thứ ngôn ngữ dấu hiệu dùng cho những người bị điếc. Theo ông bà Gardner, hai con Schimpanse n{y đ~ học được v{i trăm từ. Vượn người có khả năng dùng c|c dấu hiệu trừu tượng ám chỉ c|c đồ vật, các hoàn cảnh v{ c|c h{nh vi để liên tưởng tới những người, thú vật và sự vật n{o đó. Trong thập niên 80’, nh{ t}m lí Sue Savage- Rumbaugh cũng có được những kết quả như thế, khi bà thí nghiệm với chú vượn Bonobo có tên l{ Kanzi. Trong vòng hai năm, Kanzi đ~

sử dụng thành thạo bàn phím với 256 tín hiệu chữ, v{ đ~ có khả năng dùng b{n phím đó để thông đạt những yêu cầu đ~ học được, để xác nhận một sự việc n{o đó, để bắt chước một điều gì, để chọn lựa một lời giải hay để diễn tả một cảm giác. Ngoài ra, Kanzi còn biết phản ứng lại v{i trăm từ tiếng Anh đ~ được nghe. Các thí nghiệm của Lyn White Miles thuộc đại học Tennessee ở Chattanooga với vượn Orang-Utan cũng đưa tới những kết quả tương tự.

Nhưng th{nh công của cô đười ươi Koko ở Wooside, phía nam San Francisco, còn vượt xa hơn. Sau Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

25 năm học tập ráo riết, cô đ~ th{nh thạo được trên một ngàn khái niệm của ngôn ngữ ra dấu (cho người c}m điếc) của Hoa- kì và hiểu được khoảng 2000 từ tiếng Anh. Năm 1998 đ~ có cuộc nói chuyện trực tuyến đầu tiên với Koko trên mạng toàn cầu. Các câu nói của cô gồm từ ba tới sáu từ, có thể diễn tả cả thời gian và cả chuyện tếu. Hệ số IQ của Koko nằm trong khoảng 70 và 95. Hệ số của một người bình thường là 100. Koko còn biết gieo vận: do với blue, squash với wash, biết tạo ra ẩn dụ

như „ngựa - hổ“ cho ngựa vằn v{ „voi con“ cho một con búp-bê của Pinocchio. Trước câu hỏi: „Tại sao Koko không như những người khác?“, cô trả lời: „Koko Gorilla“. Trong ba mươi năm miệt mài học tập, bà già Koko giờ đ}y đ~ có được một khả năng ngôn ngữ của lo{i người m{ xưa nay chưa lo{i vật n{o có được. Patterson cho biết, qua Koko, chúng ta biết được một chút gì tổng quát về tâm lí của loài đười ươi. Chẳng hạn: Gorilla nói gì khi gặp thích thú? – „Gorilla ôm“. Còn khi Gorilla bực bội? – „Cầu tiêu đồ quỷ“.

Sở dĩ Koko học được như thế, là nhờ nó được tách ra nuôi riêng một mình. đười ươi trong thiên nhiên hay trong các sở thú, trái lại, chẳng màng gì tới việc học tiếng người, chúng có nhiều chuyện kh|c để quan tâm. Dù vậy, xem ra đười ươi nói chung kh| thông minh, chứ không chỉ giỏi về khả

năng tự nhiên định hướng môi trường sống và kiếm tìm của ăn m{ thôi. Cũng như nơi con người, sự

thông minh của mọi loài khỉ đều bắt nguồn từ nhu cầu và hoàn cảnh sống chung bầy đ{n. Trong mọi thứ thử thách của thế giới loài khỉ, các luật chơi của bầy đ{n l{ thử thách gay go nhất. Và trí khôn của vượn người có bén nhạy hay không cũng l{ do sự phức tạp của c|c tương t|c x~ hội. Nhận định này đồng thời nói lên những hạn chế v{ khó khăn trong mọi thử nghiệm ngôn ngữ. Vượn chỉ học được những í nghĩa n{o vốn có thể diễn ra trong hoặc liên quan tới thế giới sống của chúng. Những gì bên ngoài thế giới n{y, chúng „đương nhiên“ mù mờ, cũng như con người mù mờ trước nhiều hành vi của khỉ. Như vậy, trí thông minh gắn liền với cách ứng xử xã hội của mỗi lo{i. Tuy nhiên, người ta không làm thí nghiệm để so sánh khả năng của c|c con vượn này với c|c con vượn kh|c, m{ l{ để so với con người. Qua những kết quả thí nghiệm trên đ}y, ta thấy khả năng của vượn ít nhiều tương đương với khả năng của một em bé hai tuổi. Khả năng giải đ|p to|n đố của chúng, như kết quả c|ch đ}y v{i năm nơi cô khỉ đột Ai ở Kyoto cho thấy, tương đương với khả năng của các em trong tuổi nhà trẻ. Như

vậy, vượn người có thể học được một số khả năng ngôn ngữ v{ tính to|n, khi chúng được bứng ra khỏi hệ thống giao tiếp và thông tin vốn có của chúng. Nhưng điều đó đưa tới hệ quả đạo đức nào?

Khả năng ngôn ngữ và làm toán nói chung không phải là tiêu chuẩn cho phép vượn trở thành thành phần của cộng đồng đạo đức con người. Những bệnh nhân tâm thần gia trọng và các trẻ sơ sinh không có được những khả năng đó. Dù vậy, họ vẫn được quyền hưởng đầy đủ sự bảo vệ đạo đức, còn c|c chú vượn thì gần như không. Một mặt, người ta xem ra muốn dùng khả năng đầu óc của khỉ đột v{ đười ươi trong c|c phòng thí nghiệm để đưa chúng v{o vòng đạo đức của con người. Mặt khác, con người lại không coi trí thông minh là tiêu chuẩn để được bảo vệ đạo đức.

Dù vậy, c|c đại diện của Great Ape Projekt vẫn dùng khả năng trí tuệ của vượn người để biện minh.

Họ bảo, không chỉ các di tử mà thôi, mà cả những đặc tính tinh thần căn bản như sự tự í thức, trí tuệ, những hình thái truyền thông tế vi và các hệ thống xã hội nối „ các loài khỉ thường và các loài vượn người“ lại với nhau vào trong một cộng đồng đạo đức chung. Tiêu chuẩn để v{o được cộng đồng này

là khái niệm „Người“ của phái duy lợi -ưu tiên. Vì vượn người có những ước muốn và í định và vì chúng theo đuổi những quyền lợi riêng, nên chúng cũng l{ Người. Vì thế, theo nhóm Great Ape Projekt, chúng bắt buộc phải được bảo vệ, và không những thế, chúng cũng phải được hưởng những quyền căn bản: Vượn người có quyền không bị mang ra làm vật thí nghiệm hay bị giết thịt. Chúng có quyền không bị giam giữ trong các sở thú hay dùng để làm trò xiếc mua vui con người. Chúng có quyền được sống trong thiên nhiên, cũng giống những bộ lạc người b|n khai được tự do. Chúng phải được Liên hiệp quốc quan tâm, chứ không phải được bảo vệ theo luật bảo vệ thú vật.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Lập luận chống lại những yêu sách này chẳng khó tìm gì: Nếu đ~ nói tới „quyền“ của vượn, như

quyền bất khả xâm phạm thân xác, quyền được tự do triển nở nh}n c|ch v.v., thì cũng phải nói tới

„bổn phận“ của chúng nữa chứ! Nếu là một thành phần của cộng đồng nhân loại, thì c|c cô chú vượn cũng phải đóng thuế, phải thi h{nh nghĩa vụ quân dịch chứ! Nếu bỏ qua chuyện khôi h{i n{y đi, thì vẫn còn những câu hỏi x|c đ|ng: Nếu một chú vượn vi phạm nhân quyền, thứ quyền mà có lẽ chính nó không chấp nhận, nhưng lại được con người bảo vệ, thì phải l{m sao? L{m sao đ|nh gi| c|c „trận chiến“ giữa các ông khỉ đột, c|c „giết chóc“ v{ „ăn thịt lẫn nhau“ giữa c|c cô chú vượn người? Nếu một tay anh chị khỉ g}y thương tích hay làm chết một người, thì phải xử ra sao? Sẽ xử chúng theo tiêu chuẩn của con người ư?

Một mắc mớ thứ hai nữa của Great Ape Project là tính mâu thuẫn về mặt luận lí của họ. Một đ{ng, họ

cố xoá mờ đi l{n ranh giữa người và vật, họ coi làn ranh này là kết quả của một thứ quan niệm

„chủng loại“ qu| khích. Theo họ, tiêu chuẩn của đạo đức không phải là chủng loại, mà là khả năng có được những cảm nhận tinh tế cũng như có được những sở thích căn bản nơi một sinh vật. Vì thế, con người không được nhìn mọi sinh vật khác một cách quy ngã, mà phải học biết chấp nhận chúng, vì chúng cũng có đủ những yếu tố l{m „người“. Cứ chấp nhận như vậy đi. Nhưng nếu vậy, thì tại sao cũng với những điều kiện như thế, Great Ape Project lại bảo rằng, chúng ta phải tôn trọng vượn người, vì so với các loài thú khác chúng là loài vật giống loài người nhiều nhất? Vì vậy, một số nh{ tranh đấu cho thú vật đ|nh gi| Great Ape Project là nửa vời, thiếu dứt khoát hoặc quá

„quy nh}n“. Cũng giống như những người bảo thủ chống lại Great Ape Project, vốn khăng khăng giữ

biên giới giữa người và khỉ đột, những nh{ tranh đấu cho thú vật này, thay vì quan tâm tới ranh giới giữa người v{ vượn, lại nêu lên câu hỏi, đ}u l{ ranh giới khác nhau giữa c|c lo{i vượn Oran-Utan và Gibbon.

Phía Great Ape Project lập luận rằng, yêu sách của họ mang tính chất tượng trưng. Cả Peter Singer cũng muốn đẩy l{n ranh vượt trên cả vượn Gibbon, và ông cổ xuý cho việc tôn trọng quyền của tất cả

mọi loài vật nào biết cảm thấy đau đớn hoặc sung sướng. Vì thế, ông coi yêu s|ch đòi nh}n quyền cho mấy lo{i vượn lớn chỉ mới l{ bước đầu; và nỗ lực của ông đ~ có kết quả. Th|ng 10 năm 1999 chính quyền Tân-tây-lan ra quyết nghị không được xâm phạm sự sống của c|c cô chú vượn người trên đất nước họ - có lẽ tổng số tất cả vào khoảng 30 con. Cả Anh quốc, từ năm 1997, cũng ra lệnh cấm dùng vượn người làm thí nghiệm. Phải chăng con người đ~ bắt đầu thay đổi quan điểm? Phải chăng l{n ranh xưa nay giữa người và thú từ nay biến mất? Và giờ đ}y ta nên lấy khoa Nhận thức học để thay cho nền đạo đức truyền thống? Như đ~ thấy, nghiên cứu n~o đ~ đưa ra những hệ cấp hoàn toàn mới trong tương quan giữa các kích thích và phản xạ, giữa các phản ứng và việc xử lí. Ngày nay chúng ta biết, con người không suy nghĩ thuần lí trí. Hầu hết những gì diễn ra trong thế giới của chúng ta đều đ~ được x|c định trước khi có ngôn ngữ, chúng là hậu quả của những khả năng m{ người và các thú vật kh|c đều có chung. Con người chẳng bao giờ h{nh động thuần lí. Vì thế, rồi đ}y ta sẽ coi các loại vượn người l{ người hay l{ thú, điểm này sẽ tuỳ v{o c|ch định nghĩa của ta. Ở đ}y, chẳng có ai có được nhận định hay hơn gi|o sư người Nhật Toshisada Nishida, nhà nghiên cứu vượn: „ Khỉ đột thật tuyệt vời theo cung cách của chúng. Ở một vài bình diện, chúng thua ta, nhưng ở một vài bình diện khác, chúng hay hơn ta“. Dù sao chăng nữa, những hiểu biết ngày nay về người v{ vượn người bắt chúng ta phải có những suy nghĩ mới. Nghiên cứu não càng ngày càng khiến cho làn ranh giữa người v{ vượn nhỏ lại. Nó xoá dần các kết quả hiện nay của khoa T}m lí động thái, xoá luôn cả cái quan điểm xưa nay vẫn cho rằng, thú vật không biết chết là gì. Francine Patterson hỏi Koko của b{: „Chết là gì?“ Sau một chốc suy nghĩ, Koko đ|p: „Thoải mái – Xuống hang – Tạm biệt“.

Khi đưa ra luận chứng nguồn gốc con người xuất phát từ thú vật, Charles Darwin đ~ do dự rất lâu trong việc gọi con người là một „con thú thông minh“. V{ trong thế kỉ 20, nhà sinh vật tiến hoá nổi Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tiếng Julian Huxley, cháu của Thomas Henry Huxley vốn là bạn đồng chí của Darwin, đ~ tạo ra cho con người một sinh cư riêng „Psychozoa“. Nhưng nghiên cứu n~o đ~ lại kéo chúng ta ra khỏi chốn sinh cư cao quý đó v{ đưa ta về lại với các bà con loài thú của mình.

Vượn người cũng không phải là những cỗ máy tự động hay là những thực thể „thấp kém“. Chúng cũng có một giá trị để chúng ta phải quan t}m. Nhưng gi| trị đó bắt đầu từ đ}u trong thiên nhiên?

Phải chăng mọi thiên nhiên đều đ|ng được bảo vệ? Và phải chăng chúng ta quả thật phải gìn giữ hết thảy những gì sinh động chung quanh chúng ta?

• Nỗi đau của cá voi. Tại sao phải bảo vệ thiên nhiên?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Washington

Nỗi đau của cá voi

Tại sao phải bảo vệ thiên nhiên?

Cá voi thông minh, có khiếu âm nhạc và nhạy cảm. Mẹ bú mớm con trong t|m th|ng đầu và tiếp tục chăm sóc con trong nhiều năm. C| voi con trưởng thành ở tuổi 13. Cuộc sống xã hội v{ đa dạng của cá voi ít có loài nào sánh kịp, ngôn ngữ của chúng tế vi khó hiểu, chúng lo lắng cho nhau kh| chu đ|o.

Những nhào lộn của chúng trông thật đẹp mắt. Cá voi có thể sống thọ đến 70, 80 tuổi. Kẻ thù duy nhất của chúng l{ đ|m d}n ch{i Island v{ Phần - lan, kể cả đ|m d}n ham học Nhật -bản. Không biết ham học cách gì mà mỗi năm d}n Nhật cần cả ng{n con để nghiên cứu! Từ 20 năm qua, có tới 25.000

c| voi đ~ phải chết tức tưởi: bị banh phổi, vỡ tim, chọc thủng hoành c|ch mô… dưới mũi lao thợ săn trên những con t{u săn chuyên biệt. 25.000 con đ~ chết! Tại sao ông Trời hay cộng đồng thế giới loài người được coi là rất biết điều lại để cho những chuyện như thế xẩy ra?

Uỷ Ban Quốc Tế Săn Bắt C| Voi năm 1986 đ~ quyết định: Không ai được phép giết hại một con cá voi ở biển nào nữa, trừ những bộ lạc thổ dân ở nam và bắc cực, hoặc trừ việc giết để nghiên cứu tìm hiểu. Nhờ cái khoản luật trừ này mà từ đó Nhật trở thành dân nghiên cứu thịt cá voi và dân Phần-lan tự nguyện trở thành những bộ lạc thổ dân bắc cực! Trong thực tế, thật ra chẳng có cấm cản gì, ai muốn, người đó vẫn có thể giết cá voi. Và Uỷ Ban Quốc Tế chỉ còn biết ngồi nhìn và gật đầu, như mới đ}y đa số thành viên trong Ủy Ban lại đồng í cho phép giết tiếp.

Thật ra, việc đ|nh bắt cá voi chẳng thú vị gì – ngay người Nhật cũng biết như thế. Thịt c| voi cũng chẳng phải l{ món đặc sản gì - Những người Nhật nhạy cảm cũng ớn thịt c| voi như những người đức nhạy cảm. Nhưng, như người ta cho hay, săn bắt c| voi đ~ l{ một truyền thống từ thời trung cổ

ở Nhật. Và truyền thống thì khó mà bỏ được, dù với lí do loài cá này sắp tuyệt chủng! Nhưng đó cũng chính là lập luận được phía đối lập nêu lên để bảo vệ loài cá này. Họ muốn bảo vệ, vì cá voi trở thành hiếm hoi, chứ không phải vì nhân danh quyền sống của chúng! Và vì vậy chỉ có một Hội đồng Nhân

Quyền Liên Hiệp Quốc, chứ chẳng có Hội đồng thú quyền LHQ; chẳng có bộ luật bảo vệ thú vật nào mang tính chất quốc tế. Luật dân sự đức cấm không được phép coi thú như đồ vật. Và luật bảo vệ thú của đức cấm mọi hình thức hành hạ thú vật một cách không cần thiết. Trên bình diện quốc tế chỉ có một Uỷ Ban Săn Bắt Cá Voi hoặc – cao hơn hết – có nghị hội CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora.

Nghị hội CITES họp lần đầu tiên năm 1973 ở Washington, vì thế người ta cũng gọi đó l{ Thoả Ước Washington Bảo Vệ Các Chủng Loại. Nhưng dù vậy, từ 1973 tới nay, con người đ~ huỷ diệt mất khoảng một nửa lượng các loài thú và thực vật có mặt vào thời điểm đó trên địa cầu. Tình trạng thật bi thảm. Trong mấy thập niên vừa qua con người đ~ ph| hoại địa cầu nặng nề hơn lượng phá hoại trong toàn bộ thời gian từ khi con người có mặt cho đến thế chiến thứ hai. Mỗi năm có 5% diện tích rừng địa cầu bị thiêu rụi. Ngày nay còn khoảng 6% rừng nhiệt đới, vốn là không gian sinh tồn của đa phần thú và thực vật. Trong vòng không đầy ba mươi năm, diện tích rừng bị giảm xuống chỉ còn gần một nửa. Nếu cứ giữ đ{ ph| rừng như hiện nay, thì cây gỗ nhiệt đới cuối cùng sẽ biến mất v{o năm 2045. Mỗi ng{y có v{i trăm lo{i thú biến mất; đa số trong chúng chưa có danh xưng vì chưa được khoa học biết tới.

Ngày nay không ai biết được có bao nhiêu chủng loại thực và thú vật khác nhau có mặt trên địa cầu.

30 triệu là con số thường được nói tới, mà có thể cũng 100 triệu hay vỏn vẹn chỉ 6 triệu. Khác với Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

thời đại Phấn vôi (Kreidezeit), l{ lúc cao điểm xuất hiện các loài có vú sau khi các loài khủng long biến mất, nhịp độ diệt chủng hiện nay cao hơn nhịp độ phát sinh chủng loại trên dưới một triệu lần.

đ~ có tới một phần năm c|c lo{i chim được biết đến đ~ tuyệt chủng hay đang trên đ{ tuyệt chủng.

Mỗi loài tuyệt chủng kéo theo sự biến mất mãi mãi từ một tới mười tỉ cặp di tử căn bản. Việc truyền thông và chính trị cố tình im tiếng trước thảm hoạ môi sinh n{y đang đẩy các thế hệ tương lai v{o một bài toán vạn nan. V{ điều cũng l{m ta ngạc nhiên: Ở đức chỉ có một ghế gi|o sư đại học về môn đạo đức môi sinh, trong khi có tới bốn mươi ghế gi|o sư về Triết học thế kỉ thứ 18. Gần như chẳng có môn triết nào bị lơ l{ như môn đạo đức môi sinh. Lạ thật, tại sao nó không được nền đại học quan tâm? Nếu vậy, thì ta đi tìm những biện minh cho việc bảo vệ muôn loài ở đ}u? đ}u l{ lời giải cho câu hỏi, tại sao phải giữ cho muôn loài khỏi bị tận diệt, và với phương s|ch nào?

Thoạt nhìn, câu trả lời xem ra chẳng khó. Ta phải bảo vệ thiên nhiên l{ để bảo vệ chính ta: „C}y chết trước, rồi đến lượt người“. Có lẽ không sai, nhưng cũng không đơn giản như thế. Vấn đề hẳn sẽ rõ, nếu ta đặt ra câu hỏi, đ}u l{ vị trí v{ í nghĩa của môi sinh: Phải chăng môi sinh l{ một „gi| trị“? Nó giữ

một phận vụ cho sinh thái? Một sinh vật lớn? đối với James Lovelock, ta phải kính trọng tất cả mọi thứ gì sống động. Lovelock là một nhà hoá học nổi tiếng người Anh kiêm i sĩ v{ nh{ vật lí địa chất, ông

là tác giả của nhiều luận văn chuyên khoa v{ của nhiều bằng sáng chế. Nhưng vũ trụ quan của ông thật lạ. Với ông, sinh vật không chỉ gồm các cây cỏ và thú vật, mà gồm cả những chất chết như dầu hoả, đất m{u, đ| vôi v{ dưỡng khí; tất cả những thứ này phải được bảo vệ. Tất cả những thứ này là kết quả của những t|c động tổng hợp ho| sinh dưới cường độ lớn. Ở đức, tuy ít ồn {o hơn, c|c triết gia môi sinh, đặc biệt trong những năm 1980’ v{ 1990’, cũng đ~ đưa ra những tiền đề tương tự kêu gọi sự kính trọng và lòng trách nhiệm đối với toàn bộ thiên nhiên.

Quan điểm như của Lovelock, xem mọi thứ trong thiên nhiên đều có cùng một giá trị như nhau, dễ

dẫn tới một vài kết luận kì quặc hoặc có thể trở thành bất nhân. Với cái nhìn của ông, xem ra chỉ có con người là thành phần phá hoại nguy hiểm trong một thế giới h{i ho{ v{ „qu}n bình động“ kh|

mong manh. đối với cụ già 90 tuổi Lovelock, tai nạn lò nguyên tử Tschernobyl có thể lại l{ điều hay.

Vì con người phải rời vùng đất chung quanh lò, nên cây cối và hoa cỏ, vốn ít bị nhiễm phóng xạ hơn người, tha hồ mặc sức mọc, mà không sợ bị ai phá hoại cả. điều đó l{m cụ h{i lòng. Nhưng với những nạn nhân của thảm hoạ Tschernobyl thì sao? Vui sao được đối với một bà mẹ ngồi bên đứa con nhỏ

bị ung thư m|u vì nhiễm phóng xạ!

Thiên nhiên đẹp không hẳn là thiên nhiên tốt, và một khi con người biết được mặt trái của nó, thì nét đẹp kia cũng phai nhanh. Những tảng đ| v{ thung lũng với v|ch đ| thẳng đứng, những sa mạc và khe núi tuyệt vời, những thứ m{ con người hậu sinh chúng ta hôm nay có dịp chiêm ngưỡng, vốn là dấu vết còn lại của những thiên tai kinh hoàng. Những vụ nổ thiên hà, những tai ương núi lửa và vẫn thạch vũ trụ, cũng như những thảm hoạ khác trong lịch sử địa cầu đ~ vùi chôn m~i m~i tới 99% sự

sống tr|i đất trong tro bụi nóng chảy hay dưới lớp bùn băng h{. Như thế, địa cầu chẳng phải là thiên đường, m{ cũng chẳng phải là chốn trầm lu}n. Thiên nhiên „tự nó“ chẳng tốt hay xấu, nó cũng chẳng biết cái gì là tốt cái gì là xấu.

Như vậy, bảo rằng thiên nhiên „tự nó“ có gi| trị, thì đó l{ một chuyện. Khi hàng triệu loài thú bị huỷ

hoại m{ không do b{n tay con người – và các triết gia phương t}y lại coi đ}y l{ một diễn tiến „ho{

điệu“ của thiên nhiên – thì phải nói sao việc tiêu diệt thú vật hiện nay do b{n tay con người? Người cũng l{ một con vật, và loài vật này o ép hoặc tiêu diệt loài vật kh|c thì cũng l{ chuyện „thường“ thôi, chẳng có gì vượt ngoài quy luật tự nhiên, và mức độ tiêu diệt n{y l{m sao s|nh được với tiến trình huỷ hoại tự nhiên vẫn có. Nhìn như thế, thì loài Homo sapiens – một lo{i đ~ chiếm ngự địa cầu từ mấy ng{n năm nay v{ đ~ sinh sôi th{nh h{ng tỉ đơn vị - cũng chỉ là một thảm hoạ sau bao nhiêu thảm hoạ

kh|c trên địa cầu. Vốn là một thành phần sống sót sau cuộc trường chinh sinh học, chính Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

con người giờ đ}y lại cùng thiên nhiên quyết định những mục tiêu tiến ho|: Ai được phép tồn tại, ai phải bị tiêu diệt.

Nhiều người vốn coi thiên nhiên có một giá trị lớn, nhưng gi| trị này không phải l{ „vốn có“ hay „tự

tại“ của nó, mà là giá trị cho con người. đối với họ, sở dĩ phải phải bảo vệ muôn loài trong thiên nhiên, là vì lợi ích sinh thái. Tại đức, chỉ trong vòng không đầy mười năm, những khái niệm lờ mờ như „sinh thái“ (Öko) hay „sản phẩm hợp tự nhiên (Bio) bỗng dưng biến thành ngôn từ thịnh hành thống lĩnh í thức mọi người d}n. Cũng từ í thức n{y m{ người ta cho rằng, cây chết trước thì người sẽ theo sau.

Chúng ta cần rừng già cho bầu khí quyển, và chúng ta cần biển sạch cho khí hậu và nguồn nước uống của chúng ta. Mọi thứ trên địa cầu đều liên hệ với nhau! Người ta bảo, thế giới là một hệ sinh thái lớn duy nhất, trong đó mỗi lo{i đều có chỗ quan trọng của nó. Nhưng có thật đúng như vậy không? Cả

quan điểm n{y cũng khó thuyết phục. Là vì câu hỏi về í nghĩa sinh th|i của muôn loài vẫn chưa ho{n toàn sáng tỏ. Nói một cách giản lược, có hai quan điểm tr|i ngược nhau nơi c|c nh{ sinh th|i học: Ta hãy coi thế giới như một chiếc máy bay, chẳng hạn. V{ như vậy, đ}u l{ vai trò của các chủng loài cây cỏ và thú vật khác nhau? Một nhóm nhà sinh thái bảo, mỗi loài là một chiếc đinh vít quan trọng để

giữ an toàn cho máy bay. Mất một lo{i cũng giống như mất một đinh vít, m|y bay sẽ chòng chành và cuối cùng có thể rớt. Nhóm thứ hai trái lại, coi mỗi loài là một thứ h{nh kh|ch dư thừa trong máy bay, càng bớt hành khách máy bay càng nhẹ nhàng.

đúng sai đ}u chưa biết, nhưng điều sau đ}y xem ra chắc chắn: Không phải bất cứ loài thảo mộc hay lo{i thú n{o cũng nhất nhất cần thiết về mặt sinh th|i! điều n{y đặc biệt lại đúng cho những gia sản quý đẹp nhất của thiên nhiên. Hổ sa mạc Sibiri, hươu Okapi, gấu khoang Panda, vượn Orang-Utan và một vài loại cá heo, tất cả đang có cơ tuyệt chủng. Nhưng c|c c|nh rừng đầm lầy ở Sichote-Alin, nơi độ ba trăm ông hổ quý cuối cùng đang sinh sống, sẽ chẳng mất theo khi ông hổ cuối cùng bị

giết. điều này cũng đúng cho hươu Okapi ở rừng già Ituri, cho gấu Panda ở Trung Quốc v{ vượn Orang- Utan trên đảo Sumatra và Borneo. Các bạn yêu c| heo cũng an t}m, biển cả sẽ không cạn đi, khi không còn các chú cá heo chạy nhảy tung tăng. Không biết sự tàn phá của loài người sẽ tạo ra hậu quả về lâu về dài nào – nhưng việc tuyệt chủng của một số loài chẳng đưa đến hậu quả nguy hại nào trước mắt. Có thể chỉ cần một vài loại thảo mộc cũng đủ giữ qu}n bình cho vòng lu}n lưu của khí các-bon trong rừng già. Có thể việc rải độc các nguồn nước uống và việc phá vỡ lớp ô-dôn sẽ gây ra những tai hoạ khó lường cho hệ tuần hoàn sinh thái của thiên nhiên. Nhưng c|i chết của hổ quý, gấu khoang, hươu ngắn cổ hay vượn Orang-Utan sẽ chẳng đưa đến tai hoạ nào. Xem ra chúng ta muốn bảo vệ nhiều loại thú, mà thực ra chúng hoàn toàn không cần thiết gì cho hệ sinh thái cả. Con người đ~ v{ đang chi phí cho nhiều loại cầm thú vô bổ về mặt sinh thái quá nhiều tiền của và sức lực, hơn l{

để bảo vệ một vài thứ côn trùng, vi khuẩn và vi trùng thật cần thiết. Như vậy, sinh thái không phải là lí do duy nhất để phải lo lắng cho một v{i lo{i thú đang bị đe doạ. M{ như thế cũng l{ điều tốt. Bởi vì, ai đ|nh gi| gi| trị sự sống qua vai trò của nó đối với hệ sinh th|i, người đó sẽ gặp những hệ quả ghê gớm. Có một số vi khuẩn đóng vai trò quan trọng và lành mạnh cho sinh th|i hơn l{ con người. Như

vậy, trong trường hợp có mâu thuẫn, ta phải hi sinh con người để bảo vệ vi khuẩn? Và ta nên vui trước việc chết đói của bảy triệu con người mỗi năm, vì như thế tài nguyên thiên nhiên và các rừng già ít bị khai thác và phá hoại hơn, nhờ bớt được bảy triệu miệng ăn?

Một chủ trương sinh th|i triệt để sẽ không có chỗ cho đạo đức. Không một người n{o được tự do chạy lòng vòng ở đức lại coi người khác chỉ là những bộ máy lọc khí thiên nhiên, có lẽ cả anh chàng m|t d}y Phineas Gage cũng không nhìn như thế. Nhưng ta kính trọng người khác, coi họ có giá trị

khác với những miếng cao-su, là vì họ có khả năng cảm nhận rất tinh tế. Nhưng con chó, mèo, heo, hổ

hay con voi cũng biết cảm nhận, biết đau, biết vui. Như vậy, sự khác nhau giữa quyền sống con người và quyền sống thú vật mang tính tiệm tiến, dựa vào mức độ tế vi của khả năng dự đo|n về

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

mức cảm nhận. Nhìn như thế, một chính sách bảo vệ muôn loài sẽ trở th{nh vô nghĩa, nếu chính sách đó không đề cập đến quyền sống của những sinh vật biết cảm nhận tế vi đó – quyền sống này mới là luận chứng đạo đức duy nhất. Và vì thế trong cuộc thảo luận của CITES nhằm giới hạn lượng săn bắt c| voi, ta không được phép chỉ bàn tới chuyện cơ nguy diệt chủng của hai loại cá voi xám (Grauwale) và cá voi lùn (Minkewale) mà dân Na-uy và Nhật thích ăn m{ thôi. Cả trong cuộc thảo luận quy định phép săn bắn voi ở Phi ch}u cũng không thể bỏ qua được yếu tố này. Những người biện hộ cho việc phải giết bớt số thú thặng dư trong c|c khu rừng quốc gia hãy tự hỏi mình, như vậy có nên giết bớt số

lượng người thặng dư, để địa cầu bớt quá tải không.

Chính sách bảo vệ muôn lo{i trong tương lai cũng không được chỉ dựa trên nền tảng lợi ích sinh thái mà thôi. Và lí do ‚hiếm hoi’ cũng không nhất thiết là một quan điểm đạo đức. Là vì mức độ hiếm hoi của một loại thú chẳng giúp gì cả cho khả năng cảm nhận đau của nó. Chắc chắn hươu Okapi, hổ Sibiri v{ vượn Sumatra cũng muốn sống. Nhưng phải chăng c|i gì nhất thiết đúng cho mỗi một cá nhân thì cũng đúng cho c|c lo{i? Ở điểm này, xem ra có một khác biệt, nếu người ta nh}n danh đạo đức hay nhân danh kẻ bị thương tổn để lí luận. Một con thú có biết và cảm thấy đau trước cái chết của nó kéo theo sự tuyệt chủng của cả loài không? Nếu như hổ Sibiri trong những năm tới sẽ bị giết hết, thì việc tuyệt chủng của chúng có lẽ ít làm cho mấy chú hổ kia lo lắng bằng chúng ta lo lắng. Chúng ta cứu hổ

không phải vì lợi ích của chúng, mà vì lợi ích của những người yêu thích hổ, họ không muốn bọn săn lậu mặc sức giết hết lo{i thú đẹp n{y để đổi lấy một ít đô- la hay đồng rúp. Nhưng ta có thể tranh luận về mức độ có thể chấp nhận của những cảm nhận thẩm mĩ, khi b{n tới việc bảo vệ lâu dài các loài thú và thực vật khỏi bị tuyệt chủng. Tại sao cứ phải để hổ sống trong rừng lầy Sichote -Alin? Sao không đưa chúng v{o c|c sở thú để chúng sinh sôi nẩy nở thêm nhiều? Phải chăng nhu cầu thẩm mĩ sẽ biến mất cùng với sự biến mất của những „gi| trị“ m{ ta đ~ nhận ra và không do chính ta tạo ra?

Không một triết gia hay nhà sinh thái nào có thể minh chứng cụ thể được lí do hiện hữu của hàng triệu lo{i thú trên địa cầu. Và họ cũng chẳng biện minh được lí do có mặt cả của con người. Luận chứng mạnh mẽ nhất cho giá trị của con người là khả năng cảm nhận hạnh phúc v{ đau khổ tinh tế

của họ. Và nếu c| voi hay voi cũng có khả năng n{y, thì cũng không được giết và phá hoại các nền tảng sống của chúng. Không phải vì chúng hiếm hay đẹp, m{ vì chúng cũng muốn sống, đó l{ điều chúng ta cần phải quan t}m. V{ ta cũng nên cẩn thận đối với các loài kém khả năng nhận thức hơn trong thiên nhiên. Chúng ta biết quá ít về thế giới cảm nhận của ếch nhái và chim muông, của cây cối và sứa biển. V{ con người hình như cũng chưa biết nhiều về chính mình và về những cái muốn của mình, những cái muốn mà họ gọi một cách dễ d~i l{ „quy nh}n“. Thay vì gọi việc làm ô nhiễm biển cả, ô nhiễm không khí hay phá hoại tài nguyên là những h{nh động ngu muội, thì họ lại gán cho chúng một í nghĩa „quy nh}n“, nghĩa l{ chúng l{m hại cho sức khoẻ và tương lai của con người.

Nhưng đ}u l{ biên giới giữa c|i m{ con người, vì quyền lợi mình, có quyền làm biến đổi sinh thái thiên nhiên v{ c|i không được làm? Chúng ta có quyền cải tạo thiên nhiên tới mức nào? Và thiên nhiên của chính chúng ta có hình thù ra sao?

• Những quan điểm về sao sinh (nhân bản). Có được sao người không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Montreal

Những quan điểm về sao sinh (Kloning) Có được sao người không?

Gi|o ph|i Raelinan đ~ l{m gì? C|ch đ}y v{i năm ở Montreal (Canada), giáo phái hỗ lốn vừa mang chất tư bản giết người, khoa học giả tưởng, mơ mộng Hippi vừa là một giáo hội khủng khiếp này tuyên bố

đ~ sao sinh đứa trẻ đầu tiên v{ qua đó sẽ mở ra tương lai trường sinh cho lo{i người. Bé Eve, nếu quả

thật đ~ được sinh ra, thì nay đ~ bốn tuổi, và hai trẻ thứ 2 và 3 đ~ được thông báo tiếp cũng có thể đ~

sinh v{o th|ng giêng năm 2003. Người sáng lập và là chủ của giáo phái, ông nhà báo thể thao người Ph|p Claude Vorilhon, cũng cho hay, sẽ cho ra đời một loại đậu phụng đ~ được cải tạo di tử dành cho người bị dị ứng đậu phụng, nhưng tin n{y chẳng l{m dư luận quan tâm. Nếu như nh{ văn người Pháp Michel Houellebecq không ồn ào nhắc tới giáo phái kia, thì ngày nay chẳng còn ai biết đến sự tồn tại của nó. Raelinan chỉ là một trong nhiều kẻ lạ đời với những thế giới quan thay đổi như chong chóng.

Một kẻ lạ đời thứ hai l{ b|c sĩ phụ khoa người Í Severino Antinori. Ông n{y trong th|ng tư năm 2002

khẳng định, đ~ sao sinh v{ cấy phôi vào dạ con của ba phụ nữ. Cuối th|ng mười một năm đó, ông x|c nhận trẻ sao sinh đầu tiên sẽ ra đời trong tuần đầu th|ng giêng năm 2003. Nhưng chuyện trẻ sao sinh của Antinori đ~ bị cơn b~o Raelinan che khuất, v{ sau đó chẳng còn nghe nói tới gì nữa. Dấu chỉ

sống sót cuối cùng của Antonori trên báo chí là việc ông tuyên bố sẽ tuyệt thực vào cuối tháng giêng 2003 để chống lại bộ trưởng i tế nước Í.

Và nhà khoa học người Mĩ Panayiotis Zavos thuộc Viện trị liệu bệnh đ{n ông ở Lexington bang Kentucky đ~ l{m gì? Hè năm 2004, ông n{y đ~ sao sinh một phôi người, nhưng sau bốn ng{y đ~ giết chết phôi đó. Theo Zavos, đó chỉ là thử nghiệm ban đầu cho một dự án cấy phôi sao sinh vào dạ con của người mẹ nó. Câu chuyện sau đó thế nào, chẳng biết; có lẽ đ~ không th{nh, vì chẳng có thông báo nào nữa của Zavos.

Mười năm sau Dolly, con cừu sao sinh đầu tiên trong một trang trại ở Scotland, ra đời, vẫn chưa có một đứa trẻ sao sinh kín đ|o hay công khai n{o xuất hiện ở đ}u cả. Cái viễn kiến vốn làm say mê một số người nhưng lại khiến đa số hốt hoảng, cho đến nay xem ra không thực tế. Nhưng tại sao việc sao người lại làm ta bực mình? đ}u l{ điểm đ|ng suy nghĩ hay đ|ng lên |n về mặt đạo đức nơi việc sao người? V{ chính x|c hơn: Bắt đầu từ điểm nào thì việc sao người trở th{nh vô đạo đức?

Sao người cách nhân tạo, theo lí luận của những nhà chống đối, l{ l{m thương tổn đến nhân phẩm.

Con người, như triết gia Kant nói, có „mục đích tự tại“, v{ vì thế không được làm mất đi c|i mục đích đó. V{ theo lập luận n{y, sao sinh có nghĩa l{ biến con người th{nh đồ vật và hạ thấp phẩm giá của nó. để x|c định lập luận này, ta cần tìm hiểu vào chi tiết. Những nhà di tử học ngày nay phân biệt hai khái niệm kh|c nhau: „sao truyền sinh“ (reproduktives Klonen) v{ „sao chữa trị“ (therapeutisches Klonen).

Sao truyền sinh là tạo ra một cơ thể sinh vật tương đồng tối đa về mặt di tử với người mẫu của nó. để

l{m điều n{y, người ta lấy một tế b{o cơ thể của con người, tách nhân của nó ra khỏi tế bào - trong mỗi nhân tế bào chứa đựng toàn bộ chất liệu di truyền - , rồi đưa nh}n n{y v{o trong một tế bào trứng cũng đ~ t|ch nh}n của người nữ. Sau đó cấy tế bào trứng có nhân mới này vào lại tử cung của người đ{n b{ chấp nhận mang thai. Nếu th{nh công, đứa trẻ sinh ra sau chín tháng mang thai sẽ có những chất liệu di truyền gần giống hệt như chất liệu của người chủ của tế b{o cơ thể trên đ}y. Cho tới nay, công đoạn đó đ~ th{nh công nơi chuột nhắt, chuột cống, bò, dê, heo, mèo x|m, nai đuôi trắng, Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

bò rừng, ngựa, chó và cừu – mà kết quả là nàng cừu Dolly nổi tiếng. Chưa thấy th{nh công nơi người.

Và số người muốn có con qua con đường sao truyền sinh cũng rất ít. Hầu hết các quốc gia đều đặt việc sao người ra ngoài vòng pháp luật, dù rằng Liên Hiệp Quốc cho tới nay vẫn chưa thống nhất được một luật cấm chung cho chuyện này. Việc sao cây cỏ hoặc thú vật thường chẳng có chi đ|ng ngại. Từ thập niên 1990’ trở đi, việc sao những thực vật và thú vật có ích được coi là hoàn toàn bình thường. Nhưng tại sao sao người lại đặt ra những ưu tư đạo đức, những ưu tư cả vừa hữu lí lẫn trực gi|c v{ đ~ không được đặt ra nơi sao thú vật?

Việc sao chụp chất liệu di truyền của một người để tạo nên một người khác làm cho nhiều người có cảm giác kinh dị. Thế giới phim ảnh và sách vở đầy dẫy những chuyện giả tưởng như thế, v{ thường thì bao giờ cũng l{ những chuyện gây sợ h~i v{ kinh ho{ng. Ai ai trong chúng ta cũng đều cảm nhận rằng, mỗi người là một đặc thù, không ai giống ai cả. V{ c|i đặc thù của mỗi cá nhân này là một giá trị.

Thế nên, việc cố í vi phạm „quy luật“ n{y l{ một tội |c. Nơi thú vật, trái lại, ta ít nhạy cảm hơn. Con chó của ta, con mèo của ta, con ngựa của ta xem ra cũng là những đặc thù. Nhưng mấy chú cá vàng bơi lội trong chậu cảnh chẳng đặc thù gì. Miếng thịt heo trên dĩa ăn có đặc thù hay không, chẳng mấy ai quan t}m. Như vậy, cảm gi|c đặc thù chỉ được đặt ra đối với một số sinh vật rất đặc biệt mà thôi.

Tại sao ta lại có cảm giác kinh dị trước việc sao người? Có nhiều lí do giải thích. Nhưng chỉ khi ta chấp nhận giá trị của sự đặc thù kia, thì những lí do này mới sáng tỏ. để sao truyền sinh một sinh vật, phải cần rất nhiều tế bào trứng, vì chỉ có rất ít trong hàng ngàn trứng đ~ thay nh}n có thể kết thai và phát triển thành sinh vật khoẻ mạnh được. Tỉ số th{nh công sao sinh nơi thú vật – và cả nơi con người –

như thế rất nhỏ. Mà nếu có th{nh công, thì đời sống của con người cũng có thể bị rút ngắn. Nàng cừu Dolly sống được s|u năm, bằng nửa thời gian trung bình nơi lo{i cừu. Trước khi Dolly chết vì viêm phổi v{o th|ng hai năm 2003, th}n x|c của nó đ~ không còn l{nh mạnh, nó bị chứng sưng khớp và chất liệu di truyền đ~ bị hư hại nặng.

Lí do dễ bệnh hoạn và chết sớm của Dolly qu| rõ, nhưng đ}y không phải là lập luận vững chống lại việc sao người. Bởi vì, nếu mai đ}y chúng ta th{nh công loại được cái lỗi „kĩ thuật“ n{y thì sao? V{ lí do bảo rằng không nên sao sinh, vì cần quá nhiều tế bào trứng, cũng chỉ có tác dụng nơi những ai chủ

trương sự sống đ~ bắt đầu từ khi thụ tinh và sự sống này phải được triệt để bảo vệ ngay từ giây phút đó m{ thôi. Tới đ}y, ta nên tạm dừng việc lập luận, và sẽ bàn tiếp sau. Bởi vì, câu hỏi về giá trị của một tế bào trứng con người dẫn chúng ta trực tiếp tới câu hỏi thứ hai liên quan tới sao sinh, đó l{ vấn đề lợi hay hại của việc „sao chữa trị“.

Điều đầu tiên cần nói ở đ}y l{ phải đổi ngay cái khái niệm này. Ngay khái niệm „sao truyền sinh“ cũng đ~ không chỉnh. đ~ l{ sao hay sao sinh thì đương nhiên là có yếu tố truyền sinh rồi, vì thế khái niệm n{y mang tính c|ch „trùng lặp“. Kh|i niệm „sao chữa trị“ khởi đi từ một giấc mơ của i khoa: mơ một ng{y n{o đó, nhờ c|c thai phôi, người ta sẽ có thể cấy được những mô tế bào hoặc to{n cơ phận để

thay thế cho tế b{o hay cơ phận bị hư hại nơi c|c người bệnh. để làm chuyện này, các phôi sẽ bị phá hủy sau khi chúng đ~ trải qua một v{i giai đoạn tự phân. Những tế bào riêng rẽ lấy ra từ c|c phôi đó sẽ được nuôi tiếp tục để tạo th{nh c|c mô tương ứng. Người ta còn hi vọng rồi đ}y sẽ có được c|c „tế

bào gốc“, cấy chúng vào thẳng con bệnh, để chúng tiếp tục phát triển thành một cơ phận mới thay thế.

Đó l{ giấc mơ chữa bệnh bằng sao sinh. Nhưng dù mai đ}y tư tưởng này có thể thành tựu, điều thật ra không dễ tí nào, thì việc sao sinh n{y cũng chẳng phải „chữa trị“, m{ đúng l{ „truyền sinh“, giống như „sao truyền sinh“. Sự khác biệt không nằm nơi cách thức sao sinh, nhưng ở nơi mục đích theo đuổi: Tôi muốn sao sinh để tạo ra một con người mới tương tự hay sao sinh vì mục đích i khoa. Như

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

vậy, sao sinh chẳng bao giờ mang tính chữa trị cả. Vì thế, cần phải thay đổi ngay khái niệm „sao chữa trị“ th{nh Sao sinh cho mục đích nghiên cứu.

Một số nhà khoa học phấn chấn trước vô số khả năng - về mặt lí thuyết - của các tế bào gốc ẩn chứa nơi phôi. Tế bào gốc ở phôi được ví như tuyết mới, chúng có thể mang mọi thứ hình thù và màu sắc.

Các nhà di tử học gọi chúng l{ „to{n năng“ (totipotent), nghĩa l{ chúng có thể phát triển thành bất kì loại mô hay cơ phận n{o, nhưng đó chỉ là lí thuyết, vì cho tới nay chưa có th{nh công gì nhiều. Một lực cản lớn nữa là phản ứng của hệ miễn nhiễm, chống lại tế bào gốc mới được cấy vào. Các thí nghiệm nơi thú vật cho thấy tỉ lệ khước từ vô cùng lớn v{ cũng có khả năng g}y ra bệnh ung thư.

Như vậy, phải đ|nh gi| sao sinh như thế nào? Hãy bắt đầu với lập luận Nhân phẩm. Tại sao một con người mới do sao sinh tạo ra lại bị đ|nh mất „mục đích tự tại“? Trường hợp n{y tương đối dễ hiểu nơi sao truyền sinh. Rõ ràng (dù có sự nghi ngờ của Ernst Mach) con người có nhu cầu tự nhiên coi mình là một nh}n c|ch đặc thù, mỗi người có một c|i „Tôi“ riêng, kh|c hẳn với người khác. Chúng ta coi đặc thù là tính chất đương nhiên của con người, v{ văn ho| của ta cũng đặt nền trên tính đặc thù này. Ai gặp khó khăn trong việc nhận diện cái Tôi của mình, người đó có vấn đề lớn về mặt tâm thần.

Nhưng một người hình thành từ sao sinh có lẽ sẽ không cảm nhận được mình là một cá thể đặc thù, vì họ được hình thành từ một người khác. Thay vì là một đặc thù, họ bị coi là một bản sao. Trừ ra - và đ}y có lẽ l{ điều kiện tối thiểu nhất – người đó không bao giờ biết mình là một sản phẩm sao sinh và chẳng bao giờ biết đến người mẫu của mình.

Nhưng tại sao người ta lại muốn sao người để rồi đặt con người đó trước một hoàn cảnh tâm lí và xã hội d~ man như thế? Ở đ}y, sự tò mò của một nhà khoa học, muốn biết thân xác và nhân cách của một sản phẩm sao sinh ra sao, có xứng với cơ nguy gặp phải bất hạnh về thể xác và tâm lí của người được sao sinh không? Ho{n to{n không. Trường hợp này, rõ ràng có sự đ|nh mất mục đích tự tại. Vì thế không lạ gì đa số người d}n v{ đa số quốc gia chống lại việc sao người v{ đưa ra luật cấm. Hiện vẫn không có lí do thuận lợi quan trọng nào khác biện minh cho việc sao người.

Trường hợp sao sinh cho mục đích nghiên cứu thì lại khác. Các lí do chống lại sao người trên đ}y không thích hợp cho trường hợp này. Nói vắn gọn: Sao nghiên cứu không l{m thương tổn tinh thần của ai cả; ở đ}y chỉ có việc huỷ hoại - hay giết chết – c|c phôi trong giai đoạn ban đầu lúc chúng chưa có í thức.

Như ta đ~ thấy trong bài về phá thai, xét về mặt sinh lí, phôi rõ ràng là một sự sống con người. Nó là thành viên của giống Homo sapiens. Vì thế luật pháp ở đức cấm dùng phôi để thí nghiệm. Nhưng chính luật cũng không coi phôi như một con người. Huỷ hoại phôi một cách trái phép hoàn toàn khác với việc giết chết một mạng người được sinh ra. Hình phạt hủy phôi nhẹ hơn nhiều so với giết người.

Sự khác nhau giữa hai hành vi này lại càng rõ rệt, khi luật pháp ở đức cho phép một số nhà khoa học được dùng phôi để nghiên cứu. Ngược lại, luật pháp chẳng cho phép nhà nghiên cứu nào giết người cả. Như vậy, lập luận của các nhà lập pháp, coi phôi phải được tuyệt đối bảo vệ, xét ra không hoàn toàn thuyết phục. Mâu thuẫn n{y cũng như nơi trường hợp phá thai, một mặt luật pháp coi phôi là một con người về mặt sinh lí v{ đạo đức, mặt kh|c đồng thời lại cho phép giết phôi trong giai đoạn ban đầu.

Đó l{ chuyện nhân phẩm của phôi. Nếu cứ đi theo lập luận của b{i trước, thì giá trị và phẩm giá của một sự

sống không hệ tại nơi sự sống này thuộc vào chủng loại n{o, nhưng chúng tuỳ thuộc vào câu hỏi, sinh vật đó có í thức, có một c|i Tôi sơ đẳng và có sở thích hay không. Một tế bào trứng con người ở giai đoạn tự phân thành sáu hay tám tế bào nhỏ chắc chắn không có những yếu tố đó. Nhìn như thế, thì phôi chưa có nh}n phẩm. Việc nghiên cứu tế bào gốc của phôi chỉ làm sai lạc mục đích tự tại Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

của nó về mặt sinh học, chứ không về mặt đạo đức. Một khi không có phẩm giá, thì phôi chỉ là một tài sản hay h{ng ho|, v{ người ta có thể dùng nó để chổi chác với một tài sản hay hàng hoá khác. Dù giấc mơ dùng sao sinh để chữa những căn bệnh hiểm nghèo như bệnh đường, bệnh run (Parkinson) hay bệnh mất trí nhớ (Alzheimer) còn rất xa thực tế, ta vẫn có thể an tâm với sự tính toán theo lối duy lợi: có thể lấy hạnh phúc vô bờ của h{ng trăm ng{n hoặc hàng triệu người lành bệnh để đổi lấy việc giết chết những cái phôi vô cảm.

Lập luận này rất nặng kí. Muốn cự lại được nó, phải có những phản biện hay. Phản biện mạnh nhất chống lại việc sao sinh cho mục đích nghiên cứu, lạ thay, lại là một phản biện mang tính duy lợi, chứ

không mang tính cơ bản. Trong t|m năm qua, người ta rầm rộ phản đối việc sao sinh phục vụ i học.

Thành công chữa trị bằng sao sinh, trái lại, cho tới nay chẳng có bao nhiêu. Ở đ}y, í nghĩ dùng c|c tế

b{o đ~ bị cải biến để ghép thay thế cho các mô bệnh hoạn là một í nghĩ tốt. Nhưng c}u hỏi đặt ra: Liệu việc dùng tế bào gốc của phôi để chữa trị có phải l{ phương ph|p hay nhất trong lãnh vực này không?

Tế bào gốc không chỉ có nơi phôi. Mọi người chúng ta đều có tế bào gốc trong tuỷ, gan, óc, trong các hạch tụy tạng và da v.v. Các nhà khoa học gọi đ}y l{ tế bào gốc „trưởng thành“. C|c tế bào gốc trưởng th{nh cũng đa dạng v{ đa năng (pluripotent), nghĩa l{ có khả năng ph|t triển lên thành nhiều loại mô hoặc cơ phận. Trong suốt cuộc sống của chúng ta, chúng luôn tạo ra cho cơ thể chúng ta những tế bào chuyên biệt mới. Yếu tố đa năng n{y c|c nh{ nghiên cứu đ~ thấy được trong các phòng thí nghiệm.

Nhưng c|c tế bào gốc trưởng thành không có được đặc tính to{n năng như c|c tế bào gốc của phôi.

Một tế bào gốc của não có thể phát triển lên thành mọi loại mô thần kinh n~o, nhưng gần như chắc chắn không thể phát triển thành một tế b{o gan. Nhưng có thể có những luật trừ: các tế bào gốc của nước ối, của máu nhau và của c|c răng sữa có thể mang tính to{n năng. C|c nh{ khoa học đang tìm hiểu thêm về điểm này.

Khác với tế bào gốc của phôi, việc sử dụng tế bào gốc trưởng thành không gặp trở ngại về mặt đạo đức. Nếu khoa học thành công dùng kích thích sinh ho| để tạo được tế bào gốc từ não của tôi, thì khi dùng chúng để cấy lại thay thế cho những phần não bị hư, chúng sẽ dễ được hệ miễn nhiễm của tôi chấp nhận, không bị phản ứng loại trừ. Cho tới nay, cũng chưa thấy có sự gia tăng khả năng bị ung thư. Từ thập niên 1960’ i khoa vẫn dùng tế bào gốc của tuỷ để chữa chứng ung thư m|u v{ chứng sưng hạch bạch huyết. Ngo{i ra cũng có nhiều nghiên cứu i học liên quan tới việc chữa bệnh tim mạch bằng tế bào gốc trưởng th{nh. Cũng có những kết quả khả quan trong tiến trình hồi sinh những ca bị nhồi m|u cơ tim v{ trong việc trị chứng bại liệt cũng như bệnh Parkinson. Nơi chuột, tế bào gốc trưởng thành chữa lành chứng ung thư n~o.

Hiện nay, việc nghiên cứu tế bào gốc trưởng th{nh đang mang lại nhiều triển vọng. Nếu i khoa thành công trong việc chữa trị chứng Parkinson trong vòng hai chục năm tới, thì tế bào gốc trưởng thành sẽ

có được độ tin tưởng vượt xa tế bào gốc phôi. Nhưng trong thực tế, chúng ta cũng thường thấy có sự

cạnh tranh ráo riết giữa hai lãnh vực nghiên cứu để thu hút tài trợ công v{ tư. Hỗ trợ việc nghiên cứu tế bào gốc phôi cũng đồng thời có nghĩa l{ ít quan t}m đầu tư v{o l~nh vực tế bào gốc trưởng thành, một lãnh vực đang có nhiều triển vọng thực tế và việc sử dụng không tạo ra rắc rối về mặt xã hội. Tế

bào gốc trưởng thành có thể an tâm tạo lập. Trái lại, việc tạo lập tế bào gốc phôi phải cần đến tế bào trứng của phụ nữ, v{ thường phải trải qua những thử nghiệm thụ tinh nhân tạo. Nhưng lượng tế bào trứng có giới hạn. Sợ rằng nhu cầu cần trứng có thể dẫn tới nạn thương mại ho|, trong đó phụ nữ ở

c|c nước nghèo sẵn sàng bán trứng của mình để kiếm sống - v{ như vậy sẽ kéo theo vấn nạn đạo đức.

Nếu so sánh mức hứa hẹn thành công giữa tế bào gốc trưởng thành với tế bào gốc phôi v{ đưa Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

chúng lên bàn cân theo kiểu duy lợi, thì xem ra tế bào gốc trưởng thành nặng kí hơn. Nhưng như vậy không có nghĩa l{ vì đạo đức ta không được phép thí nghiệm với tế bào gốc phôi; sở dĩ như thế, là vì sự tính toán duy lợi luôn chỉ đặt nền trên những thành quả có thể có m{ thôi. Tuy nhiên điểm lợi trên đ}y đ~ tương đối hóa yêu s|ch, lí đương nhiên v{ í nghĩa x~ hội của việc nghiên cứu tế bào gốc phôi, một lãnh vực đ~ tạo ra quá nhiều chống đối trong những năm gần đ}y.

Kĩ thuật cải biến di tử, như vậy, không chỉ là một vấn đề đạo đức cơ bản, nó còn mang một chiều kích quan trọng về mặt xã hội - đạo đức. đ}y cũng l{ chiều kích chúng ta sẽ gặp trong bài tới, khi đề cập đến I sinh học (Biomedizin): vấn đề chẩn phôi trước khi cấy vào lòng mẹ.

(Präimplantationsdiagnostik).

• Trẻ ống nghiệm. I học truyền sinh sẽ đi về đ}u?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Gent

Trẻ ống nghiệm

I học truyền sinh sẽ đi về đâu?

Gent là một thành phố cảng đẹp ở Bỉ, nổi tiếng với chợ hoa và những con đường hẻm trong phố cổ.

Trong những năm 2002 v{ 2003 có thêm một lí do nữa để những đôi thanh niên trẻ tới thăm th{nh phố này. Ở Gent có phòng mạch của b|c sĩ chuyên về khoa truyền sinh Frank Comhaire, người sẵn s{ng giúp c|c đôi vợ chồng trẻ có được con gái hay trai theo í muốn, đối lại phải trả cho ông những món tiền thù lao khá bộn. Khoảng 400 cặp đ~ có được con theo í muốn.

Comhaire làm việc chung với một phòng thí nghiệm ở Fairfax thuộc bang Virginia, Hoakì. Tinh trùng của c|c người cha trong cuộc được Comhaire chuyển sang Hoa-kì để nhờ máy phân lọc ra theo phái tính. Việc phân lọc n{y không khó, vì dưới ánh sáng của tia Laser, các nhiễm sắc thể nam (Y) ít chiếu s|ng hơn c|c nhiễm sắc thể nữ (X). Sau khi các tinh trùng phân loại được chuyển lại về Bỉ, Comhaire cho chúng kết phôi trong ống nghiệm rồi cấy vào tử cung của người mẹ.

Phòng mạch của vị b|c sĩ người Bỉ này là thành phần của một chương trình thử nghiệm i khoa lớn dưới sự giám sát của cơ quan i tế FDA Hoa-kì. S|u mươi bệnh viện và bảy trung tâm truyền sinh quốc tế tham gia v{o chương trình chọn phái tính này. Và khách hàng của họ là những người Tây-ban-nha, Bỉ, Hoà- lan, Anh, Bắc-}u, Ph|p v{ đức.

điều kiện duy nhất cho những người tham gia l{ độ tuổi của người mẹ. Họ phải từ 18 tới 39 tuổi. Nếu c|c b{ n{y đ~ có một con rồi thì càng tốt, vì như thế hi vọng sẽ có sự quân bình gia đình cho họ. Các yếu tố còn lại sẽ tuỳ vào thị trường. Thử máu: 1200 âu kim, phí chuyên chở và phân loại tinh trùng: 2300 âu kim, 6300 âu kim cho việc thụ tinh trong ống nghiệm và cấy vào tử cung. Ai muốn chắc chắn có được con theo í muốn, phải trả thêm 6000 }u kim. Gi| th{nh cao như thế giúp Comhaire an tâm về

mặt đạo đức. Ông bảo, nó sẽ làm chùn tay những ai muốn thương mại hoá, và càng khó tham gia, hi vọng càng ít gặp trở ngại về mặt đạo đức. Pháp lí mới là mặt đ|ng sợ hơn. Nước Bỉ không cấm việc tự

do chọn ph|i tính con c|i. Nhưng chương trình kế hoạch ho| gia đình của Comhaire bị truyền thông phản ứng mạnh, khiến quốc hội nước n{y đ~ ra luật cấm.

C|c đồng nghiệp của ông ở Hoa -kì trái lại vẫn yên tâm, vì luật pháp hoa- kì xưa nay vẫn cho phép chọn ph|i tính con c|i. Phương ph|p MicroSort (phân loại tinh trùng) đ~ được cấp bằng sáng chế vào năm 1992. Thoạt tiên, phương ph|p n{y l{ nhằm để phục vụ sức khoẻ cho dân, chẳng hạn để giúp cho một số gia đình có thể chọn con gái, hầu tr|nh được những chứng di truyền về máu trên phái nam. Năm 1995, đứa bé đầu tiên theo phương ph|p n{y ch{o đời. Và kể từ 1998, công ti liên hệ mở

rộng dịch vụ của họ ra cho cả những cặp vợ chồng khoẻ mạnh.

Ở Anh quốc năm 2003, trường hợp của một gia đình người Scotland làm thiên hạ xôn xao. Gia đình n{y đ~ có ba con trai, đứa con gái duy nhất của họ qua đời vì một tai nạn. để tạo lại „chiều kích nữ

giới“ trong gia đình, họ xin phép được thụ tinh một cháu gái qua ống nghiệm. đơn bị từ chối, vì thiếu lí do i khoa. Các báo lá cải làm ầm lên, và khác với bên Bỉ, c|c b|o Anh đứng về phe của gia đình trên.

Th|ng ba năm 2005, Uỷ Ban Khoa Học V{ Kĩ Thuật của quốc hội yêu cầu sửa luật, theo đó, có thể

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

chấp nhận việc thụ tinh chọn ph|i tính cho con nơi một số trường hợp đặc biệt. Qua Bạch thư th|ng mười hai năm 2006, chính quyền Anh vẫn tiếp tục cấm, nhưng đ~ mở ra khả năng có thể chấp nhận trong tương lai.

Tiến bộ kĩ thuật c{ng tăng, c{ng có nhiều gia đình liều lĩnh tới với chương trình. V{ một khi đ~ có thể

chọn phái tính, thì họ cũng có thể chọn màu mắt hoặc cỡ lớn thân hình cho con. Viễn tượng đó l{m cho không ít người hiểu biết về i học truyền sinh vô cùng âu lo. Họ sợ như thế sẽ biến trẻ em thành một thứ sản phẩm chế tạo theo đơn đặt h{ng. „Ưu sinh di truyền thương mại“, „Trẻ em hàng mẫu“, c|c nh{ phê bình đ~ la to|ng lên như thế. Cũng như ng{nh giải phẩu thẩm mĩ, i học truyền sinh cũng có thể mau chóng trở thành một một thị trường mang theo những quy chuẩn hoàn toàn mới vào thế

giới. Những gia đình n{o không kịp thời kiểm tra sức khoẻ v{ mĩ thuật cho con, có thể bị xã hội nhìn như l{ những thành phần hoặc l{ không đủ khả năng, hoặc l{ đ~ chểnh mảng để cho một đứa con xấu xí và thiếu cơ hội sinh ra trong một thế giới to{n mĩ. điều này hiện còn là một viễn tượng, nhưng xem ra chẳng còn xa lắm.

Vì thế, chúng ta thử tìm hiểu các khả năng cũng như c|c cơ nguy của khoa chẩn khám phôi trước khi cấy vào tử cung (PID, Präimplentationsdiagnostik) từng bước một về mặt đạo đức. Tôi được tạo ra ở

đ}u: trên giường, ngo{i đồng, trong xe hay trong ống nghiệm? đó l{ một trong những câu hỏi quan trọng của con người. Quan trọng, không phải vì rồi đ}y tôi nhất thiết sẽ phải đối diện với vấn nạn đó, hay vấn nạn này sẽ là một gánh nặng cho t}m trí tôi. Nhưng đó l{ một câu hỏi nhức óc đối với các luật gia, c|c b|c sĩ v{ những nh{ đạo đức học: Chúng ta nghĩ gì về việc thụ tinh ống nghiệm? Chúng ta được phép biết gì về cái phôi vừa được tạo ra? V{ chúng ta được phép lựa chọn những gì?

Ngày nay, việc thụ tinh ống nghiệm đ~ trở thành chuyện bình thường. B|c sĩ phụ khoa dùng kích thích tố tạo chín mùi trứng trong dạ người nữ rồi lấy ra một lúc từ 5-12 trứng, cho chúng kết hợp với tinh trùng đ~ được kiểm so|t trước. Vì mức độ thành công chỉ vào khoảng 70%, nên người ta phải cho thụ tinh một lúc nhiều trứng để dự phòng.

Một phương ph|p mới hơn, đó l{ dùng m|y vi động bắn một tinh trùng (được tuyển chọn) vào trứng.

Vào ngày thứ hai, khi trứng đ~ tự ph}n th{nh hai, người ta cấy hai phôi này vào tử cung người mẹ.

Một cách thế khác thông dụng hơn: chỉ cấy phôi vào tử cung sau khi trứng đ~ thụ tinh được năm ngày. Số trứng thụ tinh dư thừa sẽ bị huỷ đi hoặc, như một số quốc gia cho phép, giữ đông lạnh trong môi trường nitơ lỏng. Hai tuần sau khi cấy, b|c sĩ kh|m nghiệm xem kết quả. Mức độ thụ thai vào khoảng 40%.

đó l{ nói về phương ph|p. Ở đức, khoảng một trên t|m mươi đứa trẻ sinh ra đều do thụ

tinh ống nghiệm. Thoạt tiên, người ta dùng phương ph|p n{y cho hai nhóm người. Giúp những gia đình có nguy cơ lớn về bệnh di truyền kịp thời thử và loại những phôi bất thường, hầu có được những đứa con lành mạnh. Và giúp cho những đôi vợ chồng không thể có thai được theo lối bình thường. Với nhóm sau n{y, đôi khi phải cần tới tinh trùng của một người đ{n ông kh|c hoặc trứng của một người đ{n b{ kh|c, chứ không phải của hai vợ chồng trong cuộc. V{ có khi cũng cần thêm một người đ{n b{ kh|c mang thai giúp, vì chính người phụ nữ muốn có con không thể mang thai được. Luật đức cấm phụ nữ tặng trứng và cấm việc mang thai giúp, nhưng cho phép đ{n ông tặng tinh trùng.

Luật đức cũng cấm việc chẩn khám chọn phôi (PID). Ở c|c nước kh|c, người ta cho phép lấy ra một tế

bào từ phôi sau hai ngày thụ tinh ống nghiệm để khám xem có bị dị chứng di truyền nào không. Sau đó b|c sĩ v{ cha mẹ sẽ quyết định, có muốn cấy phôi vào tử cung bà mẹ hay không. Ở đức, không được chẩn khám bịnh di truyền của phôi trước khi cấy vào lòng mẹ, mà chỉ được khám sau khi đ~

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

cấy, trong trường hợp có nguy hiểm cho mẹ con. Và nếu phát hiện ra mầm bệnh tương lai v{ người mẹ tin rằng, bà không thể vượt qua nổi thứ thách, thì b{ được phép phá thai cho tới lúc gần ngày sinh. Trường hợp bào thai vẫn sống sót, thì người mẹ phải chấp nhận đứa con với tất cả những thương tật do việc phá thai gây ra.

Những người biện hộ cho PID coi cấm đo|n trên đ}y l{ điều vô lí. Họ bảo, việc cho phép chẩn khám phôi trong ống nghiệm sẽ tr|nh được những nguy hiểm phá thai về sau. Vì thế, không lạ gì c|c nước trong Liên Hiệp ]u Ch}u đ~ có những chính sách rất khác nhau về PID. Ở Anh quốc chẳng hạn, các gia đình gi{u có thể cho chẩn khám con dễ dàng lúc còn trong ống nghiệm. Nhưng sự dễ d~i n{y cũng đ~

dẫn tới những ước muốn như kiểu gia đình ở Scotland, đ~ có ba con trai giờ đ}y muốn thêm một cháu gái. Mà việc tuyển chọn phôi vì lí do phái tính có phải là chuyện xấu không? Trong trường hợp này, gia đình ở Scotland có thể sẽ hạnh phúc và chẳng người nào trong cuộc bị phạt cả. Những phôi dư trước sau gì cũng bị huỷ hoặc bị cho đông lạnh. Như vậy, việc cố í chọn ra một phôi bào nữ, thay vì để cho ngẫu nhiên mang tới một phôi nam, có chi là xấu?

Ngay đa số c|c nh{ phê bình cũng đều xác nhận, chuyện chọn phôi theo phái tính chẳng có gì tr|i đạo đức. Chỉ trừ những ai chống PID vì lí do tôn giáo, vốn cho rằng, đ}y l{ một hành vi do í muốn của đôi vợ chồng, chứ không phải được định đoạt do bàn tay của Thiên Chúa. Sở dĩ người ta chống PID, là vì những hậu quả đạo đức và xã hội của nó. Nếu việc tự do chọn phôi trở thành chuyện bình thường, nó có thể tạo ra cơ nguy vỡ đê rất nguy hiểm. Thế nên, các nhà phê bình khó tính phản đối PID triệt để.

Họ coi đó l{ sự chọn lựa giữa „c|i đ|ng sống“ v{ „c|i không đ|ng sống“, v{ đó l{ chuyện hoàn toàn vô đạo đức. Họ bảo, không một ai được quyền chọn lựa giữa đứa con khỏe mạnh v{ đứa con tật nguyền.

Những nhà phê bình ít khe khắt hơn thì coi việc chọn phôi vì lí do i khoa chẳng có vấn đề gì. đối với họ, sự lựa chọn sẽ trở th{nh vô đạo đức, chỉ khi nó không đặt nền trên tiêu chuẩn i khoa, như việc chọn phái tính, chiều cao hay thẩm mĩ th}n x|c.

Ta h~y xét quan điểm đầu tiên. Có gì xấu nơi việc phân biệt giữa một sự sống „đ|ng sống“ v{ một sự

sống „không đ|ng sống“? Sự phân biệt này khiến ta liên tưởng tới chính sách man rợ của Quốc Xã đức, chúng coi những người tật nguyền thể xác và tâm thần là không đáng sống v{ đem giết họ. Nguy hiểm, là khi một nh{ nước trở thành quan toà quyết định giá trị sự sống của con người v{ nh{ nước đó giết chết những người còn muốn sống. Cả hai trường hợp này nhất thiết phải bị kết án về mặt đạo đức. đó l{ c|i bất công chống lại con người nặng nề nhất.

Hai vi phạm đạo đức trên đ}y có đúng cho PID không? Thưa không, l{ vì phôi mới phân thành bốn hay thành tám tế b{o chưa phải l{ người. Và ở đ}y, không có sự lạm dụng của nh{ nước, mà chỉ là sự

chọn lựa của các cặp cha mẹ tương lai. V{ nếu bỏ ra ngo{i lí do tôn gi|o, thì đ}u l{ lí do để cho rằng, cha mẹ không có quyền có một đứa con lành mạnh, không tật bệnh? Lại nữa, khi quyền này có thể

hành xử mà không làm hại ai hay giết hại ai? Việc tuyển chọn phôi khoẻ mạnh đi ngược lại quan niệm xưa nay chúng ta vẫn có về sự may rủi i khoa trong thai nghén. Nhưng xã hội con người đ~ có nhiều nỗ lực để giảm thiểu cái may rủi đó. Chúng ta đ~ tiết giảm được tỉ lệ tử vong nơi trẻ em v{ đ~ cải tiến khoa hộ sản. Thế thì tại sao ta lại cứ giữ vững quan điểm vốn có đối với PID? Phải chăng tiến bộ i khoa này mang lại nhiều hại hơn lợi, nhiều đau khổ hơn hạnh phúc cho con người?

Chúng ta bước sang quan điểm thứ hai. đ}u l{ lí do chống lại sự tuyển lựa phôi ngoài tiêu chuẩn i khoa? Những người phê bình sợ rằng, nếu cho phép, thì rồi ai ai cũng đòi cho mình được phép làm, nhất là những người có dư tiền của. Những gì trước đ}y được tạo thành do ngẫu nhiên, rồi đ}y sẽ tuỳ

thuộc vào sở thích độc đo|n của cha mẹ. Trong các quốc gia đang ph|t triển có thể rồi chỉ sinh toàn là con trai, như hậu quả đang thấy do chính sách một con đi liền với thói giết trẻ g|i sơ sinh hiện hành ở

Trung Quốc. Trong khi đó, tại c|c nước giàu Tây Âu, nhởn nhơ khắp nơi c|c trẻ em lành Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

mạnh, tóc hung mắt xanh, cao ráo lực lưỡng. Và nếu tình trạng xấu nhất xẩy ra, thì chỉ có con cái của lớp thượng lưu gi{u có l{ tóc c{ng ng{y c{ng hoe v{ng hơn, th}n thể tráng kiện hơn, trong khi con c|i của giới nghèo vẫn mãi là thứ „đ|ng ghét“. Hoặc tình trạng trở nên ngược lại: Các trẻ em giới hạ lưu được lựa chọn theo thị hiếu đa số, nhưng chính vì thế trở thành thành phần ngoài lề xã hội, vì thị

hiếu thay đổi. Là vì cái gì càng có quá nhiều, nó càng bị giảm giá trị. Chỉ những ai khôn ngoan mới nhận ra kịp thời và tránh không tham gia vào mốt thời trang này. Vì thế, phải ngăn cấm PID.

Viễn tượng đó l{m cho nhiều người ớn lạnh, dù rằng tất cả h~y còn đang trong vòng khoa học giả

tưởng. Nhưng, một khi đ~ có được những khả thể đó v{ chúng được phép l{m cũng như được áp dụng, thì cảm giác ớn lạnh có thể sẽ dần nguôi đi. Biết đ}u, sau một thế hệ trẻ con được tác tạo theo lối tuyển chọn này, một ng{y n{o đó phương ph|p n{y sẽ được người ta cảm thấy bình thường và trở

th{nh đương nhiên?

Trước đ}y mười năm, việc giải phẩu thẩm mĩ được coi là chuyện thương mại xấu xa. Ngày nay nó trở

th{nh đương nhiên – ít ra trong một vài lãnh vực v{ nơi một một vài giai tầng xã hội n{o đó. Có bao nhiêu trẻ em rồi sẽ kiện cha mẹ chúng, vì chúng đ~ không được cha mẹ kịp thời „tối ưu ho|“? L{ vì tiếp sau PID sẽ tới PIR (Prä- Implantations-Reparatur: Tu bổ trước khi cấy vào dạ con) và PIO (Prä-Implantations-Optimierung: Tối ưu ho| trước khi cấy vào dạ con). Trong một tương lai không xa, c|c tế b{o phôi hư hại có thể sẽ được thay thế bằng những di tử lành mạnh. Phương ph|p n{y có thể đơn giản hơn, nhiều triển vọng hơn v{ nhất là rẻ hơn so với việc chữa trị những người bị bệnh hoặc thương tật. Với PIO, những di tử tốt có liên hệ với những đặc tính n{o đó sẽ được ghép vào. Cho tới hôm nay, hiếm có một di tử nào trực tiếp tạo ra một đặc điểm cơ thể hoặc nh}n c|ch n{o, nhưng hiếm không có nghĩa l{ không có. Màu mắt của ta được tạo nên bởi một di tử duy nhất. Nếu thay đổi di tử, mắt ta có thể sẽ chuyển thành nâu thay vì xanh, hoặc ngược lại. PIO đưa ta đến ngay cả ước mơ

cải tiến giống người, biến chúng trở nên lo{i đạo đức và yêu chuộng ho{ bình hơn; nếu đạo đức là con đẻ của một di tử n{o đó, chỉ cần tìm ra và thay di tử n{y đi l{ mọi chuyện trở thành tối ưu.

Giấc mơ của con người rất lớn. Ba mươi năm sau ng{y bé ống nghiệm đầu tiên Louise Joy Brown ra đời, I học truyền sinh đ~ biến th{nh như một „thế giới phép lạ“. Như vậy, ta có thể chấp nhận sự phân biệt giữa việc tuyển chọn hoặc tối ưu ho| theo yếu tố i khoa và ngoài i khoa. Việc tuyển lựa theo yếu tố i khoa hoặc tu bổ các di tử hư hại không làm hại ai, mà chỉ mang lại lợi ích cho cả cha mẹ lẫn con cái. Trái lại, nơi việc tuyển lựa hay tu bổ theo yếu tố thẩm mĩ, cha mẹ đẩy con vào một nguy cơ không thể lường trước được. Là vì ở đ}y, yếu tố quyết định là thị hiếu của cha mẹ, chứ không phải í muốn của con. Quyết định về sức khoẻ thì không có vấn đề, nhưng quyết định về thẩm mĩ thì nguy hiểm. Cái hôm nay được coi l{ đẹp, hai mươi năm tới có thể bị chê là loè loẹt hay nhạt nhẽo. Mà dù thị hiếu của tôi vẫn không đổi, thì chưa chắc con tôi cùng có một thị hiếu như tôi. Như vậy, việc cho phép tuyển chọn phôi vì lí do thẩm mĩ không mang lại ưu điểm nào cho xã hội. Trái lại, đúng hơn x~ hội phải làm sao bảo vệ trẻ em thoát khỏi thị hiếu chuyên quyền của cha mẹ.

Ta có thể đồng í như vậy. Nhưng ta cũng có thể hỏi, các nhà lập pháp có bổn phận phải can thiệp tới mức nào trong lãnh vực này? Bắt đầu từ thời điểm n{o nh{ nước có nhiệm vụ phải bảo vệ con người trước hành vi của chính họ? Và việc bảo vệ trẻ con khỏi những giá trị độc đo|n của cha mẹ là một chuyện. C|ch đ}y năm năm, b{ Margot von Renesse, lúc đó l{ chủ tịch uỷ ban điều tra „Luật Pháp Và đạo đức Của Nền I Học Tân Tiến“ của Quốc hội đức, đ~ tuyên bố như sau: „ Chẳng có người thứ ba nào, kể cả hai cha mẹ tương lai, có quyền quyết định về giá trị sự sống của một con người“. Nhưng thực tế

cho thấy c}u nói n{y, cũng như nhiều lời hay í đẹp khác, chẳng đúng bao nhiêu.

Trong bài về phá thai, ta thấy điều ngược lại - ở đ}y, chính người mẹ quyết định trên quyền sống và như vậy trên giá trị sự sống của thai nhi. điều tuyên bố của bà von Renesse chẳng phải là một Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nguyên tắc căn bản ở đức và cả cho c|c nước Âu châu. Và có lẽ nguyên tắc này rồi đ}y cũng chẳng được quốc gia n{o lưu í v{ chấp nhận.

Nhưng trong khi đó, i học truyền sinh đ~ tạo ra nhiều phép lạ đ|ng ngờ mới tại nhiều nơi trên thế

giới. Qua đó, nó đưa ta tới một lối tiếp cận hoàn toàn mới đối với thời gian. Tháng bảy năm 2005, một bà mẹ 45 tuổi ở California sinh hạ một đứa con, mà phôi của nó đ~ được đông lạnh cất giữ từ 13 năm trước. Như vậy, hai đứa con song sinh 12 tuổi của b{ có thêm ba đứa em tam sinh, cả ba em n{y đều được thụ tinh cùng một phương ph|p như nhau. đối với b|c sĩ truyền sinh người Hoa -kì Steve Katz thì đ}y mới là khởi đầu. Ông cho hay, tương lai có thể sẽ có những đứa con được sinh ra sau năm mươi hay một trăm năm đông lạnh, sau khi bố mẹ chúng đ~ chết.

Một vấn đề khác là việc nuôi cấy c|c cơ phận thay thế. Tháng bảy năm 2004, c}u chuyện bé Joshua Fletcher ở Anh g}y rúng động công luận. Joshua bị một chứng bệnh lạ về máu, thân thể của em không tạo ra đủ hồng huyết cầu, vì thế em khó có hi vọng sống lâu. Muốn cứu Joshua, phải có tế bào gốc của một thân nhân rất gần gũi với em. Vì cha mẹ v{ người anh của em không có di tử trùng hợp, nên người ta nghĩ tới việc tạo ra những đứa em cùng di tử với Joshua qua lối thụ tinh ống nghiệm, để rồi trích tế bào gốc của c|c em n{y để cứu Joshua. Chính phủ Anh cho phép như một trường hợp đặc biệt. Ở đức, với luật lệ hiện hành, chuyện như thế chắc chắn sẽ chẳng được chấp thuận. Kết quả

chuyện Joshua như thế nào, chẳng ai biết, vì chẳng được tiết lộ gì thêm sau đó.

Một khả thể mới nữa của i học truyền sinh l{ đẩy lùi độ tuổi mang thai nơi c|c phụ nữ. Chuyện ồn ào xẩy ra từ cuối thập niên 90’ qua vụ gọi là chuyển huyết tương tế bào trứng. để tế bào trứng của một phụ nữ đ~ lớn tuổi dễ dàng thụ tinh nhân tạo, nó cần phải được l{m tươi bởi huyết tương tế bào trứng của một phụ nữ trẻ kh|c. Cha đẻ của phương ph|p n{y l{ b|c sĩ truyền sinh James Grifo, người Mĩ ở NewYork. Ông l{ người đầu tiên cho chuyển huyết tương của một người trẻ vào tế bào trứng của một người lớn tuổi, và nhờ đó tạo được các phôi bào nhân tạo. Phương ph|p của ông thành công, và những đứa con đầu tiên của Grifo hiện đang sống tại Trung Quốc. để tránh việc chờ đợi xin phép, Grifo nhảy sang thử nghiệm tại Trung Quốc, nơi ho{n to{n tự do trong lãnh vực này.

Sau đó chẳng bao l}u, người ta không cần phải sang Trung Quốc nữa. Một nhóm nghiên cứu quanh ông Jacques Cohen thuộc Viện I Học Truyền Sinh ở Lexington thuộc bang New Jersey cho hay, vào năm 2001 có 15 bé được sinh ra nhờ kĩ thuật chuyền huyết tương của họ. Có một điều không thấy Grifo nói ra, đó l{ huyết tương của người hiến tặng chẳng phải là một nguyên liệu trung tính. Nhưng nó chứa đựng nhiều thành phần tế bào của người tặng, trong đó có cả các Mitochondrien có chứa tế

bào di truyền. Khi trộn Mitochondrien của người tặng với trứng của người mẹ, phôi được hình thành từ đó sẽ mang đặc tính của ba người: Người cha và mẹ trong di tử của nhân tế bào – cũng như của người mẹ v{ người tặng huyết tương trong c|c di tử Mitochondrien. đứa bé do đó l{ một hỗn hợp di tử không phải của hai, mà là của ba người.

Th|ng mười một năm 2005 Douglas Wallace thuộc đại học California ở Irvine nhận ra một nguy cơ

lớn nơi phương ph|p chuyển huyết tương tế bào trứng. Nhiều con chuột được tác sinh bằng lối này không có khả năng sinh đẻ. Như vậy, nhiều đứa con của Grifo và Cohen có thể cũng ở trong tình trạng hiếm muộn. Các nghiên cứu cho thấy, những cuộc thí nghiệm áp dụng cho người của các nhà khoa học truyền sinh ở Hoa- kì đ~ không kinh qua chuỗi thử nghiệm với loài vật trước, như luật pháp vẫn quy định. điều đó cũng cho thấy sự bất lực của ngành lập pháp trong nhiều quốc gia trước các màn ảo thuật của i học truyền sinh. Một vài quốc gia đ~ có được những biện pháp may mắn, nhờ dựa vào những phỏng đo|n tình cờ.

Một khi đ~ nới rộng việc cho phép thí nghiệm phôi v{ PID, thì khó m{ ngăn chặn được các lỗ hổng Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

hoặc cấm được những kĩ thuật luôn luôn mới dựa trên những gì đ~ cho phép, nhưng kết quả của các kĩ thuật này phần nhiều lại đ|ng luận phạt. Và khi một phương ph|p xem ra không có vấn đề mà lại đưa tới những kết quả có vấn đề, thì hệ quả pháp lí của chúng sẽ không lường. Chưa ai biết được mức độ rối loạn đạo đức và phí tổn toà án do chúng gây ra: Rồi đ}y một số người do Cohen và Grifo tạo ra sẽ kiện lại hai vị này, vì họ bị chứng hiếm muộn? Họ sẽ đòi hưởng gia tài hoặc sự chăm sóc của người mẹ vô tội thứ hai, kẻ đ~ hiến tặng huyết tương để l{m tươi tế bào trứng của mẹ ruột mình? Hay chính bà mẹ thứ hai này lại đòi quyền nhìn mặt v{ chăm sóc đứa con mà bà không biết?...

Như đ~ nói, nh{ nước không có nhiệm vụ cấm các bậc cha mẹ tương lai có những thị hiếu, quan điểm và viễn tưởng của họ. Một cấm đo|n như thế sẽ đưa đến độc t{i. Nhưng mặt kh|c, nh{ nước có bổn phận phải làm sao loại trừ được những thiệt hại có thể lường được. Giữa tự do của cha mẹ và sự

ngăn chận những thiệt hại cho con là một cây cầu đạo đức và pháp lí bấp bênh, và các khả năng mới của i học truyền sinh luôn diễn ra trên đó. Nếu hôm nay hay mai đ}y được phép tuyển chọn con, thì hậu quả dây chuyền của nó sẽ không biết đường n{o m{ lường. Là vì một xã hội bị phân cắt như thế

sẽ mất đi c|i đặc tính cho tới nay vẫn mang tính bắt buộc và không thể tránh: Chấp nhận hoàn cảnh sống của mình!

Giải phẩu thẩm mĩ hứa hẹn vẻ đẹp cho khuôn mặt và thân thể. I học truyền sinh hứa hẹn loại trừ kịp thời những khiếm khuyết ngay từ đầu. Sức khoẻ và thẩm mĩ, như vậy, sẽ tạo ra một đòi hỏi kép: đòi hỏi của cha mẹ đối với con cái và của con c|i đối với cha mẹ. Một xã hội như thế không những làm mất đi sự cảm thông và chấp nhận những khiếm khuyết và những khác biệt thiểu số, nó còn đẩy cha mẹ và con cái vào một hoàn cảnh khó xử. Con cái sẽ chấp nhận những „cải tiến“ do cha mẹ tạo cho mình? V{ chúng ngược lại cũng sẽ chấp nhận việc khước từ cải tiến của cha mẹ, để vì thế nó trở

thành một hạng người bị xã hội đẩy ra lề?

Mỗi khả thể mới đặt ra cho lập pháp một yêu sách hầu như không thể đ|p ứng nổi: phải cân nhắc giữa cái lợi và cái hại có thể xẩy ra. Giả sử Joshua Fletcher có được một người em, v{ người em đó đ~

cứu mạng mình, trong lúc chính người em chẳng bị nguy hại gì. Nếu mai đ}y người em này biết được lí do tạo sao nó có mặt trên đời, thì sao? Cả chúng ta nữa, chúng ta cũng được sinh ra không phải chỉ

do tình yêu vô vị lợi mà thôi. Và ai sẽ nói cho em kia biết, l{ em đ~ được tạo ra chỉ vì để cứu sống anh, chứ không phải vì cha mẹ muốn có thêm một đứa con nữa?

Một khả thể không không dựa trên cái lợi cũng có thể sai về mặt đạo đức.

Mặt khác, một xã hội cho phép ưu sinh (Eugenik), cho phép tự do chọn lựa đặc điểm cơ thể sẽ đặt con người trước một bất an rất lớn. Cho dù, tuỳ từng trường hợp, ta không thể dùng lí do đạo đức để cấm được việc ưu sinh thương mại, nó chắc chắn vẫn tạo ra những nguy cơ về mặt công ích. L{ vì đ}u l{

hình ảnh chúng ta muốn có về con cái chúng ta? Phải chăng chúng ta muốn biến quyền chăm sóc của chúng ta đối với một sinh vật độc lập thành quyền sở hữu của chúng ta đối với một đối tượng do ta tạo ra? Nếu như thế thì ta phải hiểu ra sao về sự sống? Cũng chẳng nhất thiết có hại gì, nếu ta biết bằng, không phải tất cả mọi thứ của sự sống đều có thể tu bổ được. Tuy nhiên, nếu so khả năng tu bổ

của kĩ thuật di tử và của i học truyền sinh với ông khổng lồ đang ngủ: khoa nghiên cứu não, thì i học truyền sinh chỉ là một chú lùn.

• Cây cầu bắc vào thế giới tinh thần. đ}u l{ biên giới của việc nghiên cứu não?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Cleverland

Cây cầu bắc vào thế giới tinh thần đâu là biên giới của khoa nghiên cứu não?

„ Con khỉ đã có thể thấy được. đôi mắt nó dõi theo tôi suốt căn phòng. Nó biết ăn, và khi ta đưa ngón tay vào miệng nó, nó có thể sẽ cắn“. Robert White thích nói về những thí nghiệm khỉ của ông. Những cuộc

thí nghiệm đó, c|ch đ}y ba chục năm, đ~ khiến nhà nghiên cứu não hiện 82 tuổi ở Cleverland thuộc bang Ohio một sớm một chiều nổi tiếng. đặc điểm của câu chuyện khỉ biết cắn n{y: đầu của nó vẫn gắn liền với một th}n x|c, nhưng th}n x|c n{y không phải là thân xác của chính nó!

White không nhớ rõ nữa, có bao nhiêu con vật ở đại học Case Western Reserve, Cleverland, từ ngày đó đ~ bị ông cắt lìa đầu. Có thể đến v{i trăm con. Mọi chuyện khởi đầu từ thập niên 1970’. Trong căn nhà ngang của Trường I Khoa, một toà kiến trúc mênh mông theo hình b|nh cưới với những chân cột cổ điển, White âm thầm tiến hành công việc của mình. Ông cẩn thận mở hết xương đầu và nối sọ của con khỉ này vào hệ tuần hoàn của một con khỉ kh|c đang sống. Cuộc thí nghiệm thành công, nhà giải phẩu thần kinh chuyển sang việc ráp nối đầu. Thoạt tiên ông cắt lìa da, các bắp thịt và gân, rồi tới cuống họng , xương sống và tuỷ. Chỉ để lại sáu mạch chuyền máu lên óc. Chỉ trong vòng vài phút, ông nối đầu khỉ này với hệ tuần hoàn của một con khỉ kh|c đ~ được chuẩn bị sẵn. Chiếc đầu này sống được nhiều ngày. Rồi mặt nó sưng tấy lên, lưỡi dày lên cách kì lạ, v{ đôi mí mắt sưng húp khép lại luôn. Hệ miễn nhiễm đ~ chống lại cơ thể lạ và hết hoạt động. Nhưng một kiến thức kh|c đ~ l{m phấn chấn nhà thí nghiệm gan lì này: Xem ra bộ óc được cơ thể mới chấp nhận, không bị đẩy ra.

Ông gi|o sư khoa giải phẩu não trẻ nhất nước Mĩ lúc đó đ~ được sự hỗ trợ từ rất cao cho những thí nghiệm tai tiếng của ông. Là một tín hữu công giáo thuần thành với mười đứa con và là thành viên của Viện Giáo Chủ Khoa Học ở Vatican, ông thuộc vào thành phần khoa học gia ưu tú của thế giới và đ~ nhiều lần tiếp chuyện với giáo chủ Gioan Phaolô II. Nhưng hình như người kế vị của ngài, giáo chủ

Biển -đức 16, không hài lòng lắm trước những thí nghiệm như thế. Nhiều lần trong những năm vừa qua, nhân vật „Frankenstein từ Ohio“ đ~ nói lên giấc mơ lớn của ông: mong muốn được ghép thay đầu hay n~o cho con người.

Giáo lí công giáo về linh hồn không trở ngại gì cho nghiên cứu của ông. White cho hay, khỉ „ chẳng liên hệ gì tới người cả, nhất là khi nói tới óc hay tinh thần của chúng“. Nhưng khi ông gi|o có c|i đầu tròn

mập phúng phính tuyên bố, ông muốn giúp những người như nghệ sĩ bán thân bất toại Christopher Reeve (nay đ~ chết) hay nhà vật lí liệt cột sống Stephen Hawking có được một thân thể mới, cả thế

giới đ~ la to|ng lên. „ Có gì khác giữa việc tôi thay gan, ghép cánh tay mới hay ghép thân thể mới cho một người? “ ông đ~ hỏi tôi như thế c|ch đ}y năm năm.

„ Chẳng ai nghĩ tới việc đi tìm linh hồn ở gan hay ở cánh tay. Linh hồn chỉ ở trong óc“.

Hình như gi|o chủ Gioan Phaolô II không nghĩ như thế. V{ ng{i cũng không cần phải chi tiền cho dự

án của White. Lúc đó, ông gi|o cho tôi hay, ông chỉ còn thiếu bốn hay năm triệu đôla nữa là có thể bay sang Kiew của Ukraine để nối chiếc đầu người đầu tiên. Dĩ nhiên „ca giải phẩu lớn nhất trong lịch sử

lo{i người“ n{y sẽ không tr|nh được những khiếm khuyết thẩm mĩ. Bệnh nhân sẽ không cử động chân tay được, không nói, không nuốt v{ không tiêu ho| được. Rồi White vừa cười nói: Dĩ nhiên anh ta cũng không ph{n n{n gì được. Anh ta phải đợi khoảng hai mươi năm nữa, khi tuỷ sống đ~ nối được với nhau, thì mọi khiếm khuyết trên sẽ được giải quyết tất cả đồng một lúc. Tôi hỏi ông, thế ông có sẵn sàng hiến cơ thể mình cho người ta ghép không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Ông lại cười: „Dĩ nhiên – nhưng tôi thích cho c|i đầu của tôi hơn, vì đầu có giá trị hơn“.

Robert White đ~ nhiều lần sang Ukraine, nhưng „cuộc giải phẩu lớn nhất trong lịch sử lo{i người“ tới nay vẫn chưa xẩy ra. Các triết gia, b|c sĩ v{ luật gia ngày nay không buộc phải trả lời câu hỏi, ông White đ~ ghép đầu hay ghép thân. Họ cũng chẳng phải bận tâm với chuyện, ai là kẻ trung gian giữa gia đình người hiến cơ thể và bệnh nhân sẽ được ghép cơ thể. Song vì dự án của White đ~ không thành sự, nên chẳng có ai phải lo lắng gì nhiều. Những thí nghiệm của ông chỉ được xem là ngọn của một tảng băng sơn. L{ vì nghiên cứu não không chỉ l{ th|ch đố khoa học lớn nhất của thế kỉ 21 - mà nó còn l{ th|ch đố lớn nhất về mặt đạo đức. Thành công của chúng sẽ l{m thay đổi khoa Sinh học thần kinh v{ l{m thay đổi cái nhìn truyền thống của chúng ta về con người, v{ đồng thời nó tạo ra những khả thể và những nguy cơ ho{n to{n mới.

Trong số các khả thể mới đó, chắc chắn có nhiều cái mang lại cơ may. Chỉnh hình thần kinh (Neuroprothetik) là một ngành nghiên cứu tương đối trẻ, nó là một kết hợp giữa nghiên cứu não và khoa học kĩ sư. Những thành quả đ~ đạt của nó cho phép ta mơ tới những khả thể xa hơn. Chỉnh hình thần kinh giúp kích thích c|c cơ phận con người như tim, b{ng quang, tai v{ tạo ra những hiệu quả

quan trọng. Một thí dụ rất cụ thể là việc thay Cochlea cho người bị chứng nặng tai đến gần như điếc.

Cochlea là khái niệm khoa học để chỉ bộ phận con ốc (Hörschnecke) trong tai. V{ đ}y l{ diễn tiến: Gắn vào phía sau tai con bệnh một bộ xử lí âm thanh nhỏ, bộ xử lí này sẽ biến tiếng động của thiên nhiên thành các tín hiệu điện từ. Một cuộn d}y điện sẽ chuyển tiếp các tín hiệu xuyên qua da tới Cochlea đ~ được ghép. Từ đó c|c kích thích được Cochlea chuyển tiếp tới thần kinh thính giác và cuối cùng được xử lí trong não. Thủ thuật của việc kích thích thần kinh này là khả năng chuyển đổi tiếng động của bộ xử lí âm thanh, nó chuyển đổi khéo léo đến độ các thần kinh phụ trách thính giác trong não có thể hiểu được, dù các thần kinh này thật ra đ~ chẳng „nghe“ được gì. Kích thích thần kinh là nghệ thuật làm cho não hiểu được những tín hiệu điện từ, mà chẳng cần gì tới cơ phận giác quan liên hệ đ~ bị hư hại.

Khả thể thứ hai là ghép võng mô cho người bị loà nặng đến gần như mù. Cho tới lúc này, mới chỉ giúp bệnh nhân phân biệt được giữa sáng và tối. Một số thí nghiệm kh|c đang được tiến hành ở giai đoạn thử trước khi có thể áp dụng. đặc biệt, các nhà nghiên cứu bỏ ra rất nhiều công sức cho các thí nghiệm giúp người bại liệt có thể đi đứng trở lại. Ở đ}y, người ta cũng dùng một phương ph|p kích thích nhân tạo như trên. đầu thập niên 90’, c|c nh{ nghiên cứu đ~ th{nh công dùng bộ cảm ứng để đo được chính xác tình trạng cử động của bệnh nh}n. Người ta đ~ biết được ngôn ngữ của các thần kinh có liên hệ với các chuyển động. Vấn đề chỉ còn là có kiểm so|t v{ điều tiết được sự chuyển động hay không m{ thôi. C|ch đ}y năm năm, một nhóm nghiên cứu ở München đ~ đạt được thành công lớn.

Lần đầu tiên, một bệnh nhân bán thân bất toại đ~ dùng tay ra lệnh trên chiếc m|y tính đeo trong túi x|ch sau lưng: „đứng dậy!“, „đi!“, „Bước lên bậc thang!“. M|y tính liền chuyển ra những tín hiệu tới c|c điện cực đ~ được gắn chặt nơi ch}n của bệnh nhân. Các tín hiệu quả thực đ~ sai khiến được các cơ bắp h{nh động theo lệnh, trong lúc đó c|c bộ cảm ứng kh|c đo diễn tiến và gởi kết quả về lại máy tính. Máy tính lại điều chỉnh các lệnh của nó theo c|c đòi hỏi cho bước đi.

Một khả thể khác nữa l{ ghép cơ phận giúp di chuyển. C|i n{y cũng được ghép dưới da giống như

ghép Cochlea. đ~ có nhiều bước th{nh công. Cho dù người bất toại mới chỉ bước đi được v{i bước, triển vọng tương lai trong l~nh vực này rất lớn.

Ấn tượng nhất là những cuốn phim tài liệu cho thấy các con bệnh Parkinson v{ động kinh được khỏi bệnh nhờ các kích thích não bộ. Hai loại bệnh này có liên quan tới một vùng não nhất định. „M|y kích não“ tung luồng điện vào vùng não bị chấn thương, h~m bớt giao động của nó, khiến bệnh nhân tránh được cơn run hay động kinh. Con bệnh Parkinson vốn run tay không cầm được li nước, tức thì Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

ngồi thảnh thơi xuống ghế và nâng tách cà- phê uống bình thường. Con bệnh động kinh í thức ngay được tình trạng kích ngất của mình. Khoa chỉnh hình thần kinh đ~ giúp cho người ta nghe v{ đi được, thì hi vọng nó cũng sẽ mở ra tương lai s|ng lạn cho các bệnh nhân tâm thần. C|c điện cực trong não có thể ảnh hưởng trực tiếp trên các hệ tuần hoàn hoá học thần kinh. Nếu có một điện cực gắn trong đầu, người bị suy nhược thần kinh có thể lấy lại được tình trạng sáng khoái, nhờ vào kích thích của điện cực làm cho các chất tín hiệu „tích cực“ hoạt động. đó l{ những thành tựu tuyệt vời, chúng có thể

mang lại những phép lạ như trong Kinh Th|nh xưa: Người mù thấy lại, người què đi được, người câm nói được, người điếc thính tai trở lại. Như vậy thì phàn nàn gì nữa? Nhưng, bên cạnh những thành tựu mang lại may mắn, cũng có điều đ|ng lo: Người ta có thể lạm dụng những phương ph|p chỉnh hình mới này cho những mục tiêu đen tối. Giờ đ}y con người đ~ biết được rằng, họ có thể ảnh hưởng mạnh hơn nữa trên n~o, hơn cả khả năng của các loại thuốc sinh hoá hiện thời đang tạo ra. Cơn c|m dỗ lạm dụng vì thế không nhỏ.

Kẻ lạm dụng quỷ quái nhất có thể sẽ l{ qu}n đội và tình báo. Họ dễ dàng dùng biện pháp kích thích n~o để tra tấn hoặc lạm dụng lời khai của các tù binh. Bảy năm trước đ}y, Daniel Langleben, một nhà thần kinh học đại học Pennsylvania ở Philadelphia, đ~ nghĩ ra việc áp dụng máy chụp quang phổ não để tạo ra máy dò nói dối. Máy chụp quang phổ cho ta thấy những diễn tiến xẩy ra trong não. Chỉ còn mỗi việc, là phải tìm ra địa điểm não có liên quan tới nói dối. địa điểm này, theo Langleben, nằm ở

vùng Cortex tiền vận động, l{ vùng được kích hoạt khi ta gặp những xung đột khiến đầu óc phải đưa ra những đắn đo c}n nhắc. Lí luận của Langleben rất giản dị. Theo ông, khi nói dối, người ta cần nhiều nỗ lực tính to|n hơn l{ khi nói thật, vì thế, nói dối tất nhiên đưa tới nhiều hoạt động của não hơn: „Nói dối đòi nỗ lực“. điều này có luôn luôn đúng không? Không chắc. L{ vì đối với kẻ đ~ nói dối quen, họ ít cần năng lượng với những dối tr| thông thường hơn l{ khi người đó phải cố gắng nhiều để nói lên sự thật. Dù vậy, hiện đang có hai công ti quảng cáo máy chụp dò nói dối của Langleben.

Hiện các toà án ở Hoa -kì đang có nhu cầu lớn về thứ máy móc này. Các ông bà chuyên gia sử dụng máy chụp dò nói dối đang giữ một vai trò quan trọng trong các cuộc điều tra toà án. Các nhà tâm bệnh thần kinh dùng m|y để x|c định khả năng í thức v{ h{nh động của những phạm nhân gia trọng.

Nơi những phạm nhân hung dữ hoặc những tay giết nhiều người, vùng n~o dưới trán (ventromedialer Cortex) của họ thường bị hư hoặc không hoạt động – cũng không kh|c gì nơi anh Phineas Gage. Những ảnh chụp này không những giúp cho toà án dễ x|c định tình trạng í thức của những tay giết người và hãm hiếp, chúng còn đặt ra cho các quan toà câu hỏi, phải có biện pháp nào đối với những tội phạm đó.

Có thể rồi đ}y, khoa giải phẩu não có thể chữa được những hư hại của vùng não có liên hệ với các hành vi tội ác. Nên giữ những tay tội phạm đó suốt đời trong bốn bức tường hoặc xử tử họ hay nên buộc họ phải giải phẩu chữa vùng não bị hư? đ}u l{ biện pháp có lợi hơn cho phạm nhân và cho xã hội? Nhưng trong những trường hợp như thế, ai sẽ l{ người quyết định? Nhà tâm bệnh thần kinh, quan toà, phạm nhân hay thân nhân của họ? Và ai có thể cản được sự lạm dụng, khi người ta hành động theo quan niệm rằng, trong trường hợp tranh tối tranh sáng thì mổ óc còn hay và rẻ hơn l{ phải đổ tiền ra để giam giữ mấy tay đó suốt đời?

Tiềm năng lạm dụng kế tiếp l{ nơi đ|m buôn lậu quốc tế (Mafia). Càng biết nhiều về não, chúng ta càng thao túng nó hữu hiệu hơn. Những hoạt chất tâm thần, vốn là chất giúp cho c|c người bị bệnh quên có được sự chú í tốt hơn, có thể giúp cho đ|m thanh thiếu niên nghiện ngập có được cảm giác lên mây. Nguy hiểm nhất là những tác dụng của chúng trên c|c cơ quan cảm nhận Serotonin và trên sự biến chất Dopamin (xem phận vụ của chúng nơi b{i Anh Bốc yêu). Dopamin với nhân Phenäthylamin của nó có cùng chất cấu tạo hoá học như Mescalin v{ ma tuý (LSD). Nó tạo kích thích Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

hoặc kích thích tối đa trên một số vùng não. Nó dễ bị lạm dụng cho việc đầu độc giới trẻ.

Mà dù không bị lạm dụng cho kĩ nghệ ma tuý, thì đ}u l{ giới hạn hợp pháp của việc sử dụng các chất kích hoạt tâm thần này? Cho các bệnh nhân mất trí nhớ? Cho những người hay quên? Cho những ai khó tập trung tinh thần? Hay là có thể rồi đ}y c|c b{ mẹ sáng sáng thẩy vào chén sữa hay li nước của con một viên để nâng cao khả năng tập trung tâm trí trong các giờ học ở lớp? Một khi có thể nâng khả

năng tập trung của trẻ dễ d{ng như thế, thì đ}u cần tới kĩ thuật di tử và khoa i học truyền sinh nữa?

Các nhà chính trị và các quản trị viên mỗi ngày sẽ phây phây làm việc 16 giờ mà chẳng mệt nhọc gì.

Và c|c chú đua xe đạp Tour de France không những dẻo dai nhờ thuốc tăng lực thể xác, giờ đ}y còn có cả tăng lực tinh thần, để phây phây leo dốc.

V{ văn phòng quảng cáo của các siêu thị, các viện dịch vụ quảng cáo và các chuyên viên hoạ kiểu của các mạng lưới truyền thông cũng đang h}n hoan trước từng kiến thức mới gặt h|i được về lãnh vực n{y. Kh|ch h{ng có khuynh hướng hướng về bên phải nhiều hơn khi bước vào các siêu thị ư, thì ta sẽ

chất nhiều h{ng v{ b{y đẹp về phía ấy! Các nhà tâm lí màu sắc dùng máy chụp n~o để thử các tập danh mục của họ. Kĩ nghệ giải trí điện tử hay các nhà thiết kế trò chơi mạng dùng máy chụp n~o để

tìm hiểu sở thích của khách hàng mình. Phải chăng tất cả những thứ đó đều vô hại? Những gì trước đ}y l{ sản phẩm của dự đo|n hoặc của thăm dò dư luận, giờ đ}y được bắt nguồn từ hệ thần kinh trung ương con người.

Nhưng đ}u l{ những hậu quả ngược của những ứng dụng to lớn đó? Môi trường sống rõ ràng không chỉ t|c động lên não chúng ta, nó còn làm biến đổi các mạch nối thần kinh, có khi biến đổi mãi mãi.

Việc chơi cờ giúp cho người chơi có được một số khả năng bén nhạy. đó l{ điều tốt, miễn l{ người đó không rơi v{o cơn nghiện. Nhưng chơi trò chơi bắn giết, mỗi ngày giết được hàng ngàn kẻ thù, thì sao? Dĩ nhiên c|c cô cậu n{y đúng l{ những tay chơi giỏi. Nhưng h{ng ng{n h{ng vạn phát súng mỗi ngày sẽ dẫn tới hậu quả nào trên não của họ? Phải chăng những cảnh phim nhanh hay những mẫu quảng cáo truyền hình ngắn ngủi chỉ phớt qua, m{ không đọng lại, trong đầu óc con em chúng ta? Tất cả những ai có chút hiểu biết về nghiên cứu n~o đều chẳng an tâm tí nào.

Và việc áp dụng các thành quả của khoa tâm lí não nhằm không ngừng kích tăng cảm giác vẫn đang tiếp tục gia tăng. Có chăng rồi đ}y chúng ta sẽ có dịp chứng kiến trận chiến giữa các nhà thiết kế trò chơi giải trí điện tử và các nhà tâm lí? Nhóm này muốn càng ngày càng có thêm những kích tăng mới; nhóm kia than trời, yêu cầu cấm đo|n, vì đ~ nhận ra những thiệt hại ngắn hạn và dài hạn đối với con người? Cho tới nay, chưa có x~ hội nào trừng phạt tội „ăn cướp sự chú í“. Trong tương lai, ta có phải thay đổi quan điểm này không?

Ở điểm này, triết gia Thomas Metzinger thuộc đại học Mainz đ~ đưa ra kh|i niệm „Dự đo|n hậu quả

nhân học“ (Anthropologiefolgenabschtzung). Theo ông, chúng ta đ~ có những dự đo|n về hậu quả

nguy hiểm của kĩ thuật trên xã hội thế n{o, thì cũng cần có những dự đo|n về nguy hiểm của nghiên cứu não trên xã hội như thế. Thử thách của nghiên cứu n~o đòi buộc chúng ta phải có một quan điểm hoàn toàn mới về những khả thể và những nguy cơ cho n~o chúng ta, nó đòi chúng ta có một nền

„Văn ho| í thức“ mới. Trong phạm vi giáo dục trẻ con, Metzinger đề nghị c|c trường học có những giờ

học Suy niệm phi tôn giáo. Theo ông, con cái chúng ta phải học biết cách chống cự lại sự chú í của những tên cướp đang ng{y ng{y không ngừng gia tăng v}y quanh chúng, để giữ lại được khả năng chú í, khả năng tập trung tinh thần và khả năng sưu tập của chúng. Trái lại đối với lãnh vực í tế, ông đưa ra một danh mục điều cấm, bó buộc cho cả những nhà nghiên cứu não và những nh{ kĩ thuật thần kinh: không hợp tác với qu}n đội, không được thương mại hoá một cách trái phép các thành tựu i khoa, không lạm dụng trong việc cấu tạo mô con người, không lạm dụng bệnh nhân cho mục đích i khoa hoặc thương mại.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Những quy định như thế l{ điều cần phải có. Chẳng cần phải nghĩ tới những thí nghiệm r|p đầu của Robert White ở Cleverland, mới thấy được sự nghiêm trọng của tình hình. Trong lãnh vực nghiên cứu chứng động kinh, hi vọng v{i năm tới đ}y sẽ có những quy định quốc tế về giải phẩu ghép n~o, để

thay cho những vùng não bị „hư“. Việc này chỉ có thể thành công, khi i khoa có khả năng t|i lập được những dây thần kinh và những điểm nối thần kinh đ~ bị hư hại qua cuộc giải phẩu. Nhưng khi l{m được điều này, phải chăng chúng ta cũng đồng thời biết được cách thức để chế ra não mới? „N~o nhân tạo“ l{ một đề t{i kích thích trí tưởng tượng con người từ xưa nay. Dù sao, khoa „Chỉnh hình thần kinh“ v{ „Sinh kĩ thần kinh“ (Neurobionik, viết tắt từ Biologie và Technik) ngày nay có thể đem lại những hi vọng thực tế về khả năng „chỉnh hình não“.

điều đó sẽ ảnh hưởng thế nào trên nhân sinh quan của chúng ta? L{ vì „bộ óc mới“ được thay thế này sẽ không còn chết nữa, m{ nó đúng l{ một bộ máy có tinh thần. Bộ óc này rồi sẽ làm cho người mang nó trở thành một siêu nhân không cần tới óc thường? V{ như vậy có nghĩa l{ khoa học đ~ giải đ|p được yêu sách mà hoạ sĩ Franz Marc đ~ một lần đề ra cho trường phái Ấn tượng của hội hoạ: Xây một „c}y cầu bắc vào thế giới tinh thần“?

Như vậy, thử th|ch đạo đức của nghiên cứu não và sự ứng dụng kết quả của nó mang tính lưỡng diện. Một mặt, nó phải bảo vệ con người khỏi bị lạm dụng. Mặt khác, nó phải đồng thời chuẩn bị cho xã hội có thể chấp nhận những yếu tố nh}n sinh quan v{ vũ trụ quan có tầm quan trọng cho những cuộc giải phẩu não cần thiết. Cả ở đ}y nữa, ta cũng phải theo nguyên tắc của Kant: không được làm sai lạc mục đích của con người. Là vì mỗi một lạm dụng của qu}n đội và tình báo, kể cả của quảng cáo tiếp thị và của kĩ nghệ giải trí điện tử, đều ít nhiều làm sai lạc mục đích con người.

Hậu quả xã hội của tất cả những gì trên đ}y có thể rất lớn, và sự cân nhắc mang tính duy lợi giữa hạnh phúc v{ đau khổ có thể cũng rất khó thực hiện. Vì thế, xã hội cần được tư vấn cặn kẽ, hầu kip thời tiến hành những kiểm soát đạo đức và kịp thời điều động triết học, tâm lí học và xã hội học nhằm đ|nh gi| cũng như tiên đo|n hậu quả việc làm của các nhà nghiên cứu n~o cùng c|c đồng nghiệp sinh kĩ của họ.

Trước khi chúng ta từ giã những giới hạn hiện tại của kiếp người và giã từ cái nhìn vẫn có của chúng ta về con người, thiết tưởng ta nên tìm hiểu thêm v{i điều về chính chúng ta. Chúng ta đ~ biết qua chút ít về khả năng nhận thức của mình v{ đ~ c}n nhắc một vài vấn nạn đạo đức quan trọng. Chúng ta còn thiếu một cái nhìn về những mong muốn của con người, mà nếu không có những thứ này – ước vọng, vui mừng và khao khát, tóm lại: đó l{ Niềm tin, Tình yêu và Hi vọng -, thì ta đ~ chẳng phải là ta như đang có.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Phần Ba

Tôi có quyền hi vọng gì?

Le Bec

Tư tưởng lớn nhất của mọi tư tưởng Có Thiên Chúa không?

Có Thiên Chúa không? Và có thể chứng minh được sự hiện hữu của Người không? Quan niệm hữu lí duy nhất mà ta có thể có về Thiên Chúa: Người l{ đấng lớn lao và toàn hảo vô cùng.

Còn mọi thứ khác, một c|ch n{o đó, đều không phải là Thiên Chúa, đó l{ hiểu theo Kitô gi|o. Như vậy, có thể nói, Thiên Chúa l{ đấng vĩ đại vượt ngoài mọi trí tưởng của con người. Nhưng nếu Thiên Chúa được quan niệm l{ đấng có những đặc tính tuyệt diệu như thế, thì sự hiện hữu của Người cũng l{ một trong những đặc tính đó. Nếu như Người không hiện hữu, thì ít nhất một đặc tính sẽ thiếu nơi Người, đó l{ đặc tính hiện hữu – v{ như vậy Người sẽ không phải l{ Thiên Chúa. C|i vĩ đại vượt ngoài mọi sự

vĩ đại mà ta có thể tưởng tượng ra, như vậy hẳn là phải có, vì nếu không, thì quan niệm này phi lí.

Như vậy có thể kết luận: có Thiên Chúa!

Tôi không biết lập luận trên đ}y có thuyết phục bạn không. Nếu không, thì đừng trách tôi, vì tôi không phải là tác giả của lập luận đó. T|c giả của nó là một người Í, sống đa phần đời mình ở Pháp, nhưng lại mang tên của một thành phố Anh, đó l{ Anselmo ở Canterbury. Anselmo sinh khoảng năm 1033 tại Aosta miền bắc nước Í. Năm lên 15 tuổi, cậu được đưa tới một tu viện gần nh{, nhưng người cha đầy cao vọng của cậu lại muốn quý tử thông minh của mình tiến th}n trong đường chính trị. Từ

năm 23 tuổi, Anselmo du lịch khắp nước Pháp suốt ba năm. Cậu đặc biệt say mê miền bắc nước này.

Từ hơn một trăm năm nay, d}n Norman đ~ đẩy dân Franken ra khỏi vùng bắc Ph|p v{ đ~ hình th{nh nên một nền văn hoá trù phú. Họ đ~ thu nhận vào mình ngôn ngữ Pháp và cả đạo Kitô của dân Franken. Hơn 120 tu viện đ~ được thành lập trong vùng, đó l{ những trung t}m văn ho|, kinh tế và tinh thần phồn thịnh.

Vùng Normandie cũng l{ nơi có nền nghệ thuật tôn giáo phong phú. Những tu viện nổi tiếng gồm St.

Wandrille, Mondaye, Jumièges, Hambye, tu viện Trappist ở Soligny và tu viện Biển-đức ở Le Bec. Khi Anselmo tới Normandie, người học trò nổi danh nhất của Le Bec l{ Lanfranc đ~ đưa tu viện này trở

thành một trong những trung tâm tinh thần quan trọng nhất. Sau một thời gian do dự, năm 1060

Anselmo gia nhập tu viện. Ba năm sau, Lanfranc chuyển sang làm viện phụ của tu viện Caen lớn hơn, còn Anselmo thay thế ông lên làm bề trên Le Bec. Năm 1066, quận công Wilhelm (với biệt danh ‚Kẻ

xâm chiếm’ – Wilhelm der Eroberer) mang quân sang chiếm nước Anh. Nhờ có mối liên hệ thắm thiết với quận công, Lanfranc được ông n{y đưa sang l{m tổng giám mục Canterbury. Nhà thờ chính toà Canterbury lúc đó chỉ còn l{ đống gạch vụn, hậu quả của cuộc x}m lăng của người Normandie.

Lanfranc mang điều đ~ l{m được ở Le Bec sang thực hiện ở Canterbury. Ông biến đống gạch vụn thành một đại th|nh đường kiểu Rôman. Trong lúc Lanfranc đang biến Canterbury thành một trung t}m văn ho| v{ tôn gi|o quan trọng nhất tại Anh, thì Anselmo tiếp tục phát triển Le Bec.

Thời Trung cổ chỉ để lại một tấm hình duy nhất về con người t{i năng Anselmo, với một khuôn mặt quyền quý, đầu sắc cạnh, mũi lớn, tr|n sói, đầy lông trắng dài ở lưng. Le Bec c{ng ng{y c{ng được phát triển phong phú. Nó trở thành một trung t}m đ{o tạo nhân sự với việc mở trường tu viện và nhờ vào những khoá học hùng biện. Và Anselmo bắt đầu soạn sách triết học và thần học của mình.

Khoảng năm 1080, ông viết Monologion và Proslogion. Proslogion là một suy tư dài về thực thể Thiên Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Chúa, trong đó có đoạn trích dẫn trên đ}y.

Câu của ông viết: Thiên Chúa l{ đấng vĩ đại vượt lên trên mọi vĩ đại mà ta có thể tưởng tượng được -

là một trong những luận chứng được bàn cãi nhiều nhất trong lịch sử triết học. Luận chứng của Anselmo được nổi tiếng như l{ minh chứng đầu tiên về Thiên Chúa bằng bản thể luận (ontologischer Gottesbeweis). Bản thể học là một lối chứng minh hoàn toàn bằng suy tư trực tiếp và không qua trung gian nào về sự hiện hữu của Thiên Chúa. Chúng ta hãy nhớ lại điểm nhấn: Thiên Chúa được xác định l{ đấng vĩ đại nhất trong mọi cái mà ta có thể tưởng tượng ra; như vậy Người không thể không hiện hữu. Là vì nếu Người không hiện hữu, thì điều này sẽ giảm thiểu sự vĩ đại của Người vào trong một mức không được phép. Khái niệm ‚c|i gì đó vĩ đại hơn mọi cái có thể tưởng tượng ra’ sẽ thành ra mâu thuẫn, nếu như ta có thể nghĩ ra được c|i gì còn vĩ đại hơn. Như vậy sẽ chẳng hợp lí, nếu tôi nghĩ

rằng, Thiên Chúa không hiện hữu.

Luận chứng của Anselmo chỉ dài một trang giấy, nhưng nó có sức nặng rất lớn suốt thời Trung cổ và đầu Thời mới. Dĩ nhiên nó cũng gặp những phê bình d{i d{i. Người phê bình đầu tiên l{ B| tước đất Montigni. Ông cựu tu sĩ n{y đ~ trải qua một thời gian rợn tóc gáy trong tu viện Marmoutiers gần thành Tours bên bờ sông Loire, với tên Gaunilo. Tu sĩ Gaunilo viết cho Anselmo: Bằng c|ch chơi chữ, ta không thể kết luận được điều gì hiện hữu. Gaunilo chép lại luận chứng của Anselmo, rồi thay vì chữ „thực thể toàn hảo“ ông viết v{o đó từ „hải đảo toàn hảo“. Bằng c|ch đó v{ cũng với những chữ

của chính Anselmo dùng, ông chứng minh sự hiện diện của hải đảo. Ông kết luận: Thiên Chúa chứng minh sự hiện hữu vượt trội không có gì cao hơn của Người như thế nào, thì hải đảo cũng minh chứng sự hiện diện vượt trội không có gì hơn của nó như thế.

Anselmo bình tĩnh viết trả lời. Ông cho hay, lập luận của ông là một trường hợp đặc biệt, nó không áp dụng được cho hải đảo hay cho một thứ gì khác. Chỉ có thể áp dụng sự toàn hảo để chứng minh sự

hiện hữu của một cái gì nhất thiết toàn hảo m{ thôi, đó l{ Thiên Chúa. Theo ông, một hải đảo trái lại không bao giờ toàn hảo, và tự bản chất hải đảo cũng chẳng phải là thứ gì lớn vượt ngoài mọi khả

năng suy tưởng cả. Anselmo coi phê bình của Gaunilo là nghiêm chỉnh, nên ông cho các tu sĩ chép luận chứng của mình kèm với lời phê bình của Gaunilo cũng như c}u trả lời của mình để phổ biến chung. Lối cư xử đó qu| đẹp và cuộc tranh luận về hiện hữu của Thiên Chúa lại càng làm Anselmo thêm nổi danh.

Khi Lanfranc mất v{o năm 1089, viện phụ nổi danh của nhà Le Bec trở thành ứng viên đ|ng gi| nhất cho vai trò tổng giám mục ở Canterbury. Nhưng Wilhelm II, con trai v{ l{ người kế vị Wilhelm cha, chần chừ việc bổ nhiệm suốt bốn năm d{i, vì sợ không muốn mang một người thông minh và tự chủ

như Anselmo sang Anh. Wilhelm II chần chừ có lí. Vì dưới thời Anselmo, nhà thờ chính toà Canterbury được xây lớn huy ho{ng thêm ra v{ đời sống tinh thần cũng tiếp tục triển nở. Nhưng chỉ

sau một thời gian ngắn, giữa ông vua sắc cạnh và ông tổng giám mục kiêu hãnh nẩy ra cuộc xung đột kịch liệt về thế quyền và thần quyền. Sau bốn năm l{m tổng giám mục, Anselmo h{nh hương viếng thăm Roma. V{ ông sau đó đ~ phải ở lại Pháp, tá túc trong tỉnh Lyon ba năm d{i, vì Wilhelm đ~ không không cho ông trở về lại Anh. Chỉ sau khi Heinrich I lên kế vị Wilhelm II, Anselmo mới được trở lại Canterbury (1103) để tiếp tục lại bị phát vãng thêm bốn năm nữa. Năm 1107, ông về lại Canterbury, sống thêm hai năm v{ mất ở tuổi 76. Anselmo tin rằng, mình đ~ thực sự chứng minh được sự hiện hữu của Thiên Chúa. V{ ông được Giáo hội phong th|nh năm 1494.

Luận chứng của Anselmo, 150 năm sau, lại bị thử thách nặng nề bởi một nhà thần học kiêm triết gia còn nổi tiếng hơn Anselmo nhiều, đó l{ tu sĩ Tomas đất Aquino. Cũng như Anselmo, Tomas l{ người Í, sinh khoảng năm 1225 trong l}u đ{i Roccasecca gần Aquino, con trai của một quận công. Khi lên 5

tuổi, Tomas được gởi vào tu viện và tới 19 tuổi, cậu nhập dòng đa -minh. Tomas học và dạy ở Köln, Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Paris, Viterbo v{ Orvieto, v{ đ~ x}y được một học viện đaminh gần Napoli v{o năm 1272. Dù mất sớm lúc mới 49 tuổi (1274), ông đ~ để lại một lượng tác phẩm đồ sộ, và ta có thể nói rằng, không có một triết gia nào trong thời Trung cổ có ảnh hưởng trên lối nghĩ đương đại lớn như Tomas.

Từ thời Anselmo, các nhà thần học có truyền thống mở đầu tác phẩm mình bằng sự chứng minh cách hợp lí tối đa về sự hiện hữu của Thiên Chúa. Nhưng vị tu sĩ đa-minh thần trí này không bằng lòng với luận chứng của Anselmo. Ông phê bình cách lập luận của vị tiền bối, nhưng không nêu đích danh vị

này. Ông bảo, khi ta nghĩ rằng, Thiên Chúa l{ đấng toàn hảo, thì có nghĩa l{ Thiên Chúa n{y chỉ hiện hữu trong trí tưởng của ta, chứ Người không thật sự hiện hữu cách khách quan. Và Tomas cho hay tiếp, ta không nên nói về c|i „vĩ đại vượt ngoài mọi quan niệm“. L{ vì c|i vĩ đại đó hoặc sẽ quá lớn khiến ta không thể tưởng tượng được, hoặc lại qu| bé. Khi c|i vĩ đại đ~ l{ sản phẩm của đầu óc, thì ta cũng có thể nghĩ ra c|i gì đó còn vĩ đại hơn. Tiếp theo sau con số lớn nhất đ~ biết, luôn có thêm một khả thể nữa l{ + 1. Như vậy, luận chứng của Anselmo đ~ thất bại ngay từ đầu, vì không có c|i vĩ đại vượt ngoài mọi quan niệm.

Nhưng như thế không có nghĩa l{ Tomas muốn bài bác sự hiện diện của Thiên Chúa. Ngược lại: ông muốn cho thấy có thể có một lối minh chứng hay hơn. Kh|c với Anselmo, Tomas bảo rằng, bản chất của Thiên Chúa quá lớn đi, khiến trí óc ta không thể n{o tưởng tượng nổi. Vì thế, nỗ lực chứng minh Thiên Chúa của ông được khởi đi bằng một lối khác. Tomas giải thích Thiên Chúa bằng luận lí nguyên nhân và hậu quả. Luận chứng của ông được gọi là chứng minh Thiên Chúa bằng nguyên nhân (kausaler Gottesbeweis). đ~ có thế giới, thì tất nhiên nó phải được hình thành vào một lúc n{o đó; nó không thể từ không m{ có được. Phải có một nguyên nh}n đầu tiên n{o đó hình th{nh nên mọi sự

hoặc đ~ tạo cho mọi sự chuyển động. V{ c|i nguyên nh}n đầu tiên đó phải đứng yên – vì nếu không, nó sẽ không phải l{ c|i đầu tiên, m{ cũng chỉ là hậu quả của c|i đầu tiên m{ thôi. Như vậy, khởi đầu mọi sự là một thực thể n{o đó „ gây chuyển động mà chính nó lại đứng yên“, một khái niệm Tomas lấy từ triết gia Hi- lạp Aristotetes.

Nhưng l{m sao để diễn tả cái gây chuyển động m{ đứng yên đó? Thật ra, như đ~ nói, điều n{y vượt ngo{i trí năng. để hiểu được nó, ta phải gán cho nó những đặc tính, nhưng c|c đặc tính này lại không có trong thế giới. Nó phải là cái tuyệt đối, đời đời, có thực, vô cùng khôn ngoan và toàn hảo. để có được một hình ảnh về Thiên Chúa, con người phải từng bước xo| đi những quan niệm đ~ thường có về Người. Càng vứt bớt được những c|i đó bao nhiêu, m{n đen v}y quanh ta c{ng s|ng ra bấy nhiêu.

Tôi phải nghĩ tới một thực thể không do vật chất tạo thành và không lệ thuộc vào thời gian. Thiên Chúa uy quyền vô song và hiểu biết vô cùng, Người vô cùng tận và không thể thăm dò. Í chí của Người tuyệt đối và toàn hảo, tình yêu của Người vô tận v{ Người chính là hạnh phúc.

Mục tiêu của các triết gia như Tomas đất Aquino là làm sao bắc được nhịp cầu thuyết phục tối đa có thể có giữa Lí trí v{ đức tin. Nghệ thuật của việc chứng minh Thiên Chúa là giải thích, bằng cách nào v{ do đ}u con người biết được Thiên Chúa là ai hay là gì. Không một triết gia tầm cỡ nào trong thời Trung cổ nghi ngờ sự hiện hữu của Thiên Chúa. Người ta chỉ còn việc phải chỉ ra Thiên Chúa đ~ tự tỏ

Người ra cho lí trí con người biết như thế nào mà thôi.

Nhưng đó chính l{ điểm m{ Immanuel Kant đ~ tập trung phê bình trong Kritik der reinen Vernunft (Phê bình lí trí thuần tuý, 1781) của ông. Mọi quan niệm của tôi có về thế giới, theo Kant, đều là những quan niệm trong đầu tôi (xem bài Luật đạo đức trong tôi). Nhờ gi|c quan, tôi có được kinh nghiệm, kinh nghiệm được lí trí của tôi cấu tạo thành những quan niệm, và lí trí của tôi giúp tôi sắp xếp v{ đ|nh gi| chúng. Còn những gì nằm ngoài thế giới kinh nghiệm giác quan, thì tôi hoàn toàn chẳng biết gì cả. V{ theo Kant, đ}y l{ điểm khó gỡ của mọi chứng minh về Thiên Chúa. Khi tôi quan niệm về một thực tại tuyệt đối toàn hảo, thì thực tại đó cũng chỉ là một sản phẩm của đầu óc tôi.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Anselmo trước đ}y cũng lập luận như thế. Nhưng khi tôi dựa trên quan niệm trong đầu mà kết luận rằng, vì Thiên Chúa toàn hảo nên Người thật sự hiện hữu, thì đấy mãi vẫn là một í nghĩ trong đầu tôi m{ thôi! điểm n{y rõ r{ng Anselmo đ~ không nhìn ra. Với Anselmo, Thiên Chúa nhảy từ trong đầu ra thực tại. Nhưng trong thực tế, ông đ~ chỉ trình bày cách thức suy nghĩ trong đầu ông về sự hiện hữu tất yếu của Thiên Chúa mà thôi. Tất cả chỉ có thế. Nhưng những định nghĩa trong đầu này hoàn toàn chẳng ăn nhập gì với thế giới kinh nghiệm cả.

Lối chứng minh bản thể học đ~ khiến Kant đưa ra phê bình của mình. Ông biết lối chứng minh này qua lập luận của Descartes, một lập luận rất giống với Anselmo. Và ảnh hưởng của Kant lớn kinh khủng. Vì thế, lối minh chứng bản thể đ~ kể như bị loại trong một thời gian rất d{i, dù sau đó vẫn có những nỗ lực minh chứng khác tiếp tục được đưa ra.

điều lạ, là ngay nay vẫn còn có cuộc bàn luận khoa học về việc minh chứng Thiên Chúa. Kẻ đổ dầu cho cuộc bàn luận không ai kh|c hơn c|c nh{ nghiên cứu não, vốn là những người rất thực tế. Không những việc nghiên cứu não tạo thêm lí lẽ cho việc chứng minh Thiên Chúa, mà một vài vị trong số đó còn tin rằng, họ đ~ lần ra được dấu vết của Người. Vị đầu tiên ở đ}y l{ nh{ thần kinh học 62 tuổi người Canada, Michael Persinger thuộc đại học Laurentian ở Subury. Ngay từ thập niên 80’ ông đ~ có những cuộc thí nghiệm kì lạ. Ông cho những nghiệm nhân ngồi trên ghế trong một căn hầm cách âm của đại học, cho họ mang kiếng màu tối đen v{ đội một chiếc mũ an to{n xe gắn m|y có nam ch}m đ~

được cải biến đi đôi chút. Từ trường nơi mũ an to{n kh| mạnh, không những nó có thể đo được những chuyển động của n~o, m{ còn thao túng được chúng. Nhiều nghiệm nhân cảm thấy bỗng dưng như có một ai khác nữa hiện diện trong phòng, như có sự hiện diện của một „thực tại cao hơn“ hay một „hiện diện“ n{o đó. Persinger kể, „ một số người bảo rằng, họ cảm được như có thiên thần bản mệnh hay Thiên Chúa hay một cái gì đó tương tự bên họ“. đối với Persinger, như vậy l{ đ~ rõ: C|c cảm gi|c tôn gi|o được hình thành rõ ràng do ảnh hưởng của các vùng từ trường. Persinger cho biết thêm, sự kiện trên càng rõ thấy, khi có những biến động đột ngột của vùng từ trường tr|i đất, chẳng hạn như khi có động đất. đ}u l{ mức liên hệ thường có giữa các kinh nghiệm thần bí và các thiên tai?

đặc biệt những người có độ nhạy cảm cao ở vùng hai bên th|i dương rất dễ bị ảnh hưởng bởi các từ

trường. Theo Persinger, Thiên Chúa và từ trường tr|i đất như vậy tương t|c gần gũi lên nhau. Tiếc rằng, cho tới nay, thí nghiệm Persinger vẫn là một sự kiện đơn độc, vì chưa có ai lập lại được thí nghiệm của ông.

Một đồng nghiệp trẻ của ông, Andrew Newberg thuộc đại học Pennsylvania, th{nh công hơn. Cuối thập niên 1990’ vị b|c sĩ khoa nội kiêm ứng dụng hạch tâm (Nuklearmedizin) và tim mạch hạch tâm (nukleare Kardiologie) đ~ tiến hành một loạt thí nghiệm, để tìm hiểu bí ẩn của niềm tin. để thí nghiệm, ông chọn những người thật đạo đức, đó l{ c|c nữ tu Phan - sinh v{ c|c tu sĩ phật giáo thiền tông. Newberg cho các nghiệm nhân di chuyển qua ống máy chụp quang phổ (Kernspintomograf) và ông quan s|t lượng máu trên não của họ. Các nghiệm nhân bắt đầu tịnh tâm chiêm nghiệm v{ đắm mình vào niềm tin của họ. Một khi đạt tới một tình trạng chiêm nghiệm hay xuất thần n{o đó, họ bấm nút, và Newberg quan sát mức độ biến đổi của tấm hình trên màn ảnh. Ông nhận ra vùng chóp đầu và vùng tr|n l{ hai nơi có biến động nhiều nhất. Khi hoạt động của vùng đỉnh đầu giảm, thì hoạt động của vùng tr|n tăng. Newberg kết luận, chính vùng trán - ở Persinger l{ vùng th|i dương - l{ nơi Thiên Chúa đụng chạm với con người.

Persinger còn tỏ ra thận trọng. Newberg trái lại thơ thới hân hoan. Ông cho hay, việc hiện diện của một trung tâm tôn giáo trong não không thể là chuyện ngẫu nhiên được. Còn ai nữa, nếu không chính l{ Thiên Chúa, đ~ tạo ra trung t}m đó v{ những khả năng của nó? Cuốn sách ghi lại những thí nghiệm của Newberg thuộc loại bán chạy (bestseller) ở Hoa-kì: Why God Won’t Go Away? Bản dịch tiếng đức mang tựa „Der Gedachte Gott” (Thiên Chúa trong đầu). Thật ra, muốn đúng theo bản Anh Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

ngữ, thì phải dịch l{ „Tại sao Thiên Chúa không rời xa chúng ta”. Vì đó chính l{ í của Newberg: Vì Thiên Chúa đ~ thả neo trong n~o ta, nên Người luôn ở lại với chúng ta. Chúng ta không thể xa Người được.

Trước đ}y – theo truyền thuyết – Diogenes đ~ gi|c ngộ khi ông đang ngồi trong thùng. Thì nay các tu sĩ đ~ gặp được giác ngộ, khi họ đang nằm trong ống máy phổ quang. Tuy nhiên, việc Persinger nhận ra vùng th|i dương, v{ Newberg vùng tr|n, l{ trung t}m cảm nhận tôn giáo, chẳng phải là chuyện lạ

lắm. Kết quả nghiên cứu não cho biết, vùng n~o th|i dương đặc biệt nắm giữ nhiệm vụ điều hành việc nghe cũng như vùng Wernicke điều hành việc hiểu ngôn ngữ. Ngoài ra nó còn giữ một vai trò lớn trong việc ghi nhớ những gì rõ ràng minh bạch. Trái lại, vùng tr|n điều hành các cử động cũng như

điều hành việc hoạch định các cử động và hành vi của chúng ta. Cả hai vùng n{y đều có chung trách nhiệm, nhất l{ đối với những sinh hoạt của tầng í thức „cao cấp“, nhưng l|t cắt của chúng thì lại rất khác nhau.

Cũng như đối với Persinger trước đ}y, c|c nh{ phê bình tr|ch Newberg đ~ qu| quả quyết trong việc tuyên bố kết quả thí nghiệm. Ông đ~ đưa ra những kết luận quá mạnh dựa trên một nền thí nghiệm quá mỏng. Phải chăng c|c cảm giác tôn giáo của chúng ta chỉ được t|c động bởi một vùng não mà thôi? Và nếu Newberg có thật sự đ~ tìm ra „hộp thư“ đi nữa, thì người gởi thư chưa chắc l{ „Thiên Chúa“, v{ chưa hẳn chính Thiên Chúa đ~ dùng c|ch đó để tỏ í Người cho tôi biết và giúp tôi ngộ ra. Mà phải chăng đó cũng chỉ là những c|nh „thư r|c“ (Spams) vô thức hàng ngày tràn ngập trong tôi? Hay phải chăng đó l{ hậu quả của một trục trặc của tiến trình tiến hoá?

Việc chứng minh Thiên Chúa dựa trên thần kinh học cũng chưa tiến được xa. Quá lắm nó có thể cho ta biết rằng, sự hình thành các sự thật tôn gi|o được cảm nghiệm là do hoá học thần kinh tạo ra.

Nhưng có thật Thiên Chúa nói với con người không, điều này vẫn chỉ là một phỏng đo|n. Vì cả cho dù có minh chứng được sự hiện diện của những trung tâm cảm nghiệm tôn giáo trong não, thì minh chứng n{y cũng không từ trong đầu nhảy thẳng vào thế giới siêu nhiên được. Như vậy, lời cảnh cáo của Kant cũng đúng cho trường hợp n{y. Theo ông, không được phép dùng lối chứng minh Thiên Chúa bằng kinh nghiệm riêng tư (trong đầu) để |p đặt cho thế giới khách quan.

Phê bình của Kant l{ để chống lại lối chứng minh bản thể về Thiên Chúa, nhưng nó cũng đúng cho lối chứng minh dựa trên thần kinh học. Nhưng nó có đúng cho lối chứng minh dựa trên nguyên nhân không? Như đ~ nói, lối chứng minh đựa trên nguyên nhân hoàn toàn không xuất phát từ những quan niệm. Nó đi tìm trả lời cho câu hỏi, tại sao lại có thế giới. Phải chăng chúng ta phải chấp nhận rằng, Thiên Chúa là nguyên nhân tạo nên sự chuyển động của mọi sự? Vâng, ta có thể chấp nhận, nhưng không buộc phải chấp nhận. Không có gì hình thành từ hư không cả, luận chứng n{y đưa tới việc phải có một nguyên nh}n đầu tiên – nhưng nguyên nh}n n{y phải chăng l{ Thiên Chúa?

Có những người dễ d{ng nghĩ tới và tin vào một Thiên Chúa đời đời hơn l{ một vật chất đời đời. Có những người ho{n to{n ngược lại. Người ta biết có sự hiện hữu của vật chất. Nhưng sự hiện hữu của Thiên Chúa thì người ta không biết, chắc chắn không biết được bằng gi|c quan như họ biết vật chất.

Í tưởng cho rằng có thể có vật chất trường cửu đ~ khiến Bertrand Russell (xem bài Chú ruồi trong lọ) nghi ngờ sự có mặt của một nguyên nh}n đầu tiên. Là vì theo ông, nếu mọi sự đều có nguyên nhân của nó, thì sẽ chẳng có khởi đầu. Không có khởi đầu của vật chất, m{ cũng chẳng có Thiên Chúa „đầu tiên“. Russell bỡn cợt vẽ lên bức tranh có nhiều thiên chúa xếp hàng bên nhau, thiên chúa này tạo dựng nên thiên chúa kia.

Như vậy, luận chứng Thiên Chúa l{ nguyên nh}n đầu tiên của Tomas không thật sự thuyết phục. Nếu như ông dứt kho|t hơn khi đưa ra lập luận chống lại Anselmo thì có lẽ hay hơn: Theo ông, mọi Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

quan niệm về Thiên Chúa trước sau gì cũng qu| nhỏ. điều gì kinh nghiệm của ta không nắm vững được hết, thì không nên xác quyết cách chắc chắn. Nhiều nhà thần học cũng dựa trên lí luận n{y để

chối từ mọi lối chứng minh Thiên Chúa. Chẳng hạn Rudolf Bultmann, nhà thần học tin l{nh, nói: „ Ai muốn dùng các chứng minh Thiên Chúa để nói lên điều gì đó về thực tại của Người, kẻ đó tranh cãi về

một bóng ma“. Óc n~o của lo{i có xương sống chúng ta không được tạo dựng nên để có thể trực tiếp tiếp cận được với điều siêu nhiên – nếu tiếp cận được, thì đó chẳng phải là siêu nhiên nữa. Vì thế, Thiên Chúa l{ đấng hiển nhiên ta không thể nhận ra được, nhưng ta chỉ có thể kinh nghiệm - hoặc không kinh nghiệm - được Người mà thôi.

Dù vậy, vẫn còn cơ hội cho những ai muốn tiếp tục chứng minh Thiên Chúa. Nếu vì những lí do trên ta không thể chứng minh được cách trực tiếp, thì ít nhất ta còn cách minh chứng Người cách gián tiếp? Hiện nay ở Hoa-kì khoa „Thần học Tự nhiên“ đang mở ra một cuộc bàn luận rất hứng khởi về

con đường này.

• Chiếc đồng hồ của ông Tổng phó tế. Thiên nhiên có một í nghĩa?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Bishop Wearmouth

Chiếc đồng hồ của ông Tổng phó tế Thiên nhiên có một í nghĩa?

Thật nguy cho Charles Robert Darwin. đường đường là một sinh viên i khoa đại học Edingburg mà đầu óc cậu quá chậm, cậu chẳng quan tâm gì chuyện học. Những buổi thực tập mổ x|c người làm cậu nôn mửa. Nhưng ngược lại, cậu say mê những cánh sao biển, những con ốc con sò bị sóng trôi dạt lên bờ, những chú chim nhảy bay trên đồng nội. Sau hai năm thấp thỏm với cậu quý tử, người cha hết kiên nhẫn. Ông bắt cậu bỏ ngành i, chuyển về trường Christ College ở Cambridge, một trong những đại học tin lành sáng giá nhất trong nước Anh. Không l{m được b|c sĩ, thì may ra nó có thể là một mục sư được việc!

Năm 1830, Darwin khăn gói về Cambridge. Tại đ}y cậu được ở trong hai căn phòng nội trú thật đặc biệt. Một nhân vật rất nổi tiếng trước đ}y đ~ ở trong hai phòng n{y, đó l{ triết gia kiêm thần học gia William Paley. 25 năm sau khi qua đời, Paley được đại học Cambridge coi gần như l{ một vị thánh của họ. Các sách thần học của ông để lại là những kiệt tác mang giá trị xem ra muôn thuở. Các sách n{y đều có trong chương trình học của Darwin. Darwin còn chán thần học hơn cả i khoa, nhưng lại say mê đặc biệt các tác phẩm của Paley. Giờ rảnh, cậu rảo khắp núi đồi đồng nội sưu tập cây cỏ và các loại bọ rầy. Về phòng, cậu lại mang Thần Học Thiên Nhiên (Natürliche Theologie) của Paley ra đọc

– cuốn sách nói về chương trình tạo dựng vũ trụ, về hệ thống lớn của thiên nhiên vốn được sáng tạo do một đấng thiên tài tạo dựng muôn loài, và ta có thể nhận ra đầu óc thiên tài của vị này trong từng con bọ, từng con chim, từng cây cỏ. Nhưng nh}n vật mà Darwin thần phục đó l{ ai? T|c giả của những cuốn sách minh chứng sự hiện hữu của Thiên Chúa tuyệt diệu kia là ai? Cho tới giữa thế kỉ 19 sách ông được coi là lời giải thích đầy đủ nhất của mọi giải thích.

William Paley sinh th|ng 7 năm 1743 tại Peterborough, cha ông là một tư chức nhỏ làm việc cho Giáo hội (anh gi|o). Lương của một người giúp việc nhà thờ chính to{ đủ nuôi sống vợ, ba con gái và cậu con trai nhỏ. Nhưng nhờ biết tiếng Hi - lạp và La -tinh, bố của William được điều khiển thêm một trường tiểu học nhỏ ở Giggleswick, một làng quê phía tây Yorkshire. Lúc nhỏ, William thông minh trổi vượt bạn học, đầu óc nhạy bén, nhưng th}n thể mảnh khảnh và không có khiếu thể thao. Lên 15, cậu được bố gởi vào Christ College ở Cambridge. đại học n{y l{ lò đ{o tạo gi|o sĩ v{ chính trị gia ở

Anh. Bố hi vọng cậu con sẽ bước vào và tiến th}n được trong một nghề, m{ đời bố chỉ l{ mơ ước.

Paley là sinh viên nhỏ tuổi nhất ở Cambridge, nhưng khả năng của cậu quả thật không nhỏ. Trong thời gian học, cậu gây nhiều ngạc nhiên cho trường lớp. Tóc dài uốn công phu, áo mặc có nhiều dải ren, đôi vớ lụa đắt tiền… những thứ đó cho thấy cậu l{ người muốn nổi bằng mọi cách. Trong các cuộc tranh luận công khai ở trường, cậu là một khuôn mặt nổi bật, với những điệu bộ hứng khởi và th|i độ đam mê qu| đ|ng. Một số sinh viên coi cậu l{ tay g{n, nhưng đa số ngưỡng phục trí thông minh v{ t{i ăn nói của cậu. Paley ra trường với điểm cao nhất trong niên khoá.

Vì trắc trở việc l{m, Paley đ{nh nhận dạy tiếng La-tinh cho một viện ở Greewich, cho tới khi nhận được lời mời làm giảng sư cho đại học cũ. Năm 1766 anh trở lại Christ College. Năm sau, anh được phong làm mục sư coi xứ của giáo hội Anh giáo. Cao vọng của Paley không dừng lại ở đó, anh muốn công danh bằng mọi gi|. Anh mơ ước trở thành một trạng sư của pháp viện hoàng gia. Ngồi trong phòng trọ, anh một mình thao thao bất tuyệt với những bài biện hộ nẩy lửa. Có lần, anh tưởng mình đang đấu tay đôi với ông thủ tướng William Pitt và với những người có t{i ăn nói nhất trong hạ viện.

Nhưng với một người có xuất xứ tầm thường như anh, người ta chỉ cho anh coi sóc hai họ đạo nhỏ.

Th|ng 9 năm 1777 anh có thêm được họ đạo Appelby nữa, đ}y l{ địa điểm chính cuộc đời tương lai Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

của Paley. Paley mơ ước tiến th}n cao hơn, nhưng tiền coi ba xứ kia cũng đ~ đủ sống. Anh cưới con gái của một ông b|n rượu giàu có. Họ có với nhau bốn con gái và bốn trai. Vợ ít thấy chồng ở nhà.

Năm 1780, gi|m mục giáo phận Carlisle, thủ phủ của một vùng sát biên giới Scottland, điều Paley về

nhà thờ chính toà của mình, v{ hai năm sau, phong anh l{m Tổng phó tế (Erzdiakon).

Chỉ vào tuổi 40, thế giới mới thấy được khả năng thật sự của Paley. Thay vì những bài biện hộ tay đôi trong hạ viện, giờ đ}y ông chứng tỏ tài biện hộ của mình qua các tác phẩm. Văn ông sắc bén, rất thuyết phục và dễ hiểu. Ông đi theo quan điểm (duy lợi) của Jeremy Bentham - vốn là một người Anh đương thời nổi tiếng - , v{ đưa chủ nghĩa của Bentham làm hoà lại với chủ trương của Giáo hội. Cũng như Bentham, Paley cho rằng, chủ đích của mọi triết học nằm nơi nguyên tắc căn bản này: tạo thêm hạnh phúc. Vì vậy, một người tốt hiểu theo nghĩa kitô gi|o, không phải vì người đó mang trong mình kho t{ng đức tin, nhưng họ tốt là do việc làm, do trách nhiệm và sự dấn thân xã hội của họ. Thiên Chúa đ~ nghĩ ra trong thiên nhiên những guồng máy, những liên hệ và những móc nối liên kết với nhau như thế nào, thì mỗi con người cũng phải thích ứng v{o môi trường xã hội của mình như thế, để

có thể thực hiện được sứ mạng của mình.

Paley thành công: Giám mục ở London trao cho ông một chỗ lương cao ở nhà thờ chính toà St. Paul; giám mục ở Lincoln chỉ định ông làm tổng quản địa phận; giám mục ở Durham cấp cho ông một giáo xứ thoải m|i v{ lương hậu ở Bishop Wearmouth. Tuy nhiên, vì th|i độ phê phán giáo hội và vì quan điểm tự do chính trị của mình, ông không được đội mũ gi|m mục. Paley nhận tước tiến sĩ danh dự

của Cambridge và dời về Bishop Wearmouth, một thành phố nhỏ hữu tình bên bờ Biển Bắc.

đ}y l{ nơi Paley có giờ để viết tác phẩm để đời của mình. đối với ông: tạo thêm niềm vui v{ tr|nh đau khổ là nguyên tắc quan trọng nhất và vẫn luôn có giá trị. Cuộc sống c{ng hướng về nguyên tắc cá nhân và xã hội này bao nhiêu, nó càng tốt đẹp bấy nhiêu. Nhưng l{m sao để đưa tư tưởng n{y đi v{o thế giới? đ}u l{ mối liên kết tự nhiên giữa í định của Tạo ho| v{ phương ch}m sống của mỗi người?

Từ phòng làm việc ở Bishop Wearmouth, cuốn sách nổi tiếng nhất của ông Thần Học Thiên Nhiên ra đời.

Công việc viết sách tiến hành chậm chạp. Cơn bệnh thận nặng đ~ khiến ông thỉnh thoảng phải gác bút nhiều tuần lễ. Nội dung dự tính xem ra khó thực hiện: phải đưa ra được một lí thuyết về vũ trụ dựa trên sự nghiên cứu chính xác các hiện tượng thiên nhiên. Paley bắt đầu sưu tập mọi thứ trong thiên nhiên. Ông góp nhặt lông c|nh g{ rơi trong s}n, xương c| ở bờ biển, hái nhặt hoa cỏ trên đường đi, v{

bắt đầu nghiên cứu tài liệu về cơ thể học.

Từ khoá của tác phẩm mới của ông l{ „sự thích ứng“. Thiên Chúa đ~ xếp đặt cho hàng triệu sinh vật trong thiên nhiên như thế nào? Và các loài sinh vật đ~ thích ứng với í định của Người cũng như đ~

đan kết với nhau thành một thể thống nhất lạ lùng về mặt cơ thể và trí tuệ như thế n{o? Năm 1802

sách viết xong. Một cuốn sách bán chạy như tôm tươi. M~i năm mươi năm sau, Thần Học Thiên Nhiên của Paley vẫn được coi là sự minh chứng Thiên Chúa dựa trên thuyết chung quả (Teologie: mọi sự đ~

đươc thiết định trước) sáng giá nhất trong nền thần học tại Anh quốc. Như chính Paley đ~ ghi tiêu đề

phụ cho cuốn s|ch: „Chứng minh về sự hiện hữu của Thiên Chúa, phản chiếu qua những thể hiện của thiên nhiên“.

Paley kính cẩn cúi đầu trước sự phức tạp của thế giới sinh vật. Ông biết, sự phức tạp n{y đòi hỏi phải có một lối giải thích đặc biệt n{o đó. Lối giải thích của ông không mới v{ cũng không lạ. Hơn một trăm năm trước, v{o năm 1691, nh{ nghiên cứu thiên nhiên John Ray cũng đ~ có một nỗ lực như

Paley, và nhiều nhà thần học lẫn triết học sau đó đ~ tiếp tục đi theo. Nhưng Paley đ~ trình b{y luận chứng của mình rõ ràng và thuyết phục hơn những người đi trước. điểm nổi tiếng nhất của Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

cuốn sách - hình ảnh về người thợ đồng hồ - được trình b{y nơi đoạn mở đầu. Có gì chính xác hơn sự

vận động của c|c b|nh xe v{ c|c c}y kim đồng hồ? Cũng như có gì phức tạp hơn kết cấu của một chiếc đồng hồ? Nếu nhặt được nó trên bãi cỏ và nhìn vào sự chính xác tế vi của nó, dù không biết nó được cấu tạo như thế n{o, ta cũng buộc phải đi tới kết luận, „ phải có một ai đó đã chế ra nó: ở một thời nào đó và một nơi nào đó đã có một hay nhiều người thợ đồng hồ giỏi; không những họ hiểu cách thức chế

tạo máy, mà còn nhìn ra trước mục tiêu và sự ứng dụng của nó. Mọi dấu hiệu về việc hoạch định và mọi khám phá về một dự thảo nào đó nơi đồng hồ, ta cũng nhận ra được nơi những công trình trong thiên nhiên;chỉ với một khác biệt, là trong thiên nhiên chúng lớn và nhiều hơn, lớn và nhiều tới mức vượt ngoài mọi suy đoán của chúng ta“.

Hình ảnh người thợ đồng hồ của thiên nhiên từ đó gắn liền với tên Paley. Sách ông tái bản trên hai mươi lần và có rất đông độc giả. Hình ảnh người thợ đồng hồ không do ông nghĩ ra, nhưng được lấy lại từ sách của nhà thần học người Hoà- lan Bernard Nieuwentijdt. M{ Nieuwentijdt cũng không phải l{ người sáng tạo ra hình ảnh đó. T|c giả của nó là William Derham với tác phẩm Người Thợ đồng Hồ

Khéo Léo (Der kunstfertige Uhrmacher), viết năm 1696. Nhưng Derham lại cũng chỉ là kẻ đưa một hình ảnh đ~ có trong s|ch của Cicero Bản Chất Các Thần Thánh (Das Wesen der Götter) để diễn thành hình ảnh đương thời.

Nhưng dù không phải là tác giả chính, Paley đ~ dùng hình ảnh thợ đồng hồ nghiêm túc hơn c|c vị đi trước. Ông đi từ gốc tới ngọn, chỉ ra vai trò tương ứng của mỗi thành phần, của mỗi cơ phận nhỏ nhất đối với sự vận hành chung của cả đồng hồ. Ông thán phục nhất l{ đôi mắt người. Ông so sánh chúng với ống kính viễn vọng và kết luận, đôi mắt cũng như ống kính đều đ~ có một thiết kế viên n{o đó nghĩ ra, mắt được tạo ra để nhìn, ống kính l{m ra để hỗ trợ cho đôi mắt. Paley làm rõ lập luận của mình bằng vô số thí dụ. „ Nếu làm thay đổi bất cứ một cơ phận nào của cơ thể, chẳng hạn như lộn trái một móng tay từ trong ra ngoài, ta sẽ thấy nó thiếu thực tế và vô nghĩa biết chừng nào! điều này cũng đúng cho trường hợp lông chim đại bàng hay cho cả toàn bộ hệ mặt trời. đó là những công trình của một minh triết vĩ đại khôn lường“.

Paley hoàn thành cuốn s|ch trong cơn đau kinh khủng của thể xác. Vì thế ông luôn tự hỏi, tại sao tạo vật tốt đẹp và toàn hảo của Thiên Chúa lại phải chịu đau khổ? Nếu Thiên Chúa tạo ra thận, tại sao Người lại không cản được nó đau v{ chảy máu? Câu trả lời của ông không rõ r{ng. đôi lúc ông biện minh rằng, rồi thì điều lành sẽ chiếu toả trên điều dữ. Có lúc ông hi vọng, tới một ngày n{o đó c|i xấu v{ đau khổ sẽ biến khỏi thế gian. Nhưng cơn đau thận của ông không biến mất, mà mỗi ngày mỗi tăng. Chiếc mũ gi|m mục, m{ ông mơ tưởng bấy lâu nay, cuối cùng được giám mục ở Gloucester đề

nghị cấp cho ông. Nhưng qu| trễ, ông không còn sức để nhận. Những tháng cuối cùng ông nằm dí trên giường bệnh. Ông mất vì bịnh v{o th|ng 5 năm 1805 tại nhà riêng ở Bishop Wearmouth, mắt chẳng còn thấy gì, nhưng đầu óc vẫn còn minh mẫn.

Công trình của Paley đ~ th{nh sự. Ông tin rằng, với nguyên tắc thích ứng, ông đ~ mở được bí ẩn của tạo dựng. Ông cho rằng, Thiên Chúa dựng nên toàn bộ thiên nhiên sinh vật là có mục đích. Nhưng Paley đ~ không biết rằng, thần học thiên nhiên của ông chưa chấm dứt. L{ vì ba mươi năm sau, chính nó lại l{ đề tài cho một lí thuyết „thích ứng“ mới, với một khuôn hoàn toàn mới.

Hai năm sau khi đọc Thần Học Thiên Nhiên của Paley, anh mục sư vừa ra trường Charles Darwin bước lên con thuyền nghiên cứu „Beagle“ để du h{nh sang Nam Mĩ. Những quan s|t c|c lo{i động vật và những động vật đ~ hoá thạch trên những chuyến hải h{nh đ~ l{m chao đảo cái nhìn vốn có về thế

giới của anh. Quả thật, cây cối và thú vật thích ứng v{o môi trường sống của chúng, như Paley đ~ viết.

Nhưng chúng rõ r{ng không chỉ thích ứng một lần m{ thôi, nhưng m~i m~i vẫn tiếp tục thích ứng.

Hình ảnh về chiếc đồng hồ thiên nhiên được người thợ lên gi}y điều chỉnh chỉ một lần thôi là Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

chạy m~i, không còn đúng dưới con mắt của Darwin nữa. Tín lí của Giáo hội về sự hiện hữu của một Thiên Chúa cá vị hết còn khả tín đối với ông.

Darwin suy gẫm và do dự suốt hơn hai mươi năm d{i. V{ năm 1859 xuất hiện „ Về sự hình thành chủng loại qua lựa chọn tự nhiên“, một tác phẩm lớn đối nghịch lại với sách của Paley. Darwin thở dài nhận định:

„ Chúng ta phải sớm kết luận rằng, cái lâu đài tuyệt đẹp của con sò hai mảnh không thể do một thực thể khôn ngoan tạo thành, như cái lâu đài một cửa của con người“. đối với Paley, thiên nhiên là một bức tranh hoà điệu lớn. Darwin trái lại coi đó l{ nơi „đấu tranh để sống còn“. Nếu thiên nhiên là thợ đồng hồ, thì với Darwin, ông thợ này mù: Thiên nhiên không có mắt v{ không nhìn ra tương lai. Thiên nhiên không hoạch định trước. Nó không có khả năng tưởng tượng, không đo|n trước được, không thấy gì hết. Tên của ông tổng phó tế lừng danh chỉ được Darwin nhắc tới một lần duy nhất trong sách mình, nhân vì một quan sát đúng đắn của Paley: „ Sự chọn lựa tự nhiên nơi một loài không bao giờ có thể tạo ra một tác phẩm nào đó mang lại nhiều hại hơn lợi cho chính loài đó. Không một cơ phận nào, như Paley cho biết, có thể được tạo thành, để mang lại đau đớn và thiệt hại cho chủ của nó. Nếu đem cân đo giữa lợi và hại của bất cứ một chi thể nào mang lại, thì nhìn chung bao giờ cái lợi cũng hơn“.

Ảnh hưởng của Paley trên Darwin đ~ không ngăn cản được sự ra đời của thuyết tiến hoá về sự thích ứng tự động với thiên nhiên nơi c|c chủng loại. Thay vì Thiên Chúa l{ đấng tạo ra nguyên nhân và hậu quả, Darwin thay thế Người bởi thiên nhiên. „Thiên nhiên h{nh động“ ( Nature does) là một trong những c}u nói thường gặp nhất nơi ông. Nhưng một người đương thời, Jean Pierre Marie Flourens (xem bài Vũ trụ của Tinh thần), cũng đ~ phê bình sự bất cập của khái niệm tân tạo này: Thiên nhiên không phải là một chủ thể! L{m sao thiên nhiên hướng tới mục tiêu nào, khi chính nó không có mục đích? Thiên nhiên không biết nghĩ, thì l{m sao nó có thể nghĩ tới mục tiêu hướng tới của nó? Chỉ

trong vòng trên dưới ba mươi năm, thuyết thích ứng tự động của Darwin đ~ tạo được thế đứng vững vàng; dù vậy, nó cũng đ~ không tr|nh được một số khiếm khuyết nền tảng cho tới ngày nay. Những nhà phê bình ông ngày nay tập trung trong một chiến tuyến được gọi chung l{ trường phái Intelligent Design (đồ án thông minh).

Người mở đầu cho phái này là nhà vật lí Ái-nhĩ-lan nổi tiếng thế giới Lord Kelvin. Những phê bình triệt để thuyết Darwin của ông gi|o sư vật lí đại học Glasgow này rất nặng kí. Trước hết, ông cho rằng thời gian cần có cho sự thích ứng của muôn lo{i do Darwin đưa ra qu| ngắn. Theo ông, tr|i đất mới chỉ có khoảng 98 triệu năm, về sau tính lại, ông thấy chỉ còn có 24 triệu năm. Kelvin lí luận, nếu quả

đất gi{ hơn, thì trong lòng nó không nóng như hiện nay. Nhưng Kelvin đ~ quên rằng, chất phóng xạ

giữ cho sức nóng trong lòng tr|i đất kéo d{i. Năm 1871, cùng năm Darwin cho xuất bản cuốn sách nói về nguồn gốc con người từ thú vật mà ra, Kelvin lí luận về sự hiện hữu của một Intelligent and benevolant design, một „đồ án thông minh và tuyệt chính xác“.

Hiện nay, Intelligent Design vẫn l{ nơi tập trung của nhiều người cho rằng, Thiên Chúa chứ không phải thiên nhiên là nguyên ủy của những mối liên hệ sự sống phức tạp. Phát ngôn viên ảnh hưởng mạnh nhất của nhóm n{y l{ „Discovery Institute“, một cơ quan tư duy của giới công giáo bảo thủ đặt tại Seattle bang Washington. Intelligent Design là tập hợp của nhiều thuyết, nhưng chúng có chung hai quan điểm nền tảng: Tất cả đều cho rằng, vật lí và sinh vật học không đủ để giải thích thế giới. Và c|c đại biểu của họ tin rằng, chỉ có một lời giải thật sự thuyết phục cho vấn đề: chấp nhận có một Thiên Chúa thông minh đ~ an b{i sẵn mọi sự. đối với họ, sự ho{ điệu chính xác lạ lùng của thế giới vật lí là sự minh chứng gián tiếp có Thiên Chúa. Chỉ cần một lạc điệu vô cùng nhỏ cũng đủ làm cho sự

sống tr|i đất, trong đó có cả sự sống con người, ra bất khả.

Nhận định n{y rõ r{ng đúng. Nhưng lấy đó m{ kết luận l{ do t|c động của Thiên Chúa, thì điều này còn tuỳ sự đ|nh gi| của mỗi người. Phải chăng con người có mặt vì ngẫu nhiên? điều này thật khó Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

m{ tin được. Nhưng đó phải chăng l{ một bằng chứng của sự tất yếu? Ngay cả những xác xuất vô cùng nhỏ, một trong muôn triệu đi nữa, thì chúng vẫn luôn là thứ có thể xẩy ra. Một vài nhà khoa học tự nhiên nói, chúng ta cũng đừng đ|nh gi| qu| cao sự hữu đích (mang trong mình một mục đích) của thiên nhiên. đặc biệt các nhà sinh học gặp khó khăn với quan điểm cho rằng, mọi sự trong thiên nhiên đ~ được sắp xếp rõ r{ng đ}u đó v{ chúng đều mang trong mình một mục tiêu hướng tới. Lịch sử tr|i đất trái lại cho ta thấy, nó đ~ trải qua năm thảm họa địa chất trong quá trình chuyển tuổi của nó với những cuộc tận diệt kinh hoàng hàng loạt các chủng loại cây cỏ v{ động vật. Và không phải mọi chi tiết, mà tiến ho| cho phép, đều tốt lành. Mọi lo{i động vật có vú đều có bảy đốt xương sống ở

cổ, nhưng lo{i c| heo có lẽ sẽ thoải m|i hơn, nếu nó có bớt đi một hay hai đốt. Khi nhìn con hươu cao cổ uống nước, ta thầm mong cho nó có thêm được v{i đốt nữa. Giống heo đực ở Sulawesi có hai răng nanh cong đẹp, nhưng chẳng mang lại lợi lộc gì cho chúng cả. Những răng nanh n{y chẳng có mục đích gì. Chỉ biết là chúng chả gây trở ngại hoặc làm cho heo khó chịu.

Nhìn từ gần, xem ra tất cả chẳng phải là kết quả của một „đồ án thông minh“ n{o. Chẳng phải trí tuệ

của Thiên Chúa hay của thiên nhiên đ~ l{m cho lo{i tôm sống dưới biển s}u có m{u đỏ hoe. Nhìn chúng thật đẹp, nhưng đẹp cho ai? Lòng biển sâu không có ánh sáng, tối đen như mực. Ngay cả loại tôm n{y cũng chẳng nhận diện được màu sắc của mình. M{u đỏ không mang lại cho chúng điểm lợi nào cả. Thuyết tiến hoá của Darwin cũng không cắt nghĩa được lí do m{u đỏ đó. Tại sao hết mùa đạp mái rồi, mà các cậu sáo vẫn tiếp tục bắt chước các âm thanh của điện thoại cầm tay hay tiếng sáo tuyệt vời, giọng hót của chúng đ}u còn có mục đích ‚sinh tồn’ nữa đ}u? Tại sao con người lại yêu người cùng phái với mình? Những câu hỏi đó l{m cho thuyết tiến hoá ra ngớ ngẩn, một thuyết muốn giải thích mọi hiện tượng và mọi h{nh vi đều là một nỗ lực nhằm thích ứng với môi trường sống.

Nhưng đó cũng không phải là kết quả của một „đồ án thông minh“. L{ vì mỗi khi chúng ta chống lại sự hữu đích trong thuyết Darwin, thì đó đồng thời cũng l{ một chống đối lại thuyết đồ án thông minh.

Vì thế, giới sinh vật học ngày nay muốn thận trọng tương đối ho| quan điểm hữu đích. Th|i độ của họ

c{ng l{m cho ngôi sao „đồ án thông minh“ thêm bớt sáng. Họ cho rằng, sự sống là cái gì đó nhiều hơn tổng số mọi cơ phận riêng biệt gộp lại. Thay vì nhìn sự việc đơn giản là chuỗi nguyên nhân và hậu quả, họ dùng một từ mới: „ Tự tổ chức“.

C|c cơ phận không chỉ lớn lên từ một tập hợp các nguyên tử và phân tử, nhưng chúng lớn lên trong trao đổi qua lại với môi trường sống của chúng. Nếu để dưới hầm tối, một củ khoai sẽ mọc mầm trắng v{ không có l|. Nhưng khi trồng trên nương rẫy, nó mọc mầm xanh với nhiều l|. điều đó cũng đúng cho mọi loài sinh vật. Qua tương t|c với những gì còn lại của thế giới, thiên nhiên luôn hiện hình một cách mới. Người ta đo|n, sự sống có một cấu trúc quá phức tạp, thành ra phải cần một hình thể tổ chức ho{n to{n kh|c để mô tả nó. Sự sống là một tổng hợp nhiều hơn c|c th{nh tố của nó gộp lại. Các khái niệm và mô mẫu tư duy của khoa vật lí cổ điển cũng như lối giải thích bằng các nguồn gốc vũ trụ không đủ để diễn tả sự sống.

Albert Einstein trả lời năm 1929 trong một cuộc phỏng vấn: „ Chúng ta ở trong hoàn cảnh của một em bé bước vào một thư viện bao la với ngổn ngang sách vở thuộc nhiều ngôn ngữ khác nhau. Em biết là ai đó đã viết ra những sách đó. Nhưng em không biết viết như thế nào. Em không hiểu ngôn ngữ trong sách. Em mơ

hồ biết có sự sắp xếp trật tự các sách kia, nhưng không biết theo trật tự nào. Theo tôi, đó cũng là quan điểm kể cả của những người thông minh nhất về Thiên Chúa. Chúng ta thấy một vũ trụ kết hợp với nhau cách tuyệt vời và nó tuân theo những quy luật nhất định, nhưng chúng ta chỉ hiểu mơ hồ những quy luật đó. đầu óc hạn chế của chúng ta không thể hiểu được những lực kì lạ làm chuyển động vũ trụ“.

Hãy bỏ qua chuyện Einstein cũng tin v{o một Tạo hoá thông minh tạo ra những hằng số thiên nhiên, Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nghĩa l{ tin có một tác giả đ~ viết ra c|c s|ch kia. điểm ông nói chung chung đúng, l{ sự hữu hạn của đầu óc con người. Dù ta nghiên cứu gì, ta cũng thiết kế chúng bằng phương tiện của chúng ta và theo khả năng tư duy của chúng ta. Nhưng n~o của lo{i có xương sống và thực tại khách quan không phải là những viên gạch hợp nhau. Là vì tất cả mọi cái mà ta gọi l{ „thực tại khách quan“ cũng đều do tự ta tạo nên. V{ „thực tại đích thức“ vì thế mãi mãi vẫn là một đồ hình nhân tạo, và chỗ mà ta muốn dành cho Thiên Chúa thì tuỳ vào nhận định của mỗi người.

Các nhà sinh vật học sẽ còn phải làm việc lâu dài với câu hỏi: Ta nên giải thích thế giới bằng luận chứng nguyên nhân và hậu quả hay trên căn bản một sự „tự tổ chức“. Cuộc tranh luận ở đ}y chỉ mới bắt đầu. điều lạ, l{ quan điểm „tự tổ chức“ của các nhà sinh vật học ngay từ đầu đ~ bị một kẻ lạ xuất phát từ giới xã hội học tấn công. Nhà xã hội học này có lẽ là vị nổi tiếng nhất trong hậu bán thế kỉ 20.

Ta sẽ bàn tới ông trong b{i sau, đặc biệt bàn tới lối giải thích của ông về một hiện tượng bí ẩn nhất bên ngoài tôn giáo – đó l{ Tình yêu.

• điều vô cùng khó xẩy ra nhưng lại thật bình thường. Tình yêu là gì?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Bielefeld

điều vô cùng khó xẩy ra nhưng lại thật bình thường Tình yêu là gì?

1968 là một năm kh|c thường trong hầu hết đại học ở đức. Phong trào chống phá của sinh viên đạt tới đỉnh điểm. đại học Berlin v{ đại học Johann Wolfgang Goethe ở Franfurt là hai trung tâm chống đối mạnh nhất. đặc biệt nơi bộ môn „x~ hội học“ ở Franfurt xẩy ra những cuộc tranh luận sát phạt giữa sinh viên v{ c|c gi|o sư. Gi|o sư Jürgen Habermas v{ Theodor W. Adorno l{ hai vị rất gần gũi với sinh viên về quan điểm chính trị, nhưng họ không tán thành những lí do chống phá của sinh viên.

Họ cũng có một nhận định như sinh viên, l{ đất nước n{y đang trở th{nh „phản động“ v{ đang ở trong „thời kì cuối của tư bản“, nhưng họ không tin bạo lực đập phá có thể l{m thay đổi cục diện quốc gia.

Náo loạn rốt cuộc nổ ra trong học kho| mùa đông 1968/69. C|c giờ lớp của gi|o sư Adorno bị phá rối. Ông gi|o sư x~ hội học kiêm triết gia lừng danh Adorno bị sinh viên cười nhạo, v{ „Viện nghiên cứu xã hội“ bị đ|m sinh viên cách mạng phong toả. Trước cảnh tượng đó, Adorno bỏ ngang mọi giảng khoá của mình. đại học rơi v{o khốn đốn. Làm sao trong một sáng một chiều tìm ra được gi|o sư thay thế khi khoá học đ~ bắt đầu? M{ có ông b{ điên n{o lại dám nhảy vào nồi nước sôi Phân khoa xã hội học của Frankfurt lúc n{y? Nhưng thật ngạc nhiên, một tay vô danh 41 tuổi, chuyên môn về hành chánh học, từ Münster d|m đầu đơn về, đó l{ Niklas Luhmann. đề tài giảng khoá của ông: „Tình yêu như l{ đam mê“.

Một giảng khoá về tình yêu? Trong lúc cả bàn dân thiên hạ của c|c Ban nh}n văn, x~ hội ở đ}y đang hừng hực tranh cãi về hiện tại v{ tương lai „thời kì rẫy chết của tư bản chủ nghĩa“? C|i ông ứng viên không biết sợ đó l{ ai? Trong lúc bên ngo{i đang nổi lên la hét đập phá, thì mình ông với độ hai chục sinh viên hiếu kì và chán bãi khoá ngồi thảo luận về „Lí thuyết về sự thân mật“ trong một giảng đường mênh mông trên lầu hai đại học!

Luhmann sinh năm 1927 tại Lüneburg. Cha ông làm chủ một lò rượu bia, mẹ xuất thân từ một gia đình l{m nghề khách sạn ở Thuỵ- sĩ. Lúc nhỏ, học ở trường trung học Johaneum. Sắp sửa thi tú tài thì phải nhập ngũ, phục vụ trong ngành không quân, và bị qu}n đội Hoa-kì bắt l{m tù binh năm 1945.

Năm 1946, cậu Luhmann thi lại tú tài, rồi ghi danh học luật ở Freiburg. Sau khi tốt nghiệp, năm 1953

Luhmann trở về làm việc trong toà án cao cấp tỉnh Lüneburg, sau đổi về Hannover. Chán công việc, ông xoay ra đọc s|ch, đọc hàng núi sách tìm hiểu mọi ngành và ghi lại những gì thích thú trong một hộp phiếu ghi chú cỏn con. Năm 1960, ông tình cờ biết được mình có thể xin học bổng du học một năm ở đại học Harvard, Boston.

Luhmann sang Havard học môn hành chánh, và ở đó ông l{m quen được Talcott Parsons, nhà xã hội học danh tiếng người Hoa-kì. Ông say mê „lí thuyết hệ thống chức năng“

(Funktionalismus) của Parsons. Về lại đức, ông nhận một chỗ làm tầm thường trong Khoa hành ch|nh đại học Speyer, với chân thuyết trình viên. Chẳng ai biết được, đó l{ một thiên t{i đang ngủ.

Cho tới khi Luhmann cho xuất bản tác phẩm đầu tay Funktionen und Folgen formaler Organisation (Các chức năng v{ hệ quả của tổ chức bề ngo{i), hai gi|o sư x~ hội học ở Münster mới để í tới tài năng đặc biệt nơi anh chuyên viên h{nh ch|nh học n{y. Gi|o sư Helmut Schelsky, một trong những nhà xã hội học h{ng đầu lúc đó, nhận ra tiềm năng to lớn của anh. Bertrand Russell ở Cambridge nhận ra thiên tài Wittgenstein thế n{o, thì Helmut Schelsky cũng kh|m ph| ra thiên t{i Luhmann như

thế. Nhưng Luhmann gần như chẳng màng gì tới đường công danh đại học. Schelsky kiên nhẫn Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tìm c|ch kéo cho được Luhmann về Münster, để „cho anh công chức cao cấp không có bằng tiến sĩ đi vào lịch sử“. Năm 1966, ông công chức 39 tuổi trình luận án tiến sĩ với tác phẩm cũ đ~ viết ở Speyer.

Trong l{ng đại học ở đức, đấy là một chuyện hi hữu. Trước đó, Wittgenstein cũng ở v{o trường hợp tương tự, ông n{y cũng trình luận án tiến sĩ với một tác phẩm cũ đ~ viết. Ngạc nhiên hơn nữa, là cùng năm đó, Luhmann trình thêm luận án lên ngạch gi|o sư (Habilitation). Shelsky cũng đ~ chuẩn bị sẵn cho Luhmann một ghế gi|o sư tại đại học vừa mở ở Bielefeld. Năm 1968, Luhmann được cấp tước gi|o sư. Vì đại học Bielefeld lúc n{y chưa đ}u v{o đ}u cả, nên Luhmann liều lĩnh nhận thế chân cho gi|o sư Adorno, giải khuây giảng khoá 1968/69 ở Frankfurt. Sau đó ông về Bielefeld dạy cho tới lúc hưu năm 1993. Mười năm đầu, ông sống ở Bielefeld; sau khi bà vợ mất, ông dọn về Oerlinghausen, một thành phố nhỏ phụ cận trong vùng rừng Teutoburg. Khoá biểu sinh hoạt hàng ngày của ông rõ ràng. Từ s|ng tinh sương tới chiều tối: viết sách; chỉ ban trưa đi dạo một vòng với con chó.

Ông mất năm 1998, thọ 71 tuổi, vì chứng ung thư m|u.

Schelsky hoàn toàn có lí: ông chuyên viên hành chánh Luhmann là một ông thiên tài trong ngành xã hội học. Trong s|ch n{y, tôi trình b{y Luhmann như một triết gia về tình yêu. điều này quả là chuyện xem ra nông nổi v{ đượm chút thủ đoạn. Song tôi dám chắc Luhmann hài lòng về thủ đoạn này. Là vì, như việc xuất hiện của ông trong giảng khoá 1968/69 ở Frankfurt chứng tỏ, Luhmann là một con người rất nhạy cảm v{ h{i hước. Có thể lối trình bày của tôi l{m ông hơi nhíu m{y tinh nghịch một tí, nhưng không sao. Rút ra chủ đề tình yêu từ các tác phẩm của ông, thì cũng giống như bảo Immanuel Kant thuần tuý là một triết gia tôn giáo hay bảo René

Descartes là một b|c sĩ. Nhưng việc làm của tôi hợp lí. Là vì một mặt, tình yêu l{ đề t{i điển hình có thể dùng để trình bày toàn bộ công trình phức tạp của ông. Mặt khác trên thực tế, ông có một đóng góp quan trọng cho triết học về tình yêu. Tuy nhiên, cũng cần phải có một tóm tắt ngắn về toàn bộ

chương trình của ông, trước khi có thể bàn sâu chuyện tình yêu.

Quan tâm của Luhmann là muốn tìm hiểu sự hoạt động của xã hội: Guồng máy xã hội hoạt động như

thế nào? Mô hình hệ thống của Parsons là cánh cửa đầu tiên giúp Luhmann mở màn bí ẩn. Cánh cửa thứ hai là khoa Sinh vật học. đ}y không phải l{ điều gì mới lạ: Ngay cha đẻ của môn Xã hội học Herbert Spencer, một người đồng thời với Darwin, đ~ hình th{nh nên môn học này từ khoa Tâm lí học, và Tâm lí học cũng đ~ được hình thành từ Sinh vật học. Nhưng Luhmann đ~ không đồng í dùng mô hình lấy nơi c|c sinh vật đơn giản đem |p dụng cho một cơ cấu lớn là toàn bộ xã hội. Ông cho hay, ta có thể dùng các khái niệm của thuyết tiến ho| để giải thích sự phát triển của các hệ thống xã hội, như Parsons đ~ l{m. Nhưng dù vậy, các hệ thống xã hội không phải là một thứ hình thái phức tạp đặc biệt của các hệ thống sinh vật, cho dù con người rõ ràng là những sinh vật. Tại sao? Theo Luhmann, là vì các hệ thống xã hội không phát triển trên nền tảng chuyển trao cho nhau chất v{ năng lượng như

nơi c|c sinh vật, trái lại chúng dựa trên sự trao đổi truyền thông và í nghĩa. Truyền thông v{ í nghĩa l{

những gì hoàn toàn khác với Prôtêin, vốn là thứ nền tảng sinh học mà một nhà xã hội học chẳng cần phải quan tâm. Luhmann chẳng màng gì tới cái lập luận: Con người là những sinh vật, đó l{ những

„sinh vật xã hội“. điều ông học được từ sinh vật học là những thứ gì hoàn toàn khác.

Nhà nghiên cứu n~o người Chilê Humberto Maturana và học trò của ông Francisco Varela là hai nhân vật gợi í suy tư cho Luhmann. Maturana l{ một trong những người lập ra môn „Sinh vật học lí thuyết“. Trong thập niên 1960’, Maturana thao thức với câu hỏi: „Sống là gì?“ V{ ông lí luận, sống là một „ hệ thống tự phát sinh và tự tổ chức lấy“. N~o bộ tự tạo ra chất để làm việc như thế nào, thì những cơ thể sinh vật cũng tự tạo ra những chất cần thiết như vậy, để giữ sự sống và nhờ đó tự phát sinh. Tiến trình đó Maturana gọi là Autopoiese (Tự tạo sinh). Năm 1969, khi Maturana công bố những suy Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tư đó trong một đại hội ở Chicago, thì ông gi|o đồng tuổi Niklas Luhmann cũng bắt đầu lên lớp ở Bielefeld. Luhmann như bị hớp hồn, khi nghe được khái niệm Autopoiese của Maturana. Là vì Maturana không chỉ mô tả việc tự sinh của sự sống và não bộ mà thôi, ông còn định nghĩa lại mới khái niệm Truyền thông. Theo Maturana, người truyền thông không chỉ đơn giản đưa ra một thông tin m{ thôi. Nhưng trước hết người đó dùng ngôn ngữ do mình tạo ra để tổ chức nên một hệ thống. Các vi khuẩn trao đổi với nhau để từ đó hình th{nh nên một hệ thống sinh môi. Các vùng não giao tiếp với nhau để qua đó tạo nên một hệ thống thần kinh, gọi là í thức.

Như vậy, Luhmann lí luận tiếp, phải chăng c|c hệ thống xã hội cũng l{ một hệ thống tự tạo sinh, được hình thành do truyền thông bằng ngôn ngữ (nghĩa l{ bằng „biểu tượng“)?

Quan điểm dùng khái niệm truyền thông làm nền tảng mô tả các hệ thống xã hội của một xã hội đ~ có từ trước nơi Luhmann, chứ không phải đợi đến khi ông tiếp thu được những cái mới nơi Maturana.

Nhưng ông nhận ra nơi tư tưởng Tự tạo sinh (Autopoiese) của Manturana còn thiếu một viên gạch xây quan trọng. Về sau này, Maturana tỏ ra rất nghi ngờ tính chính xác của mô hình Luhmann. Dù thế, nhà xã hội học ở Bielefeld đ~ vượt xa nhà sinh vật học ở Chilê và những người gợi í khác. Luhmann không những là một trong những nhà quan sát các tiến trình xã hội sắc bén nhất trong hậu bán thế kỉ 20. Ông là một „đại lục học thức“, một thiên tài lập thuyết. Chỉ riêng khái niệm

„Truyền thông“ của ông đ~ l{ một cuộc cách mạng rồi.

Cho tới lúc đó, c|c nhà xã hội chỉ nói tới con người, tới c|c định chuẩn (Normen) xã hội, các vai trò (Rollen), định chế (Institutionen) v{ h{nh vi/h{nh động (Handlungen) xã hội. Nhưng với Luhmann, không còn h{nh vi/h{nh động của con người nữa, mà giữa họ chỉ còn diễn ra truyền thông. Và ai truyền thông với ai, chẳng quan trọng. Chỉ cần biết: „Có được kết quả nào?“ qua sự truyền thông đó mà thôi. Trong xã hội con người không có những trao đổi về chất v{ năng lượng như ở các loài vi khuẩn, không có những trao đổi thần kinh như trong não bộ, mà chỉ có những mong ước, chờ đợi.

Nhưng những mong đợi trao đổi với nhau như thế n{o? V{ c|i gì đ~ ph|t sinh ra từ đó? Nói c|ch khác: Truyền thông đ~ giúp cho những mong đợi trao đổi với nhau thế n{o, để tạo nên những hệ

thống xã hội tân tiến; những hệ thống xã hội tân tiến này khá bền vững và hoạt động độc lập, không bị ảnh hưởng trên nhau: đó l{ những hệ thống như chính trị, kinh tế, luật pháp, khoa học, tôn giáo, giáo dục, nghệ thuật hoặc là – tình yêu.

Tình yêu cũng l{ một hệ thống xã hội, được tạo thành bởi những mong đợi. Hay rõ hơn: tạo thành bởi những mật mã, đ}y l{ những mong đợi vốn được chờ đợi và vì thế là những mong đợi đ~ được xác định rõ ràng. Tác phẩm Tình Yêu Như Là đam Mê – được Luhmann xuất bản 15 năm sau lần xuất hiện ở Frankfurt – là một cuốn sách nói về lịch sử và hiện tại của Mật mã - Tình yêu. Tình yêu, như chúng ta hiểu ngày nay, là một mật m~ hơn l{ một cảm gi|c, đó l{ một mật mã mang tính chất rất tư sản, mới hình thành từ cuối thế kỉ 18 (Nghĩa l{ thứ tình yêu „l~ng mạn“ m{ chúng ta có hiện nay chỉ mới xuất hiện từ cuối thế kỉ 18; trước đó, tình yêu thường chỉ là một sự dàn xếp - chẳng hạn theo kiều

„môn đăng hộ đối“ - của xã hội, l{ vì lúc đó chưa có con người c| nh}n. Người dịch chú thích). Là vì c}u „Anh yêu em / Em yêu anh“ không chỉ đơn thuần là một phát biểu cảm gi|c như c}u „Tôi đau răng“ chẳng hạn. „Anh yêu em / Em yêu anh“ l{ cả một hệ thống gồm những hứa hẹn v{ mong đợi. Ai khẳng định c}u nói n{y, người đó hứa coi tình cảm của mình l{ đ|ng tin cậy và hứa sẽ lo lắng cho người mình yêu. Nghĩa l{ người đó sẵn s{ng cư xử như một người yêu đúng với những gì m{ đối tượng được yêu đang mong đợi.

Ở đ}y, nhu cầu tình yêu xuất phát từ một thứ Tự khẳng định mình (Selbstverhltnis). Con người càng ít bị x|c định và ít bị cột buộc chỗ đứng bởi một khung cảnh xã hội chặt chẽ bao nhiêu, nó càng có nhu cầu cảm thấy chính mình như l{ một c|i gì đặc biệt - nghĩa l{ như một cá nhân - bấy nhiêu.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Nhưng c|c x~ hội tân tiến không phải l{ môi trường dễ thở cho cá nhân. Xã hội tân tiến vỡ ra từng mảng hệ thống xã hội nhỏ, vốn là những thế giới tự tạo sinh chỉ với một ưu tư duy nhất: l{m sao để

hệ thống tiếp tục đứng vững. Như vậy, qua những mô tả của Luhmann, ta thấy các hệ thống cũng ứng xử giống như c|c cơ thể sinh vật trong điều kiện của thuyết Darwin. Chúng sử dụng những thứ sẵn trong thiên nhiên để tự sinh tồn. Ở đ}y không còn nhiều chỗ cho c|c c| nh}n. Mười năm l{m việc trong ng{nh h{nh ch|nh hình như đ~ giúp Luhmann í thức được rằng, cá nhân tính không có chỗ

trong các hệ thống xã hội. Ng{y nay, con người cá thể bị giằng co giữa các thành phần lãnh vực khác nhau: Họ l{ người cha hay người mẹ trong gia đình, họ đóng một vai trò trong nghề nghiệp, họ là cầu thủ túc cầu hay người chơi cầu lông, họ là hội viên của một cộng đồng mạng hay người hàng xóm, là người đóng thuế hay một người chồng, người vợ. Thật khó m{ có được một căn cước thống nhất trong hoàn cảnh đó. Chỉ thiếu một sự chứng nhận, qua đó c|c c| nh}n nhận ra được mình là một toàn thể trọn vẹn, nghĩa l{ một cá nhân.

Theo Luhmann, chính tình yêu sẽ cung cấp sự chứng nhận đó, nó sẽ giải quyết c|i „tự trình bày“ hay

„tự khẳng định“ đó - chức năng của tình yêu l{ đó. Tình yêu l{ một hình thức truyền thông rất hiếm và vì thế „x|c xuất của nó rất nhỏ“, nhưng dù vậy nó vẫn là thứ rất bình thường. Tình yêu, theo đó, l{

một điều vô cùng khó xẩy ra nhưng lại rất bình thường, „ qua hạnh phúc của người khác tôi nhận ra hạnh phúc của chính tôi“. Khi yêu, c|i hình ảnh mà ta có về người kh|c được tình yêu x|c định và làm

thay đổi đến độ ta không còn nhìn được người yêu dưới góc độ „bình thường“ nữa. đó l{ nét c| biệt không thể lầm lẫn được của tình yêu: Người đang yêu chỉ thấy nụ cười, chứ không thấy chiếc răng sún của đối tượng. Luhmann diễn tả điều này một cách vô cùng thực tế: „ điểm tựa bên ngoài bị tháo gỡ, những lôi cuốn bên trong được mài bén (với nghĩa là: gia tăng thêm). Tính ổn định giờ đây phải được nuôi giữ bằng nguồn lực của cá nhân“.

Dĩ nhiên tiến trình đưa c|c mong đợi của mình v{o ăn khớp với nhau giữa hai kẻ yêu nhau này rất là bất ổn, vì thất vọng rất dễ xẩy ra. Chính cái mật mã mỏng manh nhất trong các mật mã lại cần phải được nuôi dưỡng bằng sự ổn định cao nhất - v{ đấy là mâu thuẫn của tình yêu. Khi hai kẻ yêu nhau cảm thấy c|c mong đợi của mình được ổn định chắc chắn bao nhiêu, thì lúc đó c|c quan hệ tình yêu lại càng hết căng thẳng bấy nhiêu - căng thẳng theo nghĩa tích cực lẫn tiêu cực. Khi c|c mong đợi giữa hai đối tượng („mong đợi của mong đợi“) ho{n to{n ăn khớp với nhau, chúng tạo nên sự tin cậy cho hai bên, nhưng cũng vì thế chúng chẳng còn quyến rũ gì nữa: chúng từ từ xoá mất đi c|i x|c xuất vốn tạo ra sự hấp dẫn. Một tình yêu lãng mạn, vốn được quan niệm như l{ một tổng hợp giữa cảm giác, dục vọng v{ nh}n đức, theo Luhmann, vì thế luôn là một điều khó đạt được. Ông cho rằng, việc tìm ra được í nghĩa nơi thế giới của một người khác - dù chỉ là ngắn hạn - cũng l{ chuyện đ~ khó rồi.

Ở đ}y, ta cũng nên nêu lên c}u hỏi m{ Luhmann đ~ không có c}u trả lời: Tại sao sự ham muốn cấp b|ch thường có trong giai đoạn đầu của một cuộc tình lại không bền lâu? Tạo sao nó phai nhạt dần?

Phải chăng quả thật đó chỉ là kết quả của sự ăn khớp có thể tính trước được giữa c|c mong đợi? Phải chăng sự ham muốn cũng phai nhạt dần nơi c|c cuộc tình thiếu sự truyền thông tốt đẹp, nghĩa l{

không có sự ăn khớp giữa c|c mong đợi? Nghĩa l{ những cuộc tình lận đận? Có thể có một nguyên nhân nào khác ngoài cái nhìn của Luhmann tạo nên sự phai nhạt n{y không, như nguyên nh}n ho|

sinh chẳng hạn?

Vì Luhmann không đếm xỉa gì tới sinh vật học và các ảnh hưởng của nó trên lãnh vực cảm giác của con người, nên ông đ~ gặp nhiều phê bình. Nhà não học ở Bremen, ông Gerhard Roth, tỏ ra vô cùng ngạc nhiên, là tại sao một nhà xã hội học như Luhmann lại không nhìn con người như một cá nhân sinh vật. Lại nữa, đa số các nhà não học đều coi kết quả nghiên cứu của Manturana và Varela, hai vị

gợi í của Luhmann, là thứ không đ}u v{o đ}u cả, vì chúng không thể nghiệm chứng được.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Luhmann rất thanh thản trước những phê bình đó. Ông ph|t biểu đại í như sau: Bao l}u việc nghiên cứu n~o còn để cho các cụm thần kinh giao thoa với nhau trong não bộ, bấy lâu xã hội học còn có thể

an t}m để cho c|c mong đợi, chứ không phải các cụm thần kinh, trao đổi với nhau. đ}y chính l{ điểm, theo Luhmann, khác nhau về mặt chức năng giữa sinh vật học và xã hội học vốn là hai hệ thống độc lập: Chỉ cái gì quan trọng cho một hệ thống thì c|i đó mới quan trọng. Tuy nhiên, cần ghi nhận rằng, nhìn từ góc độ sinh vật học, Luhmann đ~ trộn khái niệm Tình yêu lẫn với một lô tình trạng í thức rất kh|c nhau. Người ta có thể biện hộ cho ông bằng lí luận rằng, mỗi khái niệm tình yêu chỉ phù hợp cho một khung cảnh xã hội, và trong thực tế cuộc sống, ta không thể nào nhầm lẫn í nghĩa của chúng trong từng khung cảnh được. Nhưng dù vậy, khái niệm „Tình yêu“ m{ Luhmann thường dùng như

một nhu cầu „tự trình bày“ mình ra trước con mắt người khác, và khái niệm đó không những chỉ

quan trọng về mặt sinh vật nhưng cả về mặt xã hội nữa, cũng chỉ là một trong nhiều trường hợp mà thôi. Khái niệm đó rõ r{ng không đúng cho tình cảm yêu đương ban đầu. Mê một người nào không nhất thiết có nghĩa l{ người mê muốn có được một sự chứng nhận của đối tượng mình mê. Nếu như

thế thì tình yêu của một cô cậu thiếu niên đối với một ca sĩ nhạc Pop ngay từ đầu lại c{ng vô nghĩa, vì thứ tình yêu này vốn dĩ đ~ vô nghĩa. V{ cả cái nhu cầu thoả mãn tình dục thường được gắn liền với yêu đương cũng không nhất thiết là một nhu cầu tìm kiếm kinh nghiệm toàn vẹn. Có người lấy tình dục l{m đỉnh điểm tình yêu. Nhưng có người lại cố tr|nh điều đó. Thay vì tìm kiếm sự chứng nhận cho bản th}n, thì ngược lại, việc thích thú làm dáng bề ngo{i thường có thể dập tắt sự khêu gợi tình dục.

Một phê bình nữa: Nếu tình yêu quả thật chỉ là một mật mã xã hội, thì khái niệm này không áp dụng được cho thế giới thú vật – điểm này tôi sẽ trở lại sau. V{ nó cũng không thể dùng khi tiếp xúc với thú vật. C}u nói „Tôi yêu thú vật“ như vậy hoàn toàn chẳng có nghĩa gì cả.

Chữ „tình yêu“, trong cổ ngữ đức có nghĩa l{ „điều tốt, dễ chịu, điều đ|ng gi|“, như vậy cần phải xé nghĩa nó ra để dùng cho từng trường hợp. điểm chung nhất trong các thứ tình yêu: tình yêu cha mẹ

nơi lo{i người cũng như nơi thú vật, tình vợ chồng, tình anh chị em và tình bạn... l{ người yêu tỏ ra quan t}m cao độ tới một sinh vật kh|c, l{ người n{y đưa một ai đó „v{o trong tim của mình“. Trong diễn tiến này có sự phân biệt giữa những cảm nhận yêu đương bằng giác quan và tinh thần, các tình cảm yêu đương phức tạp và cả một mệnh lệnh đạo đức nữa, chẳng hạn như giới răn kitô gi|o: „H~y yêu tha nh}n như chính mình“. Tuy nhiên í nghĩa của giới răn n{y - trong c|c tôn gi|o kh|c cũng có những mệnh lệnh giống như thế - , quả đ|ng ngờ. Yêu s|ch thường không thể tạo ra được các cảm gi|c tình yêu. Như vậy, các cảm giác tình yêu khó có thể bảo đảm được đạo đức. „H~y kính trọng tha nhân, dù bạn không yêu họ“, mệnh lệnh này có lẽ dễ thực hiện hơn.

Loài thú có những cảm nhận yêu thương không? Thật khó nói. Khi ta không biết con dơi l{ gì (xem bài Không chỉ có thịt và sữa), thì làm sao biết được loài vật có tình yêu không. Về điểm này, có nhiều í kiến tr|i ngược nhau. Hiện nay, các nhà nghiên cứu động thái của loài vật vẫn không dùng tới khái niệm „tình yêu“, nhưng họ phân nó ra thành tình dục v{ „sự gắn bó“. Con người có được khả năng yêu đương đặc biệt, theo quan điểm chung của các nh{ động thái học, duy nhất là nhờ con người có được cuộc sống đôi lứa đ~ ổn định từ rất l}u. Nói như thế, ta sẽ phải đứng trước ít nhất ba vấn đề: Thứ nhất, „Tình yêu cha mẹ - con cái“ l{ thứ hoàn toàn bị đẩy ra lề (vì thiếu yếu tố ‚đôi lứa ổn định từ

lâu’. Ng. dịch). Người ta sẽ nghi ngờ sự „gắn bó“ trong mối liên hệ mẹ - con nhiều lúc thắm thiết nơi một số loài vật cao cấp để sớm loại chúng ra khỏi bàn thảo luận. Thứ hai, tại sao lại không gọi sự

chung sống cặp đôi suốt đời nơi một số thú vật là những liên hệ tình yêu? Phải chăng như thế các chú vượn (Gibbons) v{ c|c chim ưng có thể yêu đương (vì chúng sống cặp với nhau. Ng. dịch), còn các chú khỉ đột và con nhà vịt thì không? Cuối cùng, ta thấy, ngay chính con người trước đ}y v{ ng{y nay cũng không giữ cuộc sống đôi lứa một vợ một chồng. Có thể nói, ở thủa ban đầu nhân loại, khi người mẹ và con của b{ đ}u cần biết chồng cha mình l{ ai, thì đ}u đ~ có đôi lứa. định chế một vợ một Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

chồng nơi con người có lẽ mới có sau này, khá lâu sau khi xuất hiện tình cảm yêu đương, chứ không thể ngược lại! Thuyết sinh vật học phổ cập cho rằng: Tiến ho| đ~ đặc biệt b{y ra „tình yêu“ như l{

„mối ràng buộc xã hội“ để bảo đảm cho thời gian thai nghén v{ nuôi con l}u d{i nơi con người.

Thuyết n{y ng{y nay đ~ bị nghi ngờ. Nhiều nhà sinh vật học giờ đ}y g~i đầu gãi tai, khi phải nói đến chuyện tình yêu. Họ bối rối là phải. Là vì trong khoa sinh vật học không có định nghĩa về khái niệm

„tình yêu“. Thảng hoặc chỉ có mấy nhà nghiên cứu não là còn dám liều lĩnh b{n tới tình yêu. Ít nhất người ta đ~ nhận ra được những vùng n~o điều khiển ước muốn tình dục nơi con người, trong đó thuỳ n~o (Hypothalamus) l{ cơ quan liên hệ quan trọng nhất. Nhưng cơ quan n{y lại có những tâm t|c động kh|c nhau nơi đ{n ông v{ đ{n b{. Nơi đ{n b{, Nucleus ventromedialis v{ nơi đ{n ông, Nucleus präopticus medialis điều khiển cơn dục vọng. (Một số nhà sinh vật thần kinh học coi đ}y l{ lí do, tại sao đ{n ông bị kích động bằng mắt mạnh hơn đ{n b{). Những thí nghiệm bằng hình ảnh mới đ}y cho thấy, hai t}m đó cũng có liên hệ nhiều ít với cảm gi|c yêu đương. Như vậy, về mặt hoá sinh, yêu đương có liên hệ với bản năng. Nhưng cũng cần phải cẩn thận về điểm này. Bởi vì trong cuộc sống thực, bên ngoài ống máy chiếu điện (Tomograf), bản năng v{ yêu đương thường xuất hiện riêng rẽ. Ngay khi yêu đương thường đi liền với khoái lạc tình dục, thì ngược lại, tình dục không luôn đòi hỏi yêu đương. Nếu không, thì người thích xem phim con heo l{ người có nhu cầu yêu đương liên tục.

Kích thích tố Oxytocin giữ vai trò then chốt trong chuyện yêu đương. Khi nam nữ đam mê tình dục với nhau, cơ thể họ tiết ra Oxytocin. Tác dụng của nó có thể ví như một thứ thuốc phiện: Nó vừa tạo kích thích và ngất ngây, vừa một c|ch n{o đó g}y cảm giác an dịu. Sở dĩ Oxytocin còn được mang danh l{ „kích thích tố chung thuỷ“ hay „kích tố gắn bó“ l{ nhờ các thí nghiệm trên loài chuột đồng cỏ.

Khác với loài chuột gần tương tự nhưng sống trên núi, vốn mang trong mình ít cơ phận nhận Oxytocin hơn, lo{i chuột đồng cỏ sống cặp với nhau. Các nhà nghiên cứu người Hoa-kì chung quanh ông Thomas Insel, gi|m đốc Trung tâm nghiên cứu tai tiếng Yerkes (Yerkes Regional Primate Research Center) thuộc đại học Emory ở Atlanta (xem bài Chú khỉ trong rừng nuôi ) đ~ ph| hoại hàng loạt cặp chuột đồng hạnh phúc, bằng cách chích cho chúng chất cản Oxytocin. Chúng hết thuỷ chung.

Chúng phản ứng giống hệt như lo{i sống trên núi, trở nên lang chạ lung tung. Ngược lại, khi các chú chuột núi được chích Vasopressin (chất rất giống Oxytocin), thì những cô cậu này lại trở thành những cặp chuột thuỷ chung.

C|c cơ phận nhận Oxytocin có ảnh hưởng quan trọng trên ước muốn gắn bó và giúp tạo ra mối gắn bó nơi con người không? Có lẽ có. Nhà tâm lí Seth Pollack thuộc California States University ở

Monterey cho biết, lượng Oxytocin nơi c|c trẻ em mồ côi thấp hơn nơi c|c em có sự gắn bó s}u đậm với cha mẹ. Oxytocin như vậy là một thứ keo giữ lâu. Nó tạo ra cơn đau đẻ nơi c|c b{ mẹ, nó ấn định việc cung cấp sữa v{ gia tăng mối liên hệ với con. Nơi c|c cặp trai gái, nó là mối liên kết những cảm nhận tình dục ban đầu với sự gắn bó về lâu về dài.

Còn có sự t|c động của các trung tâm và các chất hoá sinh khác nữa nơi n~o của hai kẻ yêu nhau, chứ

không riêng gì Oxytocin. đó có lẽ là vùng cinguläre Cortex, vùng liên quan tới việc gây chú í; hệ

Mesolimbic, được coi như một trung t}m khen thưởng; Phenylethylamine, chất giúp tạo ra những cảm

gi|c „bay bổng“. V{ dĩ nhiên cũng đừng quên mấy thứ vẫn còn ngờ vực khác (xem bài Anh Bốc yêu) như chất Noradrenalin g}y kích động và Dopamin tạo hứng khởi. Khi lượng của hai chất n{y tăng, chúng thường kéo theo sự giảm thiểu của Serotonin là chất tạo ngái ngủ; ở trong tình trạng này, con người nhiều khi không còn tự chủ được h{nh động của mình nữa. Thêm v{o đó, còn có sự t|c động của một lượng chất nghiện tương ứng của chính cơ thể, như Endorphin và Cortisol. Cơn nghiện do các chất này gây ra, theo sự thường, sẽ biến mất sau một thời gian. Cảm gi|c yêu đương kéo d{i tối đa ba năm, còn ra trung bình từ ba tới mười hai tháng. Theo số liệu thống kê quốc tế, thời gian li dị trung bình diễn ra sau bốn năm sống chung. Chiếc răng sún, trước đ}y không trông thấy, giờ đ}y lộ ra rõ mồn một. Về mặt hoá sinh, lúc này chỉ còn Oxytocin là chất giúp kéo dài cuộc sống đôi lứa.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đứng trước những điều trên đ}y, ta nghĩ gì về tình yêu? Ta đ~ học được gì giữa c|c cơ

phận nhận Oxytocin v{ „sự tự trình b{y mình trước con mắt kẻ khác“? Sự thật nằm ở đ}u giữa não bộ

và Luhmann? Tất cả những gì lạ đều g}y kích động, tất cả những gì bất chợt đều tạo kích thích – tiêu cực cũng như tích cực. Cái khó xẩy ra kích động mạnh hơn c|i có thể xẩy ra. Nỗi bất an cũng tạo kích động không kém. Nghiên cứu não và thuyết hệ thống đều đồng í với nhau ở c|c điểm đó. Cả hai đều cho rằng, tình yêu là một „khả năng hiếm khi xẩy ra nhưng lại rất bình thường“: đó l{ một kinh-nghiệm-bất-thường, được điều giải bởi những những mô mẫu đ~ rõ về mặt ho| sinh cũng như bởi những mật mã xã hội. Óc của chúng ta sợ sự nhàm chán, nên chính vì vậy xem ra nó ưa chuộng tình yêu. Vì thế, chẳng có gì đ|ng ngờ hơn c|i yêu s|ch xem ra vô hại của Kitô giáo, một yêu sách mà mục sư Dietrich Bonhoeffer đ~ có lần diễn tả như thế n{y: „ Tình yêu không đòi hỏi gì cả nơi người khác. Nó muốn mọi thứ cho kẻ khác“. đ|ng ngờ, là vì ta vẫn thường nghĩ rằng, tình yêu phải có một mục đích!

Nếu quả thật tình yêu là sự tự trình b{y mình ra trước mắt kẻ khác, thì - dù ta có khiêm nhượng quên mình đến thế n{o đi nữa - nó luôn phản chiếu cho chúng ta thấy một hình ảnh kích động duy nhất: cái Tôi của mình.

C|i „Tôi“ n{y l{ ai hay l{ gì, thật ra có mấy ai trong chúng ta đ~ thấu hiểu được nó! Nhưng dù vậy, chính cái Tôi này lại có liên quan nhiều tới các quyết định m{ chúng ta đ~ v{ đang l{m trong đời mình. L{ vì như Luhmann nói, quyết định là những cái khác biệt làm cho cuộc sống của mỗi người trở

nên kh|c nhau. Nhưng liệu chúng ta có được tự do quyết định không?

• Do be do be do. Tự do là gì?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Naxos

Do be do be do Thế nào là Tự do?

Chora là khu phố cổ của Naxos. Cũng giống như nhiều thành phố ven biển khác ở Hi -lạp, Naxos nằm cheo leo trên một triền đ| m{u v{ng da bò. đ}u đó lưng chừng triền đ| có một khoảng đất với một quán nhậu. Những cây khuynh diệp đan xen giữa những m|i nh{ chen chúc, vươn ngọn màu rỉ sét lên trời. Thức ăn ở đó tạm được v{ tương đối rẻ. Vì thế, khu phố l{ nơi gặp gỡ h{ng đêm cho đ|m du lịch ba-lô v{ c|c gia đình trẻ. đó đ}y rộn tiếng ồn ào của người lớn, các cô gái khúc khích, trẻ em nhảy như

s|o trên s}n. đó l{ nơi tôi dừng chân vào mùa hè 1985, nhân khi du lịch vùng n{y, v{ cũng chính l{

nơi khởi đầu cho những suy tư triết lí của mình. Lúc còn nhỏ, sau khi lỡ nuốt một hạt anh đ{o, tôi mất ăn mất ngủ với câu hỏi, liệu hạt đó có mọc cây trong bụng mình không. Và nỗi băn khoăn đó đ~

l{m tôi đến với Sinh vật học, là môn học say mê đầu tiên của tôi. Nhưng điều dẫn tôi tới với Triết học, thì lại là vì một câu khắc trên đ|. Ngay đêm đầu tiên nơi qu|n rượu ở Chora, tôi để í tới một tấm đ|

gắn trên tường phố, trên đó có khắc những c}u sau đ}y:

To be is to do – Sokrates To do is to be – Sartre

Do be do be do – Sinatra

Về sau tôi hiểu ra, mấy c}u tương đối nổi tiếng đó không do ai trong qu|n rượu sáng chế ra cả.

Nhưng chúng rất mới lạ đối với tôi lúc đó. Chúng cứ đeo đuổi tôi mãi, không chỉ vì cảm giác ngộ

nghĩnh ban đầu khi đọc chúng. Trong kì nghỉ đó, lần đầu tiên tôi đọc và tìm hiểu Sokrates. Có phải Sokrates đ~ nói: hiện hữu là hành động hay không, tôi không biết. Nhưng điều đó chẳng làm tôi bận t}m, l{ vì tôi đ~ hiểu ra rõ í nghĩa của sự h{nh động nơi triết gia này. Câu thứ hai mới rắc rối: Có thật hành động là hiện hữu không? Tôi đ~ nghe nói tới Sartre. Tôi biết, ông ta là một người dấn thân về

mặt chính trị, đ~ có lần tới thăm Fidel Castro ở Kuba v{ thăm tay khủng bố Andreas Baader trong nh{ tù. Nhưng điều đó chẳng soi sáng chút gì cho câu hành động là hiện hữu cả . Phải chăng con người phải có mặt (hiện hữu) trước đ~, rồi mới có thể h{nh động chứ? Tôi thật không hiểu nổi câu trên. Có lẽ cũng có lí do để tôi không hiểu nó. Là vì giờ đ}y, tôi cho rằng cả hai ông, Sartre v{ Sokrates, đều lầm. Chỉ có Sinatra l{ đúng. B{i n{y sẽ bàn về c|i đúng của Sinatra.

Sau lần du sơn du thuỷ ở Hi- lạp đó, tôi ghi tên học Triết tại đại học Köln. Ngay buổi học đầu, tôi quen với một cô gái cùng tuổi, tóc quăn đen v{ giọng nói thật trầm. Không biết cô có chịu cho tôi nêu tên ra ở đ}y hay không. Thôi thì cứ gọi cô là Rosalie. Lần đầu tiên bước vào phòng riêng của cô, với kệ sách mốt trẻ Ikea, các chậu hoa treo và chiếc giường nệm, tôi dán mắt ngay vào cuốn s|ch đặt trên bàn ngủ của cô: Les mandarins de Paris của tác giả Simon de Beauvois. Trong s|ch đó, b{ triết gia nổi tiếng và là bạn của Sartre kể lại những năm bi quan lạ lùng của Paris sau thế chiến thứ hai. Rất đông những người học thức ở Ph|p, trong đó dĩ nhiên có cả Beauvoir v{ Sartre, đ~ có những buổi thảo luận th}u đêm về c|i vô nghĩa của cuộc đời, về sự thiếu thông cảm giữa người với người, và họ ước ao giải quyết những c|i đó bằng một h{nh động lớn. Cuốn sách thuộc loại bán chạy, v{ dù được viết ra hơn ba mươi năm trước, nó vẫn quyến rũ Rosalie. Trước hết, vì nó gợi lên khung cảnh tuyệt vời của Paris. Cho tới thập niên 80, Paris vẫn là thành phố kích động nhất tại Âu châu – ít ra là trong tâm tưởng của các cô cậu sinh viên. Chỉ sau khi bức tường đông - đức sập v{o năm 1989, đối với nhiều người trong chúng tôi, Paris đ~ bị Berlin thay thế. Mặt khác, Rosalie say mê cái quan niệm tự do tuyệt đối của c| nh}n, m{ cô ta đ~ đọc được nơi Sartre. Theo đó, mỗi cá nhân có quyền hoàn toàn tự do làm điều mình muốn, nó chẳng bị ảnh hưởng chút gì bởi xã hội và dấu ấn tâm thần nào cả. Nó hoàn toàn trách nhiệm cho chính nó. Nó tự „khám phá“ ra nó l{ ai, l{ gì. C|i công thức mà ngày nay Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

khắp nơi được xã hội kĩ nghệ tiêu thụ làm sống đậy, rằng chính mỗi cá nhân phải tự nhận diện ra mình một cách mới, l{ do Sartre b{y ra: „ Bằng hành động, con người tạo ra khuôn mặt của mình“ – To do is to be.

Tôi cũng thích tư tưởng này: Mọi quyết định của tôi đều nhất thiết xuất ph|t do nơi í chí không bị trói buộc (nghĩa l{ do nơi í chí tự do) của tôi. Nhưng cho tới lúc đó, cả tôi lẫn Rosalie ít khi vận dụng nó vào thực tế cuộc sống. So sánh với các quan lại (mandarins) ở Paris, thì cuộc sống của chúng tôi ở

Köln khá nhàm chán. Phải chăng nh{m ch|n l{ vì mình hèn nh|t trước cuộc sống (không dám sống sổ

chuồng tự do)? Tư tưởng này bắt tôi suy nghĩ, nó đồng thời khiến tôi khó chịu. Tôi mơ hồ thấy một cái gì đó không đúng. Phải chăng chỉ vì thiếu can đảm, hay còn còn có một cái gì ẩn đ{ng sau đó? Dù sao, nó đ~ l{m thay đổi cuộc sống của Rosalie. Cô bỏ học, về Stuttgart ghi tên v{o trường kịch nghệ.

Nhưng kịch nghệ cũng chỉ là một nghề kiếm ăn. Rosalie tìm tới với những nhóm tự tìm hiểu bản thân, cô đi tìm c|i „tôi“ bí ẩn của mình. Mỗi lần gặp nhau, tôi tìm cách sát phạt cô ta. Tôi nêu lên lí luận của Niklas Luhmann để tranh cãi. Nhà xã hội học Luhmann lúc đó rất nổi tiếng ở đại học Köln. Ông thầy, sau này đỡ đầu luận |n cho tôi, lúc đó đ~ mang lí thuyết của Luhmann từ đại học Bielefeld vào phân khoa triết ở Köln. „Tôi l{ ai“, c}u hỏi mà Rosalie bị tôi dồn dập tra khảo, (theo Luhmann) „ trước sau gì cũng dẫn chúng ta vào ngõ tối, từ đó ta lại nhận ra mình một cách giả dối “. Lí lẽ của tôi chẳng thuyết phục Rosalie. Cô tìm tới b|c sĩ chữa trị tâm lí. Tôi lại đẩy thêm một câu của Luhmann về

chuyện chữa trị: „ Chẳng biết ảnh hưởng của các nhà chữa trị tâm lí trên mặt luân lí đạo đức ra sao, chỉ

biết là họ chắc chắn sẽ làm cho mình khiếp sợ“. Thời đó, tôi cho rằng việc chữa trị gần như l{ một điều gì tr|i ngược với công thức To do is to be của Sartre. Chữa trị là việc đi tìm một hiện hữu n{o đó vốn có mặt trước mọi thứ khác. Và chính vì thế tôi xem đó như l{ một thứ gì không thật, một bóng ma.

Ng{y nay, tôi nghĩ mình đ~ qu| cứng rắn đối với Rosalie. Tôi đ~ vô tình đặt ra cho cô đúng c|i tiêu chuẩn phán xét mà chính tôi vốn âm thầm ngờ vực, đó l{: con người ta hoàn toàn tự do, chẳng bị một áp lực nội tại hoặc ngoại lai nào cả. Nếu con người đó đủ mạnh, thì chắc chắn hắn ta có khả năng tự

giải phóng mình khỏi mọi thứ trói buộc. Tôi đ~ khẳng định với Rosalie, là chỉ có h{nh động mới đ|ng kể, chỉ có h{nh động mới là tiêu chuẩn để đ|nh gi| con người. „ Con người tạo ra khuôn mặt mình qua hành động“. đấy phải chăng l{ những đòi hỏi vượt quá sức con người? Làm sao mà Sartre đ~ đi tới được kết luận đó?

Quan điểm: con người sinh ra l{ „để tự do“ xuất hiện trong tác phẩm chính của Sartre: Hiện Hữu Và Hư Vô (L´Être et le néant). Cuốn sách là cuộc đấu lí với hai nhân vật gợi í triết học cho ông, đó l{

Edmund Husserl v{ Martin Heidegger. Husserl l{ cha đẻ khoa Hiện tượng luận. Cái mới nơi khoa n{y, là Husserl không muốn giải thích con người và thế giới như l{ những thực thể (Wesen) lẩn trốn hay như l{ một „hữu thể nội tại“ (inneres Sein) mang trong mình một số quy tắc và luật lệ, nhưng ông đ~

đi con đường ngược hẳn với Kant. Như c|ch thức làm việc của một nhà nghiên cứu não thời nay, Husserl đi tìm c|c điều kiện của kinh nghiệm con người. Kant có tìm hiểu c|c điều kiện nhận thức, nhưng đ~ không quan t}m tới những điều kiện của kinh nghiệm. Kant đơn giản coi kinh nghiệm là thứ phải có, nhưng đ~ không giải thích chúng rõ r{ng. Ngược lại, Husserl đặt kinh nghiệm vào trọng tâm: Giác quan giúp ta nhận diện thế giới như thế nào? Vì không phải là nhà sinh vật học, Husserl đ~

dùng những hình ảnh và í niệm thật đẹp và sáng sủa để diễn tả nhận thức giác quan của chúng ta, đặc biệt diễn tả mối liên quan giữa thấy và biết. Martin Heidegger là học trò của Husserl; ông này là một khuôn mặt nhiều tai tiếng, ông đ~ dùng c|c tư tưởng của thầy mình để tạo ra một thứ triết lí cuộc sống, một thứ „th|i độ“ đối với thế giới. Trong khi các í niệm của Husserl rõ r{ng chính x|c, thì ngược lại các chữ dùng của Heidegger khá tối tăm v{ huyền bí – m{ cũng vì thế chúng có ma lực đối với nhiều người, trong đó có Sartre.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Năm 38 tuổi, Sartre cho ra đời tác phẩm quan trọng của mình. đó l{ năm 1943, đang lúc Pháp bị qu}n đội Quốc Xã chiếm đóng. Chính những tay Quốc X~ được Heidegger ủng hộ này lại l{ đối thủ của anh kháng chiến quân Sartre. Hiện Hữu Và Hư Vô là một trong những cuộc đấu lí âm thầm chống lại Heidegger, vốn là nhân vật trước sau vẫn được Sartre khâm phục. Có lẽ chẳng có gì lớn hơn cái mâu thuẫn giữa một bên là vị thức giả đầu đ{n của đệ tam Quốc Xã và một bên là ngôi sao mới xuất hiện trên bầu trời văn ho| Ph|p. Bên n{y l{ một Heidegger xương xương, trưởng giả và gắn bó nặng tình với quê hương, cộng thêm phong c|ch đạo đức giả cả về chính trị lẫn tình dục của một tay cơ hội – bên kia là anh chàng Sartre mảnh khảnh, cao không qu| 1,56 mét, ghét cay ghét đắng môi trường trưởng giả, đứng ngoài mọi đạo đức giả về chính trị lẫn tình dục, luôn cố gắng sống thẳng thắn và chân thực.

Bước vào những năm 40, Sartre ngoái nhìn trở lại quảng đời thiếu niên ưu đ~i v{ trưởng giả mà mình đ~ trải qua trong gia đình ông b{ ngoại. Là con trai của một sĩ quan thuỷ quân mất sớm và mẹ là người Elsass, Sartre được ông bà thuê thầy dạy riêng v{ sau đó v{o trường trung học dành cho những học sinh ưu tú. Trường học và một khoá biểu làm việc đều đặn đ~ giúp ông có được một vốn liếng kiến thức rất lớn. Ông đọc nhiều, làm việc mỗi ngày từ 9 tới 13 giờ và từ 15 tới 19 giờ, khoá biểu làm việc này ông giữ suốt đời. Về mặt triết lí, ông xác tín rằng, trong con người chẳng có gì đ|ng tin đ|ng cậy, chẳng có quyền lực n{o cao hơn nó m{ cũng chẳng có quy luật đạo đức cuộc sống nào cả. Xưa, ông cảm thấy dư thừa trong gia đình ông b{ ngoại thế n{o, thì nay cũng thế, ông coi đời người chỉ là ngẫu nhiên và vô vọng. „Bị ném v{o đời“, c}u nói của Heidegger về hiện hữu con người n{y được Sartre chứng thực qua kinh nghiệm riêng tư của mình. Simon de Beauvoir vừa là bạn vừa l{ người yêu của ông. Thỉnh thoảng hai người – lúc đó ông đang dạy trung học - làm những cuộc phiêu du qua nhiều tỉnh th{nh nước Ph|p. 1933, năm Hitler lên nắm quyền, Sartre đang ở Berlin một năm v{ bắt đầu viết cuốn truyện đượm chất tiểu sử của mình: Buồn Nôn (La Nausée). Sau khi về lại Pháp, ông và Beauvois thực hiện cuộc sống „tự do“ của họ tại Paris. Họ sống chung, không cưới, mỗi người một phòng riêng trong một căn hộ khách sạn. Trong giai đoạn đầu cuộc thế chiến, kể cả trong thời gian nhập ngũ, Sartre khởi sự viết cuốn sách về thời đại khai sáng. Thời gian bị Quốc Xã bắt tù ở

Trier ông cũng được đối xử tốt. Năm 1941, ông được thả sớm hơn vì đau mắt. Ông cùng Beauvois lập một tổ kháng chiến chống lại chế độ Vichy th}n đức của qu}n đội Pháp. Sartre viết các kịch bản, tiểu thuyết và bắt đầu khởi sự tác phẩm triết học chính. Sau khi quân Quốc Xã thua ở Stalingrad, ông liên lạc trở lại với Résistance và dấn th}n hơn về chính trị. đầu năm 1943, dù lúc đó giấy khan hiếm, Hiện Hữu Và Hư Vô cũng được in, lúc này ông nổi tiếng lắm rồi, đ~ th{nh một nhân vật bản lề của giới thức giả Pháp lúc đó.

Hiện Hữu Và Hư Vô mang nội dung đơn giản. Theo Sartre, con người là loài vật độc nhất có khả năng

sinh hoạt với những cái không hiện hữu. Các loài vật kh|c không có được khả năng suy tưởng phức tạp, chúng không thể nghĩ về cái đã qua hoặc chưa có. Con người trái lại, họ có thể nghĩ ra c|i chưa hề

có - họ có thể nói láo. Một sinh vật càng có khả năng suy tưởng bao nhiêu, nó càng tự do bấy nhiêu.

Ngược lại, theo Sartre, điều đó có nghĩa l{ con người hoàn toàn trần trụi, chẳng có thực thể gì cả. Các loài vật kh|c h{nh động theo một khuôn mẫu nhất định v{ chúng được điều khiển bởi các phản xạ

bẩm sinh. Còn con người thì không, nó phải tự tìm ra cho mình một mô mẫu h{nh động. „ Hiện hữu có trước hữu thể“. đấy l{ điểm, theo Sartre, luôn luôn quên sót của các nhà thần học và triết học. Họ cứ

đi tìm những mô mẫu và quy tắc để định nghĩa con người. Nhưng, vẫn theo Sartre, trong một thế giới chẳng có Thiên Chúa thì việc x|c định con người bằng các giá trị và bằng c|c ch}m ngôn đạo đức bó buộc kia l{ điều vô nghĩa. điểm nền tảng duy nhất nơi con người là những cảm giác của nó: buồn nôn, sợ hãi, âu lo, chán và cảm giác về cái phi lí. Sartre gọi triết học của mình là Hiện sinh luận (Existentialisme). Có lẽ do hậu quả kinh nghiệm chiến tranh, nên Sartre nói nhiều tới tới các cảm giác tiêu cực và ông triệt để chống lại tất cả những gì những người đi trước phóng chiếu trên con Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

người. Nhưng tinh thần phản kháng lại tính trì trệ và nỗi hư vô nơi ông cũng mạnh không kém. Phải kháng lại (Quốc Xã) và dựng xây lên một cái gì mới. Về mặt triết học, cảm gi|c đó của Sartre được diễn tả ra bằng vô số những lời kêu gọi h{nh động: „ Con người là sản phẩm của chính nó“ hay „ Thực tại chỉ hiện hữu qua hành động“. Không thể chấp nhận được một con người chỉ biết ăn không ngồi rồi

v{ mơ m{ng luẩn quẩn. đó l{ th|i độ trốn chạy chính mình và trốn chạy trách nhiệm. Tất cả những thứ đó, theo Sartre, l{ tự dối mình.

Vì thế, triết gia hiện sinh có một vai trò thật lớn. Qua tác phẩm xuất hiện sau đó, Chủ Nghĩa Hiện Sinh Và Chủ Nghĩa Nhân Bản (L’Existentialisme est un humaniste), Sartre định nghĩa triết gia l{ người

hướng đạo khai sáng. Vai trò của hắn là nhắc nhở người khác sống trong tự do để triển nở bản thân.

đối với Sartre, quan trọng nhất l{ c|i „dự phóng“ m{ mỗi người tự vạch ra cho mình: „ Con người trước hết là một dự phóng; chẳng có gì có trước dự phóng đó, và con người tiên vàn là cái mà nó đã tự

vạch ra cho mình“. V{ ngược lại, cũng theo Sartre, í chí chỉ l{ c|i đến sau dự phóng kia: Trước hết, con

người vạch ra chương trình cho mình, sau đó nó mới đưa ra một í chí theo đuổi chương trình đó. Quả

thật, Sartre đ~ x|c quyết chính điều đó: „ ’Muốn’ là một quyết định đầy í thức mà đa số người trong chúng ta dùng để đeo đuổi cái mà ta đã tự vạch ra cho mình.“ Tư tưởng này không những làm mê hoặc

bạn gái Rosalie của tôi, nó còn gây hứng khỏi cho cả một thế hệ hậu chiến, thúc đẩy họ tự đặt ra „dự

phóng“ cho đời mình. Nhưng những dự phóng rất cá nhân này lại giống nhau lạ lùng: các cô cậu hiện sinh đều ăn mặc m{u đen, thơ thẩn qua lại giữa các phòng trà nhạc Jazz tới giảng đường đại học, từ

rạp xi-nê tới quán cà- phê - một mốt sống đồng phục lạ lùng.

Sartre mất năm 1980, chấm dứt một cuộc sống đầy kích động và lôi cuốn. Ông là vị học thức (trí thức) người Pháp quan trọng nhất của thế kỉ 20 và là một thẩm quyền đạo đức được nhiều người coi trọng. Nhưng quan niệm về Tự do của ông có thực tế không, c|i đó còn phải xét lại. Phải chăng mỗi cá nhân hoàn toàn có tự do, không bị ảnh hưởng bởi các áp lực trong ngoài? Phải chăng mỗi cá nhân có thể tạo dự phóng cho mình, như người nghệ sĩ tạo ra một tác phẩm nghệ thuật? „Chương trình“ m{

mỗi người tự lập ra cho mình phải chăng có trước í chí? Nếu

Sartre có lí, thì con người không những có khả năng tự giải thoát khỏi mọi áp lực xã hội, mà còn làm chủ được các bản năng, thói quen, ước muốn, khuôn phép, các quan niệm đạo đức và những phản ứng được khắc ghi từ tuổi ấu thơ. Như vậy, người ta chỉ cần chút can đảm để vượt qua và xoay chuyển các hoàn cảnh bên ngo{i v{ bên trong m{ thôi. „Tự triển nở bản thân“, theo nghĩa của Sartre, như vậy trước hết là một thứ kiểm kê tâm thần. Dọn sạch các loại hàng ế đọng, rồi chất lên kệ những hàng mới. Tôi bị nền giáo dục tiểu tư sản ngăn cản ư? Thì đơn giản vất nó đi, vì tôi thích sống cuộc đời kich động và lôi cuốn của một nghệ sĩ hơn! Kant cũng đ~ d{nh cho í chí một sức mạnh ghê gớm: Con người có tự do quyết định và họ quyết định cách hợp lí. Nhưng với Kant, hành vi quyết định tự

do n{y đồng thời có nghĩa l{ h{nh động theo hướng tốt, nó tu}n theo c|i „luật đạo đức“ đ~ nằm sẵn trong con người; như vậy h{nh động n{y cũng đ~ bị hạn chế ghê gớm. Một c|ch n{o đó, suy nghĩ của Sartre cũng không xa c|i „luật đạo đức“ có sẵn của Kant. Tuy nhiên, phương trình của Sartre có dạng như sau: Tự do có nghĩa l{ tự quyết định lấy đời mình v{ h{nh động tự quyết này vốn l{ điều tốt.

Chỉ riêng vấn đề tự do í chí mà thôi, thì các nhà nghiên cứu não bộ ngày nay chủ trương ho{n to{n ngược lại Sartre (xem chương Thí nghiệm Libet). đối với họ, con người không tự do. Thứ nhất, con người là một sản phẩm của toàn bộ cơ thể và kinh nghiệm của họ cũng như của nền giáo dục mà họ

đ~ nhận. Và thứ đến: Chính vô thức, chứ không phải í thức, điều khiển những hành vi của con người.

Ngay cả khi tôi tho|t ra được khỏi nhiều áp chế từ bên ngoài, thì những mong muốn, í hướng v{ ước vọng của tôi, trong nhiều trường hợp, vẫn không tự do. Không phải tôi làm chủ các nhu cầu của tôi, nhưng c|c nhu cầu điều khiển tôi! Và chính vì thế mà tôi hoàn toàn không tự „kh|m ph| ra mình c|ch mới“ được, đó l{ quan điểm của nhiều nhà nghiên cứu não bộ.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Quan điểm trên đ}y quả là một tin chẳng vui chút n{o đối với thuyết Tự do đầy quyến rũ của Sartre.

Trong cuốn tiểu thuyết mà tôi một thời say mê Con Người Không Phẩm Chất (Der Mann ohne Eigenschaften), tác giả Musil cho hay, bên cạnh „Cảm thức về thực tại“

(Wirklichkeitssinn) còn có một „Cảm thức về khả thể“ (Möglichkeitssinn) nữa trong cuộc sống. Từ

thủa thiếu thời nơi vùng quê khủng khiếp của tôi cho tới nay, tôi vẫn luôn ước ao tìm ra được những phương c|ch n{o đó để thay đổi tình trạng cuộc sống mình. Nhưng nếu không có tự do í chí để thực hiện điều đó, thì „Cảm thức về khả thể“ kia còn có nghĩa gì? Nếu kinh nghiệm, giáo dục và học vấn của tôi quả thật dẫn tôi vào vòng lệ thuộc xã hội, thì h{nh động của tôi, trên thực tế, chỉ là lập lại những chương trình x~ hội, chỉ l{ trò chơi vai trò, chỉ là chấp hành những quy tắc và làm theo một kịch bản xã hội mà thôi. Cái mà tôi gọi là í chí của tôi, tư tưởng của tôi, tinh thần của tôi, tất thảy chỉ là phản ảnh những í hệ và những mô mẫu văn ho| đ~ có. Nói kh|c đi: Tôi chẳng có một í chí v{ suy tưởng riêng nào cả, mà chỉ sao chép những thứ ấy cho mình mà thôi. Ông Gerhard Roth, nhà nghiên cứu não ở Bremen, cho hay, đó cũng l{ quan điểm của giới nghiên cứu não: chẳng có í chí v{ tư tưởng riêng.

Cái mà tôi gọi là tự do í chí, thật ra chỉ là một sao chép, mà tôi lại gán cho nó chữ ‚tự do’ một cách trái phép. Sở dĩ như thế là vì í thức của ta quá tự kiêu. điều m{ vùng n~o trước (Cortex) nằm sau trán tôi coi là thành tích riêng của nó, thật ra đó chỉ là công tác phục vụ của một người giúp việc: „ Lí trí của chúng ta được ví như một ban chuyên viên để cho tâm não (Limbic) – cơ quan điều khiển động thái con người – sử dụng“. Như vậy, những kẻ thật sự quyết định „bật công tắc“ cho c|c h{nh vi con người đều ngồi nơi tâm não. Chúng là những chuyên gia của kinh nghiệm và cảm xúc, là những người quản lí ngồi trong vương quốc cảm giác, mặc dù chúng chẳng hiểu chút gì về những suy nghĩ v{ tính to|n rắc rối cả. Dù vậy, chỉ có Hệ Limbic là kẻ duy nhất ra lịnh cho chúng ta rốt cuộc phải l{m gì, nghĩa l{ một mình nó quyết định đ}u l{ điểm „có thể chấp nhận được về mặt tình cảm“ (emotional akzeptabel) để

ta theo đó h{nh động.

Đúng l{ có sự can thiệp của quyền lực bóng đêm vô thức. Nhưng c}u hỏi đặt ra: Cái gì diễn ra sau đó?

đối với ông Gerhard Roth, cái tự do m{ ta đ~ trình b{y trên đ}y l{ chuyện ảo tưởng. Có thể cho l{ như

thế. Nhưng ta cũng có thể hỏi, phải chăng tự do í chí tồn tại hay sụp đổ tùy theo mức độ ta thông suốt những lí do đưa đến cảm xúc? Nói cách khác: Tôi phải thông suốt mình và kiểm soát mình tới mức n{o, để ông Roth ít ra chấp thuận cho tôi có được một tự do í chí n{o đó?

Hãy thử minh hoạ điều trên bằng một thí dụ: Trong khuôn khổ những khả thể giới hạn của tôi, tôi tin là tôi biết rất rõ về mình. Trước đ}y, tôi gặp rất nhiều khó khăn trong việc kiểm soát tình cảm, mỗi khi phải đối phó với một quan điểm triết học hay chính trị ngược lại với mình. Lúc còn ngồi trên ghế

nh{ trường, tôi thường hay bực bội v{ đam mê. Ng{y nay, tôi thường có được bình tĩnh trong c|c cuộc tranh luận. Trước đ}y tôi ít muốn chế ngự cảm xúc trong tôi bao nhiêu, thì ngày nay các cảm xúc thường tuân theo í chí của tôi bấy nhiêu. đó l{ nhờ kinh nghiệm. Ngày nay, mỗi lần bước vào một cuộc tranh luận, tôi luôn tự nhủ, mình phải bình tĩnh, v{ thường thì tôi giữ được bình tĩnh. Như vậy, có thể nói: Các cảm giác của tôi đ~ dần dà tuân thủ sự chỉ huy của lí trí. Phải chăng đó không phải là bằng chứng cho thấy, không những cảm giác ra lệnh cho lí trí, m{ ngược lại, lí trí cũng chỉ huy cảm giác? Nếu đi v{o chi tiết của thí dụ trên đ}y, dĩ nhiên ta thấy vấn đề phức tạp hơn. L{ vì, khi tôi tìm c|ch ngăn chặn tính đam mê của tôi, thì đó chẳng phải là nhiệm vụ của lí trí mà thôi, mà các cảm giác hiển nhiên cũng có ít nhiều liên hệ trong đó. Phải chăng đã nhiều lần tôi giận mình, sau những cuộc tranh luận sôi nổi? Quyết định giữ bình tĩnh, như vậy, hoàn toàn là chuyện „có thể chấp nhận về mặt tình cảm“ hoặc nó l{ điều mong ước về mặt tình cảm. Dù lúc đó í chí của tôi cũng đồng thời ảnh hưởng trên tâm tính tôi. Tôi giữ bình tĩnh, cho dù có xẩy ra những điều xem ra „không thể chấp nhận được“ về mặt tình cảm đối với tôi.

điểm quyết định trong thí dụ trên: Cảm giác là thứ có khả năng tập th{nh! điều làm tôi lúc Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nhỏ sợ hãi, thì nay chẳng còn tác dụng gì nữa. điều mấy th|ng trước đ}y g}y cho tôi phấn chấn, nay trở thành chuyện thường tình. Và việc tập thành này của cảm giác tất nhiên có ít nhiều liên hệ với lí trí của tôi. Như vậy, cảm giác và lí trí thấm đượm suốt tiểu sử của tôi. Cái này hằn nét trên khung hình của cái kia. Ngay cho dù, trong một hoàn cảnh h{nh động cụ thể n{o đó, có sự quyết định của cảm giác, thì về lâu về dài, lí trí trong hậu trường của tôi cũng t|c động lên cảm giác của tôi. Dù rằng c|c phương ph|p của khoa nghiên cứu não hiện nay chưa thể ghi nhận và mô tả được tiến trình ảnh hưởng hỗ tương l}u d{i đó, điều n{y không có nghĩa l{ tiến trình đó không xẩy ra. Là vì, nếu không có cảm giác tập th{nh, thì người lớn, trong mọi hoàn cảnh, sẽ phản ứng và quyết định như trẻ con. Và như vậy, khắp nơi sẽ tr{n đầy chết chóc và tội ác!

Như vậy, ta có thể nói: đúng, chúng ta c|ch n{o đó có tự do, vì chúng ta hoàn toàn tự quyết định cho đời mình. Nhưng tự do này bị hạn chế bởi kinh nghiệm của chúng ta. Chúng ta bị bao vây bởi chính lịch sử cuộc sống của mình. Con người là khuôn khổ của chính nó. Nhưng trong khuôn khổ đó có thể

có nhiều đổi thay xẩy ra. Dù sao, cần coi chừng, không nên vẽ cái tự do đó qu| lớn hoặc quá nhỏ. Là vì, ai không tin gì cả nơi mình, kẻ đó không thể trưởng thành. Và ai muốn thực hành hết cỡ cái tự do nội t}m như Sartre quan niệm, người đó sẽ chóng cạn kiệt sinh lực. Con người không tự đặt chương trình cho mình, rồi sau đó mới khoác vào mình một í chí phù hợp với dự án. Vì thế chẳng lạ, chủ

nghĩa hiện sinh, cũng như mô hình „yêu người như yêu mình“ của Kitô giáo và những đòi hỏi tâm thần quá mức của chủ nghĩa cộng sản (xã hội chủ nghĩa), đ~ sớm bị quên lãng.

Vì có sự tương thuộc mạnh mẽ nhưng rốt cuộc ảnh hưởng trên nhau giữa lí trí và các cảm giác, nên ta không thể đo|n trước được động thái của con người. điều m{y cũng cắt nghĩa cho việc tại sao có nhiều tư tưởng hay mà chẳng ai thực hiện, v{ ngược lại cũng đ~ có những quyết định thật đẹp: Anh nghiện rượu nhất quyết chia tay n{ng lưu li, người tư chức hiên ngang nói lên quan điểm của mình cho chủ biết. Những h{nh động này có thể gây bất lợi cho c| nh}n, nhưng chúng cũng có thể có lợi cho toàn xã hội. Một thế giới, trong đó mỗi người muốn nhất nhất triển nở nhân cách mình theo í muốn riêng, thế giới đó sẽ chẳng phải l{ thiên đường. Và có lẽ ta cũng nên nghĩ rằng, có nhiều áp lực ngoại tại hẳn mang lại hiệu quả tích cực. đối với nhiều người, chúng cung ứng cho họ sự ổn định và an ninh. Tìm mọi c|ch để loại chúng, không hẳn l{ điều có lợi cho tất cả mọi người. Thoát ra khỏi mọi trói buộc gia đình, mọi gắn bó với quê hương, mọi kỉ niệm th}n thương chưa chắc l{ điều m{ ai cũng muốn.

Như vậy, câu trả lời cho vấn nạn: Nền tảng tâm thần quyết định h{nh động hay h{nh động chỉ huy tâm thần, sẽ là: Cả hai đều quyết định trên nhau. C|c h{nh động của tôi và các trạng thái não bộ của tôi giao thoa với nhau. Một chuỗi không ngớt từ h{nh động và hiện hữu, hiện hữu v{ h{nh động: Do be do be do. Khả năng tự chủ hay lệ thuộc đó lớn hay nhỏ tuỳ vào mỗi người. V{ chúng thay đổi tuỳ

hoàn cảnh sống. Và nhân cách tôi có triển nở được không, điều n{y cũng còn tuỳ vào khả năng t{i chánh của tôi nữa. Như vậy, chúng ta bước sang một đề tài mới cũng cần phải bàn trong liên quan với đề tài Hạnh phúc và Hi vọng: Tương quan giữa Tự do v{ Tư hữu. Tiền bạc giúp ta thêm tự do hay lại dìm ta trong lệ thuộc?

• Rác rưởi của Robinson. Chúng ta có cần tư hữu không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Más A Tierra

Rác rưởi của Robinson

Chúng ta có cần Tư hữu không?

Tôi là một người tốt và rất hào sảng. Tôi quyết định tặng cho Bạn c}y trong vườn nhà tôi. Một cây anh đ{o l}u năm th}n có nhiều đốt, mà tôi có nhiều kỉ niệm, và một cây liễu rũ tuyệt đẹp. Nhưng với một điều kiện: Bạn phải hứa, sẽ không chặt hoặc dùng chúng làm bất cứ chuyện gì khác!

Bạn trả lời sao? Bạn thất vọng về quà tặng? Vì có m{ như không có? đúng. Nhưng tại sao? Làm chủ

một cái gì, mà mình không có quyền sử dụng nó, thì chẳng phải là làm chủ. Và còn sao nữa? Vì nó thuộc vào một ai khác. Một đồ vật, một sự vật hay cả một con vật được gọi là tài sản của tôi, khi tôi có toàn quyền sử dụng chúng. Bao lâu không có quyền sử dụng, chúng chưa phải là tài sản của tôi. Có lẽ

Bạn có lí. Vậy tôi giữ lại cây của tôi, không tặng Bạn nữa. Chẳng lợi lộc gì cả, khi mang tiếng sở hữu một cái gì, mà lại chẳng có toàn quyền trên nó. Nhưng tại sao vậy?

Bạn bảo, tư hữu l{ c|i gì đó thuộc về một người. đúng. đó l{ mối tương quan giữa chính mình với một sự vật, nó chẳng dính dáng tới ai kh|c. Cũng đúng. V{ Bạn chỉ vào tấm |o đang mặc v{ nói: đ}y l{ |o của tôi ! rồi chỉ vào chiếc xe đang đi: đ}y l{ xe của tôi ! Cái nguyên tắc làm nền tảng cho quan niệm của Bạn về Tư hữu đ~ được một người Anh, Sir William Blackstone, viết ra rất rõ v{o năm 1766

trong tập bình luận thứ hai của ông về luật pháp Anh Quốc: „ Chẳng có gì vượt trên trí tưởng tượng và làm con người mê say bằng luật tư hữu; đó là sự đòi hỏi toàn quyền làm chủ và sử dụng của một con người trên một đồ vật bên ngoài – và như vậy đó là quyền của một cá nhân trong vũ trụ này loại trừ

một cá nhân khác“.

Blackstone là một người tiến bộ. Và ông rất nổi tiếng thời đó. Cuốn s|ch được tái bản bảy lần khi ông còn sống, và suốt một thế kỉ sau khi xuất hiện, nó vẫn được coi là kim chỉ nam của ngành luật. Mục đích của Blackstone là lấy „Tự nhiên và Lí trí“, chứ không theo những quan điểm đ~ có, l{m căn bản để giải thích hệ thống luật pháp. Và theo ông, tư hữu là mối liên hệ giữa một người với một vật. Và tôi đo|n rằng, đó cũng chính l{ quan điểm của Bạn về tư hữu. điều gì xẩy ra giữa Bạn và tấm áo của Bạn đang mặc, chỉ có Bạn biết, chẳng liên can gì tới ai ngoài khác. Mà có thật đúng như vậy không?

Ta hãy xem cuốn sách của một người Anh khác. Tác phẩm n{y được viết năm 1719, nghĩa l{ gần năm mươi năm trước khi xuất hiện sách bình luận của Blackstone. Tác giả của nó là một thương nh}n thất bại, ông Daniel Foe, và tên cuốn sách là đời Sống Và Cuộc Phiêu Lưu Lạ Lùng Của Robinson Crusoe. Foe trải qua một cuộc đời rất thương t}m, v{ đ~ s|ng t|c „Robinson“ lúc ông s|u mươi tuổi. Ông tham gia cuộc nổi dậy chống nhà vua, bị tống ngục, cuối cùng đi b|n rượu và thuốc l| v{ đ~ tạo được một cuộc sống khả quan. Nhưng hạnh phúc kinh tế đó không l}u d{i. Cuộc chiến tranh Anh - Ph|p đ~ lấy đi của ông nhiều chuyến t{u h{ng quý v{ đẩy ông tới khánh kiệt. Foe sau đó lập một lò gạch đồng thời thỉnh thoảng làm nghề kí giả để sống qua ngày.

Hai đề tài lớn của ông nhà báo Foe hay viết là tôn giáo và kinh tế. Ông là tín hữu của giáo hội Trưởng lão (do Jean Calvin và John Know lập trong thế kỉ 16); giáo hội này chống lại giáo hội Anh gi|o đang nắm quyền ở Anh. Ông tranh đấu cho sự bao dung tôn giáo. Cuộc phá sản năm 1692 cứ ám ảnh ông hoài, khiến ông luôn nghĩ tới chính trị và những luật chơi của kinh tế. Trong nhiều bài tiểu luận, ông say mê biện hộ cho một nền tư hữu mới, dẹp bỏ những đặc ân của giới quý tộc đang hưởng và tranh đấu cho một trật tự sở hữu đất đai mới ở Anh. Ông đưa ra vô số những sáng kiến cải tiến kinh tế, xã Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

hội v{ văn ho|; những đề nghị n{y được nhiều nơi mang ra thảo luận. điều đó l{m ông qu| h~nh diện, đến nỗi ông tự đặt cho mình một cái tên quý tộc là De Foe (Defoe). Thật trớ trêu, một mặt ông chống lại đặc quyền của giới quý tộc, mặt khác, ông lại muốn bước vào giới n{y! Năm 1703, gi|o hội và quý tộc lại thẩy ông vào nhà tù một lần nữa, vì tội „viết bài châm biếm v{ x|ch động“. Nhưng lần tù này không lâu.

Ông viết cuốn sách nổi tiếng trên đ}y, sau khi gặp được anh thuỷ thủ Alexander Selkirk. Câu chuyện của Selkirk thời đó đ~ l{m ồn ào công luận ở London một thời gian ngắn. Mùa thu năm 1704, anh thuỷ thủ Selkirk dấy lên cuộc nổi dậy chống lại vị thuyền trưởng. Con thuyền Cinque Ports bị hà bám đục lủng nhiều chỗ thân thuyền, và Selkirk doạ sẽ không tiếp tục hành trình theo con thuyền nguy hiểm này nữa. Lão thuyền trưởng phạt Selkirk bằng cách thả anh xuống một mình trên hòn đảo Más a Tierra trong quần đảo Juan Fernández ngoài bờ biển Chílợi. Con thuyền sau đó bị chìm thật, và đo{n thuỷ thủ chết đuối gần hết. Selkirk sống sót một mình bốn năm bốn th|ng trên đảo. Tháng hai 1709, anh được một chiếc thuyền vũ trang cứu. O|i ăm thay, l~o thuyền trưởng trước đ}y cũng có mặt trên thuyền vũ trang n{y, nhưng giờ ông ta bị đẩy xuống làm anh thuỷ thủ quèn. Selkirk trở về

London như một người hùng, trước khi tiếp tục cuộc sống hải hồ lênh đênh tiếp. Foe chớp câu chuyện của Selkirk, biến nó thành một tiểu thuyết mạo hiểm và giáo dục. Ông bắt nhân vật chính phải sống trên đảo 28 năm d{i v{ thêu dệt vào câu chuyện rất nhiều những suy tư về tôn giáo và chính sách kinh tế. Một trong những đề tài quan trọng trong đó l{ quan điểm của ông về tư hữu.

Chúng ta hãy thử đưa mình v{o nh}n vật Robinson của Foe, để hiểu xem, vì sao quyền tư hữu lại quan trọng đối với ông đến như thế. Bạn cứ nghĩ mình l{ Robinson Crusoe v{ ở 28 năm trên M|s a Tierra. Hòn đảo to{n l{ núi đồi. Ngoài một lạch bờ hẹp như sa mạc ra, còn lại đều là núi xanh với cây cối d{y đặc. Những c}y dương xỉ cổ thụ cao vút mọc theo triền núi. Khí hậu khá dễ chịu, không quá lạnh m{ cũng chẳng quá nóng. Và khắp nơi trên đảo có nhiều dê, do những thuỷ thủ vô danh trước kia để lại và chúng tiếp tục sinh sôi. Sau khi làm một chuyến quan sát hải đảo và nhận ra rằng, đảo hoang chưa thuộc vào ai, Bạn liền nói: C}y dương xỉ này là của tôi, chú dê này thuộc về tôi, con két kia thuộc về tôi . Suốt nhiều ngày nhiều tuần, Bạn cứ đi nhận diện từng thứ và tuyên bố đó l{ của Bạn.

Bạn còn có thể tuyên bố: Bờ biển này là của tôi, biển kia là của tôi. Robinson Crusoe cũng đ~ l{m i như thế. Nhưng để làm gì? Tất cả chỉ là chuyện khôi h{i. L{ vì bao l}u chưa có ai kh|c xuất hiện để

giành giật với tôi những tài sản đó, thì chuyện đòi sở hữu của tôi quả vô ích.

Như vậy, Bạn đ~ rõ, l{ quan niệm về tư hữu chỉ có giá trị khi có người kh|c bước vào cuộc. Tôi không thể nói với chiếc điện thoại cầm tay của tôi: mày là sở hữu của tao. Nhưng tôi phải tuyên bố cho một người khác biết, điện thoại này là của tôi, nếu như người đó muốn bỏ nhẹ nó vào túi họ. Như thế, tư

hữu không phải là vấn đề giữa người và vật, nhưng đó l{ một „khế ước“ giữa người với người.

Blackstone cũng quan niệm như thế, khi ông nói tới việc „ loại trừ quyền của mọi cá nhân khác“. C}u

„ độc quyền làm chủ một mình“ của Blackstone về tư hữu có thể đúng cho Robinson Crusoe, nhưng không đúng cho x~ hội chúng ta ngày nay.

Miếng xô- cô-la tôi vừa mua đúng l{ sở hữu độc quyền và duy nhất của tôi. Tôi có quyền cắn ăn ngay, mà chẳng cần phải xin phép ai cả. Nhưng trong một thế giới không phải l{ hoang đảo, tôi không luôn luôn và bất cứ ở đ}u đều có được tự do trên tư hữu của tôi, như Robinson Crusoe. Nếu Robinson cần phải vứt r|c rưởi hay dầu cặn, anh ta có thể khơi khơi đổ chúng ra biển. Nhưng tôi thì không được phép đổ rác rưởi hoặc dầu cặn xe tôi ra biển, ngay đổ trong ao vườn nh{ mình cũng không được.

Hàng xóm có thể tố cáo tôi tội gây ô nhiễm môi sinh. Tôi không được khơi khơi bước v{o căn nh{ của tôi đ~ cho người khác thuê, nếu người đó không cho phép, hoặc ít ra, trong một v{i trường hợp, nếu tôi không thông báo cho họ trước. Tôi cũng không được phép thuê nhà rồi để trống. Tôi không được đ|nh chó, nếu không, sẽ bị đưa ra to{ về tội hành hạ thú vật. Mà tất cả những thứ đó: xe, nh{, dầu Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

cặn, ao vườn, chó đều là tài sản của tôi.

Tư hữu là chuyện rắc rối. C}u „ Tư hữu là mối liên hệ giữa tôi và một vật“ như vậy xem ra gần như

chẳng còn đúng nữa. Bởi vì một đ{ng tư hữu là một khế ước giữa người với người.

đ{ng kh|c, vật kia chẳng phải đơn thuần là một vật. M{ đúng hơn, nó là một cái gì phức tạp, bao gồm cả quyền lẫn bổn phận. Hiến ph|p đức nói rõ điều đó: „ Tư hữu trói buộc! “ Vậy l{ ta đ~ giải toả hết thắc mắc về tư hữu rồi chăng? Thưa chưa.

L{ vì trường hợp Crusoe còn lâu mới xong. đừng tưởng Robinson là tay ngớ ngẩn, khi anh ta rảo khắp đảo tìm tư hữu v{ x|c định tài sản. Khi tuyên bố những vật th}n thương kia l{ sở hữu của mình, Crusoe hẳn biết là chẳng có ai tranh giành những thứ đó với anh cả. Có lẽ anh hiểu rằng, tư hữu không chỉ là quan hệ giữa một người và một vật, như c|c luật gia muốn hiểu. C}u định nghĩa về tư

hữu trên kia không hẳn l{ sai. Nhưng với việc x|c định tư hữu, Robinson muốn nói lên quan hệ tâm lí của anh với các sự vật kia. Những gì của anh thì gần gũi với anh hơn l{ những gì không thuộc về anh.

Những thứ thuộc tài sản của anh mới quan trọng, còn những thứ khác anh chẳng quan tâm.

Quan hệ t}m lí đối với tư hữu có thể xem l{ „tình yêu“ đối với cái gì thuộc về mình; đ}y l{ một chương ít được khám phá nhất trong cuốn sách tâm thần con người. Lạ thật, thứ tình yêu đó - lòng ham muốn và sự chiếm hữu những thứ „th}n thương“ - giữ vai trò rất quan trọng trong xã hội ngày nay, vậy mà không hiểu sao chẳng mấy ai quan tâm tìm hiểu nó. Người tìm hiểu đầu tiên trong lĩnh vực này là nhà xã hội học Georg Simmel ở Berlin. Ông n{y có c|i mũi rất thính về những sự kiện tâm lí. Bên cạnh nhiều hiện tượng xã hội khác, Simmel còn tìm hiểu liên quan giữa các vật sở hữu với niềm tự hào của con người.

Năm 1900, ông giảng viên tư ở đại học Berlin 42 tuổi Simmel cho phổ biến tiểu luận Triết Lí Tiền Bạc (Philosophie des Geldes). Tiểu luận này chẳng liên quan gì tới chuyện Robinson cả, nhưng nó l{ chìa khoá cho chúng ta hiểu h{nh động gom góp v{ x|c định tài sản của anh ch{ng Crusoe trên đảo. Theo Simmel, khi một người mua sắm hay tậu mãi một thứ gì, có thể là sự tậu m~i tượng trưng như

Robinson l{m trên đảo, thì người đó muốn biến thứ mình tậu mãi thành gia sản riêng của mình. Ta cũng có thể nói, người đó chiếm hữu sự vật kia và biến nó thành một phần của cái Tôi của mình. Việc chiếm hữu này diễn ra theo hai hướng: từ đồ vật hướng tới Tôi và từ Tôi hướng đến đồ vật. Simmel nói: „ Một mặt, tư hữu kia tạo nên một số cảm giác và xung lực nào đó nơi tâm trí tôi, mặt khác, ảnh hưởng của cái Tôi toả trùm lên và đi vào trong cái đối tượng „bên ngoài“ đó“. Như vậy, tư hữu hay tài

sản là một cơ hội, để nhờ qua c|c đối vật đó, t}m thần tôi vươn rộng ra, hay nói như Simmel, để „mở

rộng cái Tôi ra“.

Những sự vật chung quanh tôi trở nên sự vật của tôi và chúng trở thành một phần cái Tôi của tôi.

Quần |o tôi đang mặc nói lên một phần nhân cách của tôi; và nhờ v{o th|i độ của bên ngoài, tôi nhận ra phần n{o con người tôi. Chiếc xe tôi đang có cũng vậy. Mua chiếc xe l{ tôi đồng thời tậu cho mình một hình ảnh tư cách, một hình ảnh về tôi cho chính mình và cho cái nhìn của kẻ khác. Bộ bàn ghế

kiểu trong phòng khách của tôi không những để trang trí căn phòng, m{ còn để trang điểm cho con người của tôi nữa. Căn cước của tôi được nhận diện qua sở thích thể hiện ra bên ngoài. Lái chiếc Porsche, mang đồng hồ Solex, đầu tóc xanh đỏ của anh chị bụi đời (Punker), đó l{ căn cước của những loại nhân cách.

Dù Robinson chẳng nghĩ tới chuyện tạo cho mình một loại nhân cách nào – loại bất cần đời để râu xồm, quần da thú với dù che nắng – thì anh vẫn đang thực hiện chính điều Simmel nói đến: mở rộng mình qua những thứ anh có. Sau khi làm xong nhà, Robinson mang niềm hãnh diện của một người làm chủ căn nh{. Sau khi bắt được dê và thuần phục chúng, anh có nỗi lòng sung sướng của một bác Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

nông dân v.v. Trong mỗi niềm hãnh diện đó, Robinson dùng c|c t{i sản để tạo nên một hình ảnh cho chính anh. Không có người khác làm tấm gương phản chiếu nhân cách, thì Robinson phải tự tạo nhân cách cho chính anh. Simmel viết: „ Cảm giác cái Tôi vượt khỏi giới hạn trực tiếp của nó để đi vào nằm lại trong những đối tượng chỉ có thể đụng chạm được cách gián tiếp; điều đó cho thấy chính tài sản chẳng có nghĩa gì khác, ngoài việc nhân cách đã đi vào trong nó và nhân cách này đã mở rộng địa bàn của nó nhờ vào việc làm chủ tài sản đó“.

Nhưng tại sao con người lại „triển nở nhân cách“ mình (mức độ khác nhau) qua các tài sản mà họ tậu được? Và tại sao việc tạo mãi lại quan trọng hơn chính sự tư hữu? Thật ra, nếu trực tiếp so sánh giữa hai điều đó, thì sự tư hữu quả là chuyện chả thú vị gì lắm. Sự kích thích của việc tạo m~i (mua) cũng như động lực kèm theo của nó trên tình cảm con người là những đề tài cho tới nay hầu như chưa được nghiên cứu. Simmel cho hay, sự „nới rộng cái Tôi“ v{o c|c đồ vật đ~ được bắt đầu với những dụng cụ và khí giới của thời h|i lượm v{ săn bắn. Ngày nay, việc tạo m~i đồ đạc - và cùng với chúng là tạo mãi hình ảnh nhân cách - là một trong những nguồn tạo hạnh phúc quan trọng nhất trong thế

giới kĩ nghệ hoá. Có thể nói, nó có liên hệ gần gũi với hai nguồn tạo hạnh phúc khác trong các quốc gia kĩ nghệ: đức tin tôn giáo và kể cả tình yêu. Phải chăng sự gắn bó tình yêu hôm nay không còn kéo dài là một hậu quả của lối ứng xử trong xã hội tiêu thụ, như người ta vẫn thường quả quyết: Tình yêu đ~ trở thành một chợ tình với những trả giá, thu mua và bỏ nhau chớp nhoáng?

Lối lí luận ngược lại cũng không kém đ|ng cậy: Vì tình yêu không bảo đảm cho sự bền vững, nên người ta quay ra chạy theo tiêu thụ - đơn giản là vì hàng hoá tiêu thụ được xem là thứ chắc chắn hơn.

Với lập luận này, việc chạy theo tiêu thụ thái quá hiện nay có thể là một c|i gì như dấu chỉ của sự âu lo về cuộc sống hoặc của sự thoải mái, hay cả hai thứ đó. Vì thế giới tình cảm của con người rắc rối quá, nên tôi thích quay ra thế giới hình ảnh và cảm giác của h{ng ho| hơn. Một chiếc Mercedes, sau năm năm, vẫn là một chiếc Mercedes; còn một bạn đời, một người yêu, một người bạn sau năm năm chắc gì còn gắn bó với mình! Với lối lí luận đó, có lẽ ta cũng giải thích được, tại sao người già với cuộc sống yên ổn trầm lặng hơn thường thích những gì quý giá và lâu bền; còn lớp trẻ trái lại thích các loại mốt có thể đổi thay nhanh chóng, là vì tuổi n{y chưa có nhu cầu nhiều về sự chắc chắn tình cảm.

Nhìn từ mặt lịch sử văn ho|, „tình yêu đối với đồ đạc“ trong c|c quốc gia kĩ nghệ hiện nay đ~ đạt tới đỉnh cao như chưa bao giờ có. Như vậy, chúng ta đang tham dự vào một cuộc thí nghiệm xã hội lớn.

Kinh tế của chúng ta đang hối hả sống trong một nhịp thở gấp như chưa từng có: phải thật nhanh tìm ra cái mới v{ quên c|i cũ. Xưa nay chưa có một xã hội nào – trừ các giáo phái – chối bỏ tư hữu. Ngay chính chủ nghĩa cộng sản, như c|c loại nh{ nước xã hội chủ nghĩa trong c|c nước đông ]u trước đ}y, cũng chẳng chống lại tư hữu một chút nào cả. Họ bảo, họ chỉ chống việc tư hữu c|c phương tiện sản xuất, là thứ giúp cho người sở hữu tạo ra „gi| trị thặng dư“ theo kiểu tư bản chủ nghĩa v{ do đó sẽ

gây ra việc phân phối thiếu đồng đều trong xã hội. Trong lịch sử nhân loại, chưa bao giờ có một xã hội với một lối sống được định nghĩa bằng việc tạo mãi tư hữu, như c|c x~ hội hiện nay trong thế giới kĩ nghệ hoá.

Câu hỏi „Tư hữu là gì?“ như vậy chẳng phải thuần tuý mang tính cách luật ph|p, m{ nó cũng l{ một vấn đề t}m lí. L{ vì tư hữu cung ứng cho ta một khả thể tương đối ổn định để nới rộng về mặt tình cảm - cho dù khả thể n{y đôi khi l{m hại tới các khả năng nới rộng khác vốn có trong xã hội. Cái giá m{ chính người tạo m~i tư hữu phải trả l{ đề tài cho tới nay ít được khoa tâm lí học nghiên cứu.

Ngược lại, từ nhiều thế kỉ nay, người ta chỉ quan tâm tìm hiểu việc nỗ lực tạo mãi và làm chủ tư hữu đ~ g}y ra những hậu quả nào phải gánh chịu cho những người khác trong xã hội. Khởi điểm của việc tìm hiểu này là một vấn đề triết học: Nếu tư hữu là kết quả của một khế ước, thì câu hỏi đặt ra, khế

ước n{y đặt nền trên những nguyên tắc n{o? đ}u l{ những nguyên tắc của một trật tự xã hội sòng Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

phẳng?

• Trò chơi của ông Râu. Thế nào là công bằng?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Boston

Trò chơi của ông Râu Thế nào là Công bằng?

Bạn v{ tôi cùng chơi một trò chơi, qua đó chúng ta thử tưởng tượng ra một xã hội thật trọn vẹn!

Chúng ta có một bộ bàn cờ. Bạn v{ tôi l{ người người chỉ huy, có thể cùng nhau đưa ra những luật chơi, để sao cho cuộc chơi có được một kết quả trọn vẹn nhất. Trò chơi mở màn: một nhóm người sống trong một vùng đất khép kín, đó l{ bàn cờ. Vùng đất này có thể cung ứng mọi thứ cần thiết cho cuộc sống. đủ cơm ăn, |o mặc, nước uống, chăn ấm nệm êm, có đủ chỗ cho mỗi người. để cho xã hội toàn hảo của chúng ta có thể khởi đi từ con số không, chúng ta đồng í với nhau, là tất cả cư d}n trong vùng đều chẳng biết một tí gì về chính họ cả. Họ không biết họ l{ người khôn hay dại, khoẻ hay yếu, đẹp hay xấu, trẻ hay già, nam hay nữ. Chẳng ai biết về sở thích, đức tính vốn có hay khả năng của họ.

Mỗi người là một tờ giấy trắng vô tiểu sử.

C|c cư dân giờ đ}y phải tự làm sao cho cuộc sống chung được hài hoà. Vì vậy, họ cần có những luật lệ, để không rơi v{o hỗn loạn. Mỗi cư d}n trước hết dĩ nhiên tìm c|ch thoả mãn các nhu cầu cơ bản của mình: có nước uống, đủ ăn, đủ mặc. Các nhu cầu kh|c chưa được biết tới. „M{n u minh“ không cho họ

nhìn v{ đo|n ra c|c nhu cầu khác. Vì thế, họ cùng ngồi lại, tìm ra những luật lệ để có thể giúp nhau.

Theo Bạn, trước hết họ cần đặt ra nguyên tắc nào? Chuyện chẳng đơn giản, l{ vì do „m{n u minh“ che khuất, họ không biết mình muốn sống như thế n{o, không ai đo|n trước được phải làm gì cho tốt nhất, không một sở thích của cá nhân nào có thể ảnh hưởng trên quyết định chung. Mọi người được bảo đảm đối xử sòng phẳng. Vì nghĩ rằng, điều kiện khởi đầu có thể chưa được tốt, nên ai nấy tự đặt mình vào vị trí của kẻ yếu kém nhất. Vì vậy, xã hội được khởi đi từ quan điểm chung chung với những luật lệ không để cho kẻ yếu bị thiệt. để mỗi người không rơi v{o nguy cơ thua thiệt, to{n cư

d}n đưa ra một danh s|ch c|c đề nghị về việc phân phối đồng đều của cải. Sau đó họ cùng nhau kê ra thứ tự ưu tiên, để ai ai cũng được bảo đảm mức tối thiểu về các tự do và các nhu yếu phẩm. để tránh cảnh kẻ ăn không hết người lần không ra, họ đồng í những quy tắc như sau: 1.

2.

a)

b)

người.

Bạn hẳn đồng í với những quy tắc trên chứ? Nếu thế, thì Bạn l{ người bà con tinh thần với ông John Rawls ( chúng ta gọi ông Râu cho dễ nhớ), một triết gia người Hoa-kì và là kẻ đ~ nghĩ ra mô thức trên đ}y. Trước khi trở thành triết gia, cuộc sống ông Râu có nhiều nhiều dao động. Ông l{ người con thứ

hai trong gia đình năm anh em. Hai em của ông mất trong vòng một năm vì bệnh kiết lị, đặc biệt người em út lây bệnh từ chính ông. Bố mẹ Rawls dấn thân nhiều trong chính trị. Mẹ ông hoạt động trong phong trào tranh dấu cho phụ nữ; cha là một luật sư, hoạt động cho đảng Dân chủ. Sau khi rời trường trung học tư thục khá tốn kém, Rawls v{o đại học nổi tiếng Princeton. Nhưng rồi Hoa- kì bước vào thế chiến II. Rawls nhập ngũ, l{m một người lính kị binh nơi Th|i bình dương, chiến đấu ở

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Tân Guinêa và Phi-luật-t}n. Khi đổ bộ vào Nhật, ông nhìn thấy cảnh tượng kinh hoàng do hai trái bom nguyên tử của Hoa- kì thả xuống Nagasaki v{ Hiroshima. Người ta cho ông cơ hội trở th{nh sĩ quan, nhưng ông xin giải ngũ ngay, vì qu| xúc động trước cảnh đau thương của chiến tranh. Ông trở lại đại học, viết luận án về đạo đức học với đề tài: Việc đ|nh gi| nh}n c|ch. Ông nổi tiếng là một triết gia lớn.

Năm 1964 được bổ l{m gi|o sư môn Triết lí Chính trị tại đại học Havard ở Boston, bang Massachusetts. Ông giỏi, nhưng không có khiếu ăn nói, hay c{-lăm v{ tỏ ra khép nép trước đ|m đông.

Nhưng với đồng nghiệp, sinh viên và bạn hữu thì rất dễ thương, nhũn nhặn, luôn chăm chú lắng nghe người kh|c. Người ta thường thấy ông ngồi trên mép ghế bành trong phòng làm việc, chân không mang giày, cuốn sổ ghi chép đặt trên hai đầu gối. Khi nói chuyện với ai, ông luôn ghi lại nội dung, sau đó ho{n chỉnh lại và tặng cho người đối thoại. Ông chẳng bao giờ coi mình là một triết gia, mà chỉ là một người thích suy tư triết lí m{ thôi. Năm 1995, ông bị tai biến mạch máu lần đầu, và những lần tai biến sau đó đ~ biến ông thành một phế nhân. Ông mất năm 2002, thọ 81 tuổi.

Rawls có bốn tác phẩm khá lớn và nhiều luận văn, nhưng đi v{o lịch sử triết học với một cuốn sách độc nhất. Có thể nói đ}y l{ cuốn sách nổi tiếng nhất về đạo đức học trong hạ bán thế kỉ 20: A Theory of Justice. đề s|ch nghe khô khan, nhưng đó l{ một tác phẩm vĩ đại trong nỗ lực hình thành một nền

triết lí đạo đức cho thời đại tân tiến ngày nay. Nội dung đơn giản và rõ ràng lạ thường: điều gì sòng phẳng (fair) cho mọi người thì nó cũng công bằng! Một xã hội, như nó được những con người tự do v{ bình đẳng tự nghĩ ra cho họ, xã hội đó được xem là sòng phẳng và công bằng. Như vậy, một xã hội gọi là công bằng, khi nó có thể có được sự đồng thuận của tất cả mỗi người sống trong đó, v{ sự đồng thuận này diễn ra trước khi họ biết được mình sẽ giữ địa vị và vai trò nào trong xã hội đó.

Nguyên tắc thứ nhất của xã hội đó: Mọi người trong một quốc gia sòng phẳng đều được hưởng những quyền tự do căn bản như nhau. Nhưng vì năng khiếu và sở thích của những người sống trong đó kh|c nhau, nên trước sau gì xã hội đó cũng sẽ nẩy sinh những bất bình đẳng kinh tế và xã hội.

Người n{y khôn hơn, có khiếu l{m ăn hơn, hay đơn giản gặp may mắn hơn, nên anh ta dần dà sẽ có được phần hơn kẻ kh|c. điểm n{y đ{nh phải chấp nhận, không thể sửa đổi được. V{ để cho quốc gia vẫn tiếp tục có được những nền tảng sòng phẳng, Rawls thêm vào nguyên tắc thứ hai: Không thể

tr|nh được bất bình đẳng kinh tế và xã hội, nhưng bất bình đẳng này chỉ có thể chấp nhận, khi những người kém may mắn nhất vẫn luôn có được phần tối đa có thể trên của cải và dịch vụ của xã hội đó.

Gi|o sư Rawls về sau cho hay, ông viết s|ch đó l{ chỉ để cho một v{i người bạn đọc mà thôi. Nhưng nó đ~ trở thành rất nổi tiếng, được dịch ra hai mươi ba thứ tiếng trên thế giới, và ngay ở Hoa-kì đ~

b|n được trên 200.000 cuốn. Sự nổi tiếng quá lớn khiến ông tiếp tục khai triển lí thuyết của ông. Ba mươi năm d{i ông cứ viết đi, sửa lại, thêm bớt hoàn chỉnh nó. Về mặt lịch sử triết học, tư tưởng của ông không có gì mới. Ngay triết gia người Hi-lạp Epikur (xem bài Khu Vườn Kepos) cũng đ~ muốn có một quốc gia được xây dựng trên một khế ước hỗ tương. Quốc gia lí tưởng là một quốc gia được mọi người sống trong đó cùng tự nguyện thoả thuận với đầy í thức. Hai triết gia người Anh, ông Thomas Hobbes và John Locke trong thế kỉ 17 đ~ lấy lại tư tưởng n{y để hình thành nên những lí thuyết về

Khế ước. Cả Rousseau cũng viết một Khế Ước Xã Hội . Ngược lại, trong thế kỉ 20, các lí thuyết về khế

ước từ l}u đ~ rơi v{o khủng hoảng quên lãng. Ông Wittgenstein còn ra sức tẩy sạch toàn bộ môn đạo đức học ra khỏi Triết học. đối với ông, những phát biểu về cách sống của con người (Con người phải sống ra sao?) là những câu vô lí và vì thế vô nghĩa về mặt triết học. Vì thế, việc gi|o sư Rawls trở lại với truyền thống khế ước vào những năm 1960’ l{ chuyện quả lạ thường.

Về mặt chính trị, khó mà giải thích được sự thành công của cuốn sách trong thời điểm kh| giao động đó. Năm 1971 l{ năm cao điểm của chiến tranh Việt Nam. Khắp nơi biểu tình chống chính phủ hàng loạt. Khắp nơi trên thế giới phương t}y xẩy ra những cuộc tranh luận dữ dội về nh{ nước, về quyền Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

tư hữu, về các quyền công dân và về tự do cá nhân. Chủ nghĩa tư bản và cộng sản đối địch nhau như

lửa với nước, cả hai đều để lộ bộ mặt nhơ nhuốc của chúng, ở Việt Nam lẫn Tiệp- khắc. Giữa tình hình đó, t|c phẩm của gi|o sư Rowls xuất hiện một cách thật vô tình, nó như một nỗ lực giải hoà quan trọng giữa hai thể chế. Nhưng c|nh hữu chê hệ thống Rawls đưa ra qu| tả. Còn cánh tả lại đ|nh gi|

Rawls l{ người chủ trương tự do mà lại quá e dè sợ sệt. Chính trong cảnh phân biệt chiến tuyến thù-bạn rõ r{ng đó m{ cuốn s|ch được soạn cẩn thận của Rawls trở thành ngòi nổ triết học.

Những nhà phê bình bảo thủ cho rằng thể chế đó thiếu thực tế, vì nó được lập nên từ một tình trạng nguyên thuỷ giả tưởng. Nhưng đấy rõ ràng chỉ là một mô hình hư cấu. Mô hình n{y trước đ}y đ~

được Rousseau áp dụng, nay tới lượt Rawls. Chúng ta có thể tranh cãi về giá trị nhận thức của mô mình. Theo các nhà phê bình, thực tế diễn ra ho{n to{n không như mô mẫu của Rawls, là vì công lí và sòng phẳng không phải l{ động lực đích thực của h{nh động con người. Theo họ, trong thực tế, con người h{nh động chủ yếu vì ích kỉ và vì nhu cầu được tự do triển nở nhân cách mà không bị cản trở, chứ không phải vì công lí và sòng phẳng. Hai động lực này chúng ta có thể nhận ra trong mọi xã hội.

Phải chăng cũng vì thế mà triết gia đạo đức Adam Smith trong thế kỉ 18 đ~ khẳng định một cách thuyết phục, là chính ích kỉ đ~ đẩy xã hội phát triển, cả về mặt kinh tế lẫn đạo đức? „ Chúng ta chẳng mong gì có được miếng thịt rẻ do lòng nhân ái của lão bán thịt, nhưng hãy mong rằng lão ta nhận ra được chính những quyền lợi của lão“. để có lợi cho mình, người bán thịt phải cố gắng bán hàng với giá hoặc rẻ hơn kẻ khác hoặc ít ra hợp với túi tiền của khách mua. Một hệ thống công ích – hay „thị

trường tự do“ cũng hoạt động như thế.

Trong tác phẩm Lí Thuyết về Cảm Giác đạo đức, Smith cho hay, tham vọng tư hữu „ như một bàn tay vô hình“ hướng dẫn v{ giúp ta thăng tiến „ một cách không cố í, cũng như nó chẳng cần biết đến quyền lợi của xã hội“. Những người ủng hộ Smith trong thế kỉ 20, trong đó đặc biệt có gi|o sư Robert Nozick

vốn l{ đồng nghiệp của Rawls ở Harvard, vì thế biện hộ cho một xã hội hiện tại cân bằng tĩnh (Status quo). Bởi lẽ xã hội này luôn là kết quả khác nhau của những lực t|c động đích thực của con người.

Chính tham vọng tư hữu của con người, chứ không phải c|i gì kh|c, đẩy xã hội đi tới. Vì thế, theo Nozick, việc Rawls |p đặt nguyên tắc sòng phẳng cho xã hội l{ điều sai. Ông cho rằng, xã hội chẳng cần những nguyên tắc như thế. Tại sao không để cho con người tự do vui vẻ chạy đua kiếm tìm những hoa trái khan hiếm của thiên nhiên và xã hội, tuỳ theo khả năng v{ những đức tính thiên phú cũng như theo lợi thế ngẫu nhiên của họ? Tại sao những thành công của họ lại luôn cần và phải chia cho những người kh|c? đối với Nozick, Rawls là một tay xã hội chủ nghĩa tr| hình, l{ một người hoàn toàn chẳng nhìn ra được bản chất thật của con người.

Phe xã hội chủ nghĩa, ngược lại, lại cười cợt Rawls. Phê bình của họ cũng khởi đi từ sự nghi ngờ tình trạng nguyên thuỷ giả tưởng nơi mô hình của Rawls. Dù màn u minh có che kín thế nào, tất cả mọi người trong xã hội đều là những con người mang nhân cách tự do. Tuy nhiên, dùng í chí của những con người để mở đầu cho một lí thuyết về công lí là chuyện không tránh khỏi bất cập. Rõ ràng, không

phải mọi thành viên trong xã hội đều hoàn toàn tự do và tự quyết được. Chẳng hạn các trẻ em và những người bệnh tâm thần. Hai loại này không thể tự quyết, vì họ không hiểu gì. Nếu chỉ đặt trọng t}m nơi quyền lợi của những người trưởng th{nh m{ thôi, thì đ{nh phải loại hai hạng người kia ra chăng, ít nữa là loại các trẻ em mồ côi và những bệnh nhân tâm thần không có th}n nh}n? Như vậy, lấy sự bình đẳng của mọi con người để mở đầu lí thuyết là chuyện nan giải, cho dù đó chỉ là một mô hình giả tưởng. Trên nguyên tắc, có thể mọi người đều có cùng những quyền lợi như nhau, nhưng chỉ

có cùng quyền lợi không thôi cũng chưa l{m cho họ bình đẳng với nhau.

Chuyện bình đẳng trở nên vô cùng khó khăn, khi ta |p dụng tình trạng nguyên thuỷ của ông Rowls cho các quốc gia hay vùng khác nhau. Giả sử một quốc gia nhờ áp dụng tiêu chí quyền lợi giống nhau của người dân mà trở nên thành công và phồn thịnh, thì quốc gia này có thể cũng nh}n danh tiêu chí Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đó để từ chối giúp nước khác không? Peter Singer (bài Không chỉ có thịt và sữa mà thôi) cho rằng, dân của một nước giàu sẵn sàng chia nhau hoa lợi thặng dư của họ, chứ không sẵn sàng dùng của cải đó giúp cho d}n c|c nước kh|c. Như vậy, theo ông, lượng quyền lợi giống nhau của mọi người trong mọi quốc gia quả không lớn như gi|o sư Rawls tưởng. Và khái niệm tư hữu cũng l{ điểm gây tranh cãi.

Trong khi ông Rawls bị đồng nghiệp Nozick coi là quá tả, thì phía tả lại chê ông quá hữu. Dù sao, Rawls xếp quyền tư hữu vào danh sách những quyền cơ bản chính trị. Tư hữu giúp cho cá nhân có được độc lập, nó vun đắp cho lòng tự trọng của họ. Và chỉ có ai tự trọng, người đó mới kính trọng kẻ

kh|c, nghĩa l{ người đó mới h{nh động c|ch đạo đức. Một số người cánh tả ph{n n{n Rawls đặt quá nặng quyền tư hữu. Nhưng ph{n

nàn này thiếu cơ sở. Cuốn A Theory of Justice có kê ra một mục lục sự kiện dài và chi tiết, nhưng trong đó chẳng thấy ông Rawls đưa từ „tư hữu“ hay „sở hữu“ v{o.

Rawls cố gắng hết mình để l{m sao có được một mô mẫu trung lập về mặt chính trị v{ đưa ra những nguyên tắc có thể áp dụng cho mọi người, nhưng ông đ~ không thể l{m h{i lòng được hết mọi người.

điều này chẳng phải là chuyện ngạc nhiên. Chưa bao giờ có một cuốn sách triết học làm vừa lòng hết mọi người. Và nếu có một cuốn như thế được viết ra, thì hẳn nó sẽ là cuốn sách vô tích sự. Khi nhìn lại ba điểm bị phê bình chính nơi ông Rawls, bỏ ra ngoài mọi màu sắc chính trị tả hoặc hữu, ta có thể

nói rằng:

điểm gây bất đồng đầu tiên là giá trị của một mô mẫu xã hội được xây dựng trên một cấu trúc giả tưởng: tình trạng nguyên thuỷ. Khác với trong các lí thuyết về khế ước khác, tình trạng nguyên thuỷ này không phải là tình trạng thiên nhiên, mà là một tình trạng xã hội. Trong tình trạng nguyên thuỷ của Rawls không có bạo lực, hỗn loạn, vô luật như trong tình trạng thiên nhiên nơi Thomas Hobbes chẳng hạn. Tình trạng nguyên thuỷ của Rawls vì thế được coi là một hợp tác xã có văn ho| cao. Nó khiến ta nghĩ tới Thuỵ-sĩ, chứ không nghĩ tới vùng sa mạc ch}u Phi hay nước Anh đói khổ trong thế kỉ 17. Mọi mặt trái của thiên nhiên cũng như mọi thiếu thốn đ~ được ông cẩn thận loại ra khỏi, để cho bản tính tự nhiên tốt đẹp nơi con người được cùng nhau triển nở. Giả như thiên tai hay thiếu thốn có xẩy ra trong tình trạng nguyên thuỷ của Rawls, thì sự đo{n kết và cả „m{n u minh“

chắc chắn cũng sẽ nhanh chóng loại trừ chúng. Ở đ}u có b~o lụt, ở đó người ta chẳng quan tâm tới chuyện đồng đều cơ hội, mà chỉ có giành giật nhau để có một chỗ trên thuyền cấp cứu.

điểm thứ hai: Phải chăng Công bằng quả thực là một yếu tố quyết định của một xã hội? Trong tình trạng nguyên thuỷ của Rawls, Tự do được xếp vào vị trí đầu tiên. Tự do này bị hạn chế bởi Công bằng, nắm vị trí thứ hai. Công bằng được định đoạt bởi đồng đều cơ hội và bởi sự Bù trừ (Cân bằng) xã hội. Rồi tới vị trí thứ ba là sự Hiệu năng v{ Phúc lợi. Rawls được vinh danh và lí thuyết của ông có được cảm tình, là vì ông đề cao Công bằng (Công lí). đối với Rawls, một nh{ nước phúc lợi (giàu có) nhưng độc tài – như ở Kuweit chẳng hạn – không giá trị bằng một nh{ nước dân chủ nghèo. Những người phê bình ông, trái lại, coi những yếu tố khác quan trọng hơn: Tự do tối đa, Ổn định hay Hiệu năng. đối với họ, thà bất công mà giàu và ổn định còn hơn một xã hội công bằng m{ nghèo. Người duy lợi (Utilitarist) chủ trương: c{ng nhiều phúc lợi c{ng tăng hạnh phúc chung (xem bài Hãy để cô Ba sống). Rawls trái lại: càng nhiều công bằng càng tăng hạnh phúc. Châm ngôn của duy lợi: „ Cái gì tốt cho nhiều người, cái đó công bằng“. Ch}m ngôn của Rawls: „ Cái gì công bằng, cái đó tốt cho nhiều người“. Ta có thể mặc sức tranh cãi về những điều đó, nhưng sẽ chẳng có giá trị n{o có được vị thế

ưu tiên tuyệt đối. Có lẽ rốt cuộc chỉ có việc ta thích giá trị này hay không thích giá trị kia mà thôi. Là vì giá trị tự bản chất mang tính chủ quan chứ không khách quan. Ngay một lí thuyết tinh tế như của Rawls cũng không tr|nh được điểm này.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Điểm thứ ba là chuyện Lí trí. Là một triết gia, Rawls đứng ở vị trí của một nhà làm luật hiến pháp. Vì thế ông phải suy đi nghĩ lại điều hơn lẽ thiệt để có được một luật cân bằng chung có thể đ|p ứng được nhu cầu của gần hết mọi người (trừ những bệnh nhân tâm thần gia trọng ra). Bên cạnh đó, ông cũng phải l{m sao để những nguyên tắc ông đưa ra cũng có gi| trị cho những người kh|c. Nhưng vấn đề là, liệu ai ai cũng khôn ngoan, lí sự và trong sạch như John Rawls? Trong mục lục sự việc của cuốn sách không có các từ kho| như „Cảm giác“, „Tình cảm“, „Tư hữu“ v{ „Của cải“ (nghĩa l{ ông không quan tâm tới những khái niệm đó). Trong s|ch, ông nói nhiều tới chuyện „tư hữu“; còn „cảm giác“ thì ông chẳng gán cho nó một vai trò nào cả. Ngạc nhiên hơn nữa, là toàn bộ lí thuyết của Rawls chỉ dựa trên mỗi một cảm gi|c, đó l{ Cảm giác công bằng! đối với cư d}n của Rawls sống trong tình trạng nguyên thuỷ với bức màn vô minh thì cảm giác công bằng này bắt nguồn từ tính vị kỉ. Vì sợ những bất trắc hiểm nguy có thể xẩy đến cho mình, nên họ cần có những luật lệ chung, để được bảo vệ và tránh khỏi những lo sợ kia. Như vậy, phải chăng cảm giác công bằng là một cảm giác sợ đ~ được khai thông? Chúng ta không biết được, vì ông Rawls chẳng bàn gì về các cảm giác cả.

Thay vì đưa ra một cảm gi|c tương ứng để giải thích, ông Rawls chỉ đề cập tới mỗi một „Cảm thức công bằng“ (Gerechtigkeitssinn) m{ thôi, v{ ông lại chẳng cho biết thật rõ ràng cảm thức này xuất phát từ đ}u. Vì thế, các cảm giác cạnh tranh nhau như Ghen v{ Ganh tị trong s|ch ông cũng tạo ra những khó khăn tương tự. Rawls rất đỗi bực mình Sigmund Freud, vì ông này xây dựng thuyết Công bằng của mình cũng chính trên hai cảm gi|c đó: Chỉ có những kẻ thua thiệt mới kêu g{o công lí! Nơi Rawls, trái lại, cảm thức đạo đức hình như l{ một bản năng tự nhiên của con người, cũng giống như

cách nhận định của Marc Hauser (xem bài Người đàn ông trên cầu). Tiếc l{ Rawls đ~ không trưng ra những nghiên cứu liên quan tới bản năng được ông nêu ra đó. Có lẽ cũng l{ vì ông, một cách rất lạc hậu cũng như nơi triết gia Kant, coi bản năng n{y chẳng phải là một cảm giác, mà là một luật bẩm sinh của lí trí.

Công bằng và Phúc lợi, cái nào giá trị hơn? đấy l{ điểm khác biệt giữa Rawls và nhóm duy lợi. Những người duy lợi như Jeremy Bentham v{ John Stuart Mill loay hoay với câu hỏi: Làm sao một xã hội công bằng có thể hình th{nh được từ những quyền lợi hạnh phúc của các cá nhân tự do riêng rẽ. John Rawls ngược lại: Bằng cách nào một xã hội công bằng có thể đưa tới tự do và hạnh phúc c| nh}n? đối với Bentham v{ Mill, nh{ nước là một định chế xấu xa nhưng cần thiết. Ngược lại, Rawls coi nh{ nước l{ người lập ph|p có đạo đức. Chính lằn ranh này phân cách các chiến tuyến chính trị ngày nay. Công bằng trước hết là một nhiệm vụ của nh{ nước, hay đó trước hết là một trách nhiệm tự lo của mỗi cá nhân? Bao lâu chỉ liên can tới quyền lợi cá nhân và những quyền lợi này không va chạm hay làm hại gì tới người kh|c, thì theo Bentham v{ Mill, nh{ nước h~y đi chỗ kh|c chơi. Nh{ nước đóng vai trò của một người g|c dan ban đêm, anh ta chỉ hô hoán b|o động khi có hoả hoạn mà thôi. Trái lại với John Rawls, nh{ nước là một ông gi|m đốc khôn ngoan hay một nh{ sư phạm kiên nhẫn, luôn dõi mắt đ}y đó để tìm cách cân bằng quyền lợi của dân. Sự tự do phát triển của một cá nhân – đ}y l{ đề tài nghiên cứu quan trọng cuối cùng của Rawls trước khi lìa đời – chấm dứt, khi tự do n{y đe doạ nặng nề tới tự do chung của toàn xã hội. Một nh{ nước quá bao dung với mọi nhóm chính trị, í hệ hay tôn gi|o, theo Rawls, nh{ nước đó dễ có khả năng ph| vỡ các nguyên tắc điều hành của mình. Nói kh|c đi: đa nguyên tư nh}n chấm dứt, khi nó phá vỡ đa nguyên chính trị.

Cả hai hướng lí thuyết chính trị (tả và hữu) đều cùng có một điểm chung nhất, đó l{ cả hai đều chống lại chủ trương c{o bằng xã hội, như đ~ xẩy ra trong nh{ nước xã hội chủ nghĩa. Một xã hội chỉ biết nhắm tới công bằng m{ thôi, nh{ nước đó đi ngược lại bản chất con người, v{ trước sau gì nó cũng dậm chân tại chỗ hoặc sụp đổ. Cha đẻ của nh{ nước xã hội chủ nghĩa l{ Karl Marx v{ Friedrich Engels cũng nói như thế trong bản Tuyên Ngôn Cộng Sản: „ Sự tự do phát triển của mỗi cá nhân là nền tảng sự

phát triển của mọi người“.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Cái hay của mọi lí thuyết về Công bằng, kể cả lí thuyết của Rawls, là chúng coi công bằng là một nền tảng của hạnh phúc – trong khi ngược lại, Triết học về Hạnh phúc hình như coi công bằng chỉ là một khía cạnh phụ thuộc. Cũng đ|ng chú í ở đ}y l{ lối định nghĩa Hạnh phúc cách thẳng thắn và thực tế

của Rawls: „ Vấn đề chính ở đây, hạnh phúc của một người là kết quả từ một chương trình sống hợp lí nhất và lâu dài đạt được trong những hoàn cảnh tương đối thuận lợi. Một người hạnh phúc , là khi anh ta đạt được ít nhiều thành quả trong việc thực hiện chương trình sống đó. Nói cách ngắn gọn, Tốt (Thiện) là sự thoả mãn những nhu cầu hợp lí“. Quả thật lạ, khi ông Rawls dùng khái niệm Tốt để hoán chuyển với Hạnh phúc. Vì nếu Tốt có nghĩa l{ Hạnh phúc, thì đ}y quả là một cái nhìn thiếu sáng tạo rất lạ lùng về bản tính tự nhiên của con người. Về khía cạnh tâm lí, Lí thuyết về Công bằng hẳn còn cần phải cải tiến ở một số khía cạnh. Nhưng nếu hạnh phúc không xuất phát từ cái Tốt, cái Thiện, thì nó còn xuất ph|t do đ}u nữa?

• Những hòn đảo hạnh phúc. Thế nào là một cuộc sống hạnh phúc?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Vanuatu

Những hòn đảo hạnh phúc

Thế nào là một cuộc sống hạnh phúc?

Những con người hạnh phúc nhất thế giới không cần đường trải nhựa. Họ cũng không cần nhiều tài nguyên khoáng sản. Họ không có qu}n đội. Họ là nông dân, dân chài hoặc l{m công trong c|c qu|n ăn và khách sạn. Họ không hiểu nhau lắm. đất nước họ là một quốc gia có nhiều ngôn ngữ nhất thế giới.

200 000 dân với hơn 100 ngôn ngữ khác nhau. Tuổi thọ của họ thấp, trung bình người sống lâu nhất trong họ tới 63 tuổi. „ Dân ở đây hạnh phúc, vì họ hài lòng với những gì ít ỏi họ có“, đó l{ nhận xét của phóng viên một tờ b|o địa phương. „ Cuộc sống của họ xoay quanh cộng đồng và gia đình, xoay quanh việc làm sao có thể làm ích cho kẻ khác. đây là nơi người người chẳng phải lo âu cho chính mình“. Họ

chỉ âu lo về động đất và bão.

Nếu tin được vào Happy Planet Index (Bảng chỉ số hạnh phúc toàn cầu) do New Economics Foundation (NEF - Quỹ Kinh Tế Mới) phổ biến trong mùa hè năm 2006, thì Vanuatu l{

quốc gia hạnh phúc nhất thế giới. Vanuatu là một đảo quốc có nhiều núi lửa trong biển Nam Thái Bình, m{ ít người biết đến. NEF đ~ phỏng vấn người dân ở đ}y về những mong đợi của họ nơi cuộc sống, về tình trạng hài lòng tổng quát và về th|i độ của họ đối với môi trường. Trả lời của họ: Họ

muốn được sống 17 người rải rác trên một cây số vuông, có được một thời tiết mát dịu, nhiều nắng và cây cối phong nhiêu; có được một tôn giáo trộn lẫn giữa tín ngưỡng thiên nhiên với Tin lành, Công giáo, Anh giáo và Tin lành Phục l}m; có được những việc làm vừa phải nhưng th{nh tín v{ c{ng nhiều tự lập kinh doanh càng tốt; có một nền dân chủ nghị trường với một thủ tướng mạnh, một tổng thống yếu và một hệ thống pháp luật như kiểu Anh. Nhưng tổ chức nghiên cứu, trong đó có cả Friends of the Earth (một tổ chức về môi sinh), lại chẳng quan tâm tới những điều trên. Mục đích nghiên cứu của họ

là tìm hiểu xem: Con người cần phải phá huỷ thiên nhiên tới mức n{o, để tạo điều kiện cho mình có được một cuộc sống hạnh phúc. Và trả lời của dân Vanuatu cho câu hỏi đó: chẳng cần phải phá thiên nhiên nhiều!

Theo bảng chỉ số trên, nước đức, một quốc gia kĩ nghệ tiên tiến giàu có với mức tuổi thọ cao và nhiều cơ hội tiêu thụ và giải trí nhất, đứng hạng thứ 81, sau nước Í, Áo và Lục-xâm-bảo tại Âu châu. Các nước „thiên đ{ng“ bắc ]u: đan-mạch (hạng 112), Na-uy (115), Thuỵ- điển (119) và Phần-lan (123) không hạnh phúc bằng dân Trung Quốc, Mông-cổ và Jamaika. Dân Hoa-kì, „đất nước của tự do v{ quê hương của những người hùng“ coi mình chẳng hạnh phúc gì (150), Kuweit với dầu hoả v{ đ| quý (159), Katar nơi người dân bản xứ chẳng phải làm gì cả, vì đ~ có quỹ hưu bổng của nh{ nước chu cấp (166). Năm nước sau đ}y đội sổ 178 quốc gia: Nga, Ukrain, Kongo, Swasiland và Simbabwe.

Nhưng ta h~y tạm quên đi tương lai đen tối của Vanuatu, vì với đ{ ấm lên của địa cầu l{m tan băng v{

dâng cao mực nước biển như hiện nay, quốc gia này sớm muộn gì cũng sẽ bị xoá tên khỏi bản đồ thế

giới. Mà hãy tự hỏi: Chúng ta có thể học hỏi được gì từ dân tộc nước này? Bài học thứ nhất đơn giản, rõ r{ng, v{ đ}y cũng l{ chủ đích c|c nh{ nghiên cứu nhắm tới: Tiền tài, tiêu thụ, quyền lực và tuổi thọ

cao không l{m cho con người hạnh phúc. đ}y quả là một tin vui, đặc biệt trong thời buổi mà thu nhập của đại đa số người dân trong các quốc gia âu châu giàu có không còn thật sự tăng. Có lẽ chính vì thế

mà các viện kinh tế khôn ngoan như NEF muốn tìm hiểu, xem tiền bạc có đem tới hạnh Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

phúc không, và thu nhập cũng như của cải có phải là các tiêu chuẩn thật sự phù hợp để đo lường hạnh phúc và thành công của một xã hội không. Trong chiều hướng đó, „Kinh tế Hạnh phúc“

( Happiness Economics) là một ngành nghiên cứu mới nhiều triển vọng và kiến thức có được của nó đ|ng cho ta suy nghĩ. Chẳng hạn các nhà nghiên cứu hạnh phúc, qua các cuộc phỏng vấn, đ~ nhận ra rằng, thu nhập thực tế và mức sống của người dân Hoa-kì đ~ tăng gấp đôi trong vòng 50 năm qua.

Trong lúc đó, theo tự đ|nh gi| của người dân, hạnh phúc không tăng, m{ hầu như vẫn dậm chân tại chỗ suốt 50 năm. Kết quả tính toán của một nghiên cứu khác cho hay, hạnh phúc không còn tăng tương ứng với thu nhập, kể từ mức thu nhập đầu người h{ng năm từ 20 000 mĩ kim trở lên. Một giải thích cơ bản cho việc tăng hạnh phúc đó: việc tạo mãi có thể l{m cho người ta hạnh phúc (chốc lát), nhưng của cải tư hữu thì không (xem bài Rác rưởi của Robinson). đòi hỏi n{y được thoả mãn, thì lại nẩy sinh ngay các nhu cầu kh|c, trong khi người ta mau chóng có thói quen coi những gì đ~ thủ đắc được l{ điều mình đương nhiên có. Như vậy, giàu sang chỉ là một khái niệm tương đối. Giàu hay nghèo là tùy theo cảm quan của mình, v{ thường do căn cứ vào sự so sánh với người khác. Một người sống nhờ trợ cấp xã hội ở đức có thể nghĩ l{ mình gi{u, khi anh ta „|o gấm về làng“ tại thôn xóm quê hương Việt Nam của anh.

Mà quái lạ, kết quả các nghiên cứu trên đ}y chẳng ảnh hưởng gì lên cuộc sống của chúng ta cả. Ước vọng độc lập về tiền bạc ngày nay vẫn luôn là một giấc mơ cuộc đời trong c|c nước kĩ nghệ. Chúng ta nai lưng ra cố làm chết bỏ v{ đầu tư hầu hết thời gian cuộc đời cho giấc mơ „độc lập“ đó, cho dù có mấy ai đạt được nó đ}u. Tiền bạc và danh vọng đứng đầu mọi mức thang giá trị, cả trên gia đình v{

bạn bè. Trong khi đó, nấc thang giá trị của các nhà nghiên cứu hạnh phúc ho{n to{n ngược lại. Theo họ, không có cái chi tạo hạnh phúc cho bằng quan hệ với người kh|c, nghĩa l{ với gia đình, vợ chồng, con cái, bè bạn. Nấc thang thứ nhì là cảm giác phải làm cái gì có ích cho xã hội, hoặc tuỳ hoàn cảnh, đôi khi đó l{ sức khoẻ hay tự do. Cứ theo tiêu chí trên đ}y thì đa số người dân trong các xã hội tây phương gi{u có đ~ quan niệm sai, khi đặt giá trị tiền bạc lên h{ng ưu tiên: đúng l{ họ đ~ chọn lầm quyết định. Họ muốn vươn tới một mục tiêu có lẽ sẽ chẳng bao giờ đạt được. Họ hi sinh tự do và quyền tự quyết cho một mức thu nhập cao hơn. V{ họ dùng số tiền mà họ không có, để mua những thứ họ chẳng cần, chỉ để được tiếng với thiên hạ.

Ở đ}y không chỉ là vấn đề não trạng cá nhân, mà cả xã hội đều rập khuôn suy nghĩ hướng về vật chất như thế. Trong thập niên 50, nh{ văn Heinrich Böll đ~ viết một „Giai thoại giúp giảm bớt tinh thần làm việc“ thật hay: Anh ngư d}n đang lim dim nằm tắm nắng trong một hải cảng miền biển địa Trung.

Một du khách cố thuyết phục anh nên ra khơi đ|nh c|. Anh ngư d}n hỏi lại „Tại sao?“ – „để có được nhiều tiền hơn!“ Rồi du khách giải thích: Cá nhiều, anh sẽ có được nhiều chuyến hàng, anh sẽ trở nên gi{u v{ có được nhiều công nhân giúp việc. „để làm gì?“, anh ngư dân hỏi tiếp. „Một khi đ~ gi{u có, anh sẽ có thì giờ thoải mái nằm tắm nắng“. „Nhưng đó l{ c|i tôi đang hưởng đ}y“, nói rồi anh ta tiếp tục lim dim tiếp.

Tôi nhớ câu chuyện đó, vì lúc còn ở trung học, chúng tôi đ~ phải làm việc với nó. Câu truyện ngắn được in lại trong cuốn gi|o khoa môn đức ngữ, nó làm cho bà giáo của chúng tôi khốn khổ. đa số các bạn học sinh chúng tôi rất thấm thía câu truyện và trở nên biếng học. Bà giáo thì tìm mọi cách lí luận sao cho cốt truyện trở thành tích cực cho giờ lớp của mình. Bà bảo vệ lập luận của người du khách, và cố thuyết phục chúng tôi rằng, có nhiều tiền cũng có nghĩa l{ có bảo hiểm i tế và bảo hiểm hưu bổng tốt hơn. Nhưng c}u truyện do ông Böll đặt ra, chứ không do hãng bảo hiểm sức khoẻ viết. Phải chăng ông Böll quả thật muốn khuyên người dân vào bảo hiểm để đề phòng rủi ro?

Các nhà kinh tế hạnh phúc học được nơi anh đ|nh c| nhiều hơn l{ b{ gi|o chúng tôi với các nhu cầu bảo hiểm. Với họ, các chỉ số li dị và thất nghiệp cho biết rõ về mức độ hạnh phúc của xã hội hơn là tổng thu nhập quốc d}n. V{ đề nghị của họ thật đứng đắn: Thay vì lấy thu nhập quốc d}n l{m thước Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đo mức độ hài lòng của dân và sự thành công của nh{ nước, chúng ta nên vận dụng tới một thứ „Chỉ

số hài lòng quốc gia“. đấy có lẽ là một cuộc t|i định hướng đúng lúc. Người dấn th}n đặc biệt cho đề

nghị trên là nhà kinh tế người Anh Richard Layard thuộc Trường Kinh Tế Và Chính Trị London.

Layard quan niệm: Còn có nhiều thứ trong cuộc sống giúp ta đạt tới hạnh phúc, hơn l{ chỉ có ham mê của cải. Ai chỉ biết luôn tìm c|ch gia tăng của cải và danh vọng (so với người khác), kẻ đó đang rơi vào một tình trạng nghiện ngập thực sự. Tham vọng vật chất tạo nên tình trạng không hài lòng liên miên, như thế làm sao có nổi hạnh phúc lâu bền được.

Mục tiêu gia tăng tổng thu nhập quốc d}n trong c|c nước kĩ nghệ như vậy không l{m cho con người hạnh phúc. Trái lại, công dân họ phải trả gi| đắt mà lại ít có được hạnh phúc. Cho dù chúng ta ngày nay có thêm nhiều của ăn, có xe hơi tốt và có thể bay du lịch tới các quần đảo, tình trạng tâm thần của chúng ta không cải tiến theo mãi lực của chúng ta, dù rằng chúng ta cứ thích sống trong sự rồ dại đó.

Theo Layard, như thế chỉ còn một hệ quả hợp lí duy nhất: Con người sợ mất mát nhiều hơn l{ của cải có thể mang lại cho họ hạnh phúc, vì thế chính quyền trong c|c nước kĩ nghệ phải nghĩ lại v{ thay đổi chính sách. Theo ông, tạo công ăn việc làm cho mọi người và an bình xã hội l{ điều quan trọng hơn việc gia tăng tổng thu nhập quốc d}n. Thông điệp của ông: Hạnh phúc cho mọi người, thay vì tăng gia phát triển kinh tế.

Các yêu cầu của Layard có thực tế không? Ở đ}y, ta không b{n về điểm đó. Nhưng thông điệp đạo đức thật rõ ràng. Phúc lợi và tiền bạc, ngay cả tuổi tác, phái tính, ngoại hình, trí khôn và học vấn không quyết định lên hạnh phúc của chúng ta. Những yếu tố sau đ}y quan trọng hơn: tình dục, con cái, bạn bè, ăn uống, thể thao. Song quan trọng nhất là các liên hệ xã hội. Kết quả cuộc nghiên cứu lớn nhất trên thế giới về các giá trị văn ho| x~ hội, đạo đức, tôn giáo và chính trị ( Word Values Survey) cho hay, một cuộc li dị t|c động tiêu cực lên hạnh phúc c| nh}n cũng gần như c| nh}n đó mất đến 2/3 thu nhập của mình. Bản tường trình đặc biệt cho biết, chỉ hi vọng có hạnh phúc thôi cũng l{m ta hạnh phúc rồi. Là vì hiếm mấy ai sống trên đời mà lại không có cho mình một quan niệm về hạnh phúc và cố gắng nắm bắt cho được hạnh phúc đó. Giấc mơ hạnh phúc luôn đồng hành với ta – và mặc dù giấc mơ n{y cũng chỉ như l{ một hình ảnh của cái ta thiếu, cái ta mất m|t hay c|i l{m ta đau khổ.

Bỏ ra ngoài mọi con số thống kê về hạnh phúc, hạnh phúc vẫn luôn chỉ là một vấn đề riêng tư c|

nhân. Ngạn ngữ có câu: Tôi phải đi tìm hạnh phúc của tôi. Triết gia người đức gốc Do-thái Ludwig Marcuse viết trong tác phẩm Triết Lí Hạnh Phúc (1948): „ Hạnh phúc của tôi là giây phút ăn khớp sâu xa nhất với chính tôi“. Nhưng vấn đề l{ nơi chữ ăn khớp. Nó khiến ta nghĩ tới cô Rosalie (bài Do be do be do). Là vì nếu quả thật không có c|i Tôi, m{ đó chỉ là các tình trạng bản ngã (tám thứ cái Tôi khác

nhau?) mà thôi, thì làm sao có thể ăn khớp được? Ai ăn khớp với ai đ}y? V{ một c|ch n{o đó, tình trạng hạnh phúc „quan trọng” hơn c|c tình trạng khác của tôi?

Có thật hạnh phúc là lúc tôi gần với chính tôi nhất?

Ở điểm này ta nên quay lại hỏi í kiến các nhà nghiên cứu não và nhớ lại một vài ông bạn của chúng ta: Serotonin và Dopamin (xem bài Anh Bốc yêu và bài Một điều vô cùng khó xẩy ra nhưng lại thật bình thường). Những ai nằm tắm nắng đều không lạ gì chuyện hạnh phúc có liên hệ tới hoá học cơ thể. Tia

sáng mặt trời l{m cơ thể thêm phấn chấn: chúng thúc đẩy cơ thể tiết ra chất Serotonin. Vì thế không lạ dân ở Vanuatu dễ cười hơn d}n đức. Nhiệt độ x|c định tính khí. Lắm khi chúng ta thường không để

í nhiều đến kết quả có được của khoa nghiên cứu não về guồng máy tạo hạnh phúc. Bán cầu não trái hoạt động, khi có những cảm giác tích cực. Trái lại, khi có cảm giác tiêu cực, bán cầu não phải hoạt động. điểm này ít nhiều khiến ta nhớ tới bản đồ n~o thô sơ trong tế kỉ 19. Thật ra, sự liên quan giữa cảm giác và í thức, giữa hệ thống tâm não (Limbic) và vùng não sau trán (Cortex) chẳng phải là Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

chuyện đơn giản. Chỉ có ảnh hưởng của một số chất như C{- phê, Rượu, Nicotin và Kokain là khá dễ

hiểu. Tất cả những thứ n{y l{m tăng lượng Dopamin và cả Serotonin, khiến ta rơi v{o một trạng thái vui vẻ và hài lòng ngắn hạn, chứ chưa có được những trạng thái hạnh phúc phức tạp và kéo dài. Ở

những niềm vui tương đối đơn giản, như một bữa ăn ngon miệng, thì vị giác, khứu giác và mục giác mỗi thứ đều đóng một vai trò riêng, và ngay không khí chỗ ăn, việc mong chờ bữa ăn, niềm vui trước khi ăn v.v. cũng đều quan trọng cho cảm giác hạnh phúc.

Điểm hấp dẫn đ{ng sau đa số những hoàn cảnh hạnh phúc - như lúc t|n tỉnh nhau, thực hiện tình dục, du lịch v{ đôi khi cả lúc chơi thể thao - là vai trò của Mong đợi và Thoả mãn. đa số lí thuyết hoá học thần kinh về hạnh phúc đều dừng lại ở mặt dữ kiện, chứ không đi s}u tiếp. Xô-cô- la l{m người ta hạnh phúc, vì nó kích thích tiết ra Serotonin; chỉ cần ngửi mùi nó m{ thôi, cơ thể đ~ tiết ra những chất chống lại các bệnh tật; các loại mùi thơm đều giúp tiết ra Serotonin. Nhưng nếu tiếp tục tăng lượng xô- cô-la, tăng liều lượng các loại kích tố hay cho hít thở liên tục mùi hoa, thì kết quả sẽ ra sao, điểm n{y chưa được nghiên cứu. Vì thế chúng ta phải đi tiếp – tới những mong đợi. Người chạy bộ

thể thao có được những tình trạng sảng khoái tinh thần („Runner’s High“), vì việc chạy lâu làm tiết ra chất Endorphine. Nhưng anh ta sẽ có những cám giác hạnh phúc hoàn toàn khác, nếu anh chạy kém hơn mức kỉ lục trước đ}y của mình hoặc anh đ~ thắng cuộc đua. C|i „hơn” n{y không tới từ phản ứng tự nhiên của cơ thể khi chạy; nó tới nhờ v{o vùng n~o trước (Cortex), vì chỉ có vùng này mới biết được các con số kỉ lục. Sự thành công tưởng thưởng người lực sĩ v{ khiến anh ta hạnh phúc. Mong đợi của anh đ~ được thoả mãn.

Chẳng lạ gì, khi các nhà nghiên cứu não ngày nay quan tâm tới việc tìm hiểu điểm t|c động tế vi giữa cảm giác và í thức. Là vì các cảm giác hạnh phúc thường không chỉ là tình cảm đơn thuần. Ngày nay có những „nh{ chữa trị bằng tiếng cười”, vì cười có thể gây sảng khoái cho một số con bệnh khó tính, nhưng tiếng cười này không thể cắt nghĩa được bằng các phản xạ đơn thuần. Các nghiên cứu cho thấy, việc nghĩ tới kinh nghiệm xấu (mà mình có thể gặp) sẽ l{m cho cơ thể của những người được thí nghiệm (nghiệm nhân) giảm lực đề kháng chống lại bệnh tật. Trái lại, nếu người hướng dẫn cố

gắng tạo nên những kí ức tốt nơi nghiệm nhân, những người này tức khắc sẽ lên tinh thần v{ cơ thể

họ tăng lực đề kháng.

Các cảm giác hạnh phúc là chuyện rất phức tạp. Một đ{ng, chúng được xem là những tình cảm tuyệt đối tích cực, là niềm vui lớn nhất, là sự sảng khoái và hứng khởi. Chúng liên hệ với sự gia tăng nhạy cảm; chúng đ|nh thức, mở ra và mài sắc các giác quan. Mặt kh|c cũng có những đóng góp lớn của í thức: nó l{m người ta nhìn sự vật và khung cảnh tích cực hơn, nhận thức và hồi ức tốt hơn. Trong tình trạng yêu đương hay nơi một thành công lớn, tất cả các yếu tố đều cùng ảnh hưởng một lúc và mang chất tích cực. Trong đó có sự hoà lẫn giữa những í nghĩ trừu tượng về hài hoà, hoà hợp, cường độ, thống nhất, tự do v{ í nghĩa. Lúc đó sự h{i lòng đột ngột gia tăng, niềm tự tin bừng dậy, khiến ta đôi khi phải chóng mặt. Dễ nhận ra một người trong tình trạng hạnh phúc qua động thái cởi mở của họ; họ thân thiện, tự nhiên, nhiệt tình, uyển chuyển, sáng tạo. Họ cảm thấy mình có thể dời núi lấp sông.

Nhưng sự hài hoà dữ dội đó không kéo d{i. Có thể như vậy cũng tốt. Serotonin tiết quá nhiều sẽ

khiến người ta đ}m ra vô tình. V{ h{m lượng Dopamin qu| cao cũng khiến người ta bị ám ảnh, hám quyền, hoang tưởng và quẫn trí. Sau một thời gian ngắn, các mạch cảm nhận trong não bị cùn nhụt bởi các hoạt chất hoá học, và thuốc tiên sẽ dần hết hiệu nghiệm. Việc cố tình dùng chất kích thích để

tạo ra trạng th|i chóng qua đó sẽ kết thúc trong bi thảm: nghiện ngập, đần độn trong tình yêu, bị

khủng bố bởi ham muốn thành công liên tục.

Không ai có thể sống mãi trong tình trạng hài hoà tuyệt đối với chính mình. Các minh triết phương Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đông dạy: trong bất cứ giây phút cuộc đời nào, h~y nghĩ tới điều mình hiện tại đang l{m, h~y để mọi thứ chung quanh mình, kể cả thời gian, trôi theo giòng chảy của chúng, đừng cắm neo ở đ}u kh|c ngoài hiện tại lúc này và ở đ}y. Xét về mặt t}m lí, đó l{ điều đòi hỏi quá mức. Nhưng xét về mặt hoá học thần kinh, chúng biến tình trạng ngoại lệ trở th{nh thường lệ. Những cảm giác hạnh phúc lớn là những „hòn đảo hạnh phúc“ trong biển cả cuộc đời. Nhưng những tình trạng đó dĩ nhiên không phải là toa thuốc có thể áp dụng chung cho một cuộc sống thành công, chúng là một mong ước thiếu thực tế.

Chỉ có thể đạt được hạnh phúc bền lâu, khi chúng ta mang trong mình những chờ đợi thực tế. Nếu các tình trạng hạnh phúc hay bất hạnh chủ yếu l{ do ta „tự tạo ra“, thì chúng phần nhiều có liên quan tới th|i độ đối với chính mình. Nghĩa l{ liên quan tới sự chờ đợi của chính ta. Chỉ như thế ta mới hiểu được, tại sao những người sống trong hoàn cảnh khó khăn lại hạnh phúc hơn những người sống trong hoàn cảnh được ưu đ~i. C}u nói của Ludwig Marcuse „ăn khớp với chính mình“, như vậy có nghĩa l{: phù hợp với những mong đợi của chính mình. Và kể cả phù hợp với những mong đợi của tha nhân, mà ta vốn chờ đợi. Nói như Niklas Luhmann: „những mong đợi của mong đợi“.

Nếu chỉ hợp với mong đợi của mình m{ thôi, thì cũng chả có ích gì nhiều. Mà phải hợp với cả mong đợi của người khác nữa. đ}y l{ một trong những lí do cắt nghĩa, tại sao một số tư tưởng sống của đông phương lại không phù hợp với cuộc sống bên ngoài các tu viện.

Giữa thập niên 80, tôi gặp một anh cán sự xã hội. Anh đưa ra một nguyên tắc sống làm tôi thắc mắc mãi. Nếu tôi hiểu không sai, anh bảo rằng, mục tiêu tốt nhất cho cuộc sống mỗi người là làm sao giải tho|t được khỏi mọi mong đợi. Trời đất! Yêu sách của anh cán sự thật qu| đ|ng! Trong tất cả những ước vọng cuộc đời mà tôi có cho đến nay, có lẽ yêu s|ch đó l{ ước vọng lớn nhất v{ không tưởng nhất. Vì lẽ ai sống mà lại chẳng có ước vọng. Vấn đề không phải là giải trừ c|c ước vọng, nhưng l{m sao để chúng phù hợp với mình. Vì thế có một minh triết khác: Ta nên hạ thấp ước vọng của mình xuống được chừng nào hay chừng đó, để khỏi thất vọng. Có thể được đi. Nhưng đó không phải là một tư tưởng hay gì lắm. Vì ước vọng thấp tố c|o hai điều: lo sợ qu| đ|ng trước cuộc sống và rõ ràng gặp khó khăn trong việc đối phó với thất vọng. Phải chăng tốt hơn nên học cách ứng phó uyển chuyển hơn với những thất vọng? Vì ai ít ước vọng, cuộc sống người đó thường nhàm chán, không có gì mới.

Xem ra, các triết gia ủng hộ kiểu đạo đức tiểu tư sản với những ước vọng thấp bé đó. Hạnh phúc và vui sống hầu như chưa bao giờ l{ đề tài bàn luận của các triết gia xưa nay. Một vài vị may lắm mới b{n đến sự „h{i lòng“ – cấp thấp và lâu bền của hạnh phúc. Immanuel Kant là một thí dụ. đối với ông, hạnh phúc thực tế duy nhất l{ khi người ta hoàn thành trách nhiệm đạo đức của mình. đấy có lẽ là một cố gắng vụng về và e dè nhằm đơn giản nối hai mạch trách nhiệm và hạnh phúc lại với nhau. Ca sĩ Edith Piaf, tr|i lại, lại vui vẻ t|ch chúng th{nh hai điều riêng biệt: „ đạo đức là khi người ta sống theo cách, mà nếu cứ tiếp tục sống như thế thì chẳng thú vị gì“. Nửa sau cuộc đời buồn tẻ của Kant cũng

chẳng cung cấp cho ta mẫu gương n{o về một cuộc sống hạnh phúc.

Hạnh phúc v{ h{i lòng không đồng nhất với nhau. Và hãy coi chừng, đừng biến việc tìm kiếm khoái lạc trở thành một chiến thuật né tr|nh đau khổ. Dĩ nhiên, đau khổ và khoái lạc đều có mặt trong cuộc sống, và cả hai ở đ}y mỗi thứ đều có một trọng điểm riêng. Trong cuộc sống, ta dễ dàng nhận ra trong số tha nhân, bạn bè v{ người quen có những kẻ chuyên „tìm kho|i lạc“ và những kẻ ưa „tr|nh đau khổ“. Hẳn hai khuynh hướng này bị lệ thuộc rất mạnh bởi giáo dục và tính khí. Nhiều tôn giáo và triết gia coi việc tr|nh đau khổ quan trọng hơn tìm kho|i lạc. Tại sao vậy, chẳng ai giải thích được. Và lớp người gi{ thường đề cao sự „h{i lòng“ với tất cả những ưu điểm của nó. Giới trẻ trái lại không thích thứ minh triết cuộc đời đó.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Martin Seligman, nhà tâm lí và là nhà nghiên cứu hạnh phúc nổi danh thuộc đại học Pennsylvania ở

Philadelphia, cũng nhìn hạnh phúc như thế. đối với ông, mọi thứ đều ít nhiều có mặt trong đó: Hạnh phúc l{ „ chuyện hưởng thụ cá nhân“; l{ „ chuyện liên quan tới những ước vọng mà người ta có“, v{ l{

việc „ đạt tới những điều nào đó từ một bảng danh sách các mục tiêu hướng đến“. Niềm hạnh phúc đích thật là một tổng hợp tất cả những thứ đó: nó bao gồm cuộc sống thoải mái , nghĩa l{ sự hưởng thụ, bao gồm cuộc sống tốt đẹp, nghĩa l{ sự dấn thân và hoàn thành những ước vọng c| nh}n, cũng như

bao gồm cuộc sống đầy í nghĩa, nghĩa l{ đạt tới một số những mục tiêu vốn hướng tới. Nghe ra hay và khả tín. Nhưng c}u hỏi l{ l{m c|ch n{o để có được cuộc sống như thế. Tôi có thể tự do xây dựng hạnh phúc cho chính mình không? Và nếu có, thì bằng cách nào?

• Khu vườn Kepos. Hạnh phúc có thể học được không?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Athen

Khu vườn Kepos.

Hạnh phúc có thể học được không?

Người này bảo, ông là bộ óc khôn ngoan nhất trong các triết gia. Kẻ khác lại chửi ông l{ „đồ con heo“.

Epikur sinh ra khoảng năm 341 trước tây lịch, trên đảo Samos của Hi-lạp. Lúc sinh thời, ông đ~ l{

một nhân vật thần tượng, sau khi mất lại càng nổi tiếng hơn. Còn nhiều điều không rõ về con người ông. Là vì gần như tất cả những gì chúng ta biết được về ông đều xuất phát từ một nguồn. V{ người viết tiểu sử này lại sống sau ông c|ch 500 năm. Người ta kể, Epikur tới thủ đô Athen lúc ông 18 tuổi.

đó l{ thời đại đế Alexander. Sau khi đại đế mất, dân Athen nổi dậy nhưng bị dập tắt, và vì thế Epikur theo cha trẩy tới miền Ephesos, nay thuộc nước Thổnhĩ-kì. Năm 35 tuổi, ông trở lại Athen, mua lại khu vườn Kepos nổi tiếng. Và khu vườn đ~ mau chóng trở thành trung tâm sinh hoạt của nền dân chủ

tái khởi sắc của Athen. Dân chúng thuộc mọi tầng lớp gặp nhau tại gia trang Epikur. Một nhóm nhỏ

hình thành, quần tụ tại nh{ ông như một giáo phái và chung sống với nhau chẳng có tư hữu gì cả. Cả

phụ nữ và nô lệ cũng được đón tiếp tại Kepos – sự kiện làm cho nhiều người Athen bực bội. Người ta xầm xì với nhau về Epikur và những thói tục lạ lùng trong nhà ông, họ đồn về những cuộc hành lạc tập thể trong gia trang. Nhưng ai đ~ v{o gia trang của ông đều đọc thấy câu viết trên cửa lối v{o: „ Hãy bước vào, hỡi những người lạ! Một người chủ thân ái đang chờ đón các bạn với bánh ăn và nước uống dư đầy. Ở đây, không ai kích thích dục vọng của các bạn, nhưng chúng sẽ được thoả mãn“. 30 năm d{i ông làm chủ khu vườn, cho tới khi mất v{o năm – 270. Nhưng Kepos là một định chế, nó còn hiện hữu mãi tới gần 500 năm sau.

Người ta chỉ biết được cách gián tiếp về cuộc sống thực sự của Epikur và những gì ông dạy trong khu vườn mênh mông, vì sách của ông chỉ còn lại những mảnh rời rạc. Nhưng s|ch của những người theo và chống ông cung cấp cho ta nhiều hiểu biết hơn. Tuy nhiên c|i nhìn của những người này lại quá mâu thuẫn, nên khó mà phân biệt được c|i đúng c|i sai. Vì thế, thế giới hậu sinh, nhất là những kitô hữu nhiều ngờ vực, đ~ g|n cho ông một bộ mặt xấu xa.

điểm cực đoan v{ tiến bộ vượt thời gian nơi học thuyết của Epikur là chỉ tin vào những gì khả nghiệm do giác quan mang lại. đấy là chuyện lạ trong truyền thống triết học. Ông không tin những gì vượt ngoài gi|c năng. Thần thánh, tôn giáo, và ngay cả cái chết nữa cũng chẳng quan trọng gì đối với ông. Epikur khuyên học trò: „ Anh hãy tập mà tin rằng, đối với chúng ta, cái chết chẳng có giá trị gì. Bởi vì tất cả những gì tốt, những gì xấu, đều là chuyện cảm nhận. … Bao lâu chúng ta có mặt, cái chết vắng mặt, khi cái chết tới, thì chúng ta không còn có đó nữa“. Epikur nhận diện thế giới chỉ qua

những gì khả nghiệm thực sự. Ông đ|nh gi| cao nhận thức luận lí, nhưng ông nối mọi nhận thức đó với tất cả những gì có thể cảm nhận và hiểu được bởi gi|c quan. Ông không đi v{o những gì vượt qua thế giới kinh nghiệm. Cũng như nhiều triết gia hi-lạp trước đó, ông tr|nh đưa ra một lập đồ tổng quát về bản chất, sự hình thành và tình trạng của thế giới. Thật ra ông chẳng muốn giải thích tường tận điều gì, bởi vì đ}u đ}u ông cũng kh|m ph| ra nhiều lỗ hổng kiến thức và không thể giải thích được.

Thay vì đưa ra một lí thuyết nhận thức bao quát cho mọi vấn đề, ông chú trọng tới câu hỏi: Làm sao có được một cuộc sống th{nh đạt trong khuôn khổ những khả thể (Möglichkeiten / Possibilities) hạn chế của con người? Epikur dư khôn ngoan để hiểu rằng, khó m{ có được trả lời cho câu hỏi đó. Vì ông biết, bản chất con người không đồng nhất, nhưng đầy mâu thuẫn.

Bản chất con người muốn có những cảm giác khoái lạc. Khoái lạc là tốt, ch|n chường là xấu. Cứ nhìn Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

vào trẻ con thì rõ. đối với chúng, mong mỏi khoái lạc l{ điều rõ r{ng như „lửa thì nóng, tuyết thì lạnh, mật thì ngọt“ vậy. Cả người lớn cũng tìm kiếm khoái lạc. Nhưng đa số tình trạng khoái lạc – thưởng thức đồ ăn ngon, rượu bia, tình dục v.v. – đều không kéo dài. Không thể tạo nên lục địa bằng các hòn đảo nhỏ hạnh phúc. Những tình trạng khoái lạc đó qu| hạn chế, không thể là nền tảng cho một hạnh phúc l}u d{i được; ta cần phải hưởng thụ chúng, nhưng chớ quan trọng hoá chúng. Ngoài ra, Epikur còn nghi ngờ những điều th|i qu|: C|i gì hưởng quá nhiều, sẽ sớm mất giá trị. Nhâm nhi từ từ một miếng phô-mát có thể thú vị hơn cả một buổi tiệc. để khoái lạc cuộc đời được bền lâu, cần phải hãm bớt cái ham muốn th|i qu| nơi trẻ con. Như vậy, muốn khoái lạc được lâu dài, phải điều hoà các nhu cầu. Nhưng chỉ có lí trí mới giúp ta thực hiện được điều đó. Lí trí giúp ta thảo ra những chiến lược đ|ng cậy và bền vững, để ta không bị lệ thuộc vào cám dỗ của những gói mì ăn liền.

Có một phương c|ch để thực hiện điều đó: M{i bén c|c gi|c quan v{ tận hưởng mọi khoảnh khắc lớn hay nhỏ có được trong cuộc sống. Một cách nữa là hạn chế âu lo. Dù không luôn tạo cho mình được những cảm giác lạc thú mạnh, thì ta cũng có thể cố gắng hạn chế bớt những cảm giác buồn chán: Hạn chế những âu lo không cần thiết về tương lai, giảm bớt cao vọng, hạn chế những nhu cầu xa hoa về

tiền bạc và của cải. Những điều đó ít l{m tăng niềm vui, nhưng giúp ta tr|nh được những lệ thuộc có hại: „… Cả việc độc lập với những thứ bên ngoài là một điều rất hay … bởi vì chúng ta tin chắc rằng, ai hưởng thụ sự dư dả nhiều nhất, người đó lại ít cần tới những thứ đó nhất, và rằng, mọi thứ tự nhiên đều dễ tạo ra, còn thứ vô ích lại khó tạo ra được“. Theo Epikur, không phải của cải, mà là các mối liên hệ xã hội với người khác mới tạo nên hạnh phúc lâu bền: „ Trong mọi thứ khôn ngoan tạo hạnh phúc cuộc đời, việc có được tình bạn là điều quan trọng nhất“.

Như vậy, người theo „môn ph|i“ Epikur l{ những con người cân bằng. Họ góp nhặt hạnh phúc từ

những niềm vui nhỏ lớn trong cuộc đời, chiến thắng những âu lo và sống vui vẻ hoà thuận với những người khác. Chỉ sau này những kẻ thù của ông, nhất là những tín hữu kitô gi|o, đ~ xuyên tạc ông thành một tay ăn chơi và làm biến thể hoàn toàn học thuyết của ông. Về mặt tâm lí, học thuyết Epikur đi trước học thuyết Kitô giáo khá xa. Bởi vì ông nhận ra sự tương t|c gắn bó giữa cơ thể và trí tuệ, giữa th}n (Physis) v{ t}m (Psyche) v{ đ~ đưa sự tương t|c đó v{o trọng tâm triết thuyết của mình.

Những gì ông dạy, ng{y nay người ta lại nhận ra nơi quan điểm của khoa (mà tôi - người dịch

- tạm dịch ra là) Tâm Lí Cảm Tích (Positiv Psychology = Tâm lí học về những Cảm giác Tích cực), một ngành nghiên cứu tân tiến được lập ra và tiến hành chủ yếu ở Hoa-kì. Những đại biểu của khoa này tìm hiểu đ}u l{ c|c tiêu chuẩn phải thoả m~n để có hạnh phúc. Và họ đưa ra những chương trình thực tập để tạo thêm hạnh phúc. Họ cũng đồng í với Epikur: Hạnh phúc không phải là cái gì tự có, nhưng nó có thể và phải được ta tạo ra. Chưa hẳn l{ đ~ có hạnh phúc, nếu ta không đau, không bị căng thẳng tinh thần và thể xác (Stress) và không phải lo lắng. Có biết bao nhiêu người chẳng gặp khó khăn lớn trong cuộc đời mà họ chẳng hạnh phúc tí nào, chỉ có buồn nản. Nói cách khác: hạnh phúc rất đẹp, nhưng nó đòi hỏi nhiều nỗ lực. Những nhà nghiên cứu hạnh phúc đ~ tóm tắt một chuỗi nguyên tắc thực hành, mà tôi – đôi điểm cũng không t|n đồng lắm – ghi ra dưới đ}y.

Nguyên tắc thứ nhất: Hoạt động! Não chúng ta cần hoạt động. Ngưng đọng trí tuệ sẽ gây nên buồn chán. Chỉ một ngày tâm trí không làm việc, hàng loạt tế bào thần kinh chết. Ai không bắt trí óc làm việc, họ dần bị co cụm lại, một tiến trình đi kèm với những cảm giác chán nản. Không hoạt động, như

vậy, sẽ mau chóng đưa đến tình trạng xuống tinh thần (Depression), vì lượng Dopamin không tiết ra đủ cho bộ máy kích tố làm việc. Chúng ta không cần phải hoạt động liên lỉ, bởi vì lệ thuộc thái quá vào sinh hoạt cũng chẳng có lợi cho hạnh phúc. Thể thao là một điều tốt, vì nhờ những nỗ lực thành công của cơ thể, trí óc chúng ta tự tưởng thưởng bằng cách tạo thêm tế bào thần kinh mới. Cả những sở

thích cũng l{m tăng niềm vui sống. Những hoạt động đều đặn thường ng{y cũng có v{i điểm lợi, nhưng về lâu về dài, chúng không làm cho ta hạnh phúc. Sinh hoạt thay đổi và mới lạ có thể là nguồn hạnh phúc. Wittgenstein, người vốn nghi ngờ chuyện tìm kiếm hạnh phúc, vì thế đ~ đi theo một Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

phương ch}m ngược hẳn: „ Mặc, chẳng cần biết ăn cái đếch gì cả, quan trọng là luôn luôn vẫn một thứ

đó“ – đ}y l{ một hướng dẫn tìm tới bất hạnh!

Nguyên tắc thứ hai: Hoà mình vào xã hội! Epikur coi nhẹ việc quan trọng ho| chính mình, dù nơi cuộc sống riêng tư hay ngo{i công luận. Nhưng ông nhận ra, chẳng có mấy nguồn hạnh phúc nào bền lâu hơn những liên hệ xã hội. Tình bạn, tình vợ chồng v{ tình gia đình có thể là những khung cảnh nâng cao cuộc sống tinh thần. Kinh nghiệm hạnh phúc sẽ tăng, khi ta cùng trải qua một chuyện gì đó chung với bạn đời, với một người bạn hay với con cái. Khi cảm thấy được bảo bọc, đ{n ông tiết ra kích tố

Oxytocin, đ{n b{ tiết ra Vasopressin, là thứ kích tố của một loại chuột đồng m{ ta đ~ b{n tới trong bài điều vô cùng khó xẩy ra nhưng thật bình thường. Ai sống trong vòng thân ái xã hội, người đó không phải lo toan hay gặp khó khăn một mình. Vì thế, một cuộc sống vợ chồng tốt đẹp với sinh hoạt tình dục đầy đủ quan trọng nhiều hơn tiền bạc và của cải.

Nguyên tắc thứ ba: Tập trung tư tưởng! Epikur dành nhiều thời gian để tập cho học trò mình biết thưởng thức những cái hiện tại trước mắt: thưởng thức hương thơm bông hoa, thưởng thức nét đẹp của các hình thể, nh}m nhi hương vị miếng phô- mát. Những thưởng thức chọn lọc và tập trung làm tăng niềm vui sống. điều gì đúng cho sự vật, cũng đúng cho con người. Càng mở lòng ra cho người khác bao nhiêu, cảm giác và cảm thông c{ng đậm đ{ bấy nhiêu. điều này, theo cái nhìn của giới nghiên cứu n~o, có nghĩa: H~y thưởng thức những tình trạng í thức của anh đi, ít nhất là những tình trạng nào có lợi cho anh. Và khi tập trung vào một điều gì, thì h~y để hết t}m trí v{o đó. Ai vừa ăn vừa nghĩ tới chuyện phì mập, vừa trò chuyện vừa liếc nhìn đồng hồ, người đó chẳng hưởng được gì cả.

Thỉnh thoảng nghĩ đến tương lai, l{ tốt; nhưng cứ luẩn quẫn hoài với tương lai, thì giết chết hiện tại.

đối với đa số người ta, sống l{ c|i đang diễn ra trong lúc họ đang ra công mê mải thảo phác cho mình những dự định khác.

Nguyên tắc thứ tư: Có những mong đợi thực tế! Hạnh phúc l{ điều người ta mong đợi. Nhưng điểm lầm lẫn thường hay xẩy ra nhất, đó l{ mong ước quá lớn hoặc quá bé. Cả hai đều đưa tới bất bình. Ai ước vọng nhiều quá, kẻ đó rơi v{o tình trạng căng thẳng tinh thần và thể xác không cần thiết. Ai ước vọng qu| ít, cơ thể tiết ra ít Dopamin, khiến cho họ trở nên thiếu năng động và dửng dưng. Thiếu năng động có thể lại dẫn đến ít ước vọng. Vòng luẩn quẩn.

Nguyên tắc thứ năm: Có những tư tưởng tốt! Có lẽ đ}y l{ nguyên tắc quan trọng nhất. Epikur và Tâm lí học Cảm tích cùng chung một quan điểm: Hạnh phúc không phải l{ điều bất ngờ, nhưng l{ hệ quả

của những tư tưởng và cảm gi|c „đúng đắn“. „đúng đắn“ ở đ}y có nghĩa l{ những tư tưởng đưa đến lạc thú và giúp tránh chán nản. Các nhà tâm lí cung cấp cho ta một xảo thuật đặc biệt: „H~y l{m như

thể bạn đang hạnh phúc, và bạn sẽ hạnh phúc!“ Nói thì dễ, mà thực hành không dễ. Khi đang ch|n nản thì còn sức đ}u m{ tỏ ra sung sướng được. Nh{ văn người Nga v{ cũng l{ một nhà tâm lí sành sõi, Fjodor Dostojewski, đ~ đẩy nguyên tắc thứ năm n{y tới tận cùng: „ Mọi sự đều tốt. Mọi sự. Con người bất hạnh, là vì nó không biết rằng nó hạnh phúc. Tất cả vấn đề chỉ có thế. Ai nhận ra điều đó, người ấy tức khắc có hạnh phúc ngay“.

điểm chính yếu ở đ}y, l{ dù sao tôi vẫn có một chút tự do tối thiểu n{o đó để tự đánh giá các biến cố xẩy ra trong đời tôi. Tự do nhiều hay ít, điểm này có thể b{n c~i. Tôi thích đọc c|c chương vui của đời tôi, m{ cũng có thể thích gặm nhấm những chương buồn tẻ. Có người nhìn cuộc đời với đôi mắt màu hồng, nhưng cũng có người nhìn ra to{n m{u đen. để có được cái nhìn màu hồng đó, có lẽ họ đ~ đ|nh thức được vai trò của lí trí trong việc đ|nh gi| c|c cảm giác của mình. Tại sao tôi lại dừng ch}n qu| l}u nơi biến cố tiêu cực mà ngậm đắng nuốt cay với nó? Dĩ nhiên, tôi không có tự do để chuyển sự vật m{u đen th{nh m{u hồng hay ngược lại, nhưng tôi hẳn có một khoảng tự do nào Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

đó để đ|nh gi| c|c cảm nhận của mình. Khoảng tự do này tôi có thể tập th{nh được. Còn việc sắp xếp cũng như tương đối hoá một cảm giác và những cảm nhận của nó diễn ra ngay sau đó đòi hỏi một nghệ thuật cao, nhưng khả năng n{y cũng có thể học được (xem bài Do be do be do).

Người ta thường khuyên làm cách này: viết ngay ra những cảm giác tiêu cực. Có như thế, chúng sẽ

được vùng n~o trước (Cortex) chụp quang tuyến kĩ lưỡng ngay từ đầu và nhờ vậy độ tiêu cực sẽ

được làm giảm dịu đi phần nào. Cả việc viết ra một vài luận chứng hay để đối phó lại tiêu cực cũng l{

điều tốt. Ở điểm này, các nhà tâm lí cảm tích khuyến khích nên viết nhật kí hạnh phúc, để nhờ đó những điều tốt đẹp được dễ nhớ hơn. Một minh triết khác nữa của Tâm lí học Hạnh phúc l{ c}u: „ Bạn đừng coi trọng mình, hãy cười cợt ngay cả về chính bạn“. C}u n{y cũng vậy, nói thì dễ, nhưng l{m không dễ. Phải chăng ai cũng biết và có thể l{m được điều này rồi, giờ chỉ còn việc đem nó ra |p dụng trong cuộc sống nữa m{ thôi? C}u phương ch}m n{y l{m tôi luôn nhớ đến ông bạn Lutz của tôi.

Trong một lớp huấn luyện quản trị gia, nhà thực tập tâm lí yêu cầu các học viên phải tỏ ra tự nhiên hơn nữa. Anh bạn người Thuỵ-sĩ của bạn tôi liền rút ra cây bút và nắn nót viết xuống tập vở có kẻ

hàng sẵn: „H~y tự nhiên hơn nữa!“ Cười cợt được với chính mình l{ điều rất hay, nhưng đó l{ một mục tiêu rất cao xa, đi kèm với một mong đợi rất lớn về chính mình. Học cách tránh một số nguồn gây chán nản l{ điều dễ l{m hơn. Một trong những nguồn thường xẩy ra nhất, đó l{ thói hay so sánh.

Ai so sánh, kẻ đó thiệt! đó l{ nguyên tắc luôn luôn đúng cho mọi nơi. Tôi không giống như cô người mẫu trong báo (Không biết cô mẫu kia trong thực tế có giống như trong hình không). Lương tôi không bằng thằng bạn cùng lớp. Tôi không h{i hước được như những người kia. Hoặc thảm hơn: Tôi không hạnh phúc như chị em tôi. Bao lâu bạn còn nghĩ như thế, bạn sẽ không trở nên kh|c hơn được.

Nguyên tắc thứ s|u: đừng thái quá trong việc tìm kiếm hạnh phúc. Thanh thản đối phó với bất hạnh là một nghệ thuật lớn. Trong nhiều cái bất hạnh - nếu không nói là tất cả - đều có chút điều tốt n{o đó.

Nhiều người lâm bệnh nặng đ~ thố lộ như sau, từ khi phải liệt giường họ sống mãnh liệt hơn. Khủng hoảng, khó khăn hay cả những hoạn nạn cuộc đời có thể mang lại điều tích cực. Có những khủng hoảng đưa tới những khởi đầu mới tốt đẹp hơn, m{ thường ta chẳng biết l{ „chúng tốt cho gì, cho ai“.

Chỉ biết than thân trách phận, cho rằng đời chẳng có chi thay đổi cả, đó l{ căn bịnh rất phổ biến. Các nhà tâm lí cực lực cảnh cáo thói quen này.

Cuối cùng, nguyên tắc thứ bảy: Vui vẻ làm việc. Nguyên tắc n{y đi liền với với nguyên tắc đầu tiên: Hoạt động. Công ăn việc làm là dịp bắt con người hoạt động, v{ đa số người ta cần sức ép công việc để cơ thể hoạt động đầy đủ. Dĩ nhiên không phải tất cả, m{ thường thì các công việc đều mang lại sức ép tích cực đó. Công ăn việc làm là cách chữa trị tâm lí hay nhất. đau khổ khi thất nghiệp chính là vì thiếu lối chữa trị này. Ai không có việc làm, kẻ đó dễ cảm thấy thừa thãi và tàn tạ, vì cơ thể họ tiết ra quá ít Dopamin và Serotonin. Nhà tâm lí chiều s}u Sigmund Freud cũng quan niệm như thế. đối với ông, hạnh phúc l{ „ có thể yêu và có thể làm việc“. đó l{ tóm tắt bảy nguyên tắc. Xem ra vắn gọn, nhưng chẳng đơn giản tí nào. Ta có thể còn

phải bàn cãi về giá trị, v{ dĩ nhiên cả về công dụng, của mỗi nguyên tắc. Câu hỏi gay go nhất v{ cũng l{ điều mà các nhà nghiên cứu hạnh phúc cho đến nay ít quan tâm nhất, đó l{: đ}u l{ mức độ khả

năng tự quyết của cá nhân tôi? Một mặt, các nhà tâm lí cảm tích tìm cách tận dụng mọi thành quả của khoa nghiên cứu n~o, nhưng mặt khác họ lại né tránh câu hỏi nền tảng: „Tôi có muốn được điều tôi muốn không“? Dù c|c phương ch}m hạnh phúc trên đ}y có hay c|ch mấy, mà tôi hoàn toàn không có tự do để thực hiện chúng, thì cũng bằng thừa. đ}y có lẽ l{ đề tài vô cùng hấp dẫn sắp tới cho các nhà nghiên cứu.

Như vậy, vấn đề hạnh phúc đ~ s|ng tỏ? Về mặt triết học, có lẽ nó đ~ s|ng tỏ. Nhưng về mặt tâm lí, Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

còn nhiều điều cần phải khám phá thêm. Tại sao có những người sống một c|ch m|y móc đến khó tin là họ đ~ thật sự sống? Tại sao lại có những người luôn biết rất rõ họ phải l{m gì để đạt được thoải mái? Và tại sao đa số chúng ta lạc lối một c|ch n{o đó trên bước đường đi tới? Có lẽ chẳng phải là vì người này hiểu rõ hạnh phúc hơn người kia… Phải chăng hạnh phúc được đ|nh gi| qu| cao? Hay chăng một cuộc sống hạnh phúc rốt cuộc có lẽ cũng không hẳn là một cuộc sống thành công? Phải chăng còn có c|i gì đó quan trọng hơn hạnh phúc?

• Máy Matrix. Phải chăng cuộc sống có một í nghĩa?

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Utopia

Máy Matrix

Phải chăng cuộc sống có một í nghĩa?

„ Tôi muốn nói cho bạn biết, tại sao bạn ở đây. Bạn ở đây, là vì bạn biết một cái gì đó. Cái gì đó là điều bạn không thể giải thích được. Nhưng bạn cảm được nó. Suốt cả đời bạn, bạn cảm thấy có một cái gì không đúng trong thế giới này. Bạn không biết đó là cái gì, nhưng nó vẫn có đó. Nó như một cái dằm trong đầu bạn, làm bạn điên lên được. Vì cảm giác này mà bạn đã đến với tôi“!

Có một cái gì không ổn trong thế giới n{y, nhưng bạn đừng mất công đi tìm những c}u trên đ}y trong một tác phẩm lịch sử triết học nào cả, vì bạn không tìm ra đ}u. Người nói những c}u đó l{ Morpheus, một nhân vật trong phim Matrix do anh em Andy và Larry Wachowski dàn dựng. Một cuốn phim đạt thành công lớn trong năm 2000 - thành công có lí do. Hiếm khi có một cuốn phim triết lí về hiện hữu v{ hư vô hay như thế, nó có thể s|nh được với phim Orphée năm 1949 của Jean Cocteau.

Cuốn phim kể chuyện cuộc đời anh Nêô, là một người có tài phá vỡ cấu trúc phần mềm của máy tính (Hacker). Nêô nghe được Morpheus nói cho biết, là thế giới mà anh và tất cả mọi người kh|c đang sống trong đó, l{ một thế giới không thật, một thế giới ảo do hệ thống liên mạng máy tính Matrix tạo ra. Sau khi lo{i người l{m cho địa cầu không còn l{ nơi muôn vật sinh sống được nữa, máy tính ra tay chế ngự thế giới. Chúng nắm đ{i chỉ huy, tạo ra các Matrix v{ dùng con người làm nguồn nhiên liệu.

để bóc lột con người, máy tính nhốt họ trong những bình chứa lớn đầy thức ăn lỏng, và cung cấp cho họ một cuộc sống thần tiên. Nhờ Morpheus xúi dục, Nêô đ~ tho|t ra được khỏi Matrix, sau một cuộc đấu tranh l}u d{i v{ khó khăn. Cuối cùng anh ta trở nên như một nhân vật Kitô, vị cứu tinh của nhân loại.

Cuốn phim dựa theo một số tác phẩm trước đó, đặc biệt hai cuốn tiểu thuyết Sterntagebücher (Nhật Kí Hành Tinh) và Also Sprach Golem (Như Golem đ~ Nói) của nhà viết truyện

khoa học giả tưởng người Ba - lan Stanislaw Lem. đề tài cuộc sống trong một thế giới ảo cũng đ~

được trình bày trong tiểu thuyết Simulacron - Drei (Simulacron - Ba) của tác giả người Hoa-kì Daniel Galouye, cuốn s|ch được lên phim hai lần. Ngo{i ra, Matrix cũng dựa theo tư tưởng của triết gia người Pháp Jean Baudrillard và lấy lại một loạt đề tài từ nhóm Ngộ giáo (Gnosis) trong lịch sử Kitô gi|o. Nhưng bản quyền đích thực của tư tưởng cho rằng cuộc sống trên địa cầu chỉ là một cuộc sống ảo ảnh không thật, không phải là của anh em Wachowski, Galouye, Lem hay Baudrillard, nhưng l{

của triết gia Hi-lạp Platon.

Trong chương nổi tiếng „Dụ Ngôn Hang động“, cuốn thứ bảy của Politeia, tác phẩm chính của Platon, ông này tả lại một cảnh tượng lạ lùng v{o năm 370 trước tây lịch: Một nhóm người sống từ lúc nhỏ

trong một hang động dưới đất. Tất cả họ bị trói gô v{o th{nh đ|, không thể cựa quậy cả đầu lẫn thân, chỉ biết nhìn thẳng sang v|ch đ| đối diện. Tất cả |nh s|ng trong động xuất phát từ một đốm lửa cháy phía sau lưng họ. Những hình ảnh và dụng cụ lần lượt được đưa ra giữa khoảng cách nhóm lửa và tù nhân. Ánh sáng hắt bóng những thứ đó lên tường đối diện, nên tù nhân chỉ nhìn thấy bóng của những vật đó, cũng như bóng của chính mình và của đồng tù mà thôi. Ngay cả khi người chuyển dịch các hình ảnh kia nói, thì tiếng nói cũng nghe như vang ra từ những bóng hình, chứ không phải của người thật. Vì chẳng í thức và cảm nhận được gì xẩy ra phía sau mình, tù nh}n hang động chỉ biết Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

sống với hình bóng, coi đó l{ thế giới thật duy nhất của họ. Không thể có c|ch n{o tho|t ra được khỏi thế giới này. Một tù nhân may mắn tho|t ra được khỏi hang tới với ánh sáng, thoáng nhìn xuống thấy được cảnh tượng dưới hang. Nhưng người n{y cũng không l{m sao giải thích cho b{ con dưới kia hiểu được, là vì những gì anh nói đều vượt ngo{i trí tưởng tượng của họ. Người giác ngộ vì thế chỉ

nhận được châm biếm v{ cười nhạo; người ta khuyên „anh ta nên xuống hang trở lại cùng với cặp mắt hư hỏng của anh“. V{ để không bị rơi v{o số phận của người giác ngộ, họ b{y mưu sắm kế bắt giết vị cứu tinh của họ.

Platon không đưa ra dụ ngôn kia để cho người ta quay phim hay viết tuyểu thuyết trinh thám. Mà ông muốn dùng nó để nói lên rằng, lí trí triết học phải từng bước thoát ra khỏi những cảm nhận giác quan, để có thể đi v{o được trong bản chất thật của sự vật. Platon coi luận lí trừu tượng quan trọng hơn khả năng nhận thức của giác quan. Dù vậy, dụ ngôn hang động của ông đ~ trở th{nh cha đẻ của mọi viễn ảnh Matrix. Và ta hãy dừng lại thêm một chốc nơi những viễn ảnh này. Trong Matrix, Nêô vượt ra khỏi cuộc sống ảo của mình, cho dù cuộc sống của anh trong bình chứa không phải là không thoải m|i. Nhưng tại sao? Ta có thể thêu dệt thêm trường hợp của Nêô: Cuộc sống trong Matrix, còn hơn phim trình b{y, l{ một cuộc sống thiên đường. Con người bị cột trong Matrix có tự do chọn lựa cuộc sống nào mình muốn. Họ có thể là những đ{o kép nổi tiếng cho những cuốn phim Oskar. Họ có thể là Ronaldinho hay Kákar thắng trận banh xong đi b|t phố với đ{o. Nhưng kh|c với cảnh trong phim Matrix, người bị cột trong thí dụ của chúng ta biết anh muốn điều gì - anh biết thế giới này không thật, mặc dầu nó vẫn cho anh cảm tưởng hoàn toàn thật. Theo í bạn, con người có muốn sống cả đời trong những khung cảnh tuyệt vời đó không?

Có lẽ bạn nghĩ ngay, đó l{ một cuộc sống may mắn hạnh phúc, một thứ Second Life tâm thân an toàn thoải m|i. Nhưng nếu mãi mãi cả đời như thế thì sao? Một cuộc sống luôn mãi chỉ có thành công mà thôi, sẽ ra sao? Một thiên đường hạ giới luôn có sẵn những gì cần để cho ta được hạnh phúc. Một cuộc sống như thế quả thật đ|ng sợ!

Điều đó có nghĩa l{ còn có một cái gì quan trọng hơn hạnh phúc, vì một hạnh phúc quá chắc chắn sẽ

khiến chúng ta buồn chán kinh khủng. Mọi thứ trong đời có giá trị của nó nhờ qua tương phản. Ta có thể ước mơ được nhiều hạnh phúc, nhưng có lẽ chẳng mơ ước một hạnh phúc kéo dài mãi mãi.

George Berhard Shaw, thi sĩ, kịch tác gia và là một triết gia tinh tế người Irland, đ~ biết điều đó từ

l}u: „ Hạnh phúc suốt đời! Mấy ai sẽ chấp nhận được điều đó; cuộc sống đó sẽ là hoả ngục trần gian“.

Nhưng không phải chỉ có sự khủng bố của cái hạnh phúc đơn điệu l{m cho cư d}n trong Matrix ngán ngẫm. Cái làm họ sợ h~i hơn, đó l{ không được tự do quyết định về cuộc sống của mình. Tự quyết là một tài sản qu| ư quan trọng, đến nỗi đa số người ta sẵn s{ng đổi sự hạnh phúc do người ngoài ban để lấy nó. Như vậy, mình phải tự tạo ra và làm nên hạnh phúc của mình, còn thứ hạnh phúc do người ngoài ban tặng chẳng có giá trị. Nếu không thể thua, thì thắng còn có í nghĩa gì? Một cuốn sách, mà mình biết tỏng, là từ đầu đến cuối đều xẩy ra những điều tốt đẹp như mình mong muốn, thì s|ch đó ch|n đến cỡ n{o? Như vậy, như nh{ văn người Nga Leo Tolstoi nói, hạnh phúc „ không phải là bạn có thể làm được điều bạn muốn, mà là bạn luôn luôn muốn điều bạn làm“.

Tôi không biết, câu nói của Tolstoi có thuyết phục bạn không. Riêng tôi, tôi thấy câu trả lời của ông rất gần với c|i m{ người ta thích gọi l{ „Í nghĩa cuộc đời“. Dù vậy, nhiều triết gia ngày nay không muốn quan tâm bàn về đề tài này, vì họ cho rằng, nó là một thứ gỡ rối tơ lòng của những nh{ tư vấn mị dân hay thuộc vào loại huyền hoặc, tắt lại, nó được coi l{ đề tài giải trí. Tuy nhiên, xưa kia đề tài n{y đ~ một thời rất quan trọng. C|ch đ}y hơn 2400 năm, khi người Hi - lạp đặt nền móng cho cái mà ng{y nay người ta gọi là triết học t}y phương, họ đ~ nỗ lực tìm cách trả lời câu hỏi đó. Tiếng Hi - lạp cổ không có từ tương đương với điều ta ngày nay gọi l{ „í nghĩa cuộc đời“, nhưng tự nền tảng, câu hỏi của họ đặt ra cũng cùng một í nghĩa: đ}u l{ điều quyết định? Cái gì quan trọng hơn, c|i gì ít quan Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

trọng hơn?

Trong cuốn s|ch n{y, chúng ta đ~ gặp nhiều triết gia. Mỗi người theo cung cách riêng của mình, họ đ~

ít nhiều trả lời cho câu hỏi trên. Cũng như sau một buổi diễn kịch có màn các diễn viên kéo nhau ra chào khán thính giả, ở đ}y tôi muốn lược lại một số nội dung trả lời của các vị ấy liên quan tới đề tài.

Các triết gia trước Thời mới, như Descartes chẳng hạn, không đ| động gì tới đề t{i đó. đối với họ, con người không cần thắc mắc gì về í nghĩa tổng quát của thế giới, vì đ~ có Thiên Chúa trả lời. Như vậy, những ai sống trong thời Trung cổ, thời Phục hưng v{ thời Ba -rốc không cần quan tâm tới câu hỏi về

í nghĩa. Qua Gi|o hội, họ biết Thiên Chúa đ~ có tư tưởng v{ í định n{o cho con người rồi. Chỉ sau khi bước v{o giai đoạn con người đề cao lí trí của mình, thay vì tiếp tục chấp nhận trật tự do Thiên Chúa an bài, thì câu hỏi về í nghĩa mới được đặt ra. Như vậy, câu hỏi về í nghĩa cuộc đời mới được đặt thành vấn đề vào cuối thế kỉ 18 v{ đầu thế kỉ 19.

Với Immanuel Kant, nhiệm vụ của cuộc sống là thi hành bổn phận đạo đức của mình. Câu trả lời này quá mỏng. Jean Jacques Rousseau: Làm sao con người có thể v{ được sống theo bản chất tự nhiên của mình; con người không phải làm những gì họ không muốn. Jeremy Bentham: Mục tiêu cuộc sống l{ l{m sao có được lạc thú tối đa cho mình v{ cho kẻ khác. William Paley: C{ng l{m được nhiều „việc ích lợi“, cuộc sống c{ng có í nghĩa.

Giữa thế kỉ 19, câu hỏi mới có được một lô trả lời phong phú. Thế hệ triết gia kế tục Kant, Fichtes và Hegel rối trí trước lượng tác phẩm đồ sộ của những vị đi trước. Triết học đ~ có những bước tiến vĩ

đại v{ đ~ tự coi mình là môn học chính nhằm giải thích mọi câu hỏi về cuộc đời. Nhưng dù vậy, nó đ~

chỉ ra được rất ít phương c|ch l{m sao để có được một cuộc sống th{nh đạt. đó l{ những to{ nh{ tư

tưởng mênh mông, nhưng chẳng có được bao nhiêu tư tưởng thực tế làm nền tảng cho cuộc sống.

Arthur Schopenhauer, Sören Kierkegaard, Ludwig Feuerbach và một cách gián tiếp cả Karl Marx giờ

đ}y nỗ lực trả lời câu hỏi đó c|ch mới, mỗi người theo cách của mình. Schopenhauer phản đối thẳng thừng cái lí luận: con người sống „l{ để tìm hạnh phúc“. Vì con người vốn nô lệ và mãi mãi là nô lệ

cho í muốn của mình, nên khó mà nói chuyện về í nghĩa tự do v{ cao thượng đối với họ. Chỉ có nghệ

thuật, đặc biệt là âm nhạc, mới tạo cho con người một sự sảng khoái trổi vượt. Friedrich Nietzsche và Sigmund Freud cũng t|n đồng tư tưởng đó. Hai vị này cho rằng, chính câu hỏi về í nghĩa cuộc đời nói lên sự yếu đuối cơ thể và tinh thần của một con người. Người lành mạnh, theo họ, chẳng cần í nghĩa cuộc đời trổi vượt nào cả. để hạnh phúc, họ chỉ cần âm nhạc (Nietzsche) hoặc tình yêu và việc làm (Freud). đối với Ernst Mach, câu hỏi í nghĩa được giải đ|p cùng lúc với câu hỏi về cái Tôi. Nếu con bướm không còn cùng một cái Tôi với con sâu, nếu đứa trẻ không còn cùng một cái Tôi khi về già, thì chẳng ích gì cả để bàn chuyện í nghĩa chung cho cả cuộc đời. Như vậy, thay vì „í nghĩa cuộc đời“ thì nên nói về cái cảm gi|c có được trước những câu hỏi thực sự quan trọng trong cuộc đời - mà Mach gọi đó l{ „Kinh tế tư duy“ (Denkökonomie).

Các bậc thầy tư tưởng trong thế kỉ 20 lẫn tránh câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi, và họ tuyên bố không có trách nhiệm trả lời. Một thí dụ nổi bật cho th|i độ đó l{ Ludwig Wittgenstein. Ông coi c}u hỏi về í nghĩa cuộc đời là một câu hỏi „vô nghĩa“. Theo ông, c}u hỏi đó tự bản chất không thể có được một trả lời tích cực. „ Vì ngay chính những người đã hiểu ra í nghĩa cuộc sống sau những ngờ vực lâu dài “ cũng „ không thể

nói được đó là í nghĩa nào“. Tr|i lại, với Sartre, í nghĩa cuộc đời nằm nơi việc tự hoàn thành nhân cách mình qua h{nh động. Vì toàn bộ thế giới chẳng có í nghĩa gì cả, nên tôi được tự do kiến tạo í nghĩa cho chính mình. Con người cá nhân sẽ tồn tại hay biến đi tuỳ theo h{nh động của mình.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

Nhưng Peter Singer lại coi việc tạo í nghĩa của Sartre là chuyện thiếu tính xã hội. đối với ông, làm thêm điều tốt và biến thế giới „th{nh chỗ tốt hơn“ mới l{ điều quan trọng.

Các nhà sinh học tiến ho| cũng giải thích về í nghĩa cuộc đời, nhưng tốt hơn, ta nên tr|nh đừng bàn tới họ. Triết gia sinh học người Hoa - kì Daniel Dennett coi hai nguyên tắc tiến ho| „thích ứng v{ đột biến“ cũng đúng cho mọi câu hỏi về văn ho| nh}n văn: Í nghĩa của thiên nhiên cũng l{ í nghĩa của con người. Nhưng nh{ x~ hội học Niklas Luhmann đ|nh gi| lí luận đó l{ vô nghĩa, vì „í nghĩa“ chỉ có được qua truyền thông. Í nghĩa là một thành quả tiến hoá tế vi của riêng con người, bởi vì sự thông truyền biểu tượng qua ngôn ngữ không thể giải thích được bằng việc đấu tranh mạnh được yếu thua của các di tử (Gene) hoặc bằng sự truyền thừa thế hệ. Con người không phải đơn giản là thiên nhiên. Nếu con người là thiên nhiên, thì nó có lẽ ít có khả năng sử dụng kĩ thuật để tàn phá chính nền tảng sống của mình - đấy là một mâu thuẫn rõ ràng chống lại luận chứng sinh học coi thích ứng là một nguyên tắc tổng quát của sự sống.

Các nhà nghiên cứu n~o dĩ nhiên không thể trả lời được câu hỏi về í nghĩa sự sống. L{ vì „í nghĩa“

không phải là một đại lượng có thể c}n đong đo đếm hay là một tiến trình cơ điện.

Ngày nay, câu hỏi về í nghĩa cuộc sống chỉ có thể trả lời theo chủ quan. đ}u l{ í nghĩa của đời tôi? Chủ

quan, đơn giản l{ vì í nghĩa không phải là một đặc tính của thiên nhiên hay của thế giới, nhưng l{ một cấu trúc của riêng con người. „Í nghĩa“ l{ một nhu cầu và là một tư tưởng trong đầu óc của loài vật có xương sống chúng ta. Như vậy, í nghĩa không nằm sẵn đ}u đó trong thế giới, nhưng l{ thứ chúng ta phải tạo ra cho mình. Câu hỏi về í nghĩa vì thế là một câu hỏi thuộc về con người. Ngay cả khi ta được hỏi về í nghĩa kh|ch quan trong thế giới, thì câu trả lời của ta cũng lệ thuộc v{o quan điểm riêng của mỗi người. Nó lệ thuộc vào í thức của ta, nghĩa l{ lệ thuộc vào cách luận lí và ngôn ngữ của ta.

Tại sao ta có nhu cầu về í nghĩa cuộc sống? Lí do quan trọng nhất có lẽ là do nhận thức rằng, mình rồi ra sẽ phải chết. đối diện với sự tự huỷ diệt đang tiến tới h{ng phút h{ng gi}y, con người đ}m ra thao thức về sự có mặt của mình. Một vài nhà cổ sinh vật học coi đ}y l{ ranh giới giữa con người và thú vật.

Câu hỏi về í nghĩa cuộc sống như thế là một câu hỏi thuần tuý do con người và của con người. Và cũng như mọi hiểu biết khác của con người, nó lệ thuộc vào kinh nghiệm mỗi người. Vì thế, giỏi lắm thì ta cũng chỉ tìm được í nghĩa cho riêng mình m{ thôi. Nhưng tại sao ta lại thích nói về í nghĩa chung của cuộc đời? Và tại sao cuộc đời chỉ có một í nghĩa đó m{ thôi? Cả cái nhu cầu về một í nghĩa duy nhất n{y cũng rất người. Rõ r{ng, chúng ta để t}m suy nghĩ về í nghĩa cuộc đời nhiều hơn l{ đặt câu hỏi, tại sao ta tìm nó và tìm nó theo những tiêu chuẩn nào. Nói cách khác: Chúng ta tìm kiếm mọi thứ, mà chẳng quan tâm gì tới chính việc tìm kiếm của mình. Có những thi sĩ cười cợt về điểm này cách í vị: „ Nếu không có í nghĩa trong đời, thì ta tiết kiệm được bao nhiêu là thời gian, là vì rồi ra ta sẽ chẳng phải mất công đi tìm nó“; đó l{ lời của

Lewis Carroll trong truyện Alice im Wunderland (Alice Nơi đất Thần Tiên). Và Ashleigh Brilliant, tác giả của những câu cách ngôn ngạn ngữ người Anh nhấn mạnh thêm, khi ông nói: „ Tốt hơn, đời đừng có nghĩa gì cả, còn hơn là có một í nghĩa, mà tôi lại không đồng í với í nghĩa đó“.

Quan điểm cho rằng, cuộc đời có một í nghĩa n{o đó, như vậy có lẽ là một tư tưởng chẳng hay ho lắm.

Việc tìm kiếm í nghĩa cuộc đời thường thay đổi theo tuổi tác. Lúc trẻ, người ta tìm tới một í nghĩa kh|ch quan, như l{ một mục đích cuộc đời. Về gi{, người ta lại hay hỏi: đời tôi đ~ có một í nghĩa? Hay nói c|ch kh|c: Tôi đ~ sống đúng? C}u hỏi về „í nghĩa“ n{y chẳng còn đòi hỏi lượng kiến thức lớn nào nữa. Từ một suy tư triết lí giờ đ}y người ta làm một tổng kết tâm lí, hoặc một lối chữa mình. Ở đ}y, Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn

„í nghĩa“ không còn quan trọng bằng thành tựu, thành quả: Tôi đ~ l{m được gì trong đời, khiến mình sung sướng và luôn vẫn còn sung sướng?

Nhiều nhà sinh vật có lẽ đồng í với nhận định này: Mục đích cuộc sống l{ để sống. Thiên nhiên - nếu nó biết suy nghĩ - rõ r{ng đ~ có í định như thế. Nhưng Prôtêin v{ Axít Amin có những đặc tính khác với Í nghĩa. Vì thế, câu trả lời khoa học tuyệt nhất có lẽ là câu trả lời trong cuốn tiểu thuyết Per Anhalter durch die Galaxis (đón Xe Qu| Giang Rảo Khắp Các Hành Tinh) của nh{ văn khoa học giả

tưởng người Anh Douglas Adams. Sách kể người ngoài hành tinh bày ra chiếc máy tính Deep Thought để có được câu trả lời cho mọi thứ câu hỏi „về cuộc đời, về vũ trụ và về mọi thứ khác“. M|y tính tính mãi. Sau một quá trình tính đúng 7,5 triệu năm, m|y cho biết, câu trả lời sẽ không làm hài lòng các bạn. Cực chẳng đ~ nó bắn ra câu trả lời chung cho mọi câu hỏi: „Bốn mươi hai“! Cư d}n ngo{i h{nh tinh thất vọng. Nhưng Deep Thought cự nự. Câu hỏi nào bỏ v{o m|y cũng đều bị Deep Thought - dựa theo lối trả lời của Wittgenstein - bảo là câu hỏi đó vô nghĩa. Th{nh ra, đ~ không có c}u hỏi chính xác thì l{m sao có được câu trả lời phù hợp. Vậy phải l{m sao đ}y để có câu trả lời? Chỉ vì để tránh náo loạn cho cư d}n, cuối cùng Deep Though đề nghị chế ra một máy lớn, mạnh hơn nữa, theo khả năng tưởng tượng của họ. Máy chế xong, bắt đầu tìm kiếm câu hỏi. Tiến trình tìm kiếm này, về sau rõ ra, chẳng có gì kh|c hơn l{ – tr|i đất. Nhưng tr|i đất đ~ chẳng bao giờ có được một câu hỏi đúng. Khi máy gần chạy xong chương trình, thì quả đất đ~ bị người ta cho nổ, để lấy chỗ l{m con đường vòng giải quyết nạn ứ đọng giao thông.

Có lẽ í nghĩa cuộc đời chỉ có nơi c|c nh{ văn v{ c|c t|c giả cách ngôn ngạn ngữ mà thôi.

Nhà vật lí kiêm văn sĩ Georg Christoph Lichtenberg có lần nói: „ Tôi tin rằng, con người rốt cuộc là một thực thể quá tự do, đến nỗi không thể tranh tụng với họ được về những gì liên quan tới quyền và niềm tin của họ“. V{ điều n{y cũng đúng cho chính c}u hỏi về í nghĩa. Trong cuốn truyện tôi thích nhất hồi

còn trẻ Prydain Chronicles của tác giả Lloyd Alexander, nhà ảo thuật già Dalben giải thích cho đứa con tinh thần Taran, khi nó đang đi tìm í nghĩa cho đời nó: „ Nhiều khi việc tìm câu trả lời quan trọng hơn chính câu trả lời“. Lúc còn trẻ, cũng giống như Taran, tôi đ~ hơi bực mình vì câu trả lời này. Tôi cho đó l{ c|ch trả lời hèn nhát. Một tay ảo thuật mà lại ăn nói như thế. Ngày nay tôi cho rằng Dalben có lí

- ít ra cho một câu hỏi quan trọng như c}u hỏi về í nghĩa cuộc đời. Vì những người duy nhất thực sự

hiểu được í nghĩa của cuộc sống là Monty Python và cuốn phim cùng tên của họ: „ Giờ mình nói chuyện í nghĩa của cuộc đời. Chẳng có gì đặc biệt ở đây cả. Hãy cư xử tốt với người khác, tránh ăn những thứ

nhiều mỡ, thỉnh thoảng đọc một cuốn sách hay, lâu lâu gặp gỡ thăm hỏi kẻ khác và cố gắng sống hoà bình với mọi dân tộc và quốc gia“. V{ nếu bạn hỏi tôi, tôi sẽ trả lời như sau: H~y luôn giữ tính hiếu kì,

hãy thực hiện những í nghĩ hay của bạn, và hãy lấy cuộc sống đổ đầy ngày tháng, chứ đừng lấy ngày th|ng đổ đầy cuộc sống.

Dịch xong ngày 22.01.2012 (tức 29 tháng 12 âm lịch)

Phần Phụ bản gồm trên dưới 250 đầu sách tham khảo xếp theo từng bài trong sách. Không chép lại ra đây vì đây chưa phải là một bản dịch để in.

Ebook miễn phí tại: Webtietkiem.com/free

https://thuviensach.vn