https://thuviensach.vn

MỘT QUAN NIỆM VỀ

SỐNG ĐẸP

Tác giả: Lâm Ngữ Đường (Lin Yutang)

Lược dịch: Nguyễn Hiến Lê

Nhà xuất bản: Văn hoá Thông tin

Năm xuất bản: 2007

Đ ạ o b ấ t vi ễ n nhân, nhân chi vi đ ạ o

nhi vi ễ n nhân, b ấ t kh ả dĩ vi đ ạ o.

KHỔNG TỬ

https://thuviensach.vn

Vài lời thưa trước

Trong H ồ i kí (Nxb Văn học – 1993), cụ Nguyễn Hiến Lê nói về cuốn M ộ t quan ni ệ m v ề S ố ng Đ ẹ p như sau:

“Lâm Ng ữ Đ ườ ng vi ế t cu ố n S ố ng đ ẹ p b ằ ng ti ế ng Anh, nhan đ ề là

The Importance of living t ừ 1937. Kho ả ng 1957 tôi đ ượ c đ ọ c b ả n d ị ch ra ti ế ng Pháp L’Importance de vivre c ủ a nhà Corrêa, th ấ y tác ph ẩ m r ấ t hay mà b ả n d ị ch kém. M ấ y năm sau tôi th ấ y ở nhà xu ấ t b ả n Á Châu m ộ t b ả n

[1]

Vi ệ t d ị ch hình nh ư c ủ a Vũ B ằ ng cũng t ầ m th ườ ng mà l ạ i c ắ t b ỏ nhi ề u quá, ch ỉ còn đ ộ m ộ t ph ầ n ba, nh ư v ậ y ý nghĩa c ủ a tác ph ẩ m không còn gì c ả . T ừ đó tôi có ý d ị ch l ạ i, mu ố n v ậ y ph ả i có nguyên b ả n ti ế ng Anh và ph ả i tra đ ượ c nh ữ ng nhân danh, đ ị a danh b ằ ng ch ữ Hán.

Năm 1964 tôi vi ế t th ư h ỏ i th ẳ ng tác gi ả ở Mĩ. Ông h ồ i âm li ề n t ừ

Thu ỵ Sĩ, n ơ i ông đang du l ị ch, vui v ẻ cho phép tôi d ị ch, và cho bi ế t nguyên b ả n ti ế ng Anh không còn, nh ư ng có b ả n Hoa d ị ch nhan đ ề là Sinh ho ạ t

đích ngh ệ thu ậ t. May sao ông Gi ả n Chi có b ả n này (do Vi ệ t Du ệ d ị ch –

nhà Th ế gi ớ i Văn hoá xu ấ t b ả n – 1940) và cho tôi m ượ n. B ả n đó đ ầ y đ ủ , chép h ế t nh ữ ng c ổ văn, c ổ thi Trung Hoa mà Lâm Ng ữ Đ ườ ng d ẫ n trong tác ph ẩ m và nhi ề u khi chép thêm b ả n d ị ch nh ữ ng bài đó c ủ a Lâm n ữ a.

Th ế là tôi có đ ượ c hai b ả n c ủ a Hoa và Pháp. Tôi so sánh r ồ i kh ở i công d ị ch li ề n, cu ố i năm 1964 xong. Trong khi d ị ch, luôn ba hay b ố n tháng, tôi th ấ y vui g ầ n nh ư h ồ i tr ướ c d ị ch cu ố n Quẳng gánh lo đi , vì nhân sinh quan nhà t ả n c ủ a Lâm – mà chính là c ủ a Trung Hoa – vì tinh th ầ n ngh ệ sĩ

và hài h ướ c c ủ a ông, vì gi ọ ng t ự nhiên, thân m ậ t, đôi khi nh ư c ườ i c ợ t, đùa b ỡ n n ữ a, không khác m ộ t cu ộ c đàm tho ạ i chung quanh m ộ t bình r ượ u hay m ộ t ấ m trà gi ữ a nh ữ ng ng ườ i b ạ n đ ồ ng đi ệ u.

Nh ờ có nh ữ ng văn th ơ b ằ ng ch ữ Hán, kh ỏ i ph ả i d ị ch theo b ả n ti ế ng Anh hay Pháp, nên tôi bi ế t ch ắ c r ằ ng b ả n d ị ch c ủ a tôi s ẽ đ ượ c hoan nghênh, đ ộ c gi ả s ẽ thích h ơ n là đ ọ c nguyên tác c ủ a Lâm. Cu ố n Sống đẹp bán ch ạ y. Nhà Tao Đàn in hai ba l ầ n m ỗ i l ầ n ít nh ấ t 3.000 b ả n, l ầ n đ ầ u vào tháng 3 năm 1965.

Nhi ề u đ ộ c gi ả khen là d ị ch khéo, trong s ố đó có Đông H ồ . M ộ t đ ộ c gi ả tôi ch ư a h ề quen, bác sĩ Tr ầ n Văn B ả ng (h ọ c tr ườ ng B ưở i tr ướ c tôi vài năm) thích quá, làm m ộ t bài th ơ nhan đ ề là Sống đẹp g ở i t ặ ng tôi. Bài g ồ m 5 đo ạ n, tôi chép l ạ i đây đo ạ n gi ữ a: https://thuviensach.vn

---

Đây tư tưởng chín tầng mây siêu việt

Sang sảng nghe tiếng nói của thánh hiền

Ngọc chuốt, châu gieo, lời vàng, ý thép

Khiến tâm linh hoan lạc cõi vô biên

---

T ừ đó chúng tôi thành b ạ n thân”. ( H ồ i kí, trang 466-467).

Ngô Văn Long, trong bài giới thiệu cuốn S ố ng đ ẹ p viết như sau:

“Đ ọ c quy ể n này r ồ i thì có th ể sau đó các b ạ n s ẽ nghĩ khác đi, th ậ m chí s ẽ s ố ng h ơ i khác đi m ộ t chút.

Lâm Ng ữ Đ ườ ng là h ọ c gi ả Trung Hoa t ừ ng h ọ c ở Harvard, Leipzig, s ố ng cùng th ờ i v ớ i nh ữ ng tên tu ổ i nh ư H ồ Thích, L ỗ T ấ n, sau qua s ố ng ở

M ỹ , vi ế t nhi ề u sách b ằ ng ti ế ng Anh gi ớ i thi ệ u Trung Hoa v ớ i ph ươ ng tây.

M ộ t trong m ấ y cu ố n đó r ấ t n ổ i ti ế ng là The Importance of Living , bàn v ề cách s ố ng, tri ế t lý s ố ng, tác gi ả th ườ ng so sánh hai n ế p s ố ng M ỹ và Trung qu ố c, tôi nghĩ các b ạ n, đ ặ c bi ệ t các b ạ n s ố ng ở n ướ c ngoài, có d ị p nên đ ọ c th ử (…).

Nguy ễ n Hi ế n Lê d ị ch cu ố n này năm 1964, còn Lâm tiên sinh thì vi ế t t ừ

1937, ở New York l ậ n. Nguy ễ n Hi ế n Lê không có b ả n ti ế ng Anh, ông d ị ch theo b ả n ti ế ng Hoa và b ả n ti ế ng Pháp. Nh ư ng nh ờ v ậ y b ả n ti ế ng Vi ệ t r ấ t hay vì văn phong c ổ kính theo ki ể u ph ươ ng Đông, không có “tây” quá, đ ặ c bi ệ t các nhân danh đ ị a danh đ ề u là t ừ ng ữ Hán Vi ệ t quen thu ộ c, không có m ấ y ông Confucius, Laot’su, hay Pekin v ớ i Beijin mà ch ỉ có Kh ổ ng t ử , Lão t ử , B ắ c Kinh thôi”.

Về các nhân danh, địa danh, có lẽ ông Ngô Văn Long muốn nói rằng

trong S ố ng đ ẹ p không có những tên bị “Tây hoá” như ngày nay ta vẫn thỉnh thoảng thấy trên báo chí tiếng Việt vì tôi tin rằng ông Long cũng

biết rõ cụ Nguyễn Hiến Lê đâu có chịu giữ nguyên các tên Confucius, Laot’su, Peking, Beijing trong nguyên tác mà không chuyển ra “từ ngữ

Hán Việt quen thuộc”. Hơn nữa, nếu như trong Đ ắ c nhâm tâm, cụ

Nguyễn Hiến Lê cho bà Druckenbroad và ông Webb nh ư ng ườ i Vi ệ t, một

[2]

người nuôi gà tàu, một người nuôi gà ta

; thì trong S ố ng đ ẹ p, cụ cho ta

cái cảm tưởng rằng Lâm Ngữ Đường là ng ườ i Vi ệ t, trong nhà cũng thích

[3]

mặc bộ đồ “bà ba”

như cụ vậy. Tôi cho rằng lời cụ tự nhận định về

https://thuviensach.vn

hai cuốn Đ ắ c nhâm tâm và Qu ả ng gánh lo đi cũng đúng với cuốn S ố ng đ ẹ p này: “Ch ủ tr ươ ng c ủ a tôi là d ị ch lo ạ i sách “H ọ c làm ng ườ i” nh ư

hai cu ố n đó thì ch ỉ nên d ị ch thoát, có th ể c ắ t b ớ t, tóm t ắ t, s ử a đ ổ i m ộ t chút cho thích h ợ p v ớ i ng ườ i mình mi ễ n là không ph ả n ý tác gi ả ; nh ờ v ậ y mà b ả n d ị ch c ủ a chúng tôi r ấ t l ư u loát, không có “d ấ u v ế t d ị ch”, đ ộ c gi ả

r ấ t thích” ( H ồ i kí, trang 303). Tuy nhiên, vì cuốn S ố ng đ ẹ p được cụ dịch từ năm 1964, và vì dịch theo cách hiểu của Lâm Ngữ Đường nên có vài

chỗ ta thấy lời của Khổng Tử, Lão Tử, Trang Tử hoặc những truyện liên

quan đến các triết gia đó không giống hẳn với những lời và những truyện

mà của cụ Nguyễn Hiến Lê chép trong các cuốn Kh ổ ng T ử , Lão T ử , Trang T ử.

Ngô Văn Long còn cho biết:

“Tôi r ấ t… ghi ề n quy ể n Sống đẹp c ủ a Lâm, sau 75 m ộ t l ầ n ra ch ợ

sách cũ, lúc đó còn d ễ dãi, cho bán búa xua, tình c ờ th ấ y quy ể n The Importance of Living , b ả n ti ế ng Anh đàng hoàng (ngay Nguy ễ n Hi ế n Lê cũng không có) bày d ướ i hè đ ườ ng, c ầ m lên đ ặ t xu ố ng, thèm… ch ả y n ướ c mi ế ng mà không có ti ề n mua (lúc đó còn đem sách nhà đi bán l ấ y ti ề n xài, ti ề n đâu mà mua vô)”.

Ngày nay, chắc Ngô Văn Long và nhiều bạn đã mua được cuốn The

Importance of Living, còn nếu bạn nào chưa “sách giấy” thì có thể vào trang sau đây để đọc trực tuyến hoặc tải ebook về đọc:

http://www.archive.org/details/linyutangtheimpo008763mbp.

Nhờ có bản PDF cuốn The Importance of Living mà trong khi gõ cũng

[4]

như khi đọc lại các phần do hai bạn Luvasi và Lilypham gõ

, khi gặp

những chỗ ngờ sai, tôi tìm chỗ tương ứng trong bản tiếng Anh đó để

chỉnh sửa và nếu thấy cần thì thêm chú thích. Tôi cũng dùng bản chữ Hán

Sinh ho ạ t đích ngh ệ thu ậ t ( 生 活 的 藝 術 ) đăng trên website Sina (http://vip.book.sina.com.cn/book/index_40185.html) để đối chiếu những

[5]

chỗ ngờ sai

.

Trong ebook này, tôi cũng tham khảo thêm vài trang web chữ Hán khác

để chép thêm vào Phụ lục 2 vài bài thơ chữ Hán mà Lâm Ngữ Đường hoặc đã dịch cả bài sang tiếng Anh hoặc có bài chỉ dịch hai câu.

Xin chân thành cảm ơn bạn Luvasi và đặc biệt là bạn Lilypham vì

bạn giúp tôi rất nhiều trong việc chép và phiên âm chữ Hán. Tôi cũng xin

https://thuviensach.vn

cảm ơn các vị trích đăng khá nhiều đoạn cuốn S ố ng đ ẹ p này trên nhiều trang web khác nhau, nhờ các vị mà tôi đỡ tốn công gõ rất nhiều.

Goldfish

*

* *

TỰA

CỦA DỊCH GIẢ

Tôi đã đ ọ c nhi ề u cu ố n vi ế t v ề Ngh ệ Thu ậ t S ố ng nh ư ng không cu ố n nào có m ộ t t ầ m quan tr ọ ng và làm cho tôi suy nghĩ nhi ề u b ằ ng cu ố n này.

Nh ữ ng cu ố n khác do ng ườ i Âu hay M ỹ vi ế t đ ề u chú tr ọ ng đ ế n s ự

thành công, đ ư a ra nh ữ ng qui t ắ t th ự c t ế v ề cách luy ệ n trí, luy ệ n tinh th ầ n, x ử th ế và làm vi ệ c, cho nên tuy h ữ u ích th ậ t nh ư ng không đ ể l ạ i nhi ề u d ư âm trong h ồ n ta. Chúng ta có c ả m t ưở ng tác gi ả là nh ữ ng kĩ

thu ậ t gia – ngay c ả André Maurois trong cu ố n “Un Art de Vivre” cũng v ậ y – và kĩ thu ậ t c ủ a h ọ r ấ t h ợ p lí, r ấ t có hi ệ u qu ả , ta tin h ọ nh ư ta tin m ộ t ki ế n trúc s ư trong vi ệ c xây nhà, tin m ộ t kĩ s ư trong vi ệ c luy ệ n thép, và ta t ự h ứ a s ẽ rán theo h ọ , th ế thôi. H ọ không g ợ i cho ta m ộ t th ắ c m ắ c, m ộ t suy t ư nào c ả , mà giá tr ị c ủ a m ộ t tác ph ẩ m là ở ch ỗ ph ả i g ợ i cho ta đ ượ c nh ữ ng th ắ c m ắ c và suy t ư .

Cu ố n này khác h ẳ n. Tác gi ả , Lâm Ng ữ Đ ườ ng, v ượ t lên trên t ấ t c ả kĩ

thu ậ t đó mà c ơ h ồ ông cho ch ỉ là nh ữ ng chi ti ế t; ông mu ố n nhìn bao quát c ả v ấ n đ ề S Ố NG, đ ặ t m ộ t c ơ s ở cho v ấ n đ ề đó, mà h ễ c ơ s ở đã v ữ ng r ồ i thì chi ti ế t ch ẳ ng c ầ n v ạ ch rõ cũng th ấ y. Vì ch ỉ có S ố ng m ớ i là quan tr ọ ng, mà nhi ề u ng ườ i ngày nay quên h ẳ n đi ề u đó đi, quên r ằ ng dù mình làm vi ệ c hay tiêu khi ể n, dù mình trau d ồ i tâm trí, d ự ng nên nh ữ ng h ọ c thuy ế t tri ế t lí, xã h ộ i, kinh t ế hay chính tr ị ... cũng ch ỉ đ ể ph ụ c v ụ s ự

S ố ng, đ ể duy trì đ ờ i S ố ng, c ả i thi ệ n nó, làm cho nó phong phú lên, d ễ

ch ị u h ơ n, cao đ ẹ p h ơ n; tóm l ạ i là chúng ta tìm cái Chân, cái Thi ệ n, cái Mĩ

không ph ả i vì cái Chân, cái Thi ệ n, cái Mĩ mà vì s ự S Ố NG. Do đó nhan đ ề

cu ố n này trong nguyên văn là The Importance of Living: S ự quan tr ọ ng c ủ a sinh ho ạ t.

M ỗ i lo ạ i sinh v ậ t có m ộ t cách sinh ho ạ t: th ả o m ộ c có cách sinh ho ạ t c ủ a th ả o m ộ c, c ầ m thú có cách sinh ho ạ t c ủ a c ầ m thú, loài ng ườ i cũng https://thuviensach.vn

v ậ y. Cách sinh ho ạ t ph ả i h ợ p v ớ i b ả n ch ấ t c ủ a m ỗ i lo ạ i. Mà b ả n ch ấ t c ủ a con ng ườ i không ph ả i là c ầ m thú, cũng không ph ả i là thánh th ầ n.

Đành r ằ ng trong l ị ch trình ti ế n hóa th ờ i nào loài ng ườ i cũng mu ố n v ươ n lên cao h ơ n, mu ố n ch ế ng ự đ ượ c lòng mình, ch ế ng ự đ ượ c thiên nhiên, mu ố n m ọ c cánh bay lên mà k ế t b ạ n v ớ i thiên th ầ n, nh ư Tôn Ng ộ Không trong truy ệ n Tây Du kí; nh ư ng còn m ộ t th ể xác s ớ m mu ộ n gì cũng b ị h ủ y di ệ t, còn nh ữ ng nhu c ầ u v ậ t ch ấ t nh ư ăn u ố ng, tình d ụ c... thì con ng ườ i không th ể nào là Thánh đ ượ c và nh ấ t đ ị nh ph ả i có ích nhi ề u khuy ế t đi ể m, nhu nh ượ c, mâu thu ẫ n… Nh ậ n chân đ ượ c đi ề u đó – ng ườ i không ph ả i là c ầ m thú cũng không ph ả i là th ầ n thánh – thì m ớ i có th ể tìm m ộ t l ố i s ố ng, d ự ng nên nh ữ ng h ọ c thuy ế t thích h ợ p v ớ i con ng ườ i đ ượ c; nh ư

v ậ y m ớ i là h ợ p tình h ợ p lí, nghĩa là h ợ p v ớ i tâm tình con ng ườ i và h ợ p v ớ i lu ậ t l ệ thiên nhiên, ch ứ không ph ả i h ợ p v ớ i nh ữ ng phép di ễ n d ị ch, qui n ạ p… c ủ a các lu ậ n lí gia. Vì “lòng ng ườ i v ẫ n có nh ữ ng lí l ẽ mà lí trí không sao hi ể u n ổ i”. B ố n ch ữ “h ợ p tình, h ợ p lí” tóm t ắ c đ ượ c t ấ t c ả

tri ế t lí c ủ a h ọ Lâm. B ấ t kì cái gì, dù cao đ ẹ p t ớ i m ấ y, dù đúng phép lu ậ n lí t ớ i m ấ y mà không h ợ p tình h ợ p lí cũng là x ấ u.

Làm vi ệ c v ố n là m ộ t hành đ ộ ng tôn nghiêm, nh ư ng n ế u c ặ m c ụ i làm vi ệ c mà quên ăn, quên ng ủ , hóa qu ạ u qu ọ , kh ắ c nghi ệ t v ớ i ng ườ i khác thì là quên mình, quên ng ườ i, là không h ợ p tình, h ợ p lí, là x ấ u.

Đ ề cao m ộ t lí t ưở ng đ ể ki ế n thi ế t qu ố c gia, m ư u h ạ nh phúc cho đ ồ ng bào là m ộ t hành đ ộ ng r ấ t cao đ ẹ p, nh ư ng n ế u vì m ụ c đích đó mà gây ra nh ữ ng cu ộ c tàn sát nh ư Hitler đ ố i v ớ i dân t ộ c Do Thái thì l ạ i là không h ợ p tình h ợ p lí, là x ấ u.

Lâm Ng ữ Đ ườ ng b ả o tri ế t lí đó không ph ả i là c ủ a ông mà c ủ a dân t ộ c Trung Hoa vì nó t ổ ng h ợ p, dung hòa đ ượ c hai tri ế t thuy ế t quan tr ọ ng nh ấ t, có ả nh h ưở ng l ớ n nh ấ t c ủ a Trung Hoa, t ứ c Kh ổ ng giáo và Lão giáo. Nó bàn b ạ c trong th ơ văn Trung Hoa, th ấ m nhu ầ n đ ờ i s ố ng Trung Hoa và ông d ẫ n ra r ấ t nhi ề u c ố s ự cùng danh ngôn đ ể làm ch ứ ng c ứ . Do đó, ngoài giá tr ị v ề ph ươ ng di ệ n mà ng ườ i Pháp g ọ i là Culture humaine (ta th ườ ng d ị ch ra là H ọ c làm ng ườ i), tác ph ẩ m còn có m ộ t giá tr ị l ớ n h ơ n nhi ề u v ề ph ươ ng di ệ n ngh ệ thu ậ t, văn hóa. Đ ọ c nó ta nhìn đ ượ c t ổ ng quát c ả nhân sinh quan c ủ a ng ườ i Trung Hoa – và c ủ a ng ườ i Vi ệ t ta n ữ a – và nh ữ ng b ạ n tr ẻ thi ế u căn b ả n v ề c ổ h ọ c có th ể có m ộ t nh ậ n th ứ c đ ạ i c ươ ng đúng và g ầ n đ ủ v ề tri ế t h ọ c, ngh ệ thu ậ t ph ươ ng Đông.

https://thuviensach.vn

Cho nên theo tôi, nh ữ ng cu ố n khác ch ỉ bàn v ề Kĩ thu ậ t S ố ng, riêng cu ố n này m ớ i xét v ề Ngh ệ thu ậ t S ố ng.

V ề nguyên t ắ c “h ợ p tình h ợ p lí” thì tôi hoàn toàn đ ồ ng ý v ớ i tác gi ả , nh ư ng v ề chi ti ế t thì tôi th ấ y có nhi ề u ch ỗ tác gi ả đi quá xa và tôi đoán r ằ ng nhi ề u đ ộ c gi ả cũng nh ư tôi, m ườ i đi ề u trong sách ch ỉ tin đ ượ c b ố n năm đi ề u.

Nh ư ng chính nh ờ ch ỗ đó mà tác ph ẩ m m ớ i có nhi ề u thú v ị . Tác gi ả đã

[6]

có l ầ n hô hào ph ụ c h ư ng thuy ế t Tính linh (expressionnisme)

trong văn

h ọ c, ch ủ tr ươ ng r ằ ng “vi ế t ch ỉ là đ ể phát huy tính tình ho ặ c bi ể u di ễ n tâm linh” c ủ a mình, cho nên ph ả i c ự c kì thành th ự c, t ự nhiên, r ấ t ghét s ự

gi ả d ố i, tô đi ể m, ph ả i nghĩ sao vi ế t v ậ y, không đ ượ c gi ấ u gi ế m, không s ợ

ng ườ i c ườ i chê, không s ợ trái v ớ i l ờ i thánh hi ề n th ờ i x ư a. Vì v ậ y, ông coi ta nh ư b ạ n thân, đôi khi c ườ i c ợ t, đùa b ỡ n ta n ữ a. Ta c ầ n nh ậ n ra đ ượ c nh ữ ng ch ỗ đó, đ ể n ở m ộ t n ụ c ườ i đáp l ạ i.

Ngay c ả nh ữ ng khi ông nghiêm trang, hăng hái đ ả đ ả o m ộ t quan ni ệ m mà t ừ x ư a ta v ẫ n tin là đúng, thì ta cũng nên tìm hi ể u ông. Vì chúng ta không nên h ẹ p hòi mà nghĩ r ằ ng ch ỉ có ta m ớ i hoàn toàn n ắ m đ ượ c chân lí. V ả l ạ i xét cho cùng, đ ọ c m ộ t tác gi ả đ ồ ng thanh đ ồ ng khí v ớ i mình, thú tuy thú đ ấ y nh ư ng không l ợ i ích gì m ấ y; chính nh ữ ng tác gi ả ch ủ tr ươ ng ng ượ c v ớ i ta m ớ i b ắ t ta ph ả i suy nghĩ, đ ặ t l ạ i v ấ n đ ề , m ớ i m ở mang ki ế n th ứ c c ủ a ta. Suy nghĩ kĩ r ồ i mà th ấ y ch ủ tr ươ ng c ủ a ta v ẫ n đúng thì ta càng v ữ ng tin ở mình h ơ n; ng ượ c l ạ i n ế u th ấ y ch ủ tr ươ ng c ủ a ta c ầ n ph ả i b ổ khuy ế t thì cái l ợ i càng l ớ n h ơ n n ữ a.

N ế u trong s ố đ ộ c gi ả có v ị nào theo h ọ c thuy ế t M ặ c T ử , nguy ệ n

“mòn trán long gót” vì nhân lo ạ i, thì t ấ t nhiên là tôi r ấ t kính ph ụ c và tôi càng mong r ằ ng nh ữ ng v ị đó có d ị p đ ọ c qua m ộ t vài ch ươ ng trong cu ố n này, ch ẳ ng h ạ n ch ươ ng VI hay X.

Tôi nh ớ có m ộ t l ầ n sau hai năm chuyên tâm vào m ộ t công vi ệ c r ấ t m ệ t trí đ ế n n ỗ i b ệ nh cũ c ủ a tôi tr ở nên n ặ ng, tôi đành b ỏ d ỡ công vi ệ c, đem theo b ả n ti ế ng Pháp (L’importance de vivre) c ủ a cu ố n này v ề Long Xuyên d ưỡ ng b ệ nh. Trong c ả nh ngh ỉ ng ơ i nhàn nhã nh ư v ậ y tôi m ớ i th ưở ng th ứ c h ế t cái hóm h ỉ nh, sâu s ắ c c ủ a Lâm và m ộ t ch ươ ng t ả n ề n tr ờ i xanh cùng ti ế ng chim hót đã làm cho tôi th ấ y vũ tr ụ đ ẹ p thêm lên b ộ i ph ầ n: m ộ t dây m ướ p rũ t ừ cành xoài xu ố ng đã g ầ n tàn ch ỉ còn m ỗ i m ộ t bông vàng r ự c đong đ ư a d ướ i gió, c ả nh th ự c là bình th ườ ng, quê mùa mà https://thuviensach.vn

sao hôm đó tôi th ấ y vui l ạ , r ự c r ỡ l ạ . Nh ờ nó m ộ t ph ầ n mà trí óc tôi d ị u xu ố ng và khi tr ở v ề Sài Gòn, tôi làm vi ệ c l ạ i đ ượ c.

V ậ y, dù b ạ n không ư a tri ế t lí h ợ p tình h ợ p lí c ủ a Lâm thì b ạ n cũng nên c ấ t cu ố n này vào t ủ , lúc nào có ra Vũng Tàu hay lên Đà L ạ t ngh ỉ mát ít hôm thì mang nó theo, bi ế t đâu nó ch ẳ ng làm cho b ạ n th ấ y vũ tr ụ đ ẹ p h ơ n mà cu ộ c du l ị ch c ủ a b ạ n s ẽ có h ứ ng thú h ơ n, vì sách giúp ta hi ể u đ ờ i mà đ ờ i cũng giúp ta hi ể u sách.

Tinh th ầ n phân tích, phê bình tuy là c ầ n thi ế t trong vi ệ c đ ọ c sách nh ư ng thi ế u s ự c ả m thông thì khó nh ậ n đ ượ c cái hay, cái đ ẹ p mà tâm h ồ n ta ch ỉ khô khan l ầ n đi thôi. Ai cũng có th ể vi ế t m ộ t cu ố n sách m ộ t trăm trang đ ể phê bình m ộ t cu ố n ba trăm trang đ ượ c; nh ư ng suy t ư đ ể nh ậ n th ấ y d ụ ng ý, nhân sinh quan c ủ a tác gi ả là vi ệ c ít th ấ y, không ph ả i vì nó khó mà ít ai ch ị u làm, ít ai ch ị u quên cái “ b ả n ngã” c ủ a mình đ ể tìm hi ể u cái “b ả n ngã” c ủ a ng ườ i. Đa s ố đau kh ổ c ủ a nhân lo ạ i do đó mà ra c ả .

Lâm không ư a đ ạ o Ph ậ t vì ông cho là nó “ bi th ả m” quá, nh ư ng v ề ch ủ

tr ươ ng “vô ngã” c ủ a đ ạ o Ph ậ t thì ch ắ c Lâm không ph ả n đ ố i. Đ ọ c ch ươ ng XIV, tôi có c ả m t ưở ng nh ư v ậ y. Mà ông đã đem tinh th ầ n “vô ngã” ra nói chuy ệ n v ớ i ta thì ta cũng nên đem tinh th ầ n “vô ngã” ra nghe ông.

Tôi không c ầ n gi ớ i thi ệ u nhi ề u v ề tác gi ả vì danh ti ế ng ông, ng ườ i đ ọ c sách nào mà không bi ế t.

Lâm Ng ữ Đ ườ ng (Lin Yutang), tên là Ng ọ c Đ ườ ng, sanh năm 1895 ở

Ph ướ c Ki ế n, xu ấ t thân tr ườ ng đ ạ i h ọ c Thánh Ướ c Hàn r ồ i du h ọ c Âu Mĩ

t ạ i các tr ườ ng đ ạ i h ọ c Harvard, Iéna, Leipzig, chuyên v ề ngôn ng ữ h ọ c, v ề n ướ c làm giáo s ư đ ạ i h ọ c B ắ c Kinh và làm ch ủ nhi ệ m, ho ặ c ch ủ biên ba t ạ p chí văn h ọ c, n ổ i danh nh ấ t là t ạ p chí Lu ậ n ng ữ . Ông có h ồ i làm ngo ạ i giao bí th ư , sau th ế chi ế n v ừ a r ồ i làm Tr ưở ng ban Văn Ngh ệ c ủ a C ơ quan Văn Hóa Liên Hi ệ p Qu ố c. T ư t ưở ng c ủ a ông nhi ề u khi sâu s ắ c và văn l ạ i r ấ t dí d ỏ m (ng ườ i Trung Hoa g ọ i ông là U m ặ c đ ạ i v ươ ng: ông vua hài h ướ c) cho nên r ấ t nhi ề u ng ườ i ư a đ ọ c.

Ông ư a vi ế t b ằ ng ti ế ng Anh đ ể gi ớ i thi ệ u văn hóa Trung Hoa v ớ i th ế

gi ớ i, đã so ạ n trên m ườ i lăm cu ố n ho ặ c thu ộ c lo ạ i ti ể u thuy ế t nh ư b ộ

Moment in Peking, A leaf in the storm, ho ặ c thu ộ c lo ạ i biên kh ả o nh ư

Lady Wu (v ề đ ờ i Vũ T ắ c Thiên), The Gay Genius (v ề đ ờ i Tô Đông Pha), ho ặ c thu ộ c lo ạ i ngh ị lu ậ n nh ư My Country and my People (b ả n d ị ch ra ti ế ng Hán nhan đ ề là Ngô th ổ d ữ ngô dân), The importance of living…

https://thuviensach.vn

Vài tác ph ẩ m c ủ a ông đã đ ượ c d ị ch ra m ườ i b ố n th ứ ti ế ng, và cu ố n The

importance of living, đã đ ứ ng đ ầ u trong s ố nh ữ ng sách bán ch ạ y nh ấ t ở

M ỹ luôn m ườ i m ộ t tháng.

Chúng tôi ti ế t r ằ ng không ki ế m đ ượ c nguyên văn b ằ ng ti ế ng Anh c ủ a cu ố n The importance of living, đành ph ả i dùng b ả n ti ế ng Pháp

L’importance de vivre c ủ a nhà Correa (1948) và b ả n ti ế ng Trung Hoa

Sinh ho ạ t đích ngh ệ thu ậ t do Vi ệ t Du ệ d ị ch, c ủ a nhà Th ế gi ớ i Văn Hóa (1940). B ả n ti ế ng Hoa đ ầ y đ ủ , chép h ế t nh ữ ng c ổ văn, c ổ thi Trung Hoa mà Lâm Ng ữ Đ ườ ng d ẫ n trong tác ph ẩ m và nhi ề u khi l ạ i chép thêm b ả n d ị ch nh ữ ng bài đó c ủ a Lâm n ữ a. B ả n ti ế ng Pháp có c ắ t b ớ t nhi ề u đo ạ n và b ỏ h ẳ n vài ti ế t.

Chúng tôi châm ch ướ c c ả hai b ả n, cũng c ắ t b ớ t ho ặ c tóm t ắ t vì nh ữ ng l ẽ d ướ i đây: tác ph ẩ m vi ế t vào kho ả ng 1937, nên có đo ạ n nay không còn h ợ p th ờ i; tác gi ả chú ý vi ế t cho ng ườ i ph ươ ng Tây đ ọ c, nên đ ố i v ớ i chúng ta, ng ườ i ph ươ ng Đông, nhi ề u đo ạ n không c ầ n thi ế t; sau cùng, nh ư chúng tôi đã nói, tác gi ả theo thuy ế t Tính Linh, c ứ thu ậ n tay mà vi ế t, c ố t t ự nhiên, thân m ậ t nh ư trong cu ộ c nhàn đàm gi ữ a b ạ n bè, nên nhi ề u ch ỗ chúng tôi cho là r ườ m.

Vì v ậ y, b ả n này ch ỉ là m ộ t b ả n l ượ c d ị ch. N ế u d ị ch tr ọ n thì ph ả i thêm kho ả ng trăm trang n ữ a.

M ớ i đ ầ u chúng tôi đã có ý chép thêm vào cu ố i sách nh ữ ng văn th ơ ch ữ

Hán đ ể m ộ t s ố đ ộ c gi ả có th ể th ưở ng th ứ c nguyên văn c ủ a c ổ nhân; nh ư ng sau tính l ạ i n ế u chép h ế t r ồ i phiên âm n ữ a thì sách này s ẽ dày thêm ít nh ấ t là trăm r ưỡ i trang, giá sách s ẽ khó mà ph ổ thông đ ượ c. Cho nên chúng tôi ch ỉ l ậ p m ộ t b ả ng ghi b ằ ng ch ữ Hán nh ữ ng tên ng ườ i và tên tác ph ẩ m Trung Hoa đã d ẫ n trong sách. Đ ị a danh, xét ra không quan tr ọ ng l ắ m, nên chúng tôi b ỏ . Nh ữ ng chú thích ở cu ố i trang đ ề u là c ủ a chúng tôi.

Sài gòn, ngày 30-12-64

NGUYỄN HIẾN LÊ

*

* *

TỰA

CỦA TÁC GIẢ

https://thuviensach.vn

Cu ố n này chép nh ữ ng kinh nghi ệ m c ủ a b ả n thân tôi v ề t ư t ưở ng và đ ờ i s ố ng. Nó không có tính khách quan mà cũng không nh ắ m xác đ ị nh nh ữ ng chân lí b ấ t h ủ . Nói th ự c ra thì vi ế t v ề tri ế t lí, tôi coi r ẻ ch ủ tr ươ ng khách quan, quan đi ể m c ủ a m ỗ i ng ườ i m ớ i là đi ề u quan tr ọ ng. Tôi đã mu ố n dùng nhan đ ề : “M ộ t tri ế t lí tr ữ tình” , tr ữ tình hi ể u theo cái nghĩa: bi ể u hi ệ n m ộ t quan ni ệ m hoàn toàn cá nhân. Nh ư ng nhan đ ề đó đ ẹ p quá, tôi ph ả i b ỏ , e đ ọ c gi ả hi ể u l ầ m mà th ấ t v ọ ng vì ph ầ n chính trong t ư

t ưở ng c ủ a tôi có tính cách th ự c t ế , d ễ đ ạ t đ ượ c h ơ n vì t ự nhiên h ơ n. Lê l ế t trên đ ấ t, làm b ạ n v ớ i c ỏ cây, tôi l ấ y làm th ỏ a mãn sung s ướ ng l ắ m.

Đôi khi say s ư a mà vùng v ẫ y trên cát nh ư v ậ y, tâm h ồ n ta nh ẹ nhàng t ự a nhu bay b ỗ ng lên tr ờ i, nh ư ng r ố t c ụ c, ít khi ta r ờ i kh ỏ i m ặ t đ ấ t đ ượ c vài t ấ c.

Tôi đã có ý vi ế t tr ọ n cu ố n sách này theo l ố i đ ố i tho ạ i nh ư Platon.

Mu ố n di ễ n nh ữ ng t ư t ưở ng ng ẫ u nhiên xu ấ t hi ệ n trong óc ta, ghi nh ữ ng vi ệ c v ặ t có ý nghĩa trong đ ờ i s ố ng h ằ ng ngày và nh ấ t là mu ố n th ơ th ẩ n trong cánh đ ồ ng t ư t ưở ng êm đ ề m và tĩnh m ị ch thì l ố i đó th ự c là thích h ợ p. Nh ư ng không hi ể u t ạ i sao tôi l ạ i không dùng nó. Có l ẽ vì ng ạ i r ằ ng ngày nay ít ng ườ i thích nó mà sách ít đ ọ c gi ả chăng. Dù sao, nhà văn nào cũng mong đ ượ c nhi ề u ng ườ i đ ọ c. L ố i đ ố i tho ạ i tôi nói đó, không ph ả i là cái l ố i ng ườ i h ỏ i, ng ườ i đáp nh ư trong các bài ph ỏ ng v ấ n đăng trên báo, cũng không ph ả i cái l ố i gi ả ng gi ả i b ằ ng nh ữ ng đo ạ n ngăn ng ắ n đâu, mà là cái l ố i nhàn đàm h ứ ng thú, dài dòng liên ti ế p trên m ấ y trang gi ấ y, uy ể n chuy ể n ti ế n t ớ i r ồ i l ạ i quay v ề đi ể m cũ, đúng lúc b ấ t ng ờ nh ấ t thì l ạ i ng ư ng l ạ i, đ ổ i h ướ ng, y nh ư m ộ t ng ườ i đi ch ơ i v ề nhà, nh ả y qua hàng rào mà vô, làm cho b ạ n đ ồ ng hành ph ả i ng ạ c nhiên. Đ ượ c d ạ o ch ơ i trên nh ữ ng con đ ườ ng v ắ ng v ẻ r ồ i nh ả y qua rào mà vô nhà, ôi thú bi ế t m ấ y!

Nh ữ ng quan ni ệ m trong cu ố n này không có gì là tân kì, và đã đ ượ c vô s ố t ư t ưở ng gia Đông, Tây di ễ n đi di ễ n l ạ i. Nh ữ ng quan ni ệ m tôi m ượ n c ủ a ph ươ ng Đông đ ề u là nh ữ ng chân lí t ầ m th ườ ng ai cũng bi ế t, nh ư ng nó là nh ữ ng quan ni ệ m c ủ a tôi vì nó h ợ p v ớ i m ộ t cái gì nh ư cái b ẩ m tính c ủ a tôi. Khi tôi m ớ i g ặ p nó l ầ n đ ầ u, thì lòng tôi t ự nhiên ch ấ p nh ậ n nó li ề n. Tôi thích nó vì nó ch ứ không ph ả i vì nh ữ ng ng ườ i di ễ n ra nó. Th ự c ra khi đ ọ c sách cũng nh ư khi vi ế t lách, tôi đã đi theo nh ữ ng con đ ườ ng ít ng ườ i đi. Nhi ề u tác gi ả tôi d ẫ n trong cu ố n này không có tên tu ổ i gì c ả và m ộ t v ị giáo s ư Văn H ọ c Trung qu ố c có th ể ng ạ c nhiên, vì v ậ y. Còn m ộ t s ố

tác gi ả khác r ấ t có danh ti ế ng th ậ t, nh ư ng tôi ch ấ p nh ậ n quan đi ể m c ủ a https://thuviensach.vn

h ọ không ph ả i vì cái ti ế ng tăm l ẫ y l ừ ng c ủ a h ọ mà ch ỉ vì t ư t ưở ng c ủ a h ọ t ự nhiên thích h ợ p v ớ i tôi. Tôi có thói quen mua nh ữ ng sách cũ r ẻ ti ề n, ít ai bi ế t t ớ i, đ ể xem có th ể ki ế m đ ượ c trong đó có gì khác th ườ ng không.

Ki ế m đ ượ c m ộ t viên ng ọ c nh ỏ trong m ộ t thùng rác thú h ơ n la ng ắ m m ộ t viên ng ọ c l ớ n bày ở c ử a hàng bán đ ồ châu b ả o.

S ự hi ể u bi ế t c ủ a tôi không ph ả i là uyên thâm hay qu ả ng bác. N ế u uyên thâm, qu ả ng bác thì ng ườ i ta không bi ế t đi ề u ph ả i là ph ả i, đi ề u trái

[7]

[8]

[9]

la trái n ữ a. Tôi ch ư a h ề đ ọ c Locke

, Hume

, Berkeley

mà cũng

ch ư a theo h ọ c môn tri ế t ở m ộ t tr ườ ng Đ ạ i h ọ c nào. Đ ứ ng v ề ph ươ ng di ệ n kĩ thu ậ t mà xét, thì ph ươ ng pháp h ọ c h ỏ i và s ự hu ấ n luy ệ n c ủ a tôi qu ả là vô lí, vì tôi không quan tâm t ớ i các tri ế t gia mà ch ỉ quan tâm t ớ i cái đ ờ i s ố ng nóng h ổ i thôi. Nh ư v ậ y ch ẳ ng h ợ p l ệ chút nào c ả , t ấ t nhiên là sai r ồ i. Lí lu ậ n c ủ a tôi căn c ứ ở nh ữ ng nhân v ậ t d ướ i đây: bà Hoàng, m ộ t b ạ n thân c ủ a gia đình tôi, có nhi ề u ý ki ế n hay v ề s ự giáo d ụ c ph ụ n ữ

Trung Hoa; m ộ t ch ị lái đò ở Tô Châu ngôn ng ữ bóng b ẩ y thanh l ị ch; m ộ t anh lái xe ô tô buýt ở Th ượ ng H ả i; m ộ t con s ư t ử con ở s ở Bách Thú; m ộ t con sóc ở v ườ n hoa Trung ươ ng t ạ i N ữ u Ướ c; m ộ t anh b ồ i cà phê có l ầ n nh ậ n xét r ấ t đúng; m ộ t kí gi ả (m ấ t đã m ườ i năm) vi ế t m ộ t bài v ề thiên văn đăng trên báo; t ấ t c ả nh ữ ng tin t ứ c v ề các v ụ án; và t ấ t c ả nh ữ ng nhà văn nào còn gi ữ đ ượ c tánh hi ế u kì v ề đ ờ i s ố ng ho ặ c không làm tiêu di ệ t cái tánh đó c ủ a chúng ta… nh ữ ng ng ườ i và v ậ t đó quá đông, làm sao mà tôi k ể h ế t cho đ ượ c?

Nh ờ không đ ượ c đào t ạ o ở m ộ t tr ườ ng Đ ạ i H ọ c mà tôi th ấ y đ ỡ ng ạ i ngùng, s ợ s ệ t khi vi ế t m ộ t cu ố n v ề tri ế t lí. Nh ậ n xét đ ờ i s ố ng ở chung quanh, tôi th ấ y cái gì cũng hóa ra gi ả n d ị h ơ n, minh b ạ ch h ơ n. Tôi bi ế t r ằ ng các tri ế t gia chính th ố ng s ẽ b ả o r ằ ng l ố i h ọ c h ỏ i c ủ a tôi còn thi ế u sót, r ằ ng l ố i phô di ễ n c ủ a tôi c ộ c l ố c, gi ả n d ị , d ễ hi ể u quá, rút c ụ c là tôi thi ế u th ậ n tr ọ ng, b ướ c vào trong cái ngôi đ ề n tri ế t lí thiêng liêng mà không bi ế t s ợ s ệ t, rón rén, c ứ nói bô bô lên. Các tri ế t gia hi ệ n đ ạ i hình nh ư thi ế u cái đ ứ c này nh ấ t: đ ứ c can đ ả m. Nh ư ng t ừ tr ướ c t ớ i nay tôi v ẫ n d ạ o ở ngoài cái khu v ự c tri ế t lí, cho nên tôi v ữ ng b ụ ng. C ứ theo tr ự c giác c ủ a mình, phán đoán theo ý mình, phô di ễ n ý ki ế n c ủ a mình và thú th ự c v ớ i công chúng m ộ t cách nh ẹ d ạ , ngây th ơ , c ứ nh ư v ậ y mà tìm đ ượ c m ộ t s ố b ạ n đ ồ ng thanh đ ồ ng khí ở m ộ t chân tr ờ i nào đó. Theo cách đó, nhi ề u khi ng ườ i ta ng ạ c nhiên th ấ y r ằ ng đã có m ộ t nhà văn nào đó di ễ n đúng https://thuviensach.vn

nh ữ ng ý c ủ a mình, có đúng nh ữ ng c ả m giác c ủ a mình, ch ỉ khác là h ọ di ễ n d ễ dàng h ơ n mình, thú v ị h ơ n mình thôi. Nh ư v ậ y là mình tìm thêm đ ượ c m ộ t c ổ nhân làm ch ứ ng cho mình n ữ a và đôi bên thành nh ữ ng b ạ n thân v ề tinh th ầ n.

*

Cho nên tôi mang ơ n nh ữ ng tác gi ả đó, đ ặ c bi ệ t là các b ạ n tinh th ầ n Trung Hoa c ủ a tôi. So ạ n cu ố n này, tôi đ ượ c các b ậ c thiên tài giúp s ứ c; tôi mong r ằ ng tôi quí các v ị đó ra sao thì cũng đ ượ c các v ị ấ y quí m ế n tôi nh ư v ậ y. Th ự c ra nh ờ các v ị ấ y mà tôi m ớ i đ ượ c bi ế t m ộ t s ự c ả m thông duy nh ấ t và chân th ự c này: S ự c ả m thông gi ữ a hai ng ườ i xa cách nhau v ề

th ờ i gian mà có nh ữ ng t ư t ưở ng nh ư nhau, nh ữ ng c ả m xúc nh ư nhau và hoàn toàn hi ể u l ẫ n nhau. M ộ t s ố các b ạ n đó đã giúp đ ỡ tôi nhi ề u, khuyên b ả o tôi nhi ề u; nh ư B ạ ch C ư D ị ở th ế k ỉ 8; Tô Đông Pha ở th ế k ỉ 11, v ớ i vô s ố nhân v ậ t đ ộ c xu ấ t ở hai th ế k ỉ 16,17 – nh ư Đ ồ Xích Th ủ y, lãng m ạ n mà ho ạ t bát; Viên Trung Lang vui v ẻ mà kì đ ặ c; Lý Trác Ngô thâm thúy mà vĩ đ ạ i; Tr ươ ng Trào đa c ả m mà ph ứ c t ạ p; Lý L ạ p Ông phóng túng, d ậ t l ạ c; Viên T ử Tài l ạ c quan, phong phú; Kim Thánh Thán vui tính, sôi n ổ i –

h ế t th ả y đ ề u là nh ữ ng tâm h ồ n không câu ch ấ p ti ể u ti ế t, nh ữ ng ng ườ i ki ế n gi ả i đ ộ c đáo, đ ố i v ớ i s ự v ậ t l ạ i có ý th ứ c đ ặ c bi ệ t, nên không đ ượ c phái phê bình chính th ố ng th ưở ng th ứ c; h ọ t ố t quá nên không ch ị u theo qui c ủ , đ ạ o đ ứ c quá nên không đ ượ c Nho gia khen là t ố t. M ộ t s ố nhân v ậ t khác, tên tu ổ i ít ai bi ế t. M ộ t vài nhân v ậ t đó có th ể không có tên trong cu ố n này nh ư ng tinh th ầ n c ủ a h ọ bàn b ạ c trên m ỗ i trang. Sau này đ ị a v ị

c ủ a h ọ t ấ t s ẽ đ ượ c ph ụ c h ồ i, không s ớ m thì mu ộ n. M ộ t s ố nhân v ậ t khác, tên tu ổ i ít ai bi ế t, nh ư ng cũng đ ượ c tôi hoan nghênh vì có nhi ề u nh ậ n xét

[10]

xác đáng. Tôi g ọ i h ọ là nh ữ ng Amiel

c ủ a Trung Qu ố c; h ọ ít nói

nh ư ng nói thì luôn luôn h ợ p nhân tình và tôi tr ọ ng cái l ươ ng tri c ủ a h ọ .

Ngoài ra, tôi không quên h ạ ng ng ườ i c ổ kim, đông tây b ấ t h ủ mà “khuy ế t danh”, trong lúc cao h ứ ng th ố t đ ượ c nh ữ ng l ờ i chí lí mà không ng ờ nh ư

các v ị thân ph ụ vô danh c ủ a các b ậ c vĩ nhân. Sau cùng, còn nh ữ ng nhân v ậ t vĩ đ ạ i nh ấ t, nh ữ ng v ị mà tôi coi nh ư th ầ y ch ứ không nh ư b ạ n; s ự hi ể u bi ế t quang minh c ủ a h ọ v ừ a siêu phàm mà v ừ a h ợ p nhân tình, trí tu ệ c ủ a h ọ bi ể u hi ệ n m ộ t cách d ễ dàng vì đã đ ạ t đ ượ c cái m ứ c hoàn toàn t ự

nhiên, nh ư Trang T ử và Đào Uyên Minh mà tinh th ầ n gi ả n phác, thu ầ n chính, làm cho h ạ ng ng ườ i t ầ m th ườ ng th ấ t v ọ ng, không sao đ ạ t đ ượ c.

https://thuviensach.vn

Đôi khi tôi đ ể nh ữ ng v ị đó nói chuy ệ n th ẳ ng v ớ i đ ọ c gi ả , nh ữ ng khi khác tôi nói thay h ọ mà c ứ t ưở ng r ằ ng mình t ự nói ra. Tình thân gi ữ a các v ị đó và tôi càng c ố c ự u thì cái món n ợ tinh th ầ n c ủ a tôi đ ố i v ớ i các v ị đó càng có tính cách thân thi ế t, vô ả nh vô hình, nh ư ả nh h ưở ng c ủ a cha m ẹ t ớ i con cái trong m ộ t gia đình n ề n n ế p v ậ y; không còn v ạ ch rõ đ ượ c ch ỗ nào gi ố ng nhau, ch ỗ nào khác nhau n ữ a.

Tôi đã l ự a l ố i phô di ễ n c ủ a th ờ i đ ạ i, trình bày nh ữ ng đi ề u mình đã h ấ p th ụ , ch ứ không d ị ch sát l ờ i c ổ nhân. L ố i đó có ch ỗ b ấ t ti ệ n, nh ư ng xét v ề đ ạ i th ể , d ễ có tính cách thành th ự c h ơ n. V ậ y l ự a hay b ỏ đo ạ n nào, câu nào là t ự ý tôi c ả . Trong cu ố n này tôi không có ý trình bày t ấ t c ả t ư

t ưở ng c ủ a m ộ t thi sĩ hay m ộ t tri ế t gia nào; v ậ y n ế u ch ỉ căn c ứ vào nh ữ ng trang này mà xét h ọ là sai. Và tôi xin theo l ệ th ườ ng mà k ế t thúc bài t ự a này nh ư sau: Cu ố n đ ộ c gi ả đ ươ ng đ ọ c đây, n ế u có đ ượ c m ộ t ư u đi ể m

nào thì ph ầ n l ớ n là nh ờ công nh ữ ng ng ườ i h ợ p tác v ớ i tôi, còn v ề

nh ữ ng ch ỗ l ầ m l ẫ n, khuy ế t đi ể m thì ch ỉ m ộ t mình tôi ch ị u trách nhi ệ m.

Nữu Ước, ngày 30-7-1937

LÂM NGỮ ĐƯỜNG

*

* *

CHƯƠNG I

NHẬN THỨC

1. MỘT QUAN NIỆM VỀ NHÂN SINH

Trong những quan niệm sau đây, tôi sẽ trình bày quan điểm của người

Trung Hoa về nhân sinh quan và sự vật quan, quan điểm mà các triết gia

ưu tú Trung Hoa đã phổ biến trong văn chương của họ. Tôi hoàn toàn nhận định rằng triết lí đó chỉ là một thứ triết lí nhàn tản, nhưng tôi tin

rằng quan điểm đó rất đúng và nó làm cảm động được lòng người một

xứ này thì cũng làm cảm động được lòng người ở mọi xứ khác, vì trừ

màu da ra thì con người, ai cũng như ai. Vậy các thi nhân, học giả Trung

Hoa nhờ lương tri, óc thực tế và thi cảm có một quan niệm về nhân sinh

ra sao thì tôi sẽ trình bày đúng như vậy. Tôi sẽ rán biểu lộ một phần cái

mĩ lệ, cái bi hài, cái lo sợ mà nhân dân Trung Hoa – một dân tộc biết rằng

https://thuviensach.vn

đời người có hạn nhưng cũng biết rằng đời sống là tôn nghiêm – đã cảm thấy trong đời sống sinh hoạt.

Triết gia Trung Hoa lim dim mơ mộng, ngó vạn vật chung quanh một cách âu yếm.

Với một chút mỉa mai nhẹ nhàng, nửa khinh mạn nửa khoan dung, thỉnh

thoảng bừng tỉnh dậy rồi thiêm thiếp lại. Mắt nhắm, mắt mở, họ thấy

vạn vật và cả chính họ nữa đều là phù phiếm cả; nhưng họ còn có đủ óc

thực tế để thích ứng với đời. Họ không có ảo tưởng nên ít khi vỡ mộng,

không có cao vọng nên rất ít khi thất vọng. Về phương diện đó, tinh thần

họ được giải thoát.

Sau nhiều năm nghiên cứu văn học và triết học Trung Hoa, tôi thấy lí tưởng cao nhất của họ là con người đạt quan, sáng suốt tỉnh ngộ, nhờ

vậy tư cách của họ mới được phần cao thượng, mà họ mới có thể tiến

trên đường đời với một tinh thần phúng thích ôn hòa, mới có thể tránh

được những dụ dỗ của danh lợi mà biết lạc thiên tri mệnh. Cũng nhờ

tinh thần đạt quan đó, họ có một ý thức về tự do, biết yêu sự phóng lãng,

sự nhàn tản, có cái ngạo cốt và một thái độ lãnh đạm. Phải có cái ý thức

về tự do với cái lãnh đạm đó thì chúng ta mới hưởng thú ở đời một cách

nhiệt liệt được.

Triết lí của tôi được người phương Tây cho là có giá trị hay không, điều

đó tôi không quan tâm tới. Muốn hiểu được đời sống phương Tây, thì phải có cặp mắt, bộ thần kinh, tính tình và thái độ vật chất của người

phương Tây. Tôi tin rằng bộ thần kinh của người Mĩ chấp nhận được nhiều cái mà người Trung Hoa không chịu nổi, ngược lại cũng đúng nữa.

Trời sinh ra mỗi dân tộc một khác. Nhưng cái gì cũng là tương đối cả.

Tôi chắc chắn rằng người Mĩ sống vội vàng, náo động như vậy, nhiều

khi cũng ước ao cái thú tuyệt trần được nằm dài trên cỏ mà mơ mộng.

Không thế thì sao có kẻ lại la lên như vầy: “Tỉnh dậy đi mà sống chứ”

(Wake up and live). Xét cho cùng, họ không đến nỗi xấu lắm đâu. Có lẽ,

trong một xã hội mà ai nấy cũng phải làm lụng, thì cái danh từ “thơ thẩn”

làm cho họ ngượng đấy thôi; nhưng tôi tin rằng họ thỉnh thoảng cũng muốn dãn bắp thịt ra, lăn trên cát, chân nọ gác chân kia một cách khoan

khoái và gối đầu lên cánh tay mà nhìn trời. Vậy thì họ cũng không khác

https://thuviensach.vn

Nhan Hồi là mấy, Nhan Hồi mà chính Khổng Tử khen là có đức hạnh.

Thế thì người Mỹ cứ thành thực đi, họ thích cái gì thì tuyên bố thẳng với

thế giới rằng thích cái đó, rằng không phải trong khi họ làm việc ở phòng

giấy mà chính là trong khi họ nằm dài trên cát, thì tâm hồn họ mới reo

lên: “Chà! Đời sống thú vị thật”. Văn hóa một dân tộc là sản phẩm tinh

thần của dân tộc đó, lẽ ấy đương nhiên; vì vậy mỗi dân tộc đối với vấn

đề nhân sinh có những lối giải quyết khác nhau, hơn nữa có những lối

nghiên cứu, có những lối đặt vấn đề khác nhau. Xét về dĩ vãng, chúng ta

thấy tinh thần dân tộc Trung Hoa có ưu điểm và khuyết điểm. Dân tộc đó

có một nghệ thuật vẻ vang nhưng một khoa học thấp kém, lương tri thì

chói lọi mà luận lí thì ấu trĩ, nhàn đàm về nhân sinh thì thú vị mà lại thiếu cái phong độ học giả về triết lí. Người ta thường nhận rằng tinh thần Trung Hoa rất thực tế, thực lợi ; vài người ưa nghệ thuật khen rằng dân

tộc Trung Hoa có tinh thần triết lí hơn hoạt động; không vậy thì làm sao

chịu đựng được một cuộc sống gay go trong bốn ngàn năm mà không bị

chứng huyết áp tiêu diệt, và tồn tại được tới ngày nay. Không dân tộc nào

chịu đựng nhiều như vậy. Do đó, có hậu quả này: ở phương Tây, hạng

người cuồng nhiều đến nỗi phải nhốt vào các dưỡng trí viện, còn ở

Trung Hoa, hạng đó lại quá hiếm và được người ta tôn trọng. Vâng, đúng

là dân tộc Trung Hoa có một triết lí nhẹ nhàng, gần như vui vẻ, điều đó

chứng thực các khí chất triết quan của họ.

2. MỘT CÔNG THỨC BÁN KHOA HỌC

Triết lí về nhân sinh đó do bốn phần tử dưới đây tạo thành: tinh thần thực tế rất cao, tinh thần lí tưởng hơi thấp, tinh thần hài hước rất phát

triển, và thi cảm thì mẫn nhuệ.

Hình như thực tế và lí tưởng là hai động lực mạnh nhất của sự tấn bộ.

Hai động lực đó chống đối nhau trong mọi hoạt động của con người, chỉ

khi nào chúng hòa hợp nhau một cách thích đáng thì mới thực có sự tấn

bộ. Tại những dân tộc kiện toàn nhất, như dân tộc Anh, ta thấy sự hòa

hợp đó.

Một lí tưởng mơ hồ mà không suy xét kĩ thì luôn luôn nực cười; tinh thần

https://thuviensach.vn

lí tưởng mà quá mạnh thì có thể nguy hại cho nhân loại, nhân loại sẽ phí sức đeo đuổi những mục đích ảo tưởng. Một dân tộc mà có nhiều kẻ

hoài bão ảo tưởng thì cách mạng nổi lên liền liền, y như một cặp vợ

chồng tính tình bất định, cứ ba tháng lại thay đổi chỗ ở một lần, vì ở đâu

cũng không vừa ý. Cũng may loài người được phú bẩm thêm tính hài hước, mà công dụng theo ý tôi là kiểu chính mộng tưởng, bắt nó phải tiếp xúc với thực tế. Con người cần phải mơ mộng, nhưng cũng cần biết

cười những cái mộng của mình. Về phương diện đó, Người Trung Hoa

được trời phú cho một trình độ cao.

Tôi cho rằng tính hài hước liên quan mật thiết với tinh thần thực tế. Hài

hước có khi là độc ác vì làm cho người ta vỡ mộng, nhưng chính nhờ vậy

mà ta khỏi đâm đầu vào bức tường đá của thực tế. Hài hước cũng làm

giảm cái nhiệt tâm của người ta, nhưng nhờ vậy mà người ta mới thọ.

Chỉ biết thực tế mà không biết hài hước, tức là loài vật.

Biết mộng tưởng mà không biết hài hước thì là cuồng nhiệt.

Biết thực tế và biết mộng tưởng là có lí tưởng.

Biết thực tế và biết hài hước là có óc bảo thủ.

Biết mộng tưởng lại thêm óc hài hước thì là mộng.

Biết thực tế, biết mộng tưởng, lại biết hài hước là biết mình.

Vậy người khôn ngoan, sáng suốt, biết dùng tinh thần hài hước và thực

tế mà điều hòa mơ mộng hoặc lí tưởng của mình. Dưới đây, tôi sẽ dùng

những công thức bán khoa học để rán phân tích tính tình của vài dân tộc.

Những công thức đó hoàn toàn là của tôi, không thể chứng thực, kiểm soát được. Độc giả muốn phê bình nó, hay thay đổi nó, tùy ý. Tôi chỉ xin

chư vị đừng dùng những thống kê hay những đồ biểu để chứng thực

những ý kiến của chư vị thôi. Chúng ta gọi tinh thần thực tế là T, tinh

thần mơ tưởng là L (lí tưởng), tinh thần hài hước là H, và chúng ta thêm

một yếu tố quan trọng nữa: C tức cảm tính. Rồi chúng ta định với nhau

rằng số 4 trỏ một mức quá cao, số 3 trỏ một mức cao, số 2 trỏ một mức

https://thuviensach.vn

trung bình, số 1 trỏ một mức thấp và chúng ta sẽ có những công thức bán khoa học dưới đây. Thái độ của con người và dân tộc khác nhau tùy theo

thành phần của các yếu tố kể trên, cũng như các chất hóa học Sulfate hay sulfite. Không thể dùng những tiếp vị ngữ ate hay ite để phân biệt những tính tình của các dân tộc được vì không lẽ lại gọi là “tính ate”, “tính ite”, chúng ta đành phải gọi như vầy: 3 viên thực tế, cộng với 2 viên mơ

tưởng, 2 viên hài hước, 1 viên cảm tính, thành người Anh. Và ta viết:

------T3L2H2C1 = người Anh

------T2L3H3C3 = người Pháp

------T3L3H2C2 = người Mĩ

------T3L4H1C2 = người Đức

------T2L4H1C1 = người Nga

------T2L3H1C1 = người Nhật

------T4L1H3C3 = người Trung Hoa

Tôi không biết rõ người Ý, người Ý-Pha-Nho, người Ấn… để đặt một

công thức cho họ, và tôi nhận rằng những công thức trên cũng đủ gây những cuộc chỉ trích như bão tố rồi. Tôi tự hứa sẽ tự sửa đổi nó lần lần

để tôi dùng, khi nào tôi được biết thêm những sự kiện mới hơn. Hiện nay, những công thức đó là một tài liệu về sự tấn bộ của tôi trong ngành

khoa học và về những thiếu sót trong cái ngu của tôi.

Theo tôi, dân tộc Anh xét chung có tinh thần lành mạnh nhất: cái phần

T3L2 của họ ngược hẳn với phần T2L3 của dân tộc Pháp, nhờ vậy họ có

tính cách ổn định. Nhưng tôi cho rằng T3L2H3C2 mới là công thức lí tưởng, vì nhiều mơ tưởng, nhiều cảm tính quá thì không phải là điều tốt.

Tôi cho cảm tính của người Anh một con số thấp quá chăng: C1, nhưng

như vậy lỗi tại ai, nếu không phải là tại họ? Làm sao mà biết được họ

có bao giờ cảm xúc hay không – chẳng hạn vui vẻ, sung sướng, giận dữ,

thỏa mãn – vì lúc nào họ cũng lãnh đạm.

Chúng ta có thể áp dụng công thức trên vài văn nhân, thi sĩ, chẳng hạn các

nhà danh tiếng dưới đây:

https://thuviensach.vn

-- ---Shakerpeare = T4L4H3C4

------Heine = T3L3H4C3

------Shelley = T1L4H1C4

------Poe = T3L4H1C4

------Lý Bạch = T1L3H2C4

------Đỗ Phủ = T3L2H2C4

------Tô Đông Pha = T3L2H4C3

Tất nhiên nhà nào cảm tính cũng cao hết, nếu không, họ đã không phải là

thi sĩ.

Vậy công thức của tôi về tinh thần dân tộc Trung Hoa là:

-----T4L1H3C3

Trước hết chúng ta xét yếu tố C3, nó trỏ rằng người Trung Hoa mẫn

cảm, và đối với nhân sinh có một thái độ nghệ sĩ. Triết gia Trung Hoa nhìn đời y như thi nhân, triết lí của họ giống thơ hơn là giống khoa học,

trái hẳn với phương Tây. Nhờ họ cảm mạnh được nỗi vui buồn, sự thăng

trầm của đời sống nên ho mới có được một triết lí vui vẻ. Thấy ngày xuân thấm thoát mà người ta cảm được cái bi kịch của nhân sinh; nhìn

hoa nở rồi tàn mà người ta động mối thương tâm. Mới đầu người ta buồn

rầu, chán ngán rồi sau giác ngộ và mỉm cười tinh ranh như một triết gia

lão thành.

Yếu tố T4 trở thành óc thực tế rất cao, có thái độ của một người không

bỏ mồi bắt bóng. Người lí tưởng nói “Đời người chỉ là giấc mộng”; người thực tế đáp lại: “Đúng, nhưng xin để cho chúng trong giấc mộng

đó tận hưởng lạc thú đi”. Tinh thần đó là tinh thần thực tế của một thi sĩ

chứ không phải của một nhà doanh nghiệp, nó không phải là sự lạc quan

của một thanh niên ca hát tiến tới sự thành công mà sự lạc quan của một

ông già vừa vuốt chòm râu bạc phơ vừa chuyện trò nhỏ nhẹ.

https://thuviensach.vn

Nhưng tác dụng quan trọng nhất của tinh thần thực tế đó là trừ bỏ tất cả

những cái gì không cần thiết cho sự duy trì đời sống. Vì người khôn là

người chỉ giữ lại vài ba vấn đề như hưởng lạc thú trong gia đình, hưởng

lạc thú ở đời, thưởng thức thiên nhiên và văn hóa, còn bao nhiêu cái phù

phiếm khác thì gạt bỏ cả đi.

Ba tôn giáo của Trung Hoa: Khổng, Lão, Phật đều là những hệ thống triết học hoằng đại, nhưng cả ba đều bị lương tri pha loãng đi, và rút cục

đều chỉ nhắm giải quyết mỗi vấn đề này là tìm hạnh phúc cho nhân sinh.

Một người Trung Hoa mà đã tới tuổi già thì không tin hẳn một ý tưởng

nào, một tín ngưỡng nào, một phái triết học nào, không chịu suy nghĩ quá

về một vấn đề nào cả. Quí Văn Tử nói rằng mình bao giờ cũng suy nghĩ

ba lần rồi mới làm; Khổng Tử nghe vậy bảo một cách hóm hỉnh: “ Hai

lần cũng đủ rồi ” (Tái, tư khả hỉ). Một môn đồ bất quá chỉ là một học

sinh về triết học, còn một người mới thật sự là một học sinh về nghệ

thuật sống, có khi là một vị tôn sư về nghệ thuật sống nữa.

Vậy triết học Trung Hoa có những đặc điểm này: Có tài nhìn đời sống

bằng một nhãn quan nghệ thuật, có ý thức trở về một đời sống bình dị,

có một lí tưởng vừa phải, cận tình hợp lí. Kết quả là triết lí đó tôn trọng

thi sĩ, nông dân và những người phóng lãng, điều đó thật lạ lùng.

3. MỘT LÍ TƯỞNG

Tôi, một đứa con tinh thần của phương Đông và phương Tây, tôi cho rằng loài người quí hơn loài vật ở những điểm này: biết tò mò một cách

không vị lợi, có xu hướng tự nhiên tìm hiểu tri thức, có khả năng mộng

tưởng, hoài bão một lí tưởng cao, mà cũng có khả năng (rất quan trọng)

dùng tinh thần hài hước và tinh thần thực tế mạnh mẽ để kiểm chứng

mộng tưởng mà hãm bớt lí tưởng lại. Sau cùng, có khả năng không phản

ứng với hoàn cảnh như một cái máy mà biết tính toán, quyết định những

phản ứng của mình, cải biến hoàn cảnh theo ý mình. Nói cách khác, con

người là một sinh vật tò mò, mơ mộng, hài hước và ngông.

https://thuviensach.vn

Tôi thấy thế giới ngày nay nghiêm trang quá, cho nên cần có một triết lí

sáng suốt và vui vẻ. Nghệ thuật sống của người Trung Hoa đáng được

gọi là một “tri ế t lí vui v ẻ ” , như Nietzsche đã nói. Chỉ một triết lí vui vẻ

mới thật là sâu sắc, mà những tư tưởng gia nghiêm trang của phương Tây

chưa bắt đầu hiểu được th ế nào là đ ờ i s ố ng. Theo tôi, nhiệm vụ của họ

phải là dạy cho chúng ta nhìn đời một cách phù phiếm hơn, vui vẻ hơn

phần đông những nhà kinh doanh, vì nhà kinh doanh nào, tới tuổi năm mươi, có thể nghỉ ngơi được mà không nghỉ ngơi thì tôi cho là không có

tinh thần một triết nhân. Đó là một quan điểm căn bản chứ không phải là

một lời nói phiếm ngược đời đâu. Chỉ khi nào nhân loại có cái tinh thần

vui vẻ nhẹ nhàng đó thì thế giới mới hòa bình, hợp lí được. Người thời

nay coi đời là nghiêm trang quá, cho nên thế giới mới xáo động như vậy.

Vậy tìm nguồn gốc thái độ triết lí đó nó làm cho ta hưởng được lạc thú ở

đời, phát triển được một tính tình yêu hòa bình hơn, hợp lí hơn, bớt cuồng nhiệt đi, không phải là một việc tốn công vô ích.

Tôi cho triết lí đó là triết lí Trung Hoa, chứ không phải triết lí của một

phái nào, vì nó vĩ đại hơn cả Khổng giáo, Lão giáo, nó vượt lên trên cả

hai phái đó và tất cả các triết gia thời cổ, nó mượn tư tưởng của những

nhà đó rồi dung hòa cả lại thành một đại thể, và từ những tư tưởng minh

triết trừu tượng của họ, nó tạo nên một nghệ thuật sống mà bất kì ai trong hạng thường nhân cũng có thể hiểu được. Nghiên cứu văn học, nghệ thuật và triết học Trung Hoa rồi tổng hợp lại, tôi càng nhận thấy rõ

rằng những môn đó đều khuyên ta nên tỉnh ngộ, đừng mơ mộng hão

huyền, cứ hưởng thú ở đời đi, mà lời khuyên đó là đề tài bất biến, đặc

biệt nhất, kiên trì nhất trong bất kì môn nào.

*

* *

CHƯƠNG II

QUAN NIỆM VỀ NHÂN LOẠI

[11]

1. QUAN NIỆM CỦA HI LẠP VÀ TRUNG HOA

https://thuviensach.vn

Khi xét quan niệm của Hi lạp về nhân loại, tôi chú ý nhất tới điều

này: họ cho thần thánh giống với phàm nhân, còn đạo Ki Tô muốn cho

phàm nhân theo gót được Thần Thánh. Cái đám thần ở trên núi Olympe

của người Hi Lạp quả là một bọn ưa khoái lạc, hiếu sắc, đa tình, nóng

nảy, gay gổ nhau, lừa dối nhau, đánh xe và ném lao y như người Hi Lạp

vậy; một bọn thần cũng thích hôn nhân và có vô số con hoang. Thần với

người chỉ khác nhau ở chỗ thần làm sấm làm chớp được, tạo được cây

cỏ trên mặt đất, sống hoài mà không chết và uống mật hoa chứ không

uống rượu. Chúng ta thấy thân mật với bọn thần đó quá, có thể đeo bị

trên lưng rồi đi săn với thần Apollon, hoặc giữa đường, vẫy thần

Mercure lại, nói đùa với ngài ít câu, như nói đùa với một người trạm đưa

điện tín ở Western Union (Liên Hiệp Điện Tín Cục của Tây bộ) và nếu

câu chuyện phím kéo dài quá thì ta có thể tưởng tượng rằng ngài sẽ bảo

ta: “Đúng lắm. Nhưng xin lỗi nhé, tôi phải đem gấp điện tín này lại con

đường 72”. Thần của dân tộc Hi Lạp là ng ườ i, khác xa với Đức Thượng Đế tận thiện của đạo Ki Tô! Những vị thần trên núi Olympe đó chỉ là một giống người siêu việt thôi, một giống vĩ nhân bất tử (vĩ nhân hiểu

theo nghĩa có nhiều quyền uy, khả năng, chứ không phải có nhiều đạo

đức). Trên cái bối cảnh của núi Olympe đó, người Hi Lạp đã tạo ra được

[12]

[13]

những truyện đẹp lạ lùng như truyện Démeter

, truyện Proserpine

[14]

và truyện Orphée

. Sự tín ngưỡng các vị thần đó học cho là một điều

đương nhiên, vì chính Socrate, khi uống thuốc độc cũng rảy một chút rượu tế thần, cầu thần giúp cho mình mau qua thế giới bên kia. Thái độ

đó hơi giống thái độ Khổng Tử. Ở thời đại đó tất nhiên phải như vậy.

Nhưng ở thời đại này, tinh thần Hi Lạp sẽ có phản ứng nào? Không làm

sao mà biết được. Thế giới Hi Lạp không phải là thế giới ngày nay mà

thế giới Ki Tô ngày nay không phải là thế giới Hi Lạp. Tiếc Thay!

Người Hi Lạp nhận rằng làm người thì phải chết một đôi khi phải chịu

một định mạng cay nghiệt nữa, nhưng xét về đại thể, thì người Hi Lạp

yêu đời sống và vũ trụ và mặc dầu, họ dùng khoa học để khám phá thế

giới vật chất, họ cũng rán tìm trong vũ trụ cái thiện, cái chân và cái mĩ.

Bản chất của con người ra sao thì họ nhận nó như vậy. Họ không tưởng

tượng một lạc viên Eden, cũng không quan niệm một “hoàng kim thời https://thuviensach.vn

đại”, cũng không tin rằng nhân loại đã bị đọa lạc, từ thiên cung bị đày xuống cõi trần. Các người theo đạo Ki Tô có thể bảo rằng họ an phận

chịu cái kiếp con người. Nhưng cái kiếp người đó đẹp biết bao! Một số

nhà ngụy biện Hi Lạp cho bản tính con người là tốt, một số khác chê là

xấu; nhưng họ không tranh biện với nhau kịch liệt như Hobbes và

Rousseau. Sau cùng, Platon cho rằng con người gồm cả dục vọng, tình cảm và tư tưởng; và lí tưởng ta cần phải đạt là làm sao dùng sự sáng suốt, chân tri để điều hòa cả ba phần đó. Theo ông, “tư tưởng” thì bất hủ

còn linh hồn thì có cao thượng và đê tiện tùy con người thích hay không

thích sự công bằng, sự học hỏi, sự điều độ và cái đẹp. Socrate nghĩ rằng

linh hồn độc lập mà bất tử. Trong thiên Phédon ông bảo: “Khi hồn lìa xác mà tự tồn tại, khi xác lìa hồn, không phải là chết thì là gì”. Tin rằng linh

hồn bất tử, đó là một điểm tương đồng của các quan niệm Ki Tô, Hi Lạp, Lão và Khổng.

Người Trung Hoa cho con người là “vạn vật chi linh” và Khổng giáo còn

[15]

đặt con người ngang hàng với Trời, Đất nữa: Tam tài

là Thiên, Địa,

Nhân.

Làm người thì tự nhiên có nhiệt tình, dục vọng và tinh thần. Tự bản thể

thì những cái đó không tốt, không xấu. Đàn ông hay đàn bà, ai cũng có tính dục, cũng biết đói, biết khát, cũng có lúc sợ, có lúc giận dữ, cũng chịu cảnh đau ốm, khổ não và cũng chết. Tác dụng của văn hóa theo Khổng giáo là điều hòa những nhiệt tình cùng dục vọng đó; và một khi

điều hòa được thì con người cũng ngang hàng với Trời, Đất. Từ nhỏ đến

già, tình, dục cùng tinh lực của con người đều thay đổi, phát triển theo

từng thời kì, cho nên Khổng tử bảo: “Nh ỏ thì ph ả i răng mình vì s ự tranh đ ấ u, l ớ n lên ph ả i răng mình v ề s ắ c d ụ c, già thì ph ả i răng mình v ề tính tham lam” (Thiếu, giới chi tại đấu; cập kì tráng, giới chi tại sắc; cập kì lão, giới chi tại tham), nghĩa là trẻ con thì ham đánh nhau, người lớn thì

ham đàn bà, mà người già thì ham tiền.

Thái độ của người Trung Hoa có thể tóm trong câu này: “Cái gì cũng nên

vừa phải thôi”, đừng đòi hỏi nhiều quá hay ít quá. Con người ở giữa cái

khoảng trời, đất, giữa cái lí tưởng và cái thực tế, giữa những tư tưởng

https://thuviensach.vn

cao thượng và những tình dục đê hèn. Bản chất của con người như vậy: thèm khát hiểu biết cũng như thèm khát nước ngọt, thích một tư tưởng

đẹp cũng như thích món thịt bò nấu măng, thưởng thức một câu thơ hay

cũng như ngắm nghía một mĩ nữ. Thế giới như vậy đó, đâu có hoàn hảo.

Tất nhiên có thể cải thiện xã hội, nhân loại một phần nào được, nhưng

người Trung Hoa không tin rằng có sự hòa bình hoàn toàn, có hạnh phúc

hoàn toàn. Có một cố sự chứng tỏ quan điểm đó. Một người bị giam ở

địa ngục, sắp được đầu thai, tâu với Diêm Vương: “Như quả Đại Vương

muốn cho tôi trở về dương gian, thì tôi xin được vài điều kiện”. Diêm

Vương hỏi: “Điều kiện nào?”. Người đó đáp: “Tôi xin được làm con một

vị Tể tướng, làm cha một vị Trạng nguyên; tôi xin được một ngôi nhà ở

giữa một khu đất vạn mẫu, có ao thả cá, có đủ loại trái cây; lại xin có

một người vợ rất đẹp và nhiều tì thiếp diễm lệ, hết thảy đền ngoan ngoãn chiều chuộng tôi; lại xin châu bảo chất đầy phòng, lúa chất đầy

lẫm, tiền bạc chất đầy rương, mà tôi thì được làm công khanh, một đời

vinh hoa phú quí, sống lâu trăm tuổi”. Diêm Vương đáp: “Trên dương gian mà có được con người như vậy thì ta đây đã đầu thai thay ngươi rồi!”.

Bản chất của con người đã như vậy (không hoàn toàn tốt, không hoàn toàn xấu) thì thái độ phải chăng, hợp lí là tìm cách thích ứng với nó. Với

lại cũng không có cách nào tránh được nó kia mà. Tình dục hoặc bản năng bẩm sinh ra, là điều không có ích lợi gì mấy để đem ra bàn. Nhưng

có điều chắc chắn là để cho chúng sai khiến, làm nô lệ cho chúng thì nguy hiểm lắm. Cho nên phải giữ cái đạo trung. Cái thái độ cận tình hợp

lí đó tạo nên một triết lí khoan dung, coi những lầm lẫn, những hành vi

xấu xa của con người, bất luận về phương diện pháp luật, luân lí hay chính trị, là có thể tha thứ được nếu nó chỉ là cái chuyện thường tình.

Người Trung Hoa còn cho Trời hay Thượng đế là một vị hoàn toàn hợp lí

cận tình nữa, và nếu chúng ta sống hợp với lương tri của ta thì không sợ

gì cả, mà nếu lương tâm của ta được yên ổn, thì không còn gì sướng hơn,

dẫu là ma quỉ cũng không dám động đến ta. Có một Thượng Đế hợp lí

cận tình quản nhiệm công việc của những người mà đa số cũng hợp lí,

cận tình, như vậy thì thế giới sẽ hoàn toàn có trật tự, thái bình vô sự.

Bọn chuyên chế sẽ chết; bọn phản quốc sẽ tự tử; bọn ăn cắp sẽ bị bắt;

kẻ giàu tham ham tom góp bảo vật, suốt đời lo lắng, thì con cái họ sẽ phá

https://thuviensach.vn

tán gia sản, và những bảo vật đó sẽ vào tay các gia đình khác; kẻ sát nhân sẽ không tránh khỏi tội chết; những đàn bà bị nhục sẽ được báo thù. Đôi

khi, cũng có người bị ức hiếp gào lên: “Trời không có mắt”, nhưng hiếm

lắm. Rút cục, dù theo Lão giáo hay theo Khổng giáo thì cái mục đích duy

nhất đều là tìm hiểu Tự nhiên để hòa hợp với Tự nhiên, và nếu cần phải

đặt tên cho dễ gọi thì tôi đặt cho triết lí đó cái tên: “ Ch ủ nghĩa T ự nhiên h ợ p lí” . Một người theo chủ nghĩa đó sẽ sống một cách thỏa mãn, như

vạn vật. Đúng như các phụ nữ vô học người Trung Hoa thường nói: “Cha

mẹ sinh ra mình, thì mình sinh con. Còn việc gì khác để làm nữa?”.

Có một triết lí ghê gớm trong lời đó. Đời sống thành ra một trình tự về

tình lí, mà vấn đề linh hồn bất tử thành ra vấn đề phụ. Do đó mà ta thấy

những ông lão trịnh trọng dắt cháu nội đi mua kẹo mạch nha cho nó, vừa

đi vừa nghĩ rằng trong mười năm nữa mình sẽ xuống hố hoặc về với ông

bà. Điều quí nhất mà chúng ta có thể hi vọng được ở đời này là đừng có

những đứa con cháu làm nhục cho ta. Tất cả đời sống Trung Hoa qui cả

vào ý tưởng duy nhất đó.

2. KHÔNG THOÁT LI ĐƯỢC CÕI TRẦN

Vậy tình thế của loài người như vầy: chúng ta muốn sống nhưng phải

sống trên trái đất này chứ không phải sống trên trời. Đừng để cho óc ta

cất cánh bay bổng lên thế giới của các vị thần rồi mà quên khuấy kiếp

trần đi. Chúng ta đâu có bất tử như các vị thần? Chúng ta sẽ chết kia mà.

Đối với ai muốn sống hoài, bất tử, thì cái đời người sáu bảy chục năm

quả là ngắn ngủi, nhưng đối với người nào biết khiêm tốn một chút thì

bấy nhiêu cũng khá dài rồi đấy. Trong bảy chục năm học hỏi được nhiều

lắm chứ mà hưởng thụ cũng được nhiều lắm chứ. Sống bảy chục tuổi

thì được nhìn thấy đời mình, đời con mình, đời cháu mình, thế là ba thế

hệ ; được mục kích những cái ngu xuẩn và học những cái khôn của loài

người trong ba thế hệ, nhiều đấy chứ! Người nào khôn thì tới cái tuổi đó,

sau khi được chứng kiến biết bao sự thay đổi về thời trang, về phong tục, luân lí, chính trị, tất phải thỏa mãn lắm, đứng dậy ra về mà khen rằng: “Vở tuồng hay quá” trong khi bức màn từ từ hạ xuống.

https://thuviensach.vn

Vì chúng ta trần tục, sinh trên cõi trần, nên không thể thoát li trần thế

được. Trên cõi trần này chúng ta chỉ là những khách qua đường, nhưng

như vậy có gì đâu để mà than thở? Dù cõi trần này chỉ là một khám đường u ám, thì cũng cứ chuẩn bị đời sống được chừng nào hay chừng

đó; mà thực ra nó không phải là một khám đường, nó là một vũ trụ cực

đẹp đẽ để tiếp đón ta trong già nửa một thế kỉ; không tận lực chuẩn bị

đời sống của ta cho được mĩ mãn thì chẳng hóa ra ta là người vong ân

bạc nghĩa ư? Đôi khi chúng ta tham lam quá, tỏ vẻ miệt thị trái đất tầm

thường mà lại rất khoan hồng, nhân từ này. Đáng lẽ chúng ta phải có cảm tình, phải thực tâm yêu mến bà Mẹ của vạn vật đó chứ, phải quyến

luyến với cái nơi mà ta gởi tạm cái thể xác cùng tinh thần của ta đó chứ.

Ta nên như Thoreau – một nhà văn Mĩ theo chủ nghĩa tự nhiên ở thế kỉ 19

– coi mình như đồng loại với trái đất và cũng như trái đất, gặp mùa đông

thì cứ nhẫn nại đợi một tia nắng xuân. Dù sao, trần thế mới là chân thực,

thiên đường chỉ là hư ảo: được sinh ở giữa cái khoảng chân thực và hư

ảo đó, quả là hạnh phúc cho loài người.

Bất kì một triết lí thực tế, lương hảo nào cũng phải thừa nhận rằng chúng ta có một thể xác. Đã đến lúc chúng ta phải thừa nhận rằng mình

là loại động vật; từ khi có những tấn bộ về khoa sinh vật học, nhất là về

khoa sinh-hóa học (sinh vật và hóa học) thì điều đó không còn nghi ngờ gì

nữa. Khốn thay, các vị “sư”, các triết gia của ta lại thuộc vào cái giới mệnh danh là tri thức, mà các nhà tri thức lại tự hào về cái tinh thần của

họ cũng như các bác thợ giày tự hào về miếng da họ dùng. Đôi khi các

nhà đó cho danh từ “tinh thần” chưa được mắc mỏ, trừu tượng mà dùng

những danh từ “tinh túy”, “linh hồn” và viết bằng chữ hoa để nhát ta.

Thế là trong cái xưởng học thuật, thân xác con người đã biến thành tinh

thần, rồi kết đặt lại thành “tinh túy”, nhưng người ta quên rằng ngay như

chất rượu kia, sở dĩ ta uống được là vì nó có một “thực thể”, chứ nếu chỉ

[16]

có “tinh túy” không thôi thì làm sao uống cho vô

. Và bọn phàm nhân

tội nghiệp chúng ta lại phải uống cái “tinh túy ngưng tụ ” đó. Cái thái độ

quá trọng tinh thần đó thật là tai hại, làm cho người ta không nhận thức

được đầy đủ bản chất con người. Sở dĩ nó phát sinh là vì người ta không

https://thuviensach.vn

hiểu rõ về sinh vật học, tâm lí học, về nghĩa vụ của ngũ quan, của cảm xúc và nhất là của bản năng trong đời sống. Con người đã do nhục thể và

tinh thần tạo thành thì nhiệm vụ đầu tiên của triết học là phải trỏ cho ta

rằng hai phần đó điều hòa nhau.

3. TINH THẦN VÀ NHỤC THỂ

Có điều này hiển nhiên nhất là các triết gia không chịu nhận rằng chúng

ta có một thân thể. Thấy những khuyết điểm, những bản năng, những xung đột đã mang của chúng ta, các nhà thuyết giáo đâm ra chán ngán, đôi

khi muốn rằng chúng ta được như những vị thiên thần, nhưng chúng ta

hoàn toàn không tưởng tượng nổi đời sống các vị thiên thần đó ra sao. Đa

số cho rằng thiên thần có một thân thể, một hình dáng như chúng ta trừ

hai cánh. Lắm lúc tôi nghĩ rằng như vậy có lợi ngay cả cho các vị thiên

thần nữa.

Vì ta thử tưởng tượng đời sống các vị thiên thần sẽ khổ sở ra sao nếu các

vị đó không có một thân thể, không có cặp mắt để nhìn dòng nước trong,

không có chân để nhúng vào dòng nước đó mà cảm thấy mát mẻ thú vị,

không được thấy một dĩa thịt vịt Bắc Bình hoặc thịt vịt Long Island, một

dĩa bánh kẹp, không có lưỡi để nếm những thức đó, không có răng để

nhai rau ráu, không được nhìn vẻ mặt của những người thân yêu, không

có một chút cảm xúc nào cả. Ôi buồn biết mấy, nếu một này nào đó chúng ta phải trở lại cõi trần này như những vị thần linh, lặng lẽ tiến vô

phòng của con chúng ta để nhìn chúng ngủ, mà không có bàn tay vuốt ve

chúng, không có cánh tay để ôm chúng, không có ngực để cảm thấy cái

hơi nóng của chúng, không có vai để chúng áp mặt, ngả đầu vào, không

có tai để nghe tiếng nói của chúng.

Thuyết thiên thần không có thể xác là một thuyết mơ hồ, không làm cho

ta mãn ý. Kẻ nào bênh vực thuyết đó có thể nói: “Phải, nhưng trong thế

giới thần linh, chúng tôi không có những thỏa mãn trần tục đó”. “Thế thì

có cái gì thay vào không?”. Bí, hoặc chỉ có thể đáp: “Có sự hư vô, sự hòa

bình, sự an tĩnh”. “Như vậy lợi gì không?”. “Khỏi phải làm việc, khỏi https://thuviensach.vn

phải khó nhọc, khỏi phải lo buồn”. Vâng, tôi nhận rằng bọn tội nhân bị

cực hình sẽ ao ước được một cảnh thiên đường như vậy lắm.

4. MỘT QUAN NIỆM CỦA KHOA SINH VẬT HỌC

Nếu ta tìm hiểu kĩ cơ năng của thân thể và trình tự của tinh thần, thì chúng ta sẽ có một nhãn quan đích xác hơn, rộng rãi hơn về bản thân chúng ta, và danh từ “động vật” sẽ giảm được một phần cái ý nghĩa hep

hòi, độc ác mà trước kia người ta gán cho nó. Câu tục ngữ: “Hiểu tức là

tha thứ” có thể đem áp dụng ở đây. Hễ hiểu rõ cơ năng của thân thể thì ta

sẽ không khinh thị thân thể ta nữa, điều đó có vẻ lạ lung mà rất đúng. Xét

bộ tiêu hóa của ta, đừng vội bảo nó cao quí hay đê tiện, mà cứ tìm hiểu

nó đi; khi đã tìm hiểu rồi ta sẽ thấy nó rất cao quí. Tất cả các cơ năng

khác như: đổ mồ hôi, bài tiết, nội tiết, cảm xúc, tư tưởng… thì cũng vậy,

cũng đều cao quí cả. Người ta sẽ không khinh trái thận nữa; người ta sẽ

không cho một chiếc răng hư là dấu hiệu của sự suy nhược, là lời nhắc

nhở nên sửa soạn linh hồn để mà chầu trời nữa, mà người ta lại phòng

một bác sĩ nha khoa. Tôi vẫn thích được thấy một triết gia sâu răng hoặc

một thi sĩ lạc quan bị bệnh khó tiêu. Tại sao triết gia đó lại không tiếp

tục bàn luận đi mà lại ôm hàm răng y như chúng ta vậy? Tại sao thi sĩ đó

không ca hát nữa? Quên cái công dụng của ruột, chẳng phải là vô ân bạc

nghĩa ư? Nếu nó không hoạt động điều hòa thì tinh thần có vui vẻ mà ca

hát được không?

Khoa học nghiên cứu kĩ sự kì diệu và sự bí mật của các cơ năng trong

thân thể, ít nhất cũng đã dạy cho ta biết tôn trọng thân thể ta hơn. Trước

hết, về phương diện khởi nguyên của loài người, chúng ta bắt đầu hiểu

rằng chúng ta không do đất sét tạo thành mà được đứng đầu các loài động vật. Rồi về phương diện thân thể con người, chúng ta được thấy

rằng nó bí mật và diễm lệ vô cùng. Chúng ta bắt đầu nhận ra rằng vật

chất như có trí năng. “Mỗi bộ phận trong cơ thể như hiểu được những

nhu cầu hiện tại và tương lai của toàn thể và tự biến đổi để thích ứng

với những nhu cầu đó. Cơ thể ta nhận định được cái gần và cái xa, tương

lai và hiện tại” (Alexis Carrel trong cuốn L’Homme, cet inconnu).

https://thuviensach.vn

Chẳng hạn, thật là lạ lùng, ruột của ta tự biết chữa lấy những vết thương của nó, hoàn toàn ngoài ý muốn của ta : “Khi một khúc ruột nào

bị thương thì nó không vận động nữa, tự tê liệt trong một thời gian như

để ngăn các chất dơ trong ruột, không cho nó chảy vô trong bụng. Rồi có

một bộ phận khác ở trong ruột tự tiến tới, đắp lên vết thương, dính chặt

vào nó. Bốn năm giờ sau, lỗ hổng đã bít kín rồi. Trong trường hợp bác sĩ

ngoại khoa dùng kim khâu vết thương thì cũng chính là nhờ ruột có một

bộ phận tự đắp lên, dính vào vết thương mà ta hết bệnh”.

Nhục thể thông minh như vậy thì tại sao ta lại khinh thân thể ta chứ? Nó

là một bộ máy biết tự dinh dưỡng lấy, tự điều khiển lấy, tự sửa chữa lấy, tự sinh sản lấy; một bộ máy lắp sẵn từ khi ta mới sanh, chẳng cần

chăm sóc tới mấy mà cũng chạy liên tiếp ba phần tư thế kỉ như chiếc đồng hồ quả lắc của ông nội chúng ta.

Bộ máy đó là một loại thính thị vô tuyến, có một hệ thống thần kinh và

lâm ba (lymphe), so với các máy điện tín, điện thoại phức tạp nhất thế

giới thì hoàn hảo hơn nhiều. Nó lại có một hệ thống để sắp đặt các tin

tức, tài tình đến nỗi tin tức nào ít quan trọng thì sắp vào một cái kho trên

thượng lương còn những tin thường dùng tới thì sắp vào chỗ tiện lợi hơn; nhưng cả những tin sắp trong kho, từ ba chục năm trước, họa hoằn

mới dùng tới, mà cũng không thất lạc, muốn tìm là được liền. Bộ máy đó

tiến được như một chiếc xe hơi, nó hoàn toàn không có tiếng động và chiếc xe hơi đó nếu gặp tai nạn, bể kính hoặc gãy tay lái, thì tự nó tạo ra

chất để thay thế tấm kính, bánh tay lái, cùng lắm thì dùng miếng tay lái

còn lại chạy đỡ cũng được, tức như trường hợp một trái thận bị cắt bỏ

thì trái thận kia bành trướng ra, tăng sức hoạt động lên để lọc hết số

lượng nước tiếu bình thường. Nó lại giữ được một nhiệt độ là 370, và

tạo lấy những chất hóa học để biến đổi thức ăn thành da, thịt…

Hơn nữa, nó có ý thức về tiết điệu của đời sống, về thời gian, chẳng những về ngày, giờ mà cả về những quãng dài mười năm. Vì cơ thể ta

qui định tuổi thơ, tuổi dậy thì, tuổi thành niên, khi nào không cần lớn thêm nữa thì nó ngưng phát triển. Nó tự chế tạo những chất trừ độc, mà

kết quả kì diệu lạ lùng. Mà nó làm tất cả những công việc đó trong sự an

https://thuviensach.vn

tĩnh hoàn toàn, không náo động như các nhà máy, nhờ vậy mà các nhà siêu hình học của chúng ta mới được yên ổn, không bị quấy rầy để tự do suy

nghĩ về cái “tinh thần” hoặc cái “ tinh túy” của mình.

5. ĐỜI SỐNG LÀ MỘT BÀI THƠ

Tôi cho rằng về phương diện sinh lí, đời sống con người không khác chi

một bài thơ. Nó có vần luật, tiết điệu, có những chu kì thịnh suy của nó.

Mới đầu là tuổi nhỏ ngây thơ rồi tới tuổi xuân vụng về, rán thích ứng với

xã hội, nhiều nhiệt tình, nhiều tham vọng, dại dột mà có lí tưởng; tiếp

tới một tuổi hoạt động kịch liệt, rút được nhiều kinh nghiệm trong xã hội

và về bản chất con người; tới tuổi trung niên, hoạt động giảm đi, tính tình dịu đi, như một trái cây đương chín hoặc một thứ rượu ngon đã hết

nồng, đối với nhân sinh lần lần có một quan niệm khoan dung hơn, ôn

hòa hơn, nhưng cũng ngạo nghễ hơn, “bất chấp” hơn; rồi tới khi bắt đầu

xế bóng, các hạch nội tiết hoạt động giảm đi, chúng ta mới thật là có được cái triết lí của tuổi già, cái tuổi hòa bình, ổn định, nhàn dật mà mãn

nguyện; sau cùng, sinh mệnh tàn lụi và ta ngủ một giấc vĩnh viễn. Đáng

lẽ, người ta phải nhận được cái đẹp của những nhịp điệu đó trong đời

sống như nhận được cái đẹp trong những bản đại hòa tấu chứ; nhận được chủ đề, những chỗ gấp, chỗ khoan cùng chỗ hòa âm cuối cùng của

nó. Sự tiến triển của các chu kì trong một đời sống bình thường thì đại

thể là như vậy; nhưng bản nhạc của đời cũng do cá nhân diễn tấu nữa.

Một vài người tấu vụng, nhiều âm không điều hòa, mỗi lúc một lớn mãi

lên, át hẳn cả điệu chính, có khi còn làm cho khúc nhạc phải nhưng lại và

người đó phải nhảy xuống sông hoặc bắn một phát súng vào đầu mình.

Chỉ tại những người đó thiếu sự giáo dục, chứ bình thường thì đời người

phải tiến trong một một cuộc vận chuyển rất mực nghiêm túc.

Ai cũng phải nhận rằng đời người từ tuổi thơ, tuổi tráng niên tới tuổi già

là một sự hòa hợp mĩ mãn, cũng như ngày thì có buổi sáng, buổi trưa và

buổi chiều mà năm thì có bốn mùa. Không có cái gì tự nó tốt hay xấu. Hễ

hợp với tuổi với mùa thì là tốt. Nếu chấp nhận quan niệm sinh lí đó và

rán sống hòa hợp với tuổi của mình thì chỉ trừ những kẻ điên rồ, tự cao

tự đại, hoặc hoài bão những lí tưởng viễn vông, còn thì ai cũng nhận https://thuviensach.vn

rằng đời có thể đẹp như một bài thơ. Shakespeare đã diễn ý đó trong một thiên nói về bảy giai đoạn trong một đời người, và nhiều văn nhân Trung

Hoa cũng đã chủ trương như vậy. Lạ thay, Shakespeare không lúc nào có

nhiều tinh thần tôn giáo và rất ít lưu tâm đến tôn giáo. Tôi cho rằng sở dĩ

ông vĩ đại là nhờ đó; bản chất con người ra sao thì ông nhận nó như vậy

không xen vào sự an bài của hóa công, cũng như không xen vào cá tính các

nhân vật trong kịch của ông. Shakespeare y như hóa công, y như thiên nhiên; không có lời khen nào vinh dự cho một nhà văn, hoặc một nhà tư

tưởng bằng lời ấy. Ông chỉ sống, nhận xét, rồi qua thế giới khác.

*

* *

CHƯƠNG III

DI SẢN ĐỘNG VẬT TÍNH TRONG TA

1. CON KHỈ TRONG TÂY DU KÍ

Quan niệm của khoa sinh vật học trình bày ở chương trên giúp chúng

ta nhận định được cái đẹp và cái tiết điệu của đời sống mà cũng cho ta

thấy rằng năng lực của ta có hạn. Nhớ rằng mình là dòng dõi của giống

người Néanderthal hoặc giống người Bắc Kinh, và xa hơn nữa, của loài

[17]

vượn hình người

thì chúng ta sẽ có một ý thức về cái hài kịch của

loài người, nghĩa là thấy những tinh ranh của loài người thì biết tán thán

mà thấy những tội lỗi khuyết điểm của loài người thì biết mỉm cười, khoan dung. Đọc tập luận văn rực rỡ “The Simian World” (Thế giới người vượn này) của Clarence Day, chúng ta có thể tha thứ cho mọi người, tha thứ các nhân viên kiểm tra kiểm duyệt, các nhà tuyên truyền,

các nhà xuất bản phát xít, các xướng ngôn viên trên đài phát thanh Quốc

Xã, các nghị viên, lập pháp ủy viên, các nhà độc tài, các nhà chuyên môn

kinh tế, các đại biểu dự các hội nghị quốc tế và tất cả các ông bự muốn

can thiệp vào đời sống của người khác. Chúng ta có thể tha thứ cho họ

được vì chúng ta đã bắt đầu hiểu họ.

Nghĩ vậy, tôi càng khen cái tinh khôn và cái kiến thức của con khỉ trong

Tây Du Kí. Sự diễn tiến của lịch sử nhân loại giống với cuộc hành trình https://thuviensach.vn

qua Tây Thiên của những động vật nửa người nửa thú trong truyện đó.

Con khỉ Tôn Ngộ Không tượng trưng sự thông minh của loài người; con

heo Trư Bát Giới tượng trưng cái phần bẩm tính thấp nhất của chúng ta,

Sa Họa thượng tượng trưng cái lẽ phải thông thường; còn Huyền Trang

pháp sư tượng trưng trí tuệ và thánh đạo. Pháp Sư được bọn tùy tòng kì

quái đó hộ vệ, từ Trung Hoa qua Tây Trúc thỉnh kinh. Lịch sử tấn bộ của

loài người y hệt cuộc hành trình của bọn người có nhiều khuyết điểm

đó, vì ngu xuẩn hoặc vì tàn ác mà luôn luôn gặp tai nạn hoặc gặp những

tình cảnh tức cười. Biết bao lần Pháp sư phải trừng trị con khỉ tinh quái

và con heo ham mê khoái lạc kia! Trong cuộc hành trình của nhân loại tới

sự hoàn thiện của thần, thánh, các bản năng xấu xa xuất hiện liên liền:

nhu nhược, giận dữ, muốn phục thù, hung bạo, ham khoái lạc, không độ

lượng, nhất là tự cao tự đại. Con người càng tài giỏi thì sức phá hoại càng tăng, và cũng như con khỉ Tôn Ngộ Không có phép đằng vân giá võ,

ngày nay chúng ta có thể bay lên mây, lộn nhào trong không trung, nhổ

những lông chân của chúng ta để tạo thành những con khỉ khác, sai chúng

tấn công kẻ thù của ta, lại có thể gõ cửa Thiên môn, gạt phắt vị thần coi

cửa ra một bên, sầm sầm tiến vào đòi được một chỗ ngồi trong cuộc quần tiên đại hội.

Con khỉ đó thông minh nhưng tự cao tự đại; nó có đủ phép thần thông để

vào cửa Thiên Đình được, nhưng không có đủ lương tri, đủ sự quân bình

về tinh thần để sống yên ổn trên trời. Nó thừa tư cách để sống cái đời

sống của phàm nhân trên cõi trần này, nhưng thiếu tư cách để sống chung

với các vị tiên bất tử trên Trời. Trong bản chất của nó, có cái gì thô bạo,

ngỗ nghịch, như vàng còn lẫn chút cặn vậy, cho nên khi nó lên Thiên cung, thì nó gây một cuộc hỗn loạn kinh khủng, như một con sư tử cuồng

xổng chuồng gánh xiếc, vùng chạy khắp châu thành. Không chừa được

tánh ác, nó phá tiệc yến hằng năm do Tây Thiên Vương Mẫu đãi các thần

tiên. Giận dữ vì không được mời dự thắng hội bàn đào, nó tự xưng là sứ

giả của Thượng Đế, nó đánh lừa Xích cước Đại tiên, để Đại tiên đi lạc

đường rồi nó tự biến thành Đại tiên, tới dự hội. Nhiều vị tiên khác cũng

bị nó gạt như vậy. Vô tới tòa Bảo Các nó thấy chưa ai tới, chỉ có những

người đứng coi những vò quỳnh tương. Nó bèn dùng phép thần thông, biến thành một con trùng đốt những người giữ vò, những người này lăn

ra ngủ, thế là nó tha hồ uống quỳnh tương. Khi nó đã nửa say rồi, nó lảo

https://thuviensach.vn

đảo tiến vô đại sảnh, ăn những trái bàn đào bày trên đài. Khách tới, thấy cảnh ngổn ngang bừa bãi trong sảnh thì nó đã qua nhà Thái Thượng Lão

Quân tính ăn trộm Kim đan trường sinh bất tử của ngài. Sau cùng, nửa sợ

bị nghiêm trị vì đã phá tiệc bàn đào, nửa tức vì không được mời dự tiệc,

nó trốn khỏi Thiên cung mà trở về Tề Thiên phủ, kể chuyện phá hội bàn

đào cho bọn khỉ thần dân của nó nghe rồi phất cờ phản nghịch, trên cờ

viết bốn chữ “T ề Thiên Đ ạ i Thánh” , gây một cuộc chiến tranh kinh khủng với các chiến sĩ nhà Trời; hai bên bất phân thắng bại cho tới khi

Quan Thế Âm Bồ át ở trên mây phóng ra một cành hoa, nó té nhào và bị

bắt.

Chúng ta cũng như Tôn Ngộ Không, luôn luôn phản động, chứ không chịu

hòa bình, khiêm tốn, cho đến khi bị Quan Thế Âm Bồ Tát khắc phục.

Chúng ta phải đợi đến khi Khoa học đã thám sát khắp vũ trụ rồi mới thực

là học được bài học khiêm tốn. Vì trong Tây du kí, con khỉ Tôn Ngộ

Không, sau khi bị bắt, vẫn còn nuôi ý phản nghịch, chất vấn Ngọc Hoàng

Thượng Đế tại sao không muốn phong cho nó một chức cao trong số các

thần tiên; sau cùng thua cuộc với Như Lai Phật Tổ hay với Thượng Đế gì

đó, nó mới chịu khuất phục, tự bỏ cái tên Tề Thiên Đại Thánh đi. Nó bèn

bay trên không trung, nhanh như chớp, cho tới khi gặp năm ngọn núi, cho

rằng chỗ đó không còn vết người nào nữa. Để lưu lại một dấu vết chứng tỏ rằng nó đã tới đó, nó tiểu tiện vào chân ngọn núi ở giữa rồi rất

tự mãn, nó quay về, kể chuyện lại với Phật Tổ. Phật Tổ xòe một bàn tay

ra, biểu nó ngửi mùi nước tiểu của nó ở dưới ngón giữa, cho nó thấy rằng nó bay cùng trời đất như vậy mà rút cục chỉ quanh quẩn trong lòng

bàn tay của Ngài. Lúc đó nó mới chịu cúi đầu qui phục, bị Phật Tổ dùng

xích sắt cột nó vào một phiến đá luôn trong năm trăm năm; hết thời gian

đó nó được Huyền Trang Pháp sư phóng thích và theo Pháp sư qua Tây

Trúc thỉnh kinh.

Con khỉ Tôn Ngộ Không đó, hình ảnh của chúng ta đó, mặc dầu quái ác,

tự cao tự đại mà thực ra thật dễ thương. Cho nên nhân loại có nhiều nhược điểm, khuyết điểm thì chúng ta cũng nên yêu nhân loại.

2. LOÀI NGƯỜI KHÔNG HOÀN TOÀN

https://thuviensach.vn

Vậy loài người cách biệt xa với Thượng Đế toàn thiện, cũng như con kiến cách biệt xa với chúng ta. Chúng ta thông minh thật và thường hơi

tự mãn. Nhưng theo các nhà sinh học thì mãi tới gần đây phần tinh thần

của chúng ta mới phát triển, chúng ta mới biết dùng ngôn ngữ để biểu thị

tư tưởng, và hiện nay vẫn giữ nhiều bản năng của loài động vật, những

bản năng dã man mà rất mạnh, mạnh hơn những động lực tinh thần

nhiều, thành thử về phương diện cá nhân cũng như về phương diện đoàn

thể, chúng ta có nhiều hành động xấu xa. Ngày nay chúng ta hiểu được

phần tinh thần của chúng ta ra sao rồi. Chúng ta thông minh thật, nhưng

chưa đủ. Bộ óc của chúng ta chỉ là một đốt xương sống khuếch trương

mà thành cho nên công dụng của nó cũng như công dụng của xương

sống, chỉ là để cảm thấy cái nguy, kịp thời phản ứng hầu bảo vệ sinh mạng – chứ không phải để suy nghĩ. Về việc suy nghĩ thì thường thường

chúng ta dở lắm. Tước sĩ Balfour đáng được lưu danh chỉ nhờ nói được

một câu mạnh mẽ này: “Bộ óc con người là một cơ quan để kiếm thức

ăn cũng như cái mồm con heo vậy thôi”. Tôi không cho lời đó là ngạo đời

mà cho rằng ông sáng suốt hiểu bản chất của chúng ta lắm.

Chúng ta không hoàn toàn? Phải. Nhưng Thượng Đế tạo ra chúng ta như

vậy mà! Tị tổ của chúng ta bơi lội, bò, chuyền cành nọ sang cành kia ở

trong rừng hoang như Tarzan. Theo tôi, trong mỗi giao đoạn tiến hóa, con

người đều hoàn toàn cả không có gì phải điều chỉnh. Nhưng ngày nay chúng ta phải làm một công việc điều chỉnh thiên nan vạn nan…

Khi tự tạo ra một nền văn minh là loài người bắt đầu tiến vào một cuộc

phiêu lưu mà, xét về phương diện sinh vật, chính hóa công cũng phải lấy

làm khủng khiếp. Về sự thích ứng với tự nhiên thì mọi sinh vật đều là

toàn mĩ cả, vì vật nào không thích ứng nổi thì đã bị tiêu diệt rồi. Nhưng

ngày nay, chúng ta không phải là thích ứng với tự nhiên, mà là thích ứng

với cái mà chúng ta gọi là văn minh. Trong thiên nhiên, tất cả các bản năng đều tốt, nhưng trong xã hội, chúng ta lại cho chúng ta dã man. Con

chuột nào cũng đi mò thức ăn – có phải vì vậy mà chúng ta thiếu đạo đức

đâu – con chó nào cũng sủa, con mèo nào đêm cũng đi… o mèo, con sư tử

nào cũng giết loài vật khác, con ngựa nào thấy nguy cũng chạy, con rùa

https://thuviensach.vn

nào cũng ngủ gần trọn ngày, và con sâu, con rắn, con chim, bất kì con thú nào cũng sinh sản giữa “công chúng”. Vậy mà áp dụng quan niệm của ta

về văn minh để xét thì ta chê con chuột là ăn trộm, con chó là ồn quá, con

mèo là không chung tình, con sư tử, con cọp nào cũng hiếu sát, con ngựa

nào cũng là hèn nhát, con rùa nào cũng là làm biếng, và cuối cùng, con sâu,

con rắn, con chim, con thú nào cũng là tục tĩu. Bạn thử nghĩ, có phải là

giá trị đã đảo lộn cả không? Chính vì vậy đó mà bây giờ chúng ta mới

ngồi đây để than thở, tự hỏi tại sao hóa công lại tạo ra chúng ta không

hoàn toàn như vậy.

3. AI CŨNG PHẢI CHẾT

Con người ai cũng có một thân thể sớm muộn sẽ bị hủy diệt, điều đó có

nhiều hậu quả quan trọng. Trước hết, không ai sống hoài; rồi sau, ai cũng

có một cái bao tử, nhiều bắp thịt cứng rắn, và một bộ óc tò mò. Những

hậu quả đó ảnh hưởng sâu xa không bao giờ ta nghĩ tới; nhưng nếu chúng ta không nhận thấy nó một cách rõ ràng thì chúng ta không thể hiểu

được bản thân chúng ta và nền văn minh của chúng ta.

Con người bất luận giàu sang, nghèo hèn, cũng được Trời cho một chiều

cao là từ thước rưỡi tới thước tám và một tuổi thọ là năm sau chục năm.

Tôi ngờ rằng cái luật thiên nhiên đó quyết định mọi chính thể dân chủ,

mọi loại thi ca và mọi thuyết triết học. Hóa công sắp đặt như vậy, xét ra

quả là tiện. Chúng ta không cao quá, không thấp quá, và riêng phần tôi,

cao một thước sáu mươi ba, tôi lấy làm thỏa mãn lắm. Tôi cho năm sáu

chục năm là dài quá rồi; nhưng hóa công sắp đặt như vậy cũng là hoàn

hảo. Năm sáu chục năm bằng ba thế hệ, thành thử khi chúng ta sanh ra

còn được thấy ông nội ít năm trước khi người mất, rồi khi chúng ta tới

tuổi già thì được thấy nhiều đứa cháu nội ra đời. Về điểm đó, tất cả triết

lí thu gọn trong câu tục ngữ Trung Hoa này: “Dù có ngàn kho ả nh ru ộ ng t ố t cũng ch ỉ ng ủ trên chi ế c gi ườ ng năm th ước” (Gia hữu thiên khoảnh

[18]

lương điền, chỉ thụy ngũ xích cao sàng)

. Tôi không cho rằng một vị

quốc vương cần một chiếc giường dài quá bảy thước Trung Hoa mà dù

là quốc vương thì tối tối cũng phải lên giường ngủ. Vậy thì tôi có thua

https://thuviensach.vn

kém gì một vị quốc vương đâu. Và dù một người giàu nứt vách đổ tường đi nữa thì cũng ít khi thọ quá cái tuổi “cổ lai hi” là bảy chục.

Về sinh mệnh, ai có phần nấy và không ai có quyền để áp được toàn bộ;

nhờ vậy chúng ta mới sống một cách thảnh thơi được. Đáng lẽ là những

người mướn phòng vĩnh viễn trên cõi trần này thì chúng ta chỉ là những

người khách qua đường, chủ điền hay tá điền cũng vậy. Thế là cái ý nghĩa của danh từ địa chủ đã giảm đi rồi. Ít người nhận đúng được ý nghĩa của sự bình đẳng trước sự chết thì Nã Phá Luân cũng chẳng coi sự

bị đày ra đảo Sainte Hélène ra cái gì đâu, và tôi không hiểu như vậy tình

trạng châu Âu sẽ biến đổi ra sao. Không có sự chết thì làm gì có tiểu sử

các anh hùng và các nhà xâm lăng; giả sử như có thì tác giả các tiểu sử

của họ chắc chắc không khoan hồng như vậy đâu. Chúng ta tha thứ bọn

vĩ nhân trên thế giới này vì họ chết rồi mà chúng ta có cảm tưởng rằng

mình ngang hàng với họ. Mỗi đám tang đều mang một tấm phướn viết

bốn chữ này: “Nhân lo ạ i bình đ ẳ ng”. Do đó, ta mới có ý thức rằng đời sống là một hài kịch, và mới có đề tài cho thi ca và triết học. Shakespeare

[19]

sâu sắc biết bao khi ông cho Hamlet

đi tìm tàn cốt cao quí của Vua

Alexandre và thấy nấm tro tàn đó dùng để bịt miệng một thùng rượu.

Alexandre chết, người ta chôn Alexandre, Alexandre trở về cát bụi, cát bụi tức là đất, đất đó trộn với đất sét, vậy thì tại sao ta lại không có thể

dùng tro tàn của Alexandre để bịt một thùng rượu được? Tinh thần hài

hước của ông còn hiện rõ hơn nữa khi ông cho vua Richard II đàm luận

về các nấm mồ, các con dòi trong áo quan, các mộ chí, và các truyện hoạt

kê của các con rùa lúc nhúc trong sọ một ông vua. Omar Khayyam (một

thi sĩ Ba Tư ở thế kỷ thứ X) và Giả Phù Tây – biệt danh là Mộc Bì Tử,

một thi sĩ ẩn cư của Trung Hoa – đều đem cái tinh thần hài hước về sự

chết ra giải thích lịch sử, cho những con chồn đào hang trong lăng tẩm

của Vua chúa. Và Trang Tử trong đoạn bàn về chiếc đầu lâu, về sự chết,

đã làm cho triết học Trung Hoa bắt đầu có vị hài hước sâu sắc:

“Trang Tử tới nước Sở, thấy một cái đầu lâu rỗng khô, trắng, lấy roi

ngựa gõ vào, hỏi: “Ai đó, tham sinh, trái lẽ mà tới nỗi này chăng? Hay là

mất nước rồi chết vì đao búa, mà tới nỗi này? Hay là có hành vi bất thiện, làm nhục cho cha mẹ vợ con mà tới nỗi này? Hay là vì chết đói mà

https://thuviensach.vn

tới nỗi này? Hay là được sống trọn tuổi trời rồi chết? Nói xong, Trang Tử

gối đầu lên đầu lâu đó mà ngủ…”.

“Vợ Trang Tử chết, Huệ Tử đến viếng, thấy Trang Tử đang ngồi duỗi

xoạc hai chân, tay gõ nhịp vào bồn mà hát. Huệ Tử bảo:

- Mình ăn ở với người ta, có con với người ta; bây giờ người ta già, người ta chết, không khóc cũng còn được, lại còn gõ bồn mà hát, chẳng

cũng quá lắm ư?

Trang Tử đáp:

- “Không phải thế. Lúc nhà tôi mới mất, tôi cũng như mọi người, thương

tiếc lắm chứ! Nhưng xét lại hồi trước thì vốn là không có sinh; chẳng

những không có sinh mà vốn lại không có hình; chẳng những không có

hình mà vốn lại không có khí; con người chẳng qua là tạp chất biến mà

hóa ra có khí, khí biến mà hóa ra có hình, hình biến mà hóa ra có sinh, có

sinh lại biến ra có tử, khác nào như xuân hạ thu đông bốn mùa cứ tuần

hoàn qua lại không? Vả lại con người chết là trở về với tạo hóa, cũng

như người ra ngoài mà về nhà, thế mà ta cứ còn theo đuổi, nghêu ngao

khóc lóc, thì chẳng hóa ra không biết mạng trời ư? Cho nên tôi không

[20]

khóc nữa”

.

Vậy khi ta có ý thức rằng ai cũng phải chết, rằng thời gian trôi đi mất,

không giữ lại được thì thi ca triết lí mới bắt đầu xuất hiện. Cái ý thức về

sự phù du của nhân sinh đó bàng bạc trong toàn thể thi ca Trung Quốc và

trong một phần lớn thi ca phương Tây. Trong buổi tà huy rực rỡ, ta chèo

chiếc thuyền trên một dòng sông lững lờ, cảnh đẹp biết bao, nhưng ngay

lúc đó, hoa nở rồi tàn, trăng tròn rồi khuyết, và đời người cũng theo luật

của hóa công, cùng với vạn vật sinh ra, lớn lên rồi chết, để nhường chỗ

cho kẻ khác. Có thấy rõ được rằng cõi trần là hư ảo thì mới là giác ngộ.

Trang Tử bảo có lần nằm mộng thấy mình hóa ra bướm, vẫy cánh mà

bay, khi tỉnh dậy thấy mình là Trang Tử, rồi ông tự hỏi chính là Trang Tử

[21]

mộng thấy hóa ra bướm hay bướm mộng hóa ra là Trang Tử

. Đời

sống chỉ là một giấc mộng mà chúng ta như những lữ khách ngồi trong

https://thuviensach.vn

chiếc thuyền trôi theo dòng thời gian vĩnh viễn, xuống thuyền ở bến này, rồi rời thuyền lên bộ ở bến khác để nhường chỗ cho những lữ khách đợi

thuyền ở trên bờ.

Đời người sẽ mất nửa phần thú vị đi nếu chúng ta không cảm thấy rằng

nó là một giấc mộng, hoặc một cuộc hành trình nhất thời, hoặc một màn

kịch trên sân khấu mà đào kép quên rằng mình chỉ đóng trò thôi.

4. CÓ MỘT CÁI BAO TỬ

Chúng ta là động vật, một hậu quả quan trọng nhất của sự kiện đó là chúng ta có một cái bao không đầy, gọi là bao tử. Nó ảnh hưởng lớn đến

văn minh của nhân loại. Một triết gia sành ăn của Trung Quốc, Lý Lạp

Ông, trong bài tựa phần “Ẩm soạn bộ”, tập “Nhàn tình ng ẫ u kí’; có lời trách oán cái bao không đầy ấy như vầy:

“Xét cơ thể của con người, tôi thấy tai, mắt, mũi, lưỡi, tay chân, thân thể,

hết thảy đều cần thiết, không thể thiếu được, chỉ có hai cơ quan không

cần thiết chút nào cả mà trời lại phú cho ta, tức cái miệng và cái bao tử,

nguồn gốc tất cả những cái lụy của loài người, từ xưa đến nay. Có cái

miệng với cái bao tử nên sinh kế mới hóa ra phiền phức, sinh kế phiền

phức nên mới sinh ra những mưu mô, gian trá. Mưu mô, gian trá sinh ra

nên mới phải đặt hình pháp; thành thử vua không thể thi hành nhân chính,

cha mẹ không thể nuông chiều con cái, ngay đến Tạo vật hiếu sinh như

vậy cũng phải làm trái cái chí của mình. Tất cả những cái đó chỉ do Tạo

vật vụng tính khi tạo thân thể con người, cho ta hai cơ quan đó.

“Thảo mộc không có miệng và bao tử mà vẫn sống, đá đất không ăn uống mà vẫn trường tồn. Thế thì tại sao loài người lại khác mà phải có

miệng và bao tử? Nếu như phải có miệng và bao tử thì sao không cho ta

như loài cá loài tôm, uống nước mà sống, hoặc như con ve con châu chấu, hút sương mà sống, cũng phát triển đầy đủ khí lực để bơi lội, bay

nhảy, kêu hót vậy? Như vậy chúng ta sẽ có cầu gì với đời đâu mà bao

nhiêu nỗi lo lắng sẽ biến hết. Đã sinh ra cái miệng, cái bao tử, Tạo vật

lại cho ta nhiều thị dục, bao nhiêu cũng không chán, như sông biển không

https://thuviensach.vn

bao giờ đầy, thành thử suốt đời, bao nhiêu cơ quan khác đều phải kiệt lực cung phụng cho hai cơ quan đó mà không đủ.

“Tôi suy đi nghĩ lại về điều đó, không thể không trách Tạo vật được. Tôi

cũng biết rằng Tạo vật tất cũng hối hận rằng mình lầm, nhưng đã lỡ rồi,

hình thể con người đã định rồi, làm sao sửa được. Cho nên ai đã đặt ra

pháp lệnh, chế độ, phải thận trọng ngay từ lúc đầu, không thể sơ suất

được, điều đó thực là quan trọng”.

Nhất định là đã lỡ rồi, không sao sửa được nữa; và cái sự kiện chúng ta

có một cái bao tử để đánh dấu quá trình lịch sử của nhân loại. Khổng Tử

hiểu rõ thiên tính của con người, cho nên chỉ kể cho hai thị dục lớn nhất

là dinh dưỡng và sinh dục, tức như nói nôm na thì là ăn uống và trai gái.

Nhiều người đã khắc chế được sắc dục nhưng chưa có vị thánh nào khắc

chế được ẩm thực, quên đi sự ẩm thực quá bốn năm giờ liền. Cứ cách ít

giờ thì trong óc ta nhất định nổi lên điệp khúc bất biến này: “Bao giờ ăn

đây?”. Mỗi ngày điệp khúc đó nổi lên ít nhất là ba lần, đôi khi bốn năm

lần. Các cuộc hội nghị quốc tế, đương lúc bàn cãi say sưa và sôi nổi về

tình hình chính trị, cũng phải tạm ngưng lại vì bữa cơm trưa… Quốc hội

phải sấp đặt nghị trình sao cho hợp với giờ ăn bữa cơm. Một cuộc lễ gia

[22]

miện

, mà kéo dài tới năm, sáu giờ hoặc nhằm bữa cơm trưa tất bị

công chúng la ó tức thì. Vì chúng ta có một cái bao tử cho nên khi chúng ta

họp nhau lại để tỏ lòng kính mến ông nội, thì chúng ta cử hành một tiệc

khánh thọ để ăn uống.

Có lí do cả đấy. Bạn bè gặp nhau ở bữa tiệc thì hòa thuận vui vẻ với nhau lắm. Một chén yến có công dụng làm giảm nhiệt độ của cuộc tranh

biện, làm dịu bớt sự xung đột về quan điểm của nhau. Bạn thân nhất mà

họp nhau lúc đói thì thế nào cũng gây lộn nhau. Ảnh hưởng của một bữa

ăn ngon kéo dài có khi cả tuần, cả tháng, cho nên chúng ta ngần ngại không nỡ điểm một cách gay gắt một cuốn sách mà tác giả đã đãi ta một

bữa thịnh soạn ba bốn tháng trước. Chính do lẽ đó mà người Trung Hoa

vốn hiểu thấu bản tính con người, tìm cách giải quyết những cuộc phân

tranh ở giữa tiệc rượu chứ không phải ở pháp đình. Nhiều khi dùng cách

đó mà họ tránh được những cuộc phân tranh nữa. Ở Trung Hoa, chúng ta

https://thuviensach.vn

thường bày tiệc để mua chuộc lòng người. Sự thực chỉ có cách đó là chắc chắn hơn cả để thành công về chính trị. Ai chịu khó so sánh các thống kê,

sẽ thấy có một liên quan chặt chẽ, hoàn toàn giữa số yến tiệc một người

đãi bạn bè với sự thăng quan mau chóng của người đó.

Trời sinh ra chúng ta như vậy, làm khác sao được? Tôi không tin rằng đó

là thói riêng của người Trung Hoa. Một người Mĩ, làm Tổng trưởng Bưu

điện hay làm chức giám đốc nào đó, có thể từ chối một ân huệ với người

bạn thân đã đãi mình năm sáu bữa cơm ngon tại nhà không? Tôi cá rằng

tính tình người Mĩ không khác người Trung Hoa, nhưng họ không có

những nhận xét sâu sắc về bản tính con người, hoặc không biết tổ chức

đời sống chính trị cho hợp với bản tính đó.

Chúng ta bị vấn đề ẩm thực chi phối tới nỗi từ cách mạng, hòa bình, chiến tranh, ái quốc, đến tinh thần ái quốc, đời sống hằng ngày của cá

nhân, của xã hội đều chịu ảnh hưởng sâu xa vì nó. Nguyên nhân cách mạng Pháp ở đâu? Có phải tại Rousseau, Voltaire, Diderot không? Không.

Chỉ tại vấn đề ẩm thực. Nguyên nhân cách mạng Nga và cuộc thí nghiệm

của Sô Viết? Cũng tại vấn đề ẩm thực. Nã Phá Luân nói câu này thực

thâm thúy: “Quân đội ra trận với bao tử của họ”. Khi dân chúng đói thì đế

quốc tan vỡ mà những chế độ bạo ngược mạnh mẽ nhất cũng phải sụp

đổ. Đói thì mọi người không chịu làm việc, quân lính không chịu chiến

đấu, các cô danh ca không chịu hát, các ông nghị viện không chịu họp hội,

ngay đến các vị Tổng thống cũng không chịu trị nước nữa. Và vì đâu ông

chồng chịu khó nhọc làm việc trong phòng giấy suốt ngày, nếu không phải là vì hi vọng về nhà được ăn một bữa cơm ngon. Do đó mà có câu

tục ngữ này: Muốn chiếm được lòng của một người đàn ông thì nên theo

con đường từ bao tử của họ. Khi nhục thể được thỏa mãn rồi thì tinh thần bĩnh tĩnh, khoan khoái hơn và người ta hóa ra đa tình, đa cảm hơn.

Các bà thường phàn nàn rằng các đấng phu quân ít khi để ý tới những chiếc áo mới, giày mới, hoặc kiểu tô long mày mới của mình. Nhưng có

bao giờ các bà phàn nàn rằng các ông không để ý tới món bíp tếch ngon

hoặc món trứng tráng ngon không? Lòng ái quốc là gì, nếu không phải là

lòng yêu những món ngon mà mình được ăn hồi nhỏ? Tôi đã có lần nói

[23]

rằng người ta trung thành với chú Sam

là trung thành với món bánh

https://thuviensach.vn

[24]

rán

, món thịt muối, món khoai tây ngon của chú, trung thành với anh

[25]

Fritz

là trung thành với những món thịt cá rán bọc bột, món bánh Noel của anh. Còn về tình thân ái quốc thì tôi cho rằng món mì ống (macaroni)

chứ không phải Mussolini đã phá cái tình “tương tri” của thế giới với nước Ý, mà món mì ống đã gây được. Là vì trong sự ẩm thực, cũng như

trong sự chết, chúng ta thấy rõ rằng tứ hải giai huynh đệ.

Đứng trước một bữa tiệc sang, mặt mày người Trung Hoa tươi tỉnh ra sao! Khi bao tử của họ no, họ cho rằng đời sống đẹp quá. Từ cái bao tử

no đó, tiết ra một niềm vui tinh thần. Họ tin rằng bao tử mà no thì mọi sự

như ý. Cho nên về vấn đề ăn uống, nhắm nháp, họ không bẽn lẽn, thẹn

thùng gì cả. Nuốt một muỗng canh ngon, họ chặc lưỡi thú vị, mà người

phương Tây cho vậy là thiếu nhã nhặn. Tôi có cảm tưởng rằng chính cái

[26]

phép lịch sự của phương Tây

, buộc người ta ăn uống nhỏ nhẹ, không

ồn ào, không tỏ vẻ khoan khoái, đã làm cho nghệ thuật nấu ăn của họ

ngừng lại không tiến nữa. Tại sao người phương Tây trong bữa ăn lại nhỏ nhẹ như vậy, lại tỏ vẻ thiểu não, lễ mạo trịnh trọng như vậy? Tôi

tin chắc rằng khi người mẹ cấm trẻ con ồn ào trong bữa ăn là làm cho nó

bắt đầu cảm thấy cái bi thảm của cuộc đời. Tâm lí con người như vậy:

hễ không được tỏ nỗi vui ra mà phải nén nó lại thì không thể nào cảm

giác được nỗi vui đó nữa, sinh ra uất hận, buồn bực, đau bao tử, đau thần

kinh. Ta nên bắt chước người Pháp, khoan khoái la lớn “A!” khi người bồi bàn đem lên một đĩa sườn ngon, rồi “hừm hừm” y như một loài vật,

sau khi đã nếm được một miếng. Biết thưởng thức món ăn, tỏ rằng mình

có một bao tử bình thường, khang kiện thì đó có gì là đáng xấu hổ?

Không, người Trung Hoa không như vậy. Họ không có lễ độ trong bữa

cơm, nhưng biết thưởng thức món ăn lắm.

Khoa thực vật học và động vật học không phát triển ở Trung Hoa vì nhà

bác học của họ không thể lạnh lùng ngắm một con cá mà không nghĩ

ngay đến cái vị của nó và muốn xực nó. Trông thấy một con nhím, họ

nghĩ ngay đến cách làm thịt ra sao cho hết chất độc; đối với họ, chỉ có

vấn đề đó là thực tế và quan trọng, còn như loài nhím sống ra sao, có công dụng gì, khi thấy thù địch thì da nó làm sao mà dựng đứng những

https://thuviensach.vn

lông nhọn lên được, tất cả những câu hỏi đó họ cho là phù phiếm, vô ích.

Phương Đông phải học môn động vật học và thực vật học của phương

Tây, nhưng có thể dạy lại phương Tây cách thưởng thức cây cối, hoa cỏ,

chim chóc, động vật.

Vậy ẩm thực là một trong những lạc thú quí nhất ở đời. Cũng may mà

bản năng biết đói ít bị tục kị húy và giới luật xã hội đè nén như bản năng

tính dục, mà các triết nhân, thi nhân, thương gia, nghệ sĩ có thể tụ họp

chung quanh một cái bàn, ăn uống trước công chúng mà không mắc cỡ gì

cả. Bản năng đó nhờ ít bị đè nén nên ít gây ra những sự trụy lạc, điên khùng cùng tội lỗi. Chỉ có một bản năng đó là được nhân loại thẳng thắn

coi trọng. Đâu đâu người ta cũng nhận rằng đói là phải ăn; còn bản năng

tính dục thì đâu có được nhận như vậy. Được thoải mãn rồi thì sự đói

không gây xáo trộn gì cả. Cùng lắm là có một số người xấu ăn ra sao mà

đến nỗi sinh đau bao tử, lở bao tử, hoặc đau gan; vài kẻ tự đào huyệt bằng răng nữa - như trường hợp vài cụ lớn Trung Hoa hiện thời – nhưng

dù vậy đi nữa, họ cũng không xấu hổ.

[27]

Cũng có lẽ trên, sự ẩm thực ít gây tội ác xã hội hơn là tính dục

. Hình

luật ít xét đến tội ăn uống mà đặt ra biết bao điều về cái tội gian dâm,

hiếp dâm, li dị. Lời bàn đó không phải phù phiếm đâu vì vấn đề ẩm thực

chúng ta khá thong thạo mà về vấn đề tính dục thì cái ngu xuẩn của ta

đáng sợ. Nhiều gia đình Mãn Châu khi con gái về nhà chồng, dạy cho chúng nghệ thuật yêu đương cũng như nghệ thuật làm bếp, nhưng ở các

xứ khác, người ta có làm gì không? Thành thử về tính dục, chỉ có toàn là

những truyện tiên, những huyền thoại và những dị đoan.

Về phương diện khác, đáng tiếc rằng chúng ta không có cái diều chim,

hoặc cái dạ dày của loài nhai lại, nếu có thì xã hội đã thay đổi không thể

tưởng tượng nổi, chúng ta đã thành một giống người khác rồi. Loài người mà có cái diều chim thì tất hiền lành, hòa bình như những con gà

con, con cừu con rồi. Chúng ta sẽ ăn hột, ăn trái cây, hoặc ăn cỏ trên những đồi xanh, mà sẽ không hiếu chiến, tàn ác như ngày nay.

Có một sự liên quan chặt chẽ giữa thức ăn và tính tình mà ta không ngờ.

https://thuviensach.vn

Tất cả các loài ăn cỏ đều bẩm sinh ra hòa bình: như con cừu, con ngựa, con bò, con voi, con sẻ…; tất cả những loài ăn thịt đều hiếu sát: như con

chó sói, con sư tử, con cọp, con ó… Hễ không cần chiến đấu thì tính tình

không hiếu chiến. Gà trống cũng thường đá nhau nhưng không phải vì thức ăn mà vì gà mái. Nếu loài người có diều mà ăn thóc ăn cỏ thì cũng

sẽ còn những cuộc chiến đấu nho nhỏ như trong loài gà, nhưng những

chiến đấu đó khác xa những chiến tranh hiện thời ở Âu châu để xuất cảng các đồ hộp.

Tôi không biết gì về những con khỉ ăn thịt khỉ, nhưng tôi biết nhiều về

những con người ăn thịt người, vì các nhà khảo cứu về nhân loại học đều chứng minh rằng thói quen ăn thịt người rất phổ thông. Tổ tiên chúng

ta là những động vật ăn thịt. Vậy thì ngày nay chúng ta ăn thịt lẫn nhau -

về phương diện cá nhân, xã hội và quốc tế nữa - cũng là chuyện thường

có gì mà lấy làm lạ? Các giống mọi ăn thịt người và những người văn

minh chỉ khác nhau ở điểm này: tụi mọi giết kẻ thù rồi ăn thịt, còn tụi

văn minh giết rồi chôn, cắm một cây thánh giá lên mộ và cầu kinh cho

linh hồn kẻ đó. Như vậy đã tàn nhẫn, tự cao tự đại mà lại thêm ngu xuẩn

nữa.

Tôi hoàn toàn nhận rằng chúng ta đương tiến tới sự hoàn thiện, nghĩa là

hiện nay chúng ta chưa hoàn thiện. Hễ chưa có được tính tình của loài có

diều thì chưa thể tự xưng là thực văn minh được. Trong thế giới hiện đại, tôi thấy có hai hạng người: hạng ăn thịt và hạng ăn rau. Hạng trên

chuyên lo việc của người, hạng dưới chuyên lo việc của mình. Mười năm trước tôi đã thử hoạt động chính trị, nhưng chỉ bốn tháng rồi tôi phải

bỏ vì tự nhận ngay ra rằng mình không phải là hạng ăn thịt, mặc dù tôi

vẫn thích món bíp-tếch. Đặc tính của loài ăn thịt là thích chiến đấu, mưu

mô, lừa gạt, thao túng, đẩy lui kẻ thù; họ làm những việc đó một cách

hào hứng, khéo léo, nhưng tôi thú thực rằng không tán thưởng thủ đoạn

đó một chút nào. Tất cả chỉ là vấn đề bản năng: có người ưa chiến đấu

để thi thố tài năng; nhưng cái chân tài sáng tạo, nghĩa là cái tài làm công

việc của chính mình, hiểu thấu mục tiêu của mình, tựa hồ như hơi hiếm.

Biết bao vị giáo sư giỏi, tốt, trầm tĩnh, hoàn toàn thiếu tánh tham dục và

thiếu khả năng cạnh tranh với người, vậy mà tôi rất ngưỡng mộ họ. Tôi

có thể nói rằng tất cả các nghệ sĩ nghĩ tới việc của mình nhiều hơn là tới

https://thuviensach.vn

việc của người và chính vì vậy mà họ thuộc loài ăn rau. Muốn cho nhân loại tiến hóa thì phải tăng tiến số người ăn rau lên để vượt số người ăn

thịt. Nhưng hiện thời, chính hạng người ăn thịt thống trị chúng ta. Trong

một thế giới tin tưởng ở những bắp thịt cường tráng thì nhất định phải

như vậy.

5. CÓ NHỮNG BẮP THỊT CƯỜNG TRÁNG

Vì chúng ta là động vật, sớm muộn gì cũng chết, cho nên chúng ta có thể

bị giết và cũng có thể giết người, mà không ai muốn bị giết và cũng ít ai

muốn giết người. Chúng ta có cái dục vọng rất cao quí tìm hiểu thêm, mở

mang trí tuệ; nhưng hễ tri thức tăng tiến thì phát sinh sự bất đồng ý kiến,

do đó sinh ra tranh luận. Trong thế giới các vị thần linh trường sinh bất

tử, hễ có tranh luận thì không bao giờ dứt vì không người nào chịu nhận

mình lầm. Trong thế giới của bọn hữu sinh hữu tử như chúng ta, tình cảnh khác hẳn. Thường thường kẻ tranh luận thế nào cũng bị đối

phương ghét cay ghét đắng - lí luận càng đúng thì lại càng bị ghét - rồi bị

đối phương thủ tiêu để giải quyết cuộc tranh luận. Nếu A giết được B

thì A thắng lí; nếu B giết được A thì B thắng lí. Lối đó là lối thông thường của loài cầm thú. Trong thế giới động vật, con sư tử bao giờ cũng

phải.

Trong xã hội loài người thì cũng vậy; và áp dụng luật đó ta có thể giải

thích lịch sử một cách thích đáng. Chẳng hạn Galilée phát minh ra được

rằng trái đất tròn và thái dương hệ vận chuyển theo những luật nào đó,

nhưng rồi ông chối liền, không thừa nhận những phát minh đó vì ông có

thể xác và có thể chết được, ông có thể bị giết, bị tra tấn; nếu không vậy

thì ông đã tranh biện hoài chứ đâu chịu thua. Chỉ trong phòng tra tấn hoặc

một phòng giam, chứ chưa nói tới cực hình hoặc giàn hỏa, cũng đủ cho

ông thấy rằng mình lầm lẫn tới bực nào rồi. Vấn đề đã được giải quyết

như vậy thực là dứt khoát, minh bạch.

Mà lối đó cũng tiện lợi, hữu hiện nữa. Từ chiến tranh xâm lược, chiến

[28]

tranh tôn giáo, chiến tranh giữa Saladin

và giáo đồ Ki Tô, từ pháp đình

Tôn giáo thời cổ, giàn hỏa để thiêu các phù thủy, cho tới phương pháp https://thuviensach.vn

dung chiến hạm để truyền giáo, dùng súng ống để duy trì sự đô hộ của người Da Trắng, dung thiết giáp xa và phi cơ của Mussolini để truyền bá

văn minh ở Ethiopie, tất cả những phương pháp đó đều là sản phẩm của

phép suy luận cầm thú mà tổ tiên chúng đã di truyền lại. Nếu người Ý có

cây súng tốt, bắn giỏi và được biết nhiều hơn thì Mussolini sẽ khai hóa

cho Ethiopie; ngược lại nếu người Ethiopie có súng tốt, bắn giỏi và giết

[29]

được nhiều người hơn thì Hailé Sélassié

sẽ khai hóa cho người Ý.

Chúng ta có thái độ uy nghi lẫm liệt của con sư tử, khinh thị lối tranh luận. Do đó mới có sự sùng kính quân nhân, vì chỉ có quân nhân là giải

quyết được mau chóng sự bất đồng ý kiến. Cách mau nhất để bịt miệng

một kẻ tự cho mình là có lí, mang tâm tranh luận, gân cổ lên cãi, là treo

cổ hắn lên. Chỉ khi nào không có đủ sức mạnh bắt buộc kể khác chịu nhìn nhận những tín niệm của mình thì người ta mới phải dùng đến lời

nói. Người hoạt động ít khi nói, khinh thị thói tranh biện. Vì chúng ta nói

là để thuyết phục; đã có cách để thuyết phục thì còn dùng lời nói làm gì?

Nhưng nhân loại, ngoài cái bản năng chiến đấu ra còn có cái bản năng

hay nói nữa. Xét về phương diện lịch sử, cái lưỡi cũng xuất hiện đồng

thời với quả đấm cánh tay. Loài người khác loài vật ở khả năng biết nói

nên có đặc điểm này là biết hỗn hợp dùng cả cái lưỡi và quả đấm. Điều

[30]

đó cho phép ta tiên đoán rằng các tổ chức như Hội Vạn quốc

,

Thượng Nghị viện Huê Kì hoặc Hội thương gia…, tóm lại những cơ

quan cho ta cơ hội để nói, sẽ tồn tại hoài. Hình như khi tìm lẽ phải, chúng ta phải nói. Điều đó đáng quí vì nói là đặc tính của các vị thần.

Nhưng chúng ta khác các vị thần ở điểm này: chúng ta chỉ biện luận tới

một mức nào đó thôi; tới cái mức mà một bên thấy lung túng mà lại có

những cánh tay mạnh hơn, không muốn tranh luận nữa, lật đổ cái bàn,

nắm cổ đối thủ mà đả; đả chán rồi ngó chung quanh, hỏi bọn thính giả

bồi thẩm: “Tôi nói đúng hay sai?”. Và thính giả luôn luôn trả lời: “Ông

nói đúng”. Không tin, xin bạn cứ lại các trà thất thì biết. Chỉ có loài người là giải quyết mọi việc như vậy. Thần thành chỉ dung lời nói để

giải quyết sự xung đột; cầm thú chỉ giải quyết bằng bắp thịt, bằng nanh

vuốt; duy có loài người là dùng hỗn hợp tạp cả miệng lưỡi và cánh tay.

Thần thánh chỉ tin ở công lí, cầm thú chỉ tin ở sức mạnh, duy có loài https://thuviensach.vn

người là tin rằng sức mạnh là công lí. Trong hai bản năng đó, bản năng hay nói, nghĩa là rán sức tìm xem ai có lí, tất nhiên cao quí hơn bản năng

chiến đấu. Một ngày nào đó, nhân loại sẽ chỉ dùng lối đàm luận để giải

quyết các sự xung đột, và lúc đó nhân loại sẽ được cứu thoát. Hiện nay

thì vẫn còn phải dùng cả hai lối: như ở các trà thất, tranh luận và đấm đá.

Nền văn minh của nhân loại vào năm 1936 như vậy.

6. CÓ MỘT TÂM TRÍ

Bạn bảo tâm trí là phần cao quí nhất mà ta bẩm thụ được của Hóa Công.

Vâng, hầu hết ai cũng nhận như vậy, nhất là khi người ta nghĩ tới những

bực như Einstein, Edison hoặc những nhà vật lí học khác, những nhà có

thể đo được tia sáng của một ngôi sao, nghiên cứu sự cấu tạo của các

nguyên tử mắt người không thấy hoặc chế tạo được nhưng máy để chụp

hình màu. So sánh với loài khỉ tò mò một cách vụng về, không có mục

đích, luôn luôn thay đổi đối tượng, ta phải nhận rằng trí khôn của ta cao

quí hơn, rực rỡ hơn, có thể giúp ta tìm hiểu được vũ trụ ở chung quanh.

Nhưng tôi cho rằng cái tâm trí phổ thông, trung bình, lại có phần khả ái

hơn, mặc dầu không cao quí bằng. Nếu tâm trí của loài người chỉ cao quí

thôi thì chúng ta sẽ là những sinh vật hoàn toàn hợp lí, không có một chút

tội lỗi, một chút nhược điểm, mà thế giới sẽ vô vị ra sao? Tôi rất yêu

nhân loại nên không quan tâm tới hạng thánh thần toàn thiện. Chúng ta

khả ái vì chúng ta có những khi vô lí, vô tâm, điên rồ, vì chúng ta vui buồn, có thành kiến, nhiệt tín, mâu thuẫn, sơ suất. Nếu chúng ta có một

bộ óc hoàn toàn, thì mỗi dịp Tân niên đã chẳng phải lập kế hoạch mới

cho cả năm. Cái đẹp của đời sống là ở chỗ khi chúng ta xét lại kế hoạch

cũ thì thấy rằng chỉ có một phần ba là thực hiện được, một phần ba nữa

chưa hề động tới, còn một phần ba nữa thì quên khuấy đi... Theo tôi, một

kế hoạch thực hiện được từ đầu tới cuối không còn thú vị gì nữa. Một

tướng lãnh ra trận mà chắc mình sẽ thắng thì có thể chán mà rút quân về.

Có ai chơi cờ nữa nếu biết rằng đối thủ của mình tính nước nào là đúng

nước đó, không chạy đi đâu được. Có tiểu thuyết nào mà đọc nổi nếu ta

biết chắc được tâm lí mỗi nhân vật sẽ biến chuyển ra sao, và câu chuyện

sẽ kết thúc ra sao. Đọc tiểu thuyết là theo dõi động tác của một nhân vật

biến hóa bất thường, gặp những hoàn cảnh cũng biến chuyển bất

https://thuviensach.vn

thường không sao đoán trước được. Nếu nhân vật là một người cha lúc nào cũng nghiêm khắc, không bao giờ khoan dung với con cái, hoặc là một người chồng lúc nào cũng lừa vợ, thì tiểu thuyết sẽ chán chết. Ta thử tưởng tượng một nhạc sĩ nổi danh, tự đắc, đã nhất định không chịu

soạn một ca kịch cho một mĩ nhân nào đó mà bỗng thay đổi ý kiến, hăng

hái soạn liền chỉ vì hay rằng có một địch thủ mình ghét cay ghét đắng đang tính làm công việc đó; hoặc một nhà bác học suốt đời không chịu

đăng một bài nào trên báo hằng ngày, nay thấy một bạn đồng nghiệp viết

lầm một chữ, vội quên qui tắc của mình đi, viết ngay bài đem lại nhà in ;

những nhân vật tự mâu thuẫn với mình như vậy mới thực hợp với tâm lí

kì cục, vô lí, thiên kiến, bất thường của chúng ta. Không hiểu thấu chân

lí đó thì chẳng biết chút gì về những công trình nghiên cứu khoa tâm lí

trong một thế kỉ này cả. Nói cách khác, trí tuệ của ta vẫn còn vụng vê,

thiếu mục đích như trí khôn loài khỉ vậy.

Cái tâm trí vô lí một cách khả ái đó, tôi lại thích nó hơn là một thứ tâm trí toàn thiện. Tôi ghét một thế giới mà mọi người đều hoàn toàn cả. Tôi nghi ngờ sự tấn bộ của khoa học chăng? Không, tôi chỉ nghi ngờ cái cảnh

giới của thánh thần thôi. Tôi phản đối tri thức chăng ? Có thể như vậy, có

thể không. Tôi chỉ yêu đời sống thôi mà vì yêu đời sống nên tôi nghi ngờ

trí tuệ. Bạn thử tưởng tượng một thế giới không có những tin giết người

trên báo, không có hỏa hoạn, không có một tai nạn phi cơ nào, không có

một người chồng bỏ vợ, một vị mục sư trốn theo ca nữ, không có một

ông vua hi sinh ngai vàng cho má phấn, không có một người nào đổi ý và

ai nấy đều theo đúng con đường mình đã vạch sẵn từ hồi mười tuổi, không sai một tơ hào - cái thế giới thần tiên đó tôi xin vĩnh biệt thôi.

Không có cái gì kích thích, không có cái gì hồi hộp trong thế giới đó cả.

Sẽ không còn có văn chương nữa vì không còn tội lỗi, không còn nhược

điểm của con người, không còn những tình dục hỗn loạn, không còn

thiên kiến, không còn những sự bất thường và tệ hơn nữa, không còn một chút ngạc nhiên nào cả. Y như một cuộc đua ngựa mà bốn năm vạn

khán giả đều biết trước con ngựa nào sẽ về nhất. Nếu loài người không

có chút lầm lỗi thì đời người sẽ hết màu sắc, cũng như trong một cuộc

đua ngựa nhảy rào, không có những tình thế đổi ngược thì hết thú. Nếu

chúng ta là những sinh vật hoàn toàn hợp lí, thì đáng lẽ thành những bậc

trí giả, chúng ta chỉ thành những máy tự động chỉ để ghi rất đúng những

https://thuviensach.vn

xúc động nào đó như chiếc đồng hồ điện. Như vậy đâu phải là con người nữa, cho nên tôi bảo là xấu.

Chắc độc giả nghĩ rằng tôi rán bênh vực nhược điểm của nhân loại, rán

coi tật xấu là những đức tốt. Không phải vậy đâu. Nếu chúng ta phát triển tâm trí cho hoàn toàn, thì có cái lợi là hành vi của ta sẽ hợp lí, nhưng lại có cái hại là đời sống mất màu sắc, tân kì di. Không có gì chán bằng

sống với một nhà đạo đức kiểu mẫu. Một xã hội gồm toàn những nhà

đạo đức tuy tồn tại được đấy, nhưng có nên sinh tồn trong một xã hội

như vậy không? Nên dùng mọi cách để tạo một xã hội có trật tự, nhưng

đừng có trật tự quá. Tôi nghĩ đến loài kiến những sinh vật có lẽ hợp lí

nhất trên trái đất Chúng tạo được một quốc gia theo chủ nghĩa xã hội và

nhờ vậy chúng đã tồn tại được có lẽ cả triệu năm nay rồi. Về phương

diện hành động hợp lí thì chúng đáng được giải thưởng nhất, rồi giải nhì

mới về phần chúng ta. Đời sống của chúng khắc khổ, lành mạnh, cần kiệm. Chúng tôn trọng kỉ luật của xã hội mà lại tự chủ hơn chúng ta.

Chúng làm việc cho Quốc gia, xã hội mười bốn giờ một ngày; có ý thức

rõ ràng về bổn phận, nhưng có lẽ thiếu ý thức về quyền lợi; chúng kiên

nhẫn, có thứ tự, lễ độ, can đảm và nhất là trọng kỉ luật. Về kỉ luật, chúng ta là hạng bét, đáng cho vào Viện Bảo cổ.

Đọc tiểu sử các vĩ nhân trong lịch sử, chúng ta sẽ nhận điều này là hành

vi của họ rất ít tính cách hợp lí. Ông Jules César cao quí, hành vi rất vô lí kia, sao lại mê Cléopâtre để đến nỗi vì một người đàn bà mà suýt bỏ rơi

cả đế quốc La Mã. César mới chỉ là suýt bỏ rơi đế quốc chứ Antoine thì

bỏ rơi hẳn rồi. Thánh Moise kia, trong một cơn nổi khùng, do đã đập phá

những thạch bản thiêng liêng mà Ngài đã tốn công khắc bốn chục ngày

với Thượng Đế ở trên núi Sinai; như vậy Ngài có hợp lí gì hơn những

người Do Thái đã quên Thượng Đế và trong khi vắng mặt Thượng Đế đi

thờ con Bò vàng không? Rồi vua David tính tình bất thường kia, tàn ác rồi

lại đại độ, thành tín rồi lại bội giáo, thờ Chúa mà lại phạm tội, rồi làm

thơ để tỏ nỗi hối hận, kính thờ Chúa trở 1ại. Vua Salomon kia, vào bực

đại trí, đại đức mà không giúp con được chút gì… Rồi Đức Khổng Tử

kia, có khách đến thăm, sai người bảo rằng đi vắng, khách mới quay gót

đã gảy đàn cho khách biết rằng mình có nhà... Rồi Đức Ki Tô sa lệ ở

Gethsémanie, hoài nghi ở trên thánh giá... Shakespeare khi chết để lại cho

https://thuviensach.vn

vợ cái giường "tốt thứ nhì" của mình… Milton xung khắc với vợ, bảy chục tuổi còn viết một thiên về sự li dị… Goethe lại nhà thờ làm lễ cưới,

dắt theo cậu con mười chín tuổi... Còn Jonathan Swift và Stella,... Ibsen và

Emilie Bardarch nữa.

Vậy thì có phải rõ ràng là nhiệt tình chứ không phải lí trí thống tri thế

giới không? Có phải rằng sự thiếu lí trí của những vị đó làm cho họ khả

ái, hợp nhân tình không ? Những tiểu truyện người Trung Hoa viết về

cha mẹ ông bà, đọc rất chán, không bổ ích gì cả mà lại rất sai vì họ có

thói tả tổ tiên như những vị siêu phàm, toàn đức vậy. Các đồng bào của

tôi trách cuốn “N ướ c tôi và dân t ộ c tôi” (My country and my people) là tả

người Trung Hoa một cách hợp nhân tính quá, vạch cả những khuyết

điểm chung với ưu điểm. Họ tưởng rằng nếu tôi tả nước Trung Hoa như

một xứ cực lạc đầy những thánh hiền đạo Nho sống rất hợp tí trong cảnh thái bình vĩnh viễn, thì có phải là tôi tuyên truyền đắc lực cho nước

tôi không… Nhưng cái thú vị của truyện kí là nó vạch cho ta thấy rằng

những vĩ nhân cũng có điểm tầm thường như chúng ta. Mỗi một nét vô lí

trong thái độ, hành vi của họ là một nét thêm tính cách chân thực cho

[31]

truyện. Chính nhờ vậy mà tác phẩm của Lytlon Strachpy

mới thành

công.

Dân tộc Anh là một kiểu mẫu tâm trí lành mạnh. Họ lí luận tệ lắm, nhưng có những "ăng ten" nhạy để cảm thấy sự nguy hiểm mà bảo vệ

đời sống của họ. Tôi không thấy một chút hợp lí nào cả trong hành vi hoặc trong lịch sử của họ. Các viện Đại học, Hiến pháp, Giáo hội Anh

Cách Lan của họ đều là những công trình vá víu từng miếng, tùy theo quá

trình phát triển mà nay thêm một chút, mai thêm một chút. Sức mạnh của

Đế quốc quốc Anh chính ở chỗ họ thiếu lí trí, hoàn toàn không nhận được quan điểm của người khác, tin chắc rằng chỉ phương pháp của họ

mới đúng, chỉ món ăn của họ mới ngon. Khi nào họ có lí trí và không quá

tin ở họ nữa thì Đế quốc của họ sẽ sụp đổ. Vì hễ nghi ngờ mình thì không sao chinh phục được thế giới. Ta không sao hiểu được thái độ của

họ đối với vua, không hiểu tại sao họ trung thành, yêu quí một vị quốc

vương mà họ cho nói mới được nói, cho ngồi trên ngai mới được ngồi,

bắt xuống thì phải xuống... Dưới triều Nữ hoàng Elizabeth, khi nước https://thuviensach.vn

Anh cần những tên hải tặc để che chở đế quốc, thì họ sản xuất ra được đủ và sùng kính tụi đó. Thời nào cũng vậy, người Anh luôn luôn có những

hành động thích đáng: cần chiến tranh thì họ chiến tranh, cần chống kẻ

thù nào thì họ chống kẻ thù đó, cần liên kết với nước nào thì họ liên kết

với nước đó, cần đứng về phe nào thì họ đứng về phe đó, mà đúng vào

lúc thích đáng nhất, rồi họ dùng một danh từ sai để gọi chiến tranh đó.

Như vậy không phải là nhờ óc lí luận của họ đâu, nhờ những "ăng-ten”

của họ đấy.

Nước da của họ hồng hào, có lẽ là do sương mù ở Luân Đôn và do họ

ham chơi cricket (một lối hí cầu). Một nước da lành mạnh như vậy không thể không ảnh hưởng lớn tới lối nhận định hướng đi của họ trên

đường đời. Họ suy nghĩ bằng lớp da, còn người Trung Hoa suy nghĩ bằng

khúc ruột. Người ta bảo rằng các học giả Trung Hoa bụng chứa đây tư

tưởng, đầy kinh luân, thơ văn, hoặc bụng đầy sầu muộn uất hận, dục vọng. Tình nhân Trung Hoa xa nhau, viết thư cho nhau, thường dùng từ

ngữ "ruột rầu trăm mối" (sầu trường bách kết), gọi cảnh biệt li là cảnh

"đoạn trường". Học giả Trung Hoa khi soạn một thiên tiểu luận hoặc diễn văn, mà chưa chép lên giấy thì bảo rằng "phúc cảo” đã xong, nghĩa

là ý tứ đã sắp sẵn trong bụng cả rồi. Tôi tin như vậy là đúng. Sự kiện đó

rất khoa học và có thể chứng thực được nhất là khi các nhà tâm lí học sau

này hiểu rõ tính chất của tình cảm và sự cấu tạo của tư tưởng hơn.

Nhưng người Trung Hoa không cần chứng cứ khoa học. Tính chất tình

cảm của khúc điệu Trung Hoa xuất phát từ bụng người hát (phần dưới

hoành cách mô); phải hiểu điều đó rồi mới nhận được sắc thái tình cảm

nồng hậu của âm nhạc Trung Quốc.

Muốn nghiên cứu vũ trụ thì tâm trí có khả năng rất quí; nhưng muốn nghiên cứu những giao tế nhân sự thì khả năng của nó còn đáng ngờ. Tôi

lạc quan tin những phát minh của khoa học, nhưng tôi ít tin rằng ai nấy

đều có óc biết phán đoán việc đời hoặc đạt được sự bình tĩnh và sáng suất mà không bị dục tình chi phối. Cá nhân có thể đạt được một mức rất

cao về trí, đức, nhưng xã hội tập đoàn thì vẫn còn bị tình dục sai khiến,

vẫn còn có lúc trở lại giai đoạn dã man, có những bản năng man rợ, những hành vi cuồng nhiệt như loạn thần kinh.

https://thuviensach.vn

Biết rằng con người dễ lầm lỗi như vậy, chúng ta càng ghét những kẻ

khốn nạn lợi dụng nhược điểm của ta để lôi kéo chúng ta vào một cuộc

thế chiến mới; những kẻ tiêm mối thù hận vào lòng ta (mối thù hận mà

ai cũng đã sẵn có trong lòng rồi); những kẻ đề cao lòng tự ái và tự tư (hai

tật đó có người nào thiếu đâu); những kẻ gợi lòng cuồng nhiệt thú vật

của ta, những thành kiến về chủng tộc của ta; những kẻ bất chấp giới

luật thứ năm của Thượng Đế mà hô hào thanh niên giết người, coi sự tàn

sát và chiến tranh là cao quí (cơ hồ như loài người chưa đủ hiếu chiến);

và những kẻ kích thích tình dục của ta (cơ hồ như chúng ta chưa giống

loài vật là bao nhiêu). Cái tâm trí đáng khinh đó mặc dầu rất cơ xảo, minh

mẫn, khôn ranh, cũng chỉ là thứ tâm trí của cầm thú. Ở trong người chúng

ta có một con quỉ cột bằng một sợi dây xích cũ, mòn. Bất cứ lúc nào, dây

xích đó cũng có thể đứt, mà con quỉ đó sẽ vùng chạy, đạp xéo chúng ta và

nhắc nhở rằng chúng ta chỉ có một lớp văn minh ở ngoài, còn bản chất

vẫn còn quá gần với cầm thú. Và thế giới chúng ta có thể biến thành một

[32]

vũ đài trên đó người Maure

giết giáo đồ Ki Tô, giáo đô Ki Tô giết

người Maure; người Da đen đâm chém người Da trắng, người Da trắng

đâm chém người đen, và những con chuột chũi sẽ từ trong hang chui ra để

ăn thịt người, những con ó sẽ bay liệng từng bầy trên không sau một bữa

tiệc no nê.

Các nhà phân tâm học khi muốn chữa những bệnh thần kinh thường làm

cho bệnh nhân nhớ lại dĩ văng và nhìn đời một cách khách quan. Loài người cũng vậy, nếu nhớ lại dĩ vãng của mình thì sẽ hiểu rõ mình hơn,

nếu nhớ lại cái nguồn gốc động vật của mình thì sẽ không có những hành vi của loài cầm thú nữa.

Làm sao kiểu chính được tình trạng đó? Óc phán đoán thì nghèo nàn và

lạnh lẽo, ngay đến lí trí cũng không giúp được bao nhiêu; chỉ có một tinh

thần điều hòa, một nguồn tư tưởng ấm áp rực rỡ, phát từ trực giác, hòa

hợp với tấm long trắc ẩn, mới tránh cho ta được sự thoái hóa về thời dã

man của tổ tiên chúng ta. Phải phát triển đời sống một cách điều hòa với

bản năng, như vậy mới cứu được nhân loại. Tôi cho rằng sự giáo dục

ngũ quan và cảm xúc của ta quan trọng gần bằng sự giáo dục tư tưởng.

https://thuviensach.vn

*

* *

CHƯƠNG IV

CẬN NHÂN TÌNH

1. SỰ TÔN NGHIÊM CỦA CON NGƯỜI

Trong chương trên, chúng ta đã xét phần di sản có tính cách động vật

của chúng ta và hậu quả của phần di sản đó tới văn minh. Nhưng con người không phải chỉ có phần đó thôi. Muốn thấy toàn thể bản chất chúng ta thì còn phải xét thêm cái phần tôn nghiêm trong con người nữa,

mất nó, vì lúc này đây và đặc biệt là trong ít chục năm sắp tới, nhân loại

có cái nguy cơ đánh mất nó lắm.

Bạn bảo tôi: “Ông nhấn mạnh vào điểm chúng ta là những động vật;

nhưng nếu vậy thì ông có nhận rằng chúng ta là những động vật đáng quí

nhất trong vũ trụ không?”. Nhận chứ. Chỉ có loài người mới sáng tạo được một nền văn minh, làm sao chối bỏ điều đó được? Có lẽ có những

loài vật hình dáng thanh nhã hơn, đẹp đẽ hơn hơn ta như loài ngựa; bắp

thịt cường tráng hơn ta như loài sư tử; khứu giác thính hơn, bẩm sinh trung tín hơn như loài chó; thị giác sáng hơn như loài đại bàng; giác quan

về phương hướng tốt hơn như loài bồ câu đưa thư; cần kiệm hơn, làm

việc được nhiều hơn như loài kiến; tính tình hiền từ hơn như loài bồ câu

mái hay loài cừu cái; kiên nhẫn hơn, mãn nguyện hơn như loài bò cái; tiếng kêu du dương hơn như loài chim sơn ca; có bộ lông đẹp hơn như

loài vẹt, loài công. Nhưng loài người có một cái gì đó mà tôi vẫn thích

hơn cả. Loài kiến hữu lí, có kĩ luật hơn chúng ta thật, chúng đã tìm ra được một chính thể ổn định hơn dân tộc Y Pha Nho hiện nay, nhưng theo

chỗ tôi biết thì chúng không có thư viện, không có viện Bảo cổ. Nếu loài

kiến hay loài voi chế tạo được một thứ viễn kính vĩ đại để ngắm sao,

hoặc tìm ra được một ngôi sao mới, tính trước được bao giờ có nhật thực; hoặc nếu loài hải cẩu phát minh được khoa toán học, loài thát

[33]

(castor)

đào được kinh Panama thì tôi sẽ coi chúng là chúa trên thế

giới, là chúa tể trong vũ trụ. Phải chứ, chúng ta đáng tự phụ lắm chứ; https://thuviensach.vn

nhưng cần tìm hiểu cái gì đáng cho ta tự phụ đây, cái tôn nghiêm của chúng ta ở chỗ nào đây.

Như đầu sách tôi đã nói, cái tôn nghiêm đó có bốn đặc tính dưới đây

của hạng người phóng lãng mà văn chương Trung Hoa đã đề cao: có tánh

tò mò không vị lợi, có khả năng thơ mộng, có tinh thần hài hước để kiểu

chính bớt khả năng mơ mộng, và tính cách bất thường, không thể đoán

trước được. Theo tôi, cá nhân chủ nghĩa của Trung Hoa được biểu hiện

trong quan niệm về người phóng lãng đó. Không phải là vô cớ mà người

ta gọi Walt Whitman, nhà quán quân về cá nhân chủ nghĩa ở Mĩ, là người

“Nhàn d ậ t cao quí” .

2. DO TÁNH TÒ MÒ KHÔNG VỊ LỢI MỚI CÓ VĂN MINH.

Loài người mới thực sự bắt đầu văn minh từ khi biết đi từ hai chân;

và hai tay nhờ vậy mà rảnh rang để cầm vật này vật nọ lên mà ngắm nghía, nhận xét. Một phần lớn nhờ tánh tò mò đó mà loài người hoá ra tôn

nghiêm. Truy cầu tri thức, bất quá chỉ là một trò chơi; các nhà khoa học,

các nhà phát minh đều là tìm tòi để chơi, chứ không phải vì lợi. Các y sĩ

tài năng thường nghiên cứu vi trùng hơn là tìm hiểu bệnh nhân; các nhà

thiên văn rán ghi những vận chuyển của một ngôi sao cách ta cả trăm triệu cây số, mà ngôi sao đó có ảnh hưởng trực tiếp đến nhân sinh đâu?

Hầu hết các động vật – nhất là khi còn nhỏ - đều có bản năng du hí; nhưng chỉ ở loài người tính tò mò không vị lợi mới phát triển đến mức

tuyệt cao.

Chính vì lẽ đó mà tôi oán ghét các nhân viên kiểm tra, các cơ quan, các

chính thể tìm cách kiểm tra con người.

Nếu tư tưởng tự do là hoạt động cao quí nhất của các trí tuệ thì áp

chế tư tưởng là hành động bỉ lậu nhất. Euripide định nghĩa nô lệ là người

mất tự do tư tưởng hoặc mất tự do phát biểu ý kiến. Chính thể chuyên

chế nào cũng là xưởng chế tạo nô lệ. Ở thế kỉ hai mươi này, ở phương

Đông, phương Tây, ở ngay những xứ văn minh, nhan nhản những hạng

nô lệ đó. Cho nên tôi cho rằng chính thể độc tài nào cũng là thoái hoá về

phương diện tinh thần. Xét chung thì cả thời trung cổ mà xét riêng thì thời thanh trừ tôn giáo ở Y Pha Nho đều là thoái hoá. Nhiều chính trị gia

thiển cận hoặc nhiều giáo sĩ có thể nghĩ rằng tin tưởng hoặc tư tưởng có

nhất trí thì xã hội mới có trật tự, mới được hoà bình, nhưng xét lịch sử thì

hậu quả của chính sách đó luôn luôn bi thảm, làm mất giá trị con người.

https://thuviensach.vn

Các nhà chuyên chế đó khinh thị nhân dân, ngây thơ tin rằng có thể qui định tâm trí con người được và hễ cơ quan tuyên truyền bảo phải thích

hoặc ghét cuốn sách nào, khúc nhạc nào, phim hát bóng nào thì nhân dân

sẽ thích hoặc ghét những cuốn sách đó, khúc nhạc đó, phim đó. Chính phủ chuyên chế nào cũng tìm cách trộn lộn văn chương với tuyên truyền,

nghệ thuật với chính trị, tôn giáo với sự tôn sùng kẻ thống trị.

Như vậy là vô lí, mà nếu những kẻ kiểm tra tư tưởng đó đi quá trớn

thì là họ tự tạo ra khí giới để tự diệt họ. Mạnh tử nói: “Vua coi b ề tôi nh ư c ỏ rác thì b ề tôi coi vua nh ư kh ấ u thù” (Quân chi thị thần như thổ

giới, tắc thần thị quân như khấu thù). Trên thế giới không có quân đạo

tặc nào tàn bạo bằng kẻ đoạt mất tự do tư tưởng của ta. Mất tự do đó thì

ta sẽ có khác chi loài thú. Cho nên theo Mạnh tử, vua càng khinh bề tôi,

càng cướp bóc của họ bao nhiêu thì bề tôi càng oán vua bấy nhiêu. Mà

không có gì quí báu, riêng tư chí thiết bằng những tín ngưỡng về tri thức,

luân lí hoặc tôn giáo cho nên ta không thù kẻ nào bằng kẻ cướp của ta cái

quyền tư tưởng, tín ngưỡng. Hạng chuyên chế về tinh thần luôn luôn là

thoái hoá, cho nên có những xuẩn động, đó là điều tự nhiên; nhưng lương

tâm của nhân loại sẽ chống cự lại, đả kích chế độ chuyên chế mà cái tự

do của lương tâm không thể nào bị chinh phục cả.

3. ÓC TƯỞNG TƯỢNG

Tâm lí chung của con người là bất tri túc. Trong các loài động vật chỉ

loài khỉ là thật rầu rĩ, nhất là giống tinh tinh. Đã có lần tôi thấy một con

tinh tinh y hệt một triết gia; vì u uất với trầm tư có khác gì nhau đâu.

Nhìn vẻ mặt của nó, tôi chắc rằng nó đang suy tư. Con bò cái không có

vẻ suy tư, nhất là không có vẻ trầm tư về triết lí vì lúc nào tôi cũng thấy

nó thoả mãn. Chỉ có con khỉ là như chán chường về đời sống. Vĩ đại thay

con khỉ!

Có thể rằng sở dĩ triết lí phát sinh là do những cảm giác buồn bực,

bất mãn. Dù sao, một đặc tính của nhân loại là có cái hoài bão đeo đuổi

một lí tưởng, cái hoài bão đó u uất, mơ hồ và lặng lẽ. Sống trong một

thế giới thực, loài người còn mơ tưởng tới một thế giới khác. Có lẽ

người khác khỉ ở điểm: khỉ chỉ biết chán ngán, buồn bực thôi, người còn

biết tưởng tượng nữa. Chúng ta cũng biết đứng núi này trông núi nọ, cũng mơ mộng. Chú binh nhì mơ mộng được làm cai, thầy cai mơ mộng

được làm đại uý, ông đại uý mơ mộng được làm đại tá; ông đại tá nếu có

https://thuviensach.vn

khả năng một chút, lại cho chức đại tá là tầm thường, nhưng ông không nói rằng ông muốn thăng chức, ông dùng những lời thanh nhã hơn: chỉ

muốn phục vụ quốc dân một cách hữu hiệu hơn thôi. Vì vậy thế giới gần như một cao lâu: ai ăn món nào kêu món nấy, mà ai cũng nghĩ rằng

món người khác kêu vẫn ngon hơn món mình kêu. Cho nên có câu “Văn

mình, v ợ ng ườ i” : văn của mình bao giờ cũng hay hơn văn của người, còn vợ mình bao giờ cũng xấu, vụng hơn vợ người. Không một ai thoả mãn

cả. Ai cũng muốn làm một người khác, được làm một người khác rồi lại

muốn một người khác nữa.

Tánh chung đó có lẽ do sức tưởng tượng và khả năng mơ tưởng của

ta. Người nào càng tưởng tượng mạnh thì lại càng luôn luôn bất mãn.

Cho nên một đứa trẻ tưởng tượng dồi dào thì luôn luôn khó tánh, thường

buồn rầu, u uất như con khỉ chứ không sung sướng thoả mãn như con bò

cái. Nhất định là hạng giàu tưởng tượng, nhiều hoài bão, thường li hôn

nhiều hơn hạng người khác. Khả năng hoài bão lí tưởng đó có hồi làm

cho loài người lầm đường, nhưng nếu không có khả năng tưởng tượng

thì không sao có sự tấn bộ.

Ai cũng có nguyện vọng, hoài bão. Điều đó rất quí vì các nguyện

vọng, hoài bão thường được coi là cao thượng. Cá nhân hay quốc gia đều

có mộng tưởng cả và ít hay nhiều đều hoạt động hợp với những mộng

tưởng đó. Có người mơ mộng nhiều hơn những người khác cũng như

trong gia đình có trẻ đa cảm hơn những trẻ khác, và tôi thú thực là ưa những đứa trẻ đa cảm hơn. Thường thường những đứa trẻ đó hay ủ rũ

hơn, nhưng không sao, chúng cũng có những nỗi vui, những cảm xúc

mạnh hơn. Chúng ta là những bộ máy thâu được ý nghĩ, cũng như máy

thâu thanh thâu được âm nhạc. Máy nào hoàn toàn nhất thì thâu được những âm ba tế nhị nhất mà những máy khác không thâu được; và âm nhạc nó thâu được đó xa nhất, du dương nhất, quí nhất vì khó bắt được

nhất.

Với lại những mơ mộng hồi nhỏ không quá hư ảo như ta tưởng đâu.

Có khi nó đeo đuổi ta cho tới lúc chết. Cho hồi nhỏ tôi thích Hans

[34]

Christian Andersen

và tới bây giờ, nếu có thể lựa chọn được thì tôi

vẫn muốn thành Andersen. Viết truyện “N ữ th ầ n Ng ườ i Cá” (La petite Sirène) hoặc được làm Nữ thần Người Cá, có những tư tưởng, nguyện

vọng được sống lâu để ngoi lên mặt biển nhìn vũ trụ, như Nữ Thần, còn

https://thuviensach.vn

gì thú bằng nữa! Vậy trẻ con luôn mơ mộng hoặc trên cái kho thượng lương, hoặc trong một trại ruộng, hoặc ở bờ sông; và mộng của nó thật

cả đấy, không hư ảo đâu. Mà Thomas Edison cũng mơ mộng, Robert

Louis Stevenson cũng mơ mộng, Walter Scott cũng mơ mộng và do những

mơ mộng của họ mà họ tạo được những lâu đài đẹp đẻ nhất cho chúng

ta. Mỗi đứa trẻ khi đi ngủ đều mơ ước một cái gì và hy vọng sáng hôm

sau tỉnh dậy, sẽ thấy mơ ước của mình được thực hiện. Những mộng đó

là của riêng nó, nó không nói với ai cả. Có những cái mộng rõ ràng mạnh

mẽ, bắt ta phải thực hiện cho được; còn những mộng khác kém rõ ràng,

thì lớn lên chúng ta quên đi.

Các quốc gia cũng vậy, cũng có những mộng tưởng truyền lại từ thế

hệ này tới thế hệ khác, từ thế kỉ trước tới thế kỉ sau. Có những mộng cao

quí, có những mộng tàn ác đê tiện. Mộng chinh phục nước khác là mộng

xấu. Mộng xây dựng một thế giới hoàn mĩ hơn, một thế giới hoà bình,

bớt những sự tàn bạo, bất công, nghèo khổ, là mộng đẹp. Dân tộc này

chiến đấu với dân tộc khác vì mộng của họ, cũng như vì đất đai tài sản.

Như vậy là rời khu vực ảo tưởng để vào khu vực thực hiện.

Nhưng còn những mộng làm cho ta thoát li với thực tại, tức mộng

trường sinh và mộng không tưởng. Mộng trường sinh rất hợp nhân tình

cho nên rất phổ thông, mặc dầu nó mơ hồ và ít người tự hỏi mình rằng

nếu được trường sinh thì sẽ làm gì. Người muốn trường sinh và người

muốn tự tử, mặc dầu trái ngược hẳn nhau mà tâm lí rất giống nhau ở

điểm cả hai đều cho thế giới hiện tại chưa được vừa ý.

Mà hạng người không tưởng cũng vậy. Họ tin ở một trật tự khác của

thế giới, trật tự ra sao cũng được miễn là khác với trật tự hiện tại. Họ

luôn luôn nghĩ rằng xứ của họ là xứ tệ nhất, xã hội trong đó họ sống là

xã hội tệ nhất.

4. TINH THẦN HÀI HƯỚC

Tôi ngờ rằng người ta không nhận đúng được sự quan trọng của tinh

thần hài hước và không thấy rằng ta có thể dùng nó để thay đổi tất cả

sinh hoạt văn hóa của chúng ta. Chắc chắn là nó có đóng một vai trò trong

sinh hoạt dân tộc. Vua Guillaume nước Đức vì không biết khi nào nên cười và tại sao nên cười cho nên mới bại trận, mất một đế quốc, nói theo

Mĩ là mất cả tỉ Mĩ kim. Các nhà độc tài có điểm này khả ố nhất là lúc nào

https://thuviensach.vn

cũng nghiêm trang, lạnh lùng, còn các vị tổng thống các nước dân chủ thì biết cười.

Ta cứ tưởng tượng một thế giới mà những vị chỉ huy đều vui tính thì

mới thấy được rằng tính hài hước quan trọng phi thường trên trường chính trị. Chẳng hạn ta cứ phái năm sáu nhà hài hước tài nhất thế giới tới

dự một hội nghị quốc tế, ta cho họ toàn quyền quyết định, thế giới sẽ

được cứu nguy ngay. Sắp có đại chiến mà phái họ đi dự hội nghị thì dù

có tận lực muốn gây chiến, họ cũng không gây nổi. Vì bọn gây chiến là

ai? Là hạng có tham vọng, có năng lực, thông minh, mưu mô, tính toán kĩ

lưỡng, lanh lợi, ngạo mạn, ái quốc hạng nặng, hạng người muốn “phục

vụ” nhân loại, tự cho mình có “sứ mạng”, muốn khắc sâu một “ấn

tượng” trên thế giới, ao ước và hi vọng rằng được từ trên một bệ cao nhìn xuống hậu thế bằng cặp mắt một tượng đồng, cưỡi trên một con

ngựa cũng bằng đồng dựng ở một ngã năm ngã sáu nào đó.

Tôi tin rằng tinh thần hài hước mà mọi người đều có sẵn có thể mở

đường cho một thời đại hợp lí, mà thời đại đó là lí tưởng nhất của nhân

loại; vì xét cho cùng, chỉ có điểm này quan trọng là làm sao cho loài người có được tính biết điều hơn, nhiều lương tri hơn, tư tưởng giản dị,

tính tình khoan hoà và nhãn quan sáng suốt. Thế giới lí tưởng không phải

là một thế giới hoàn toàn về mọi phương diện mà là một thế giới trong

đó người ta nhận ngay được những khuyết điểm và giải quyết được

những vụ xung đột một cách hợp lí. Muốn vậy phải có sự giản dị trong

tư tưởng, có một triết lí vui và một lương tri tế nhị, ba cái đó đều là đặc

tính của tinh thần hài hước.

Khi một nền văn minh mất sự giản dị trong tư tưởng và đời sống thì

nó bắt đầu suy đồi. Con người biến thành nô lệ những ý niệm, những tham vọng, những chế độ xã hội mà chính mình tạo ra. Cũng may là tinh

thần hài hước có thể trừ cho ta được tật đó. Người hài hước vận dụng tư

tưởng một cách nhẹ nhàng và làm chủ được nó. Nghiêm nghị là dấu hiệu

của sự gắng sức mà gắng sức là dấu hiệu của sự chưa hoàn toàn tự chủ.

Một nhà văn nghiêm trang thì vụng về, không thoải mái trong lãnh vực ý

tưởng, cũng như một người mới phát phú vụng về, không thoải mái trong

xã hội.

Thật là ngược đời: sự giản dị lại chính là biểu hiệu của sự suy tư sâu

sắc; theo tôi nó là điều khó đạt được nhất trong khoa học và văn chương.

Tư tưởng phải sáng sủa là việc cực khó. Khi ta thấy một nhà văn vật lộn

https://thuviensach.vn

với một ý tưởng nào thì ta có thể quyết chắc rằng ông bị ý tưởng tấn công đấy. Bài giảng của một vị trợ giáo đại học, mới đậu thạc sĩ, phần

nhiều là khó hiểu, lúng túng, và chỉ những vị giáo sư già mới có những tư

tưởng giản dị, và phô diễn được một cách dễ dàng. Một nhà bác học không thể trình bày những tri thức chuyên môn bằng những lời bình dị lại

cần có tinh thần già giặn nữa: khi ta già thì tư tưởng của ta sáng sủa hơn;

những điểm nào không quan trọng và có lẽ sai nữa, thì ta có thể bỏ nó

qua một bên để nó khỏi quấy rầy ta; ý tưởng do đó có những hình thức

minh xác hơn, và tư tưởng nọ nối tiếp tư tưởng kia lần lần thành những

công thức giản dị; những công thức này đột nhiên xuất hiện trong óc ta,

và tri thức của ta đạt được cái mực rực rỡ một cách chính xác, cái mực

mà ta gọi là minh trí. Lúc đó ta không có cảm giác phải gắng sức nữa,

chân lí hoá ra giản dị vì nó đã hoá ra sáng sủa. Sự tự nhiên trong tư tưởng

và trong bút pháp đó mà các thi sĩ và phê bình gia Trung Hoa rất tán thưởng, thường được coi là một quá trình thành thục lần lần. Khi ta nói

đến sự thành thục lần lần trong tản văn của Tô Đông Pha, là chúng ta muốn nói rằng ông lần lần tiến tới sự tự nhiên, tiến tới một bút pháp bỏ

hết cái tật hoa mĩ của tuổi trẻ, cái tật thông thái rởm, thích khoe tài, thích

“làm văn chương”.

Mà tinh thần hài hước có công bồi dưỡng cho sự suy tư giản dị.

Thường một người hài hước tiếp cận với thực tế hơn, còn một lí thuyết

gia chỉ tiếp xúc với ý tưởng. Vả lại, người hài hước ưa cái ý thức thông

thường và do đó thấy được tư tưởng của ta có điểm nào trái với thực tế.

Tiếp xúc hoài với thực tế họ hoá ra tự tin, khinh thoái, tế nhị, lễ phép, gạt ra ngoài tất cả những bộ tịch không tự nhiên, những cái e lệ hư nguỵ, trịnh trọng ngu xuẩn, những thủ đoạn phỉnh gạt. Vì vậy tôi tin rằng ở đâu

mà tư tưởng hài hước được tôn trọng thì ở đó mới có những bộ óc lành

mạnh hợp lí và mới có một lối sống giản dị, suy nghĩ giản dị.

5. TINH THẦN PHÓNG KHOÁNG VÀ ĐỘC LẬP

Ngày nay hình như hạng quân nhân được trọng hơn hạng người

phóng lãng và được coi là hạng người lí tưởng cao quí nhất của nhân loại. Đáng lẽ cần có những cá nhân phóng khoáng, độc lập, tự do thì xã

hội chúng ta sắp phải có những công nhân ái quốc, hợp lí hoá, nhất luật

hoá, gò bó vào kỉ luật, vào đoàn thể và bị kiểm soát, tổ chức một cách

hiệu quả đến nỗi một quốc gia năm sáu chục triệu người cùng thờ một

https://thuviensach.vn

chủ nghĩa, cùng một loại tư tưởng, cùng thích một loại thức ăn. Đành rằng cả hai quan niệm trái ngược nhau về phẩm cách tôn nghiêm của nhân loại đó đều có lí cả: một quan niệm coi con người phóng lãng là lí

tưởng, một quan niệm coi quân nhân là lí tưởng; một quan niệm cho rằng

người nào còn giữ được tự do và cá tính của mình là người cao quí nhất,

một quan niệm cho rằng người nào từ bỏ cái quyền tự do tín ngưỡng, tự

do tư tưởng để hoàn toàn lệ thuộc vào kẻ thống trị hoặc quốc gia, là người ấy tốt nhất. Người ta có thể dùng ý thức phổ thông để binh vực

quan niệm trên; dùng óc luận lí để bênh vực quan niệm dưới và chứng

minh rằng con người máy ái quốc là một công dân kiểu mẫu, ích lợi cho

quốc gia, mà quốc gia nào muốn tồn tại thì phải tiêu diệt tất cả những

quốc gia khác. Thực là khó tin, một quan niệm như vậy mà đã được và

hiện còn được nhiều quốc gia “văn minh” và “khai hoá” ở Âu châu chủ

trương.

Riêng tôi thì mặc dầu quan niệm đó hợp luận lí cách nào, tôi vẫn thích quan niệm phóng nhiệm hơn, thích con người phóng khoáng hơn, mà lòng ngưỡng mộ văn minh phương Tây của tôi đã giảm đi rất nhiều

từ năm 1919-1920. Trước hồi đó, tôi xấu hổ về văn minh Trung Hoa, và

cho rằng Trung Hoa không có hiến pháp, không có công quyền, thì thực là

một khuyết điểm lớn, và tôi tin rằng một chính phủ lập hiến cộng hoà

hay dân chủ, là một tấn bộ trên phương diện văn hóa. Nhưng, bây giờ tôi

nhận thấy rằng nhân quyền và tự do cá nhân, cả quyền tự do tín ngưỡng

mà người Trung Hoa từ hồi nào đến giờ vẫn được hưởng, đều có thể bị

chà đạp ngay trên khu vực phát triển của văn minh phương Tây, rằng ở

Trung Âu ngày nay có nhiều nô lệ hơn ở Trung Hoa thời phong kiến.

Tôi biết rằng người phương Tây sẽ bảo những học thuyết về tự do

cá nhân, về công quyền của họ đã đâm rễ sau trong tâm hồn họ rồi, đã

thành một tín ngưỡng hoặc một bản năng rồi, tất có đủ sinh lực để đảo

ngược lại tình thế và thói đào tạo, biểu dương hạng công nhân nhất luật

hoá hiện nay sẽ mất hẳn. Vâng, chúng ta đợi thủ coi.

Hình như ở thời đại chúng ta, thời đại mà phong trào tập thể phát động mạnh – tập thể xã hội, tập sản kinh tế, tập thể chính trị - thì nhân

loại tự nhiên quên mất cái quyền phản kháng của mình và cái phẩm cách

của cá nhân đi. Vấn đề kinh tế được đưa lên hàng đầu và tư tưởng kinh

tế khuynh loát tất cả tư tưởng khác; vì vậy mà chúng ta thành ra hoàn toàn dửng dưng với một thứ khoa học, một thứ triết học hợp với nhân

https://thuviensach.vn

tính hơn, một thứ triết học chú trọng tới đời sống cá nhân. Lẽ đó tự

nhiên. Một người lở bao tử thì chỉ nghĩ tới bao tử; một xã hội mà kinh tế

không lành mạnh thì chỉ nghĩ tới các vấn đề kinh tế. Hậu quả là chúng ta

hoàn toàn lãnh đạm với cá nhân và quên hẳn rằng có cá nhân. Ngày xưa

mỗi người là một con người, ngày nay mỗi người chỉ được coi như một

vật tự động nhắm mắt tuân theo những luật vật chất và kinh tế, như một

cái răng trong một bánh xe, như một phần tử trong một giai cấp, như một

ngoại nhân mà chính phủ “nhập cảng”, như một kẻ tiểu tư sản mà người

ta khinh bỉ, hoặc như một nhà đại tư bản mà người ta tố cáo, hoặc như

một người lao động mà người ta gọi là đồng chí chỉ vì người đó là lao

động. Hình như chỉ gọi một người nào là tiểu tư sản hoặc đại tư bản hoặc lao động là đã hiểu rõ người đó rồi, và có thể ghét người đó một

cách thích đáng hoặc giúp người đó như một đồng chí rồi. Chúng ta không còn là những cá nhân, những con người nữa mà chỉ là những giai

cấp. Như vậy chẳng là giản dị hoá sự tình một cách quá mức ư? Chúng ta

vui vẻ và hăng hái tiến lần đến xã hội kiểu mẫu của loài sinh vật nào đó.

Ở một thời đại mà khoa học cơ giới tự hào về những thực hiện của

nó, về những công cuộc chinh phục thiên nhiên của nó, thì một quan niệm máy móc về con người cũng xuất hiện. Khoa học đó lũng đoạn

những môn khác, cái luận lí máy móc của nó đã đem áp dụng vào xã hội

loài người và cái danh từ uy nghiêm “luật thiên nhiên” được các nhà nghiên cứu nhân sự rất ưa dùng. Do đó mà lí thuyết này chiếm được ưu

thế: “hoàn cảnh quan trọng hơn con người, và cá tính con người có thể

[35]

đặt thành một phương trình được

“. Lí thuyết đó có thể tốt về kinh tế

học, nhưng rất dở về sinh học. Môn sinh vật học nhận rằng trong sự phát

triển của sinh mệnh, sức phản ứng của cá nhân là một yếu tố cũng quan

trọng như hoàn cảnh vật chất, cũng như một lương y nhận rằng tính tình

cùng phản ứng của bệnh nhân là một yếu tố rất quan trọng trong sự

kháng cự với bệnh. Cứ theo lí thuyết thì nhiều bệnh nhân đáng lí phải chết, nhưng họ nhất định không chịu chết, rồi mà bình phục được, làm

cho y sĩ phải kinh ngạc. Một y sĩ dùng chung một phương thuốc để trị hai

người cùng mắc một thứ bệnh và tin rằng phản ứng của cơ thể hai người đó sẽ như nhau thì quả thực là nguy hại cho xã hội. Bọn triết gia

cũng nguy hại như vậy nếu họ quên mất cá nhân, quên mất rằng mỗi https://thuviensach.vn

người có thể phản ứng lại một cách khác nhau, và thái độ, hành vi của con người thường thay đổi, không sao biết trước được.

Có thể tôi chẳng hiểu một chút gì về môn kinh tế, nhưng chính môn

kinh tế cũng không hiểu tôi nữa. Môn đó hiện nay còn lúng túng, chưa có

thể tự nhận là một khoa học được. Nó chỉ bàn về các món hàng mà không

tiến xa hơn, không bàn về động cơ của con người, như vậy nó không phải là một môn khoa học; mà dù nó có bàn về các động cơ của con người, nhưng chỉ dùng những bảng thống kê thì nó cũng vẫn chưa phải là

[36]

một khoa học, may lắm chỉ có tính cách bán-khoa-học

thôi. Nó chưa

tìm ra được một kĩ thuật thích đáng để nghiên cứu tâm trí con người, cho

nên nó vẫn lúng túng, dò dẫm trong bóng tối. Vì vậy, mỗi khi cần lựa chọn một chính sách quan trọng về kinh tế thì ta thấy có hai nhà chuyên

môn đưa ra những đề nghị trái ngược hẳn nhau. Một nhà tin rằng nếu nước Anh bỏ kim bảng vị đi thì thật là tai hại; nhà kia cũng kiên quyết tin

rằng chỉ có cách bỏ kim bản vị đi mới cứu vãn được tình thế. Ngay các

nhà chuyên môn tài giỏi nhất cũng không thể dự tính được một cách hợp

lí khi nào người ta bắt đầu mua vào hoặc bán ra. Do đó mới có những vụ

đầu cơ ở thị trường chứng khoán. Mà sở chứng khoán dù có những tài liệu đáng tin nhất về kinh tế thế giới cũng không thể đoán trước một các

khoa học được khi nào giá vàng, giá bạc, giá thương phẩm lên hay xuống.

Chỉ vì trong vấn đề đó có một yếu tố về nhân sự, và khi nhiều người bán

ra thì một số ít người bắt đầu mua vào; mà khi nhiều người mua vào thì

có một số ít người bắt đầu bán ra. Tất nhiên kẻ bán ra cho kẻ mua vào là

điên, và ngược lại cũng vậy. Nhưng ai mới thực là điên thì tương lai mới

chứng thực được. Điều đó minh chứng rằng thái độ của con người rất

bất thường, không sao biết trước được, mà chẳng phải chỉ riêng trong công việc làm ăn, ngay cả trong quá trình lịch sử do tâm lí con người tạo

nên, trong những phản ứng của con người đối với luân lí, phong tục, cải

cách xã hội thì nhận xét trên cũng vẫn đúng.

6. CHỦ NGHĨA CÁ NHÂN

Chẳng những triết lí phải dựa vào cá nhân mà phát sinh, mà mục tiêu

tối hậu của nó cũng là cá nhân. Cá nhân tự nó là mục tiêu của nó rồi chứ

không phải là công cụ cho những sáng tạo của tâm trí. Những triết lí xã

hội tốt đẹp nhất đều nhắm cái mục tiêu tối cao này là trong một chế độ

https://thuviensach.vn

nào đó, làm sao tạo được những đời sống cá nhân sung sướng nhất. Nếu có những triết lí phủ nhận điều đó thì nó chỉ là những sản phẩm của những bộ óc bệnh hoạn, mất quân bình.

Muốn xét một văn hóa thì cứ xét hạng đàn ông và đàn bà mà nó tạo

thành. Chính vì nghĩ như vậy mà Walt Whitman, một trong những người

Mĩ minh triết, sáng suốt nhất, chủ trương trong cuốn Democrative Vistas

(Viễn cảnh dân chủ) rằng nguyên tắc cá nhân phải là mục tiêu của mọi

nền văn minh. Ông viết “Văn minh dựa trên cơ sở nào? Văn minh với các

tôn giáo, các nghệ thuật, các học hiệu của nó… nhằm đạt được cái gì nếu không phải là đạt được chủ nghĩa cá nhân phong phú, mĩ lệ, đa sắc

thái. Tất cả đều phải hướng vào mục tiêu đó cả (…)

“Trải bao nhiêu sự biến thiên, nhiều khi thất thố đến lố bịch, nhiều

khi phải tranh đấu, phải thất bại, chế độ dân chủ luôn luôn nhắm mục

đích này là dù gian lao tới mấy cũng rán chịu, miễn làm sao chứng minh

được rằng loài người được dạy dỗ trong một xã hội tự do, một thứ tự do

lành mạnh và cao cả, thì có thể và nhất định phải thành một luật pháp

cho chính mình”.

Rút cục không phải hoàn cảnh mới là quan trọng, chính phản ứng của

ta với hoàn cảnh mới là quan trọng. Pháp, Đức, Anh, Mĩ đều sống trong

một nền văn minh cơ giới như nhau, nhưng hình thức và ý vị đời sống

của họ khác nhau và mỗi dân tộc giải quyết vấn đề chính trị của mình

theo một lối khác nhau. Đời sống có biết bao hình thức như vậy, thì chỉ

có hạng người điên mới bảo rằng con người thế nào cũng bị cơ giới khống chế. Một người cha có hai đứa con, dạy dỗ chúng như nhau, dự bị

cho chúng vào đời như nhau, vậy mà rồi mỗi đứa cũng lần lần tạo ra một

cuộc đời theo cá tính riêng của mình. Dù cả hai đều thành giám đốc ngân

hàng, lãnh một số lương bằng nhau thì chúng cũng không giống nhau về

những điểm khác, những điểm quan trọng cho hạnh phúc của chúng:

khác nhau về sự khéo léo, về giọng nói, về tính tình, về cách cư xử và

cách giải quyết vấn đề, cách đối đải với nhân viên; hoặc được nhân viên

yêu, hoặc họ sợ, hoặc nghiêm khắc mà tỉ mỉ, hoặc vui vẻ mà dễ tính; khác nhau trong cách tiêu tiền vung phí hay kiệm tiện; về đời sống cá nhân, mỗi người có một thói trong sự giao du với bạn bè, trong sự đối đãi

với vợ con, trong sự lựa chọn sách báo. Cùng sống trong một thời đại,

trong một xã hội, cùng chết một ngày mà có người hăng hái tin tưởng tiến theo khuynh hướng của mình và tìm được hạnh phúc, có kẻ lại trải

https://thuviensach.vn

qua một cuộc đời chìm nổi, đổi hướng hoài; có người thành nhà phát minh, có kẻ thành nhà thám hiểm, có người tinh thần hái hước, kẻ lại rầu

rĩ, quạo quọ; người thì bay vút lên cảnh phú quí như pháo thăng thiên rồi

chết trong đám trong tro tàn lạnh lẽo của pháo, kẻ thì bán nước đá hay

bán than rồi bị đâm chết trong cái liều của họ, để lại tới hai vạn Mĩ kim

bằng vàng. Đời sống quả thật kì diệu, cả trong thời đại kĩ nghệ nữa. Con

người còn là con người thì đời sống có nhiều sắc thái như vậy mới có ý

vị.

Trong nhân sự - dù là về chính trị hay cách mạng xã hội – không thể

có quyết định luận được. Yếu tố nhân tình làm đảo lộn tất cả các dự tính

của những người đưa ra những lí thuyết mới, chế độ mới.

Nhưng sự quan trọng của cá nhân không phải chỉ do lẽ đời sống cá

nhân là mục tiêu của tất cả mọi nền văn minh, mà còn lẽ này nữa: sự cải

thiện đời sống xã hội và chính trị, sự cải thiện những quan hệ quốc tế là

do hành động và tính tình của mỗi cá nhân trong mỗi quốc gia! Trong việc

nội chính và trong sự tiến hoá của một quốc gia, yếu tố quyết định là tính

khí của dân tộc. Vì trên tất cả những luật về sự phát triển kĩ nghệ, còn

một yếu tố quan trọng hơn, tức lối hành động và lối giải quyết vấn đề

của mỗi dân tộc.Rousseau không tiên liệu được sự diễn tiến của cách mạng Pháp và sự xuất hiện của Napoléon; mà Karl Marx cũng không tiên

liệu được sự phát triển hiện nay của lí thuyết xã hội và sự xuất hiện của

Staline. Không phải khẩu hiệu Tự do, Hoà bình, Bác ái, mà là vài nét nào

đó trong bản tính của con người xét chung và trong bản tính của dân tộc

Pháp xét riêng, đã quyết định diễn tiến của Cách mạng Pháp. Những dự

ngôn của Karl Marx về sự diễn tiến của cách mạng xã hội đã sai be bét

mặc dầu biện pháp của ông rất chính xác. Theo luật luận lí, ông dự đoán

rằng một cuộc cách mạng vô sản sẽ xảy ra ở nước nào mà nền văn minh

kĩ nghệ tiến nhất, mà giai cấp vô sản mạnh nhất, nghĩa là xảy ra trước

hết ở Anh rồi có lẽ ở Mĩ, ở Đức. Nhưng sự thất là chế độ Cộng sản đã

được thực nghiệm ở một sứ nông nghiệp như Nga, tại đó giai cấp vô sản

không mạnh. Ông đã quên không tính tới yếu tố nhân sự ở Anh và Mĩ,

quên cách hành động và giải quyết vấn đề của Anh và Mĩ. Lỗi lầm lớn

nhất của một chính sách kinh tế chưa chính mùi, là quên không tiên liệu

cái “bất ngờ” trong việc nước. Người Anh coi thường các lí thuyết, nếu

cần, còn tìm cách lần lần phá nó nữa; sự chậm chạp của họ khi dò đường đi, lòng yêu tự do cá nhân, tôn trọng trật tự, nhất là có lương tri

https://thuviensach.vn

của họ, tất cả những cái đó ảnh hưởng nhiều tới sự diễn tiến của các biến cố còn hơn là những lí luận của nhà biện chứng Đức Karl Marx.

Vậy sự phát triển về xã hội và chính trị của một nước, rút cục căn cứ

vào ý tưởng của cá nhân. Cái tính khí, cái mà người ta gọi là “thiên tài”

của một dân tộc, rút cục do toàn thể cá nhân của dân tộc đó tạo thành; nó

chỉ là cách cư xử và hành động của dân tộc đó, cách lựa chọn một thái độ

trong một hoàn cảnh nào đó. Các sử gia phái cổ thường nghĩ như Hégel

rằng lịch sử một nước chỉ là sự phát triển của một quan niệm, mà sự

phát triển đó có tính cách tất nhiên của cơ giới, nhưng nếu xét một cách

tế nhị thực tế hơn thì ta thấy phần ngẫu nhiên ở trong đó. Mỗi khi gặp

bước nguy nan thì quốc gia phải lựa chọn mà trong khi lựa chọn luôn luôn có những thế lực, những dục vọng tương phản xung đột: bên đây

chỉ thêm một chút, bên kia chỉ giảm một chút là cán cân trút về phía khác

rồi. Vì mỗi dân tộc thích con đường nào thì theo con đường đó, ghét con

đường nào thì bỏ con đường đó. Sự lựa chọn căn cứ vào trào lưu tư

tưởng, vào quan niệm đạo đức và vào thành kiến xã hội.

Nhìn toàn diện sự biến chuyển của lịch sử nhân loại tôi chỉ thấy như

thuỷ triều lên rồi xuống, mà khi lên cũng như khi xuống, đều là do sự lựa

chọn bất thường, không thể biết trước của con người. Chính vì có ý đó

mà Khổng giáo đem vấn đề “bình thiên h ạ ” liên kết với “tu thân” . Từ

đời Tống trở đi, nhà Nho nào cũng dùng đoạn dưới đây làm bài học khai

tâm cho trẻ mới nhập học: “Ng ườ i x ư a mu ố n làm sáng cái đ ứ c sáng ở

trong thiên h ạ thì tr ướ c ph ả i tr ị n ướ c mình; mu ố n tr ị n ướ c mình thì tr ướ c ph ả i t ề nhà mình; mu ố n t ề nhà mình thì tr ướ c ph ả i tu thân (s ử a mình); mu ố n tu thân thì tr ướ c ph ả i thành cái ý c ủ a mình; mu ố n thành cái ý c ủ a

[37]

mình thì tr ướ c ph ả i trí tri; trí tri ở ch ỗ cách v ậ t

. V ậ t xét kĩ (cách v ậ t)

r ồ i sau cái tri m ớ i đ ượ c đ ế n n ơ i đ ế n ch ố n (trí tri), trí tri r ồ i sau ý m ớ i thành, ý thành r ồ i sau tâm m ớ i chính, tâm chính r ồ i sau thân m ớ i tu, thân tu r ồ i sau gia m ớ i t ề , gia t ề r ồ i sau n ướ c m ớ i tr ị , n ướ c tr ị r ồ i sau thiên h ạ m ớ i bình. T ừ Thiên t ử cho đ ế n ng ườ i th ườ ng, nh ấ t lo ạ t đ ề u ph ả i l ấ y s ự tu thân làm g ố c. Cái g ố c lo ạ n mà cái ng ọ n tr ị , thì không th ể có nh ư

v ậ y. V ậ t có g ố c ng ọ n, vi ệ c có đ ầ u đuôi. Bi ế t cái nào tr ướ c cái nào sau là g ầ n đ ượ c đ ạ o r ồ i đ ấ y”.

*

* *

https://thuviensach.vn

CHƯƠNG V

AI CÓ THỂ ẢNH HƯỞNG ĐỜI ĐƯỢC HƠN

CẢ?

1. TA HÃY TỰ TÌM LẤY TA: TRANG TỬ

Trong chương này tôi rán trình bày vài quan niệm của các triết gia Trung Hoa về một lối sống kiểu mẫu. Tuy họ khác nhau về học thuyết,

nhưng hết thảy đều nhận rằng muốn sống một đời sống sung sướng thì

chúng ta phải minh triết và có dũng khí. Quan niệm tích cực của Mạnh

Tử và quan niệm viên hoạt hiếu hoà của Lão Tử hoà hợp với nhau trong

triết lí Trung Dung mà tôi muốn coi là một tôn giáo chung của dân tộc Trung Hoa. Sự xung đột giữa đ ộ ng (Mạnh Tử) và tĩnh (của Lão Tử) rút cục đưa tới một sự thoả hiệp này là dân tộc Trung Hoa tự lấy làm mãn

nguyện trong một thế giới rất không hoàn mĩ, tức cõi trần này. Do đó mà

có một triết lí sáng suốt, vui vẻ, và đời sống điển hình của triết lí đó là

đời sống của Đào Uyên Minh, một thi nhân mà tôi cho là vĩ đại nhất, có

tư cách điều hoà nhất của Trung Quốc.

Tất cả các triết gia Trung Hoa đều nhận trong thâm tâm rằng chỉ có

mỗi vấn đề này là khá quan trọng: làm sao hưởng đời được và ai hưởng

được đời hơn cả? Không truy cầu sự toàn thiện, không đeo đuổi những

mục đích hão huyền, không tìm hiểu những cái không thể biết được; bản

chất tầm thường của con người ra sao thì chịu nhận nó như vậy, rồi tự tổ

chức lối sống ra sao để có thể yên ổn làm việc, nhận sự đau khổ với một

tinh thần khoáng đạt và sung sướng ở đời.

Chúng ta là ai? Đó là vấn đề thứ nhất nhân loại đặt ra. Gần như

không thể giải đáp được. Nhưng chúng ta đều nhận rằng cái “ta” đương

lăng xăng về những hoạt động hàng ngày đây không phải hoàn toàn là cái

“ta” chân thực. Chúng ta biết chắc rằng trong cuộc sống chúng ta đã đánh

mất một cái gì đó. Khi thấy một người chạy khắp một cánh đồng tìm một vật gì, thì một người hiền minh có thể hỏi khách bàng quan câu này:

Họ đánh mất cái gì vậy? Người thì đoán đánh mất một cái đồng hồ, người lại đoán đánh mất cây trâm nạm kim cương, mỗi người đưa ra một phán đoán. Người hiền minh kia cũng chẳng biết rõ sự thực ra sao,

https://thuviensach.vn

đợi cho mọi người đưa ra hết những ức đoán lầm lẫn ra rồi, mới bảo:

[38]

“Tôi nói cho các b ạ n nghe nhé: h ọ đánh m ấ t h ơ i th ở c ủ a h ọ đ ấ y!”

.

Và ai nghe cũng phải nhận là đúng.

Trong cuộc sinh hoạt, chúng ta cũng thường quên cái “ta” chân thực

của mình đi, cũng như con chim khách quên nỗi nguy hiểm khi đuổi bắt

con bọ ngựa, mà con này cũng quên nỗi nguy hiểm khi đuổi bắt một con

mồi khác trong ngụ ngôn tuyệt diệu dưới đây của Trang Tử:

“Trang Chu dạo chơi trong vườn Điêu Lăng, thấy một con chim khách

kì dị ở phương Nam bay lại, cánh rộng bảy thước, mắt tròn một tấc, bay

sát trán Trang Chu rồi đậu ở một cây giẻ.

Trang Chu hỏi: “Loài chim nào đây? Cánh lớn như vậy mà không bay

đi chỗ khác, mắt lớn như vậy mà không thấy gì cả”.

Ông bèn vén áo tiến nhanh lại, cầm cây cung lắp đạn muốn bắn nó.

Lúc đó ông thấy một con ve đương hưởng bóng mát mà quên nó đi (không

để ý đến chung quanh). Rồi ông thấy một con bọ ngựa nhảy tới bắt con

ve, mà quên chính cái thân của nó đi; con chim khách kì dị kia thừa cơ vồ

lấy nó, cũng vì lợi mà quên thân nó đi.

Trang Chu thở dài nói: “Ôi! V ậ t v ẫ n làm h ạ i l ẫ n nhau. Lo cái l ợ i thì th ế nào cái h ạ i cũng theo sau” .

Rồi ông bỏ cây cung, trở về nhà, người coi vườn chạy lại hỏi ông vào vườn y làm gì.

Trang Chu về nhà rồi, ba tháng không ra khỏi nhà. Lận Thư lấy làm

lạ, hỏi: “Sao thầy lâu quá không ra ngoài?”.

Trang Chu đáp: “Ta gi ữ cái hình hài c ủ a ta mà quên cái chân thân; ngó dòng n ướ c đ ụ c quá mà quên cái v ự c trong. V ả l ạ i ta nghe th ấ y Th ầ y ta d ạ y r ằ ng “s ố ng trong cõi t ụ c thì ph ả i theo t ụ c”. Nay ta d ạ o ch ơ i ở Điêu Lăng mà quên m ấ t thân ta; con chim khách kì d ị kia bay sát trán ta đ ể l ạ i cây gi ẻ mà quên m ấ t thân nó; ng ườ i gi ữ v ườ n gi ẻ đó t ưở ng ta là k ẻ

[39]

tr ộ m; vì v ậ y mà ta không ra kh ỏ i nhà n ữ a”

.

Trang Tử là môn sinh của Lão Tử cũng như Mạnh Tử là môn sinh

cũng Khổng Tử, cả hai đều có khẩu tài, đều sống cách sư phụ khoảng

trăm năm. Trang Tử đồng thời với Mạnh Tử cũng như Lão Tử đồng thời

với Khổng Tử. Mạnh Tử đồng ý với Trang Tử ở chỗ chúng ta đánh mất

một phần nhân tính, và nhiệm vụ của triết học là phải tìm kiếm thu hồi

https://thuviensach.vn

cái phần đánh mất đó, cái mà ông ta gọi là “xích t ử chi tâm” – tấm lòng đứa con đỏ - Ông bảo: “B ậ c đ ạ i nhân là ng ườ i không đánh m ấ t cái “xích t ử chi tâm” c ủ a mình” (Đại nhân giả, bất thất kì xích tử chi tâm giả

[40]

dã

). Ông cho rằng đời sống văn minh ảnh hưởng đến cái “xích tử chi

tâm” của nhân loại cũng như búa rìu làm hại cây cối trên núi.

“Cây cối trên núi Ngưu Sơn xưa vẫn tươi tốt; nhưng vì ở giáp một

nước lớn nên thường bị búa rìu tiều phu đốn chặt; như vậy làm sao còn

tươi tốt được nữa? Nhờ ngày đêm còn chút nhựa lưu thông, lại được mưa, sương tẩm nhuần, nên mới còn đâm chồi nảy mộng. Nhưng bò dê

kéo nhau đến ăn phá, vì vậy mà núi hoá trơ trọi, và người ta thấy nó trơ

trọi, tưởng chừng như núi chưa từng có cây lớn. Nhưng có phải bản tính

của núi như vậy đâu?

Cái bản tính còn lại ở con người cũng thế. Ai mà chẳng có sẵn lòng

nhân nghĩa. Nhưng người đời buông mất tấm lòng lương thiện đi, cũng

như búa rìu đốn chặt cây trên núi đi; ngày nào cũng đốn, thì làm sao còn

tốt đẹp được nữa? Tất nhiên ngày đêm lòng lương thiện còn sanh ra được, và khí lành buổi sớm còn nuôi được, nhưng khí lành đó chẳng được bao nhiêu mà những hành vi ngày đêm lại ngăn phá nó. Ngăn phá nó

hoài thì cái khí ban đêm không đủ để bảo tồn nó nữa thì con người có khác cầm thú bao nhiêu đâu? Thấy họ không khác gì cầm thú mà tưởng

rằng họ chưa từng có lòng lương thiện. Nhưng có phải bản tính của con

[41]

người như vậy đâu”

.

2. TÌNH, TRÍ, DŨNG: MẠNH TỬ

Người nhiệt thành, ưu nhân, can đảm là người có thể hưởng thụ đời

sống được hơn cả. Mạnh Tử cho nhân, trí, dũng là ba cái mĩ đức quan trọng nhất của bậc mà ông gọi là “đại nhân”. Tôi muốn đổi chữ “nhân”

ra chữ “tình” và coi tình, trí, dũng là ba đức của một đại nhân. Anh ngữ và

Pháp ngữ đều có chữ “passion” nghĩa rất gần với chữ “tình” của Trung Hoa. Cả hai chữ mới đầu đều có cái nghĩa hẹp là “tình dục”, nhưng ngày

nay nó đã có nghĩa rộng hơn như trong lời này của Trương Trào: “Người

đa tình tất hiếu sắc, nhưng kẻ hiếu sắc vị tất đã đa tình”, hoặc như trong

câu: “Một chữ tình để duy trì thế giới, một chữ tài để tô điểm càn khôn”.

Nếu chúng ta không có chữ tình thì ở đời không có việc gì để làm cả.

https://thuviensach.vn

Tình là linh hồn của đời sống, là ánh sáng của tinh tú, là nhịp điệu trong âm nhạc, thi ca, là cái tươi đẹp của hoa, là màu sắc của lông chim, là cái

duyên dáng của đàn bà, và là sinh khí trong học vấn. Linh hồn thì phải có

tình cũng như âm nhạc thì phải biểu tình. Nhờ có tình mà lòng ta mới ấm

áp, mới có đủ sinh lực để vui vẻ đối phó với cuộc đời.

Nhưng có lẽ tôi đã lầm mà dùng chữ passion để dịch chữ tình của Trung Hoa; dùng chữ sentiment thì đúng hơn chăng vì chữ này có cái nghĩa êm đềm hơn, ôn nhu hơn, không gợi những tình cảm cuồng nhiệt như

chữ trên. Hay là chữ tình có cái nghĩa rất gần với các nhà lãng mạn đầu

tiên gọi là Sensibilité, tức cái tình của các tâm hồn nồng nàn, đại lượng và nghệ sĩ.

Nhưng nếu cái phương Tây gọi là passion khác với cái mà họ là sentiment, và có tính cách sôi nổi, cuồng nhiệt, thì quả người Trung Hoa không có tiếng để trỏ nó, và đành phải tạm dùng chữ “tình” vậy. Mà như

vậy có phải là vì tính tình của dân tộc Trung Hoa khác các dân tộc phương Tây không, có phải là vì người Trung Hoa không có những nhiệt

tình vĩ đại nó xâm đoạt tâm hồn và làm tài liệu cho những bi kịch trong

văn học phương Tây không? Có phải vì vậy mà văn học Trung Hoa không

sản xuất những bi kịch hiểu theo cái nghĩa Hy Lạp không, mà trong bi kịch Trung Quốc thường có những nhân vật gặp cảnh nguy kịch thì

thường khóc lóc và nhường nhân tình cho kẻ thù, hoặc như Sở Bá

Vương, giết chết tình nhân rồi tự vẫn luôn không? Lối kết thúc như vậy

không làm vừa lòng khán giả phương Tây, nhưng đời sống Trung Hoa ra

sao thì văn học họ như vậy. Con người chiến đấu với định mạng rồi bỏ

cuộc, và bi kịch tiếp tục trong hồi ức, hối hận và tưởng vọng, như

trường hợp vua Đường Minh Hoàng, vì quân lính nổi loạn mà phải đau

xót ra lệnh cho Dương Quí Phi tự tử rồi nhớ tiếc, nằm mê thấy nàng.

Trong kịch Trung Hoa, ý nghĩa bi thảm hiện ra sau khi kết thúc, và nỗi

buồn kéo dài ra, mỗi lúc một thấm thía. Trong khi tị nạn, dưới trận mưa

dầm, Đường Minh Hoàng nghe tiếng lục lạc của đàn bò trên đồi xa vẳng

lại, mà soạn ra bản Vũ lâm linh khúc để kỉ niệm ái phi; ông nhìn thấy cái gì, cầm tới vật gì, hoặc là một nữ tì già, hoặc là một chiếc khăn còn vương lại chút dư hương, đều nhớ lại hình ảnh ái phi và bi kịch kết thúc

ở cái hồi ông được các đạo sĩ giúp mà gặp lại hương hồn Dương Quí Phi

trên tiên cảnh.

https://thuviensach.vn

Tình đó nếu không phải là thứ passion (nhiệt tình) thì là thứ sensibilité (đa cảm) của phái lãng mạn phương Tây. Nhưng nó chính là thứ passion

mà tính cách kịch phát đã giảm đi. Vậy triết gia Trung Hoa khinh cái “tình

dục” nhưng vẫn trọng cái nhiệt tình hoặc cái tình cảm và coi nó là cơ sở

cho đời sống bình thường, cũng như coi tình vợ chồng là cái gốc của nhân luân.

Nhiệt tình hay tình cảm là vấn đề bẩm sinh; chúng ta mới sinh ra đã

có người đa cảm, có người không; chúng ta không thể lựa thiên tính của

ta được, cũng như không thể lựa cha mẹ được. Nhưng không có một đứa

trẻ nào hoàn toàn lãnh đạm cả; lớn lên ta đánh mất lần lần cái tấm lòng

hồi nhỏ mà mất nhiệt tình đi. Bản tính đa cảm bị hoàn cảnh khắc nghiệt

tiêu diệt, bóp nghẹt, làm cho suy nhược đi, phần lớn là tại ta không gắng

sức hoặc không biết cách bảo vệ nó. Trong khi “rút kinh nghiệm ở cuộc

đời” ta tàn hại bản tính của ta, ta tập thói cứng cỏi, hư nguỵ, thường khi

tàn nhẫn nữa, thành thử bộ thần kinh của những kẻ tự khoe là mỗi tuổi

một thêm lõi đời, càng ngày càng nhụt đi, tê liệt đi – nhất là trong giới

chính trị và thương mại. Kết quả là ta thành hạng người “tiến thủ” (go-

getter) gạt tất cả các người khác ra để leo lên đỉnh danh vọng, hạng ý chí

sắt đá, kiên quyết, vô tình vô nghĩa, coi tình nghĩa là một thứ lí tưởng lố

bịch hoặc một thứ đa cảm bệnh hoạn. Thế giới này chật những người

lòng khô khan như vậy, và họ không đáng cho tôi khinh nữa. Nếu một ngày nào đó, quốc gia cần làm tuyệt tử chủng, hạng người không thích

hợp với đời sống thì phải bắt đầu từ hạng người vô tình về đạo đức, vô

cảm về nghệ thuật, hạng người lòng trơ trơ như đá, tàn nhẫn để thành

công, lạnh lùng khi quyết định: hạng đó đáng tuyệt tử chủng hơn bọn điên và bọn ho lao. Vì tôi nghĩ rằng nếu một người có tình cảm, có nhiệt

tình, có thể làm những việc lố bịch, ngông cuồng, thì người vô tình không

còn cái vẻ con người nữa. So với kĩ nữ Sapho trong truyện của Daudet,

hắn chỉ như một côn trùng, một cái máy, một người máy làm dơ trái đất

này thôi. Nàng Sapho đã tội lỗi. Thì đã làm sao? Nàng có tội lỗi nhưng

nàng đã yêu, mà kẻ nào yêu nhiều sẽ được tha thứ nhiều. Sống giữa giới

con buôn tàn nhẫn, nàng vượt lên được, lòng trẻ trung hơn biết bao kẻ

[42]

triệu phú. Cho nên người ta thờ nữ thánh Marie Madeleine

là phải.

Nhưng vì đời sống tàn khốc nên một người bản tính nồng nàn, quảng

đại, đa cảm dễ bị bạn bè khôn lanh lừa gạt. Họ lầm lẫn vì quá đại lượng

https://thuviensach.vn

với kẻ thù, quá tin bạn và đôi họ về nhà mới tỉnh ngộ mà làm một bài thơ

chua chát. Ở Trung Hoa có nhiều thi sĩ như vậy, chẳng hạn như Trương

Đại, một môn đồ của Trà đạo. Ông ta phung phí gia sản rồi bị bạn thân

và họ hàng lánh bỏ, làm được mười hai bài thơ giọng cực kì chua xót.

Nhưng tôi ngờ rằng ông vẫn đại lượng cho tới khi chết, cả những khi

ông khốn cùng nữa vì nhiều lần ông suýt chết đói, và tôi tin chắc rằng

nỗi chua xót của ông tan đi như đám mây mà ông vẫn sung sướng như

trước.

Chính vì đời sống tàn khốc cho nên chỉ có nhiệt tình không thôi không

đủ, phải có thêm trí và dũng nữa; hai đức này theo tôi chỉ là một, vì dũng

do trí, do sự hiểu rõ nhân sinh mà ra, vả lại cái trí mà không đưa ta tới

dũng thì cũng vô dụng.

Ở đời có vô số cái bả nó phỉnh gạt ta và Phật giáo ở Trung Hoa chia

nó làm hai loại chính: danh và l ợ i. Người ta kể chuyện rằng vua Càn Long khi du Giang Nam, một lần đứng trên một ngọn núi, nhìn ra biển

thấy thuyền buồm qua lại rất nhiều, hỏi một vị đại thần: “Hàng trăm chiếc thuyền đó đi đâu vậy?”. Vị đại thần đáp chỉ trông thấy có hai chiếc, một chiếc tên Danh, một chiếc tên L ợ i. Nhiều người có học tránh được cái bả Lợi, nhưng chỉ hạng vĩ nhân mới tránh được cái bả Danh.

Một vị hoà thượng bảo đệ tử: “Tránh cái lợi dễ hơn tránh cái danh. Ngay

những bậc ẩn sĩ, những bậc tu hành cũng mong được người ta biết đến

mình. Họ muốn giảng kinh thuyết pháp trước đám đông, chứ không

muốn ở ẩn trong một cái am nhỏ mà đàm đạo với một đệ tử như chúng

mình lúc này đây”. Đệ tử đó đáp: “Bạch thầy, quả thực Thầy là bậc duy

nhất tuyệt được lòng ham danh ở đời”. Và vị hoà thượng đó mỉm cười.

Theo sự nhận xét của tôi, đạo Phật sắp hai loại trên chưa đủ; có ba

loại bả chứ không phải hai: Danh, L ợ i và Quy ề n. Và một tiếng có thể

gồm cả ba, tiếng Thành công. Nhiều người đã có đủ Danh và Lợi rồi còn muốn thống trị người khác nữa. Có những kẻ muốn kiệt lực “ph ụ c v ụ t ổ

qu ố c” , và phải trả một cái giá rất đắt. Bảo một bậc trí giả giơ cái mũ

vẫy vẫy đám đông và đọc bảy bài diễn văn một ngày rồi sẽ được bầu

làm Tổng Thống, thì bậc trí giả lắc đầu xin chịu. James Bryce cho rằng

chế độ dân chủ ở Mĩ làm cho những người ưu tú nhất muốn vào chính

giới để phục vụ tổ quốc. Tôi thì tôi nghĩ rằng cái lối cạnh tranh gay gắt

trong cuộc bầu cử Tổng Thống ở Mĩ cũng đủ cho bậc trí giả đâm hoảng.

Một người tòng chính mỗi tuần thường phải dự sáu bữa tiệc, có vậy mới

https://thuviensach.vn

là phục vụ và hi sinh cho nhân quần. Sao họ không phục vụ và hi sinh cho

[43]

họ, ăn bữa cơm xoàng ở nhà, bận bộ đồ bà ba

rồi leo lên giường

ngủ? Khi đã bị mê hoặc vì Danh và Quyền rồi thì người ta còn phải nô lệ

nhiều cái bả khác nữa. Không khi nào ngừng được.

Nhưng còn một bả tuy phụ thuộc nhưng cũng rất mạnh, rất phổ biến,

tức cái thời thượng, cái “m ố t” . Rất ít người có đủ can đảm sống theo ý mình lắm. Démocrite nghĩ rằng giải thoát cho nhân loại được hai nỗi sợ:

sợ Thượng Đế và sợ chết, là cống hiến cho nhân loại được nhiều rồi.

Nhưng như vậy chúng ta vẫn còn một nỗi sợ nữa, sợ ông hàng xóm. Dù

hữu ý hay vô tình, chúng ta cũng đóng vai diễn trên sân khấu là cuộc đời,

và muốn đóng trò sao cho vừa ý khán giả để được khán giả vỗ tay.

Nhưng vỗ tay càng lớn thì ở hậu trường, tim ta đập càng mạnh.

Tài đóng trò đó có thể giúp ta mưu sinh, cho nên chẳng ai là đáng trách

vì đã đóng trò theo mốt mà người đời công nhận. Nhưng có điều này là

thường khi vai trò thay thế hẳn con người, chiếm hẳn con người. Chỉ có

vài tâm hồn siêu quần ở địa vị cao, mang cái danh lớn mà vẫn mỉm cười,

tự nhiên. Họ biết rằng họ đóng trò, họ không bị cái ảo tưởng quyền thế,

chức tước, tư sản, tiền tài mê hoặc; những cái đó tới thì họ cũng nhận

nhưng không cho mình là vì có nó mà khác những những người

[44]

thường

. Chính những bậc tinh thần vĩ đại đó mới sống giản dị trong đời tư. Không có gì biểu thị cái trí óc hẹp hòi, nhỏ mọn bằng thái độ một

anh chàng cạo giấy tự cho mình là tôn quí, hoặc một chú trọc phú mới

phát mà khoe châu bảo, hoặc một văn sĩ còn ấu trĩ tưởng mình đã vào hàng bất tử mà đâm ra kiểu cách, không tự nhiên, giản dị nữa.

Bản năng đóng trò của ta thăm căn cố đế đến nỗi chúng ta thường quên rằng còn có một đời sống thực để sống ngoài cái đời trên sân khấu.

Vì vậy chúng ta cặm cụi, hổn hển làm việc, không phải sống cho chúng

ta, hợp với bản năng của ta mà để được xã hội tán thành; chúng ta y như

những “cô gái già may áo c ướ i cho ng ườ i” trong câu tục ngữ Trung Hoa

[45]

(Vị tha nhân tác giá y thường

).

3. NGẠO ĐỜI, TỰA NHƯ NGU ĐỘN VÀ ẨN DẬT: LÃO TỬ

Thực là ngược đời, cái triết học “giảo hoạt” của Lão Tử lại sản sinh

ra cái lí tưởng cao thượng nhất về hoà bình, khoan dung, giản phác và tri

https://thuviensach.vn

túc. Giáo huấn của ông gồm bốn điểm: trí tuệ nên như ngu độn, đời sống nên ẩn dật, xử thế nên nhu nhược và tính tình nên giản phác. Ngay đến

nghệ thuật Trung Hoa, từ thi ý, ảo tưởng đến những lời tán tụng đời sống bình dị của tiều phu, ngư phủ, cũng không thể thoát li triết học đó

mà tồn tại. Nguồn gốc chủ nghĩa hoà bình của Trung Hoa là do cái quan

niệm chịu nhận sự thất bại tạm thời để đợi thời cơ thuận tiện, và do lòng tin rằng vạn vật trong vũ trụ đều tuân cái luật vận hành phản phục;

do đó không một kẻ nào vĩnh viễn chiếm được ưu thế, mà cũng không có

kẻ nào vĩnh viễn “u mê” bao giờ.

----Ng ườ i r ấ t khéo thì nh ư v ụ ng,

----Ng ườ i nói gi ỏ i thì nh ư l ắ p b ắ p,

----C ử đ ộ ng thì th ắ ng đ ượ c l ạ nh;

----Nh ư ng yên tĩnh thì th ắ ng đ ượ c nóng.

Vậy cứ thanh tĩnh thì mọi việc sẽ đâu vào đấy.

Biết như vậy rồi thì còn cạnh tranh làm gì nữa. Cho nên Lão Tử bảo

bậc thánh nhân “không tranh v ớ i ai nên không ai tranh đ ượ c v ớ i mình” , lại bảo: “K ẻ hùng h ổ nào mà không b ấ t đ ắ c kì t ử , thì ta xin nh ậ n k ẻ đó làm th ầ y” . Một nhà văn ngày nay có thể thêm vào câu đó: “K ẻ đ ộ c tài nào mà không dùng m ậ t thám đ ể h ộ v ệ thì tôi xin tôn làm th ủ lãnh” . Cho nên Lão Tử nói: “Thiên h ạ có đ ạ o thì ng ườ i ta dùng ng ự a đ ể kéo và l ấ y phân; thiên h ạ vô đ ạ o thì ng ườ i ta nuôi ng ự a chi ế n ở ngoài thành” .

[46]

----Ng ườ i đánh xe gi ỏ i không xông b ừ a t ớ i tr ướ c

,

----Ng ườ i chi ế n đ ấ u gi ỏ i không gi ậ n d ữ .

----K ẻ khéo th ắ ng d ị ch là không tranh v ớ i đ ị ch,

----Khéo dùng ng ườ i là h ạ mình ở d ướ i ng ườ i.

----Đó là cái đ ứ c c ủ a s ự không tranh,

----Đó là cái khéo c ủ a s ự dùng ng ườ i.

----Đó là h ợ p v ớ i ch ỗ cùng c ự c c ủ a Đ ạ o tr ờ i.

Có cái qui luật động lực và phản động lực rồi, mới sản sinh ra cái cục thế bạo lực với bạo lực.

----Ai l ấ y Đ ạ o mà phò vua,

----Thì không dùng binh mà b ứ c thiên h ạ ,

----Vì vi ệ c nh ư v ậ y th ườ ng hay tr ở v ề (nghĩa là dùng binh b ứ c thiên

[47]

h ạ thì l ạ i b ị thiên h ạ dùng binh b ứ c l ạ i mình)

.

https://thuviensach.vn

----Ch ỗ nào đóng quân thì gai góc m ọ c đ ầ y,

----Sau cu ộ c chinh chi ế n t ấ t m ấ t mùa.

----V ậ y khéo th ắ ng r ồ i (khéo đ ạ t m ụ c đích c ứ u dân) thì thôi đi, mà

[48]

không l ợ i d ụ ng th ắ ng l ợ i đ ể b ứ c ng ườ i

.

----Th ắ ng mà không khoe khoang,

----Th ắ ng mà không t ự khen,

----Th ắ ng mà không kiêu căng,

----Th ắ ng vì b ấ t đ ắ c dĩ.

----Th ắ ng mà không b ứ c ng ườ i,

----Vì v ậ t m ạ nh thì có lúc suy,

----(N ế u không) nh ư v ậ y (thì) là trái Đ ạ o.

----Trái Đ ạ o thì s ớ m b ị tiêu di ệ t.

Tôi có cảm tưởng rằng nếu Lão Tử được làm chủ tịch hội nghị

[49]

[50]

Verseilles

thì ngày nay không có Hitler

. Hitler tuyên bố rằng ông

và sự nghiệp chính trị của ông tất được “Chúa phù hộ” (nên ông mới thành công mau như vậy). Tôi cho rằng việc đó giản dị hơn nhiều: chẳng

[51]

có Chúa nào phù hộ cả, chỉ có Clémenceau phù hộ thôi

. Chủ nghĩa

hoà bình của Trung Hoa không phải là chủ nghĩa nhân đạo mà là chủ

nghĩa “giảo hoạt”, cơ sở không phải là bác ái mà là một thứ minh triết vi

diệu, cận nhân tình.

----S ắ p mu ố n rút l ạ i, t ấ t ph ả i m ở ra đã;

----S ắ p mu ố n làm y ế u đi, t ấ t ph ả i làm m ạ nh lên đã;

----S ắ p mu ố n v ứ t b ỏ đi, t ấ t ph ả i làm d ấ y lên đã;

----S ắ p mu ố n c ướ p l ấ y, t ấ t ph ả i cho đã;

[52]

----Th ế g ọ i là làm m ờ ánh sáng đi

.

----Nhu nh ượ c th ắ ng c ươ ng c ườ ng.

----Cá không nên ra kh ỏ i v ự c;

----L ợ i khí c ủ a qu ố c gia, không nên cho dân bi ế t.

Thuyết về sức mạnh của nhu nhược, về lẽ hiếu hoà sẽ thắng, và lẽ

ẩn dật bao giờ cũng có lợi, thì tôi chưa thấy ai có giọng mạnh mẽ, sâu

sắc bằng Lão Tử trong đoạn đó. Ông cho nước tượng trưng sức mạnh

của nhu nhược – nó cứ nhè nhẹ nhỏ từng giọt xuống mà đục được đá, nó

có cái “trí” vĩ đại của Lão Tử là luôn luôn tìm chỗ thấp mà ở:

https://thuviensach.vn

----Sông bi ể n s ở dĩ làm vua trăm hang

----Vì nó khéo ở ch ỗ th ắ p h ơ n c ả ;

----Nh ờ v ậ y nó làm vua đ ượ c trăm hang.

(Giang hải sở dĩ năng vi bách cốc vương giả, dĩ kì thiên hạ chi, cố

năng vi bách cốc vương).

Chữ “cốc” (hang) trong học thuyết Lão Tử còn trỏ cái gì rỗng, tượng

trưng cái tử cung của mẹ vạn vật, tức tượng trưng khí âm hoặc giống

cái:

----Th ầ n hang b ấ t t ử

[53]

----Cho nên g ọ i là Huy ề n T ẫ n

.

----C ử a c ủ a Huy ề n T ẫ n

----Là g ố c c ủ a Tr ờ i, Đ ấ t.

----D ằ ng d ặ c nh ư còn hoài,

----Dùng hoài mà không h ế t.

Lấy giống cái đại biểu cho văn hóa phương Đông và giống đực đại

biểu cho văn hóa phương Tây có lẽ không phải là khiên cưỡng.

Jules César muốn được làm người thứ nhất trong làng, Lão Tử trái

lại, “không dám ở tr ướ c thiên h ạ ” (bất cảm vi thiên hạ tiên). Trang Tử

cho rằng nổi danh là một điều nguy hiểm, và diễn ý đó trong đoạn văn

phúng thích dưới đây để chê Khổng Tử là hay khoe tri thức cùng hành vi

của mình. Trong bộ Trang T ử có nhiều chỗ bịa đặt ra để bài xích Khổng Tử vì lúc đó Khổng Tử đã mất rồi mà ở Trung Quốc thời xưa cũng không

có luật pháp trị tội huỷ hoại danh dự của người khác.

[54]

“Kh ổ ng T ử b ị vây ở gi ữ a n ướ c Tr ầ n và n ướ c Sái

, b ả y ngày không

[55]

có c ơ m ăn

.

Quan đ ạ i công tên là Nhi ệ m l ạ i chia bu ồ n, h ỏ i:

- Ông đã suýt ch ế t?

Kh ổ ng T ử đáp:

- Ph ả i.

- Ông s ợ ch ế t không?

- S ợ .

Nhi ệ m b ả o:

- V ậ y tôi xin gi ả ng cái đ ạ o b ấ t t ử . “ Ở Đông H ả i có loài chim tên là Ý

Đãi. Loài đó ch ậ m ch ạ p, t ừ t ố n nh ư ng v ụ ng v ề ; bay cùng đoàn v ớ i nhau, https://thuviensach.vn

con tr ướ c con sau, chen l ấ n nhau mà đ ậ u. Khi ti ế n không con nào tranh bay tr ướ c, khi lui không con nào ở l ạ i sau; khi ăn không con nào dám ăn tr ướ c, đ ợ i nh ữ ng đ ồ th ừ a. Cho nên loài đó đ ượ c s ố ng yên ổ n ở trong hàng, ng ườ i ngoài không h ạ i đ ượ c nó, mà nó tránh đ ượ c ho ạ .

Cây th ẳ ng thì b ị đ ố n tr ướ c. Gi ế ng n ướ c ng ọ t thì b ị c ạ n tr ướ c. Ông có ý trang đi ể m tri th ứ c đ ể làm cho b ọ n ngu ph ả i s ợ , s ử a cái thân đ ể làm rõ k ẻ x ấ u xa. Ông r ự c r ỡ nh ư gi ơ cao m ặ t tr ờ i m ặ t trăng mà đi, cho nên không tránh đ ượ c ho ạ …”.

Kh ổ ng T ử đáp:

“L ờ i ông d ạ y th ậ t hay!”. R ồ i t ừ ch ố i s ự giao du, b ỏ c ả đ ệ t ử , tr ố n trong m ộ t cái ch ằ m l ớ n (ch ỗ hoang vu), làm l ấ y áo c ừ u áo cát mà b ậ n, hái h ộ t cây th ữ , cây l ậ t mà ăn, nh ậ p b ầ y v ớ i đàn thú, đàn chim mà thú chim không đ ể ý t ớ i”.

Tôi đã làm một bài thơ tóm tắt tư tưởng Đạo gia như sau:

----Có cái sáng su ố t c ủ a s ự ngu mu ộ i.

----Có cái thanh nhã c ủ a s ự hoà hoãn.

----Có cái c ơ x ả o c ủ a s ự trì đ ộ n.

----Có cái h ữ u ích c ủ a s ự ẩ n c ư .

Mấy câu đó chắc làm cho những độc giả theo đạo Ki Tô nhớ lại lời

“Thuy ế t giáo trên núi” . Và chắc họ cũng cho rằng đều vô hiệu lực như

nhau. Lão Tử còn bảo kẻ ngu được phúc vì họ là những kẻ sung sướng

nhất đời. Trang tử theo cái thuyết “Người rất khéo thì như vụng, người

nói giỏi thì như lắp bắp” và khuyên ta phải “li ệ ng b ỏ cái trí” (khí trí).

Thế kỉ thứ tám, Liễu Tôn Nguyên đặt tên cho một ngọn núi gần chỗ ông

ở là “Núi Ngu” (Ngu Sơn) và dòng suối nơi đó là “Su ố i Ngu” (Ngu Khê).

Thế kỉ mười tám, Trịnh Bản Kiều có một câu danh ngôn: “Thông minh

khó, h ồ đ ồ khó, do thông minh mà đ ạ t đ ượ c h ồ đ ồ l ạ i càng khó” . Trong văn học Trung Hoa có nhiều câu tán tụng sự ngu độn như câu đó. Người

Mĩ có câu: “Đ ừ ng nên tinh ranh quá” (Don’t be too smart), cũng là cái nghĩa: người đại trí thường có vẻ như ngu.

Vì vậy mà trong văn hóa Trung Hoa ta thấy hiện tượng lạ lùng này là

bậc đại trí phát sinh lòng hoài nghi đối với mình cho rằng vũ khí tốt nhất

trong cuộc tranh đấu trên đời là tôn sùng sự ngu độn và sự ẩn dật. Từ cái

thuyết “khí trí” của Trang Tử đến sự tôn sùng kẻ ngu chỉ có một bước

ngắn, và trong văn chương cùng hội hoạ của Trung Hoa ta thấy hình ảnh

của nhiều người hành khất, nhiều nhà ẩn dật bất hủ, nhiều nhà sư điên,

https://thuviensach.vn

hoặc những đạo sĩ kì dị, như trong tập “Minh Liêu t ử du” ; đó toàn là phản ảnh quan niệm tôn sùng kẻ ngu độn cả. Khi một nhà sư điên lam lũ

được coi là tượng trưng cho cái trí tuệ rất cao, cái tư cách rất quí, thì trong cái bến mê là cõi đời này, ta bỗng tỉnh ngộ; trong sự tỉnh ngộ đó có

cái ý vị lãng mạn hoặc tôn giáo nó đưa ta vào cảnh giới ảo tưởng của

thơ.

Kẻ ngu được hoan nghênh, đó là một sự thực không chối cãi được.

Tôi tin rằng ở phương Đông cũng như phương Tây, người ta ghét những

kẻ tinh ranh quá trong sự giao thiệp. Viên Trung Lang đã kể lí do tại sao

mấy anh em ông đều thích giữ bốn tên gia bộc cực ngu nhưng trung tín.

Chúng ta cứ nhớ lại tên bạn bè của mình rồi kiểm soát xem có phải những bạn ta mến không phải là những người ta trọng vì tài khôn lanh, và

những bạn ta trọng vì tài khôn lanh không phải là những người mà ta mến. Chúng ta thích một tên gia bộc ngu độn vì hắn đáng tin hơn, đối với

hắn ta không cần phải đề phòng. Nhiều người đàn ông khôn không muốn

cưới người vợ tinh lanh quá mà nhiều thiếu nữ khôn cũng vậy, không muốn có người chồng tinh lanh quá.

Trong lịch sử Trung Hoa có nhiều người điên, hoặc điên thật hoặc giả

điên mà được nổi danh, được người ta kính yêu. Như hoạ sĩ Mễ Phí, có

lần bận lễ phục tới lạy một phiến đá, gọi phiến đá đó là “ông Nhạc”, vì

[56]

vậy mà có danh hiệu là ông Mễ Điên. Ông ta với Nghê Vân Lâm

, một

họa sĩ danh tiếng đời Nguyên đều mê sự sạch sẽ. Lại như thi sĩ điên nổi

danh, hòa thượng Hàn Sơn, đầu bù, chân không, đi lại các ngôi chùa, làm

mọi việc lặt vặt trong cái nhà khói (nhà bếp của chùa), xin cơm thừa canh cặn mà ăn và làm được những bài thơ bất hủ viết lên tường các nhà

khói. Vị hòa thượng điên được người Trung Hoa ái mộ nhất là hòa

[57]

thượng Tế Điên

, cũng gọi là Tế Công (ông Tế); đời ông sau được

người ta chép thành một chuyện dài gấp ba bộ Don Quichotte mà vẫn chưa hết. Ông sống một đời ma thuật, làm thuốc, say rượu, và như có thần lực, có thể cùng một lúc xuất hiện ở hai nơi cách nhau cả trăm dặm.

Miếu thờ ông hiện nay ở Hổ Bào, trên bờ Tây Tử Hồ ở Hàng Châu.

Những thiên tài lãng mạn, vĩ đại, thế kỷ mười sáu và mười bảy, như Từ

Văn Trường, Lý Trác Ngô, Kim Thánh Thán (ông này tự đặt tên hiệu là

[58]

Thánh Thán

là vì, theo ông, đúng lúc ông sanh ra đời, ở miếu thờ

https://thuviensach.vn

Khổng Tử trong làng bỗng phát ra một tiếng thở dài bí mật). Tuy các vị

đó cũng là những người bình thường như chúng ta nhưng bề ngoài có những cử chỉ trái hẳn thói thường, cho nên người đời gọi là cuồng.

4. TRIẾT HỌC TRUNG DUNG: TỬ TƯ

Tôi biết rằng một triết lí chủ trương vô ưu nhất định làm cho ta muốn tránh một đời sống quá phiền phức, tránh những trách nhiệm quá

lớn lao và do đó làm giảm cái lòng ham hoạt động của ta đi. Nhưng mặt

khác, tôi cũng nghĩ rằng con người ở thời đại này cần cái luồng gió mát

mẻ của một triết lí ngạo nghễ, bỡn đời, nó chỉ có lợi cho chúng ta, chứ

không có hại. Cái huyền thoại tấn bộ gây ra biết bao hoạt động phù phiếm, vô ích; mà trong bản chất chúng ta lại có quá nhiều xung đột sinh

lí nó đẩy ta tới sự hoạt động thành thử dù có đề cao chủ nghĩa bỡn đời thì

nó cũng không có thể lưu hành trong đại chúng được đâu, ta đừng lo điều

đó. Ngay ở Trung Hoa, triết học của Đạo giáo hợp với bản năng con người như vậy, lại phát triển trong mấy ngàn năm rồi, mà đa số người

Trung Hoa vẫn sống vui vẻ, vẫn ham danh, ham quyền, vẫn quyết tâm

phụng sự Tổ quốc. Phải có vậy, đời sống mới duy trì được. Không, người Trung Hoa chỉ khi nào thất bại rồi mới có cái tinh thần bỡn đời, có

tâm hồn thi sĩ; còn phần đông họ vẫn là những diễn viên rất đắc lực. Ảnh

hưởng của đạo Lão chỉ để giảm cái mức khẩn trương trong đời sống thôi, và trong những thời gặp thiên tai, nhân hoạ, nó giúp cho ta tin tưởng

rằng luật phản phục, luật tác động và phản động, rút cục sẽ đem lại sự

công bằng cho mọi người.

Trong tư tưởng của Trung Hoa có một triết học tương phản với triết

học vô ưu, triết học tự nhiên, phóng lãng đó. Đối lập với triết học của

[59]

phái tự nhiên, có triết học của phái xã hội

; đối lập với Đạo giáo, có

Khổng giáo. Nếu cho rằng Đạo giáo và Khổng giáo chỉ là hai quan niệm

– một tiêu cực, một tích cực – về nhân sinh quan thì theo tôi, không phải

chỉ dân tộc Trung Hoa là có hai triết học đó, vì bản tính của nhân loại đều

có sẵn hai khuynh hướng đó. Chúng ta mới sinh ra đều có một phần hướng theo Đạo giáo, một phần hướng theo Khổng giáo.

Theo Đạo giáo thì kết luận hợp lí là phải vô núi ở ẩn, bắt chước lối

sống vô ưu của tiều phu hay ngư phủ, mà làm chúa trong rừng xanh nước

https://thuviensach.vn

biếc, tâm hồn hoàn toàn an tĩnh. Nhưng triết học lánh đời đó không được phong phú.

Còn có một triết học phong phú hơn, triết học nhàn tĩnh, và con người

lí tưởng của Trung Hoa là người không trốn đời, trốn xã hội mà vẫn giữ

được bản tính, thiên chân của mình. Kẻ nào còn phải lánh nơi thành thị

mà vào núi ở một mình, thì kẻ đó là một ẩn sĩ tầm thường. Bậc “đại ẩn

sĩ” là ẩn sĩ ở giữa đô thị. Vì tự làm chủ được mình rồi, không sợ bị hoàn

cảnh chi phối nữa. Cho nên nhà sư nào trở về xã hội, ăn thịt, uống rượu,

giao thiệp với đàn bà mà linh hồn vẫn trong sạch thì mới thật là vị “Cao

tăng”. Vậy có thể dung hoà được hai triết học trên. Sự tương phản của

Khổng giáo và Đạo giáo chỉ là tương đối, vì cả hai đều là cực đoan, và ở

giữa có giai đoạn trung gian.

Cái lối sống điển hình cao nhất là lối sống trung dung mà Tử Tư, cháu nội Khổng Tử đã dạy cho ta. Chưa có một triết học nào tìm được

một chân lí thâm thuý như h ọ c thuy ế t Trung Dung, một học thuyết chỉ

cho ta sống một cách điều hoà giữa hai cực đoan. Cái đạo lí nhẹ nhàng đó

đạt tới một sự quân bình giữa động và tĩnh, tạo nên lí tưởng của một hạng người không khinh danh mà cũng trọng sự ẩn dật, hoạt động một

cách vừa phải mà làm biếng cũng vừa phải, không nghèo đến nỗi không

trả nổi tiền mướn phố, không giàu đến nỗi có thể ở không mà ăn hoặc có

thể luôn luôn giúp bạn bè một cách vừa ý được, chơi đàn nhưng chỉ đủ

để tiêu khiển hoặc để cho người thân nghe, chơi đồ cổ nhưng chỉ thu thập ít món đủ để trang hoàng trên một cái tủ, đọc sách nhưng không đọc

quá nhiều, nghiên cứu nhưng không thành một chuyên gia, viết văn nhưng

cứ hai bài thì nhà báo gởi trả lại một; tóm lại là lí tưởng của một lối sống trung bình, một lối sống kiện toàn nhất mà người Trung Hoa tìm ra

được. Lí tưởng đó được Lí Mật Am tả rất khéo trong bài “Bán bán ca”

(Bài ca Một nửa, một nửa) dưới đây:

----Tôi đã th ấ y già n ử a ki ế p phù sinh này r ồ i.

----Ch ữ “n ử a” đó có công d ụ ng vô biên.

----Có h ưở ng n ử a tu ổ i tr ờ i r ồ i m ớ i c ả m đ ượ c h ế t cái vui nhàn nhã,

----Trong m ộ t th ế gi ớ i r ộ ng rãi tri ể n khai gi ữ a tr ờ i và đ ấ t.

----S ố ng ở n ơ i n ử a thành th ị n ử a thôn quê,

----Có v ườ n t ượ c ở n ử a đ ườ ng lên núi, n ử a đ ườ ng xu ố ng sông.

----N ử a đ ọ c sách, n ử a làm ru ộ ng, n ử a buôn bán,

----N ử a là k ẻ sĩ, n ử a là bà con v ớ i bình dân.

https://thuviensach.vn

----Có nh ữ ng đ ồ dùng n ử a nhã n ử a thô;

----Có ngôi nhà n ử a đ ẹ p n ử a x ấ u;

----Qu ầ n áo n ử a m ớ i n ử a cũ,

----Th ứ c ăn n ử a phong n ử a ki ệ m,

----Ng ườ i ở n ử a khéo n ử a v ụ ng,

----V ợ n ử a ch ấ t phác n ử a khôn lanh.

----Tâm tình tôi n ử a Ph ậ t n ử a Th ầ n tiên,

----Tên tu ổ i n ử a vinh hi ể n n ử a t ố i tăm.

----M ộ t n ử a nghĩ t ớ i Tr ờ i,

----Còn m ộ t n ử a lo vi ệ c nhân gian,

----N ử a tính vi ệ c đ ể ru ộ ng, l ẫ m l ạ i cho đ ờ i sau,

----N ử a nghĩ t ớ i lúc thình lình ch ầ u Diêm V ươ ng.

----U ố ng r ượ u n ử a say m ớ i thú,

----Ng ắ m hoa thì bán khai m ớ i đ ẹ p.

----Thuy ề n gi ươ ng n ử a bu ồ m m ớ i kh ỏ i l ậ t,

----Ng ự a ghì n ử a c ươ ng m ớ i yên ổ n.

----Có không đ ầ y m ộ t n ử a thì m ớ i có thêm,

----Có quá m ộ t n ử a thì hoá chán và lo l ắ ng.

----Cu ộ c đ ờ i trăm năm n ử a vui n ử a kh ổ ,

----Thì h ưở ng m ộ t n ử a là thích đáng h ơ n c ả .

Đem cái triết học lánh đời của Đạo giáo dung hoà với cái triết học

tích cực của Khổng giáo thì thành một triết học trung dung. Con người đã

sinh ở giữa khoảng trần thế chân thực và thiên đường hư ảo, thì theo tôi,

lối sống đó vẫn là hơn cả vì cận nhân tình hơn cả, mặc dầu người phương Tây có thể cho là bất mãn vì họ có một quan niệm rất tấn bộ.

Chúng ta nhận rằng loài người cần có một số siêu nhân như các nhà thám

hiểm, chinh phục, phát minh, các vị đại tổng thống, đại anh hùng để thay

đổi tiến trình của lịch sử; nhưng chúng ta cũng phải nhận rằng người sung sướng nhất là người được chút ít độc lập về kinh tế và làm được

chút gì, một chút gì thôi, cho nhân loại, được xã hội biết tên tuổi một chút

thôi, đừng nhiều quá. Chúng ta đã phải sống trên cõi trần thì cũng nên kéo

triết học từ chín tầng mây xuống mặt đất này mới được.

5. MỘT NGƯỜI YÊU ĐỜI: ĐÀO UYÊN MINH

Như ta đã thấy, sự dung hoà hai quan niệm tiêu cực và tích cực về

nhân sinh tạo được một triết học điều hoà, triết học Trung dung. Quí hơn

https://thuviensach.vn

nữa là nó còn tạo được một nhân cách điều hoà, mục đích của mọi nền văn hóa và giáo dục. Và chúng ta nên chú ý rằng một cá tính điều hoà thì

yêu đời, coi đời là một cảnh hoan lạc.

Tôi thấy khó tả được tính chất của lòng yêu đời đó, vậy xin mượn

một ví dụ, xin kể đời sống của một người thực là yêu đời. Và tôi nghĩ

[60]

ngay tới Đào Uyên Minh

mà ai cũng nhận là một thi hào bực nhất và

nhân vật hoàn mĩ, điều hoà nhất trong truyền thống văn học Trung Hoa.

Không hề làm một vị quan lớn, không có quyền uy, không có sự

nghiệp nào cả trừ một tập thơ mỏng và vài ba thiên tản văn, mà ông chiếu sáng cổ kim như một ngọn đuốc lớn, và được các văn nhân thi sĩ

coi là tiêu biểu cho một nhân cách cao quí nhất. Trong đời sống và trong

phong độ của ông có một sự giản phác làm cho ta phải kính phục, rồi tự

xét mình mà thấy thẹn.

Ngày nay người ta coi ông là một kiểu mẫu yêu đời hoàn toàn vì tuy

ông phản kháng những dục vọng trần tục nhưng vẫn không lánh đời mà

lại khiến cho thất tình điều hoà được. Gần hai thế kỉ, chủ nghĩa lãng mạn trong văn học và triết học nhàn tản của Đạo giáo phối hợp với triết

học tích cực của Khổng giáo mới sản sinh được một nhân cách như vậy.

Trong con người ông, ta thấy triết học tích cực mất tính cách tự mãn tự

đại, triết học lánh đời mất tính cách chống đối chua chát, và lần đầu tiên,

sự minh triết của loài người đạt tới mức thành thục hoàn toàn trong một

tinh thần trào lộng mà khoan hoà.

Theo tôi, ông đại biểu cho cái đặc chất kì dị của văn hóa Trung Hoa,

tức một tinh thần vừa trọng tình dục vừa ngạo nghễ, vừa trọng linh tính

mà không khổ hạnh, trọng vật chất mà không say đắm nhục dục, điều

hoà được thất tình và tâm linh. Vì triết gia lí tưởng là người biết ngắm

cái đẹp của phụ nữ mà không thô tục, yêu đời nhưng không quá độ, coi

sự thành công và thất bại chỉ là hư ảo, có thể thoát li được nhân sinh mà

không cừu thị nó. Vì ông đã đạt được sự điều hoà tâm linh đó nên không

có một chút gì xung đột nội tâm, và đời sống của ông tự nhiên như thơ

của ông vậy.

Ông sinh vào khoảng cuối thế kỉ thứ tư, cháu bốn đời một học giả

[61]

danh tiếng

. Ông cố ông thường mỗi sáng khiêng một đóng gạch lại

một nơi khác rồi chiều lại khiêng trở về chỗ cũ, để vận động cơ thể cho

https://thuviensach.vn

khỏi làm biếng. Hồi trẻ, nhà thì nghèo, cha mẹ thì già, ông làm một chức quan nhỏ ở châu quận, được ít lâu từ quan về cày ruộng, vất vả mà mang

bệnh. Một hôm ông nói với thân thuộc bạn bè: “Nếu bây giờ tôi đi đàn ca

dạo để có tiền sửa sang vườn tược thì có nên không?”. Một người bạn

nghe được lời đó, tiến cử ông làm chức tri huyện Bành Trạch. Ông vì thích uống rượu, nên ra lệnh rằng ruộng trong huyện phải trồng lúa nếp

hết, nhưng vợ ông thấy như vậy quá đáng, xin ông, ông mới bằng lòng

cho một phần sáu số ruộng được trồng những giống lúa khác. Sau, nhân

[62]

trên quận sai một viên đốc bưu

đến huyện, nha lại trình với ông nên

đeo đai ra đón, ông than: “Ta có thể nào vì năm đấu gạo (tức số lương)

mà phải khom lưng như vậy”, rồi trả áo mão cho triều đình, viết bài phú

danh tiếng “Qui kh ứ lai t ừ ” . Từ đó ông sống đời nông phu, mấy lần người ta vời ra làm quan, ông đều cự tuyệt. Nhà ông vốn nghèo nên ông

sống với dân nghèo; trong một bức thư gởi cho con, ông có lần ân hận

rằng để con lam lũ, làm những công việc chân lấm tay bùn. Có lần ông

cho mỗi đứa nhỏ con một nông phu lại giúp những việc lặt vặt như gánh

nước kiếm củi cho con ông, ông dặn con ông “nên đối đãi với nó cho tử

tế vì nó cũng là con cái của người ta”.

Ông chỉ có mỗi nhược điểm là ham uống rượu. Bình thường sống đời

cô độc, rất ít giao du, nhưng nơi nào có bày rượu thì dù chẳng quen thuộc

chủ nhân, ông cũng ngồi vào tiệc. Có lúc ông làm chủ nhân đãi khách, khi

đã bắt đầu say, ông tạ khách: “Tôi say, buồn ngủ rôi, xin mời ông về”.

Ông có một cây đàn cầm đứt hết dây. Thứ nhạc khí thời cổ đó, chỉ khi

nào tâm tình thật bình tĩnh khoan thai, nắn nhẹ vài tiếng thì mới hợp.

Trong tiệc rượu hoặc lúc nào cao hứng, ông ôm cây đàn không dây đó mà

vỗ vỗ, vuốt ve, và nói: “Hiểu thú chơi đàn thì cần gì phải khó nhọc gẩy

lên thành tiếng?”.

Ông khiêm tốn, giản phác, độc lập, rất thận trọng trong sự kén bạn.

[63]

Khi Vương Hoằng làm chức phán quan

, ngưỡng mộ ông lắm, muốn

kết giao với ông, nhưng không biết làm cách nào được. Ông thường nói

một cách rất tự nhiên: “Tính tôi không thiệp thế, vì đau nên không đi đâu,

chứ không phải làm cao để cầu danh đâu”. Vương Hoằng phải lập mưu

với một người bạn để được gặp ông; người bạn đó mời ông đi uống rượu, đi được nửa đường thì ngừng lại, vào nghỉ một ngôi nhà mát, bày

https://thuviensach.vn

rượu ta uống. Đào Uyên Minh vui vẻ ngồi uống; Vương Hoằng đã núp sẵn ở gần đó nên tiến ra chào ông. Ông cao hứng, chén thù chén tạc tới

hết ngày, quên hẳn cái việc lại chơi nhà bạn. Vương Hoằng thấy ông không có dép đi, kêu kẻ tả hữu làm cho ông một đôi; bọn này muốn biết

dép dài ngắn to nhỏ cỡ nào, ông duỗi ngay chân cho họ đo. Từ đó Vương

Hoằng mỗi lần muốn gặp ông thì phải đón ở bên bờ rừng hay bờ chằm,

đợi ông đi qua. Một hôm bạn bè nấu rượu, ông lột ngay chiếc khăn trên

đầu ra để lọc rượu, lọc xong lại quấn lên đầu.

Hồi ông ở chân núi Lư Sơn, tại núi có một nhóm nhà tu hành nổi danh

trong phái Thiền tôn, lập một phái gọi là Bạch Liên Xã, mà người chủ trì

[64]

là một vị học giả

. Vị này muốn ông vô Bạch Liên Xã, một hôm mời

ông lại dự tiệc; ông đưa điều kiện là trong tiệc phải có rượu. Điều kiện

đó trái với giới điều của đạo Phật, chủ nhân nể ông đành phạm giới.

Nhưng đến lúc ngỏ ý mời ông vô Xã thì ông “cau mày mà bỏ ra về”; trong khi đó một đại thi nhân là Tạ Linh Vận vận động đủ cách để được

vô Xã mà vẫn bị từ chối. Nhưng vị chủ trì Bạch Liên Xã vẫn không giận

ông, lần khác mời ông lại uống rượu với một đạo nhân, bạn thân của mình. Thế là đủ tam giáo. Đào Uyên Minh đại biểu Nho giáo, vị thiền sư

có lời thề rằng không khi nào đi qua một chiếc cầu nọ nữa, nhưng một

lần ông tiễn Đào Uyên Minh và đạo nhân, qua cầu lúc nào không hay. Khi

hay rồi thì cả ba phá lên cười. Câu chuyện đó về sau làm đề tài cho nhiều

hoạ sĩ. Vì nó tượng trương cho cái vui vẻ, cái hạnh phúc của ba vị trí giả

vô tư vô lự, mà cũng tượng trưng cho sự hoà hợp của tam giáo nhờ tinh

thần hài hước.

Đời ông như vậy, vô tư, tự do, khiêm tốn, giản phác, là nông phu mà

là thi sĩ, minh triết mà vui vẻ. Trong tập thơ nhỏ của ông tả thú uống rượu và thú điền viên, trong ba bốn thiên tản văn ngẫu hứng mà viết, trong một bức thư gởi cho các con, trong ba bốn bài văn tế (một bài ông

tự tế mình) và một lời di chúc cho con cháu, chúng ta thấy ông có thiên tài

cảm được và tả được một lối sống điều hoà, thiên tài đó tới cái mức hoàn toàn tự nhiên, bình dị mà từ xưa tới nay chưa ai đạt được. Bài phú

“Qui kh ứ lai t ừ ” dưới đây, viết vào tháng 11 năm 405, khi ông quyết định từ chức tri huyện, biểu hiện được tình cảm và thiên tài của ông.

------------- QUI KH Ứ LAI T Ừ

----Đi v ề sao ch ẳ ng v ề đi?

https://thuviensach.vn

----Ru ộ ng hoang v ườ n r ậ m, còn chi không v ề ?

----Đem tâm đ ể hình kia sai khi ế n,

----Còn ng ậ m ngùi than vãn v ớ i ai?

----Ăn năn thì s ự đã r ồ i,

----T ừ đây còn l ạ i, bi ế t thôi m ớ i là.

----L ố i đi l ạ c ch ư a xa là m ấ y,

----Nay khôn r ồ i ch ẳ ng d ạ i nh ư x ư a,

----Con thuy ề n thu ậ n n ẻ o gió đ ư a,

----Gió hây h ẩ y áo, thuy ề n l ơ l ử ng chèo.

----H ỏ i hành khách l ố i nào đi t ớ i,

----Bóng m ậ p m ờ tr ờ i m ớ i r ạ ng đông;

[65]

----Mi ề n quê n ẻ o b ướ c

xa trông,

----Chân hăm h ở b ướ c, đ ườ ng mong t ớ i nhà.

----Ch ạ y đón ch ủ năm ba đ ầ y t ớ ,

----Đ ứ ng ch ờ ông m ấ y đ ứ a tr ẻ con;

----R ậ m rì bao xóm con con,

----M ấ y cây tùng cúc hãy còn nh ư x ư a.

----Tay d ắ t tr ẻ vào nhà m ừ ng r ỡ ,

----R ượ u đâu đà s ẵ n ch ứ a đ ầ y vò;

----Tho ạ t ng ồ i tay đã nghiêng h ồ ,

----C ườ i nom sân tr ướ c th ấ p tho m ấ y cành.

----Ng ồ i gi ễ u c ợ t m ộ t mình tr ướ c s ổ ,

----Khéo cũng hay v ừ a ch ỗ rung đùi.

----Thăm v ườ n d ạ o thú hôm mai,

----C ử a dù có, v ẫ n then cài nh ư không.

----Ch ố ng g ậ y d ạ o quanh v ườ n l ạ i ngh ỉ ,

----Ng ắ m c ả nh tr ờ i khi ghé trông lên:

----Mây đùn m ấ y đám t ự nhiên,

----Chim bay m ỏ i cánh đã quen l ố i v ề .

----Bóng chi ề u ng ả b ố n b ề bát ngát,

----Quanh g ố c tùng t ự a mát th ả nh th ơ i;

----T ừ đây v ề th ự c v ề r ồ i,

----Thôi xin t ừ tuy ệ t v ớ i ng ườ i vãng lai.

----Vì ta đã v ớ i đ ờ i ch ẳ ng hi ệ p,

----C ầ n chi mà giao thi ệ p v ớ i ai?

https://thuviensach.vn

----Chuy ệ n trò thân thích m ấ y ng ườ i,

----B ạ n cùng đèn sách khi vui đ ỡ bu ồ n.

----Ng ườ i làm ru ộ ng ôn t ồ n h ỏ i chuy ệ n,

----T ớ i xuân r ồ i, s ắ p đ ế n vi ệ c ta;

[66]

----Ho ặ c truy ề n s ắ m s ử a cân xa

,

----Ho ặ c khi đ ủ ng đ ỉ nh thuy ề n ra coi đ ồ ng.

----D ướ i khe n ọ n ướ c vòng u ố n éo,

----Bên đ ườ ng kia gò kéo g ậ p gh ề nh;

----C ỏ cây m ơ n m ở n màu xanh,

----Su ố i tuôn róc rách bên gh ề nh ch ả y ra.

----Ng ắ m muôn v ậ t đ ươ ng mùa t ươ i t ố t,

----Ngán cho ta thôi trót già r ồ i;

----Thôi còn m ấ y n ỗ i ở đ ờ i,

[67]

----Kh ứ l ư u sao ch ẳ ng phóng hoài

t ự nhiên?

----C ớ chi nghĩ thêm phi ề n t ấ c d ạ ,

----Đi đâu mà t ấ t t ả v ộ i chi?

----Giàu sang đã ch ẳ ng thi ế t gì,

[68]

----Cung tiên ch ư a d ễ h ẹ n gì

lên chơ i!

----Chi b ằ ng lúc chi ề u tr ờ i êm ả ,

----Vi ệ c đi ề n viên v ấ t v ả mà vui,

----Lên cao hát m ộ t ti ế ng dài,

----Xu ố ng dòng n ướ c ch ả y ngâm vài b ố n câu.

----Hình th ể này m ặ c d ầ u t ạ o hóa,

----T ớ i lúc nào h ế t c ả thì thôi,

----Lòng ta phó v ớ i m ệ nh tr ờ i,

----Đ ừ ng ng ờ chi n ữ a, c ứ vui v ẻ hoài!

--------------------------------------T Ừ LONG d ị ch

Có người cho rằng Đào Uyên Minh chủ trương “lánh đời”, nhưng

không phải vậy. Ông lánh chính trị chứ không lánh đời. Nếu ông là một

nhà luân lí thì ông đã xuất gia làm hoà thượng rồi. Nhưng ông yêu đời lắm nên không muốn lánh đời. Ông coi tình vợ chồng, cha con không phải

là hư ảo; những cành lá rủ trong vườn của ông, mấy gốc tùng mà ông thích kia, cũng không phải là những vật hư ảo; vì ông là người cận tình

hợp lí cho nên ông quyến luyến với người và vật. Do thái độ yêu đời, thái

https://thuviensach.vn

độ tích cực mà hợp lí đó, ông mới cảm được một sự điều hoà đặc biệt nó biểu hiện trong thi ca của ông. Ông sinh trên cõi trần, thuộc về cõi trần,

cho nên không lánh cõi trần mà muốn:

----…lúc chi ề u tr ờ i êm ả ,

----Vi ệ c đi ề n viên v ấ t v ả mà vui,

----Lên cao hát m ộ t ti ế ng dài,

----Xu ố ng dòng n ướ c ch ả y ngâm vài b ố n câu.

Ông vui vẻ trở về cảnh điền viên giữa gia đình. Như vậy kết cục là

một sự hoà hợp với thiên nhiên, với đời sống, chứ đâu phải là một sự

phản kháng.

*

* *

CHƯƠNG VI

LẠC THÚ Ở ĐỜI

1. VẤN ĐỀ HẠNH PHÚC

Ở đời, ta có thể hưởng thụ được nhiều thứ lắm: ta hưởng thụ cái bản thân của ta, hưởng thụ đời sống gia đình, hưởng thụ cây cỏ, hoa lá,

mây ráng, dòng nước uốn khúc, ngọn thác cuồn cuộn, và thiên hình vạn

trạng trong vũ trụ; ngoài ra ta còn hưởng thụ thi ca, nghệ thuật, trầm tư,

tình bạn, đàm đạo, sách vở, những cái này đều là những hình thức cảm

thông của tâm hồn. Có những lạc thú dễ thấy như một bữa ăn ngon, một

buổi họp vui vẻ, một buổi đoàn tụ trong gia đình, một buổi dạo xuân; có

những lạc thú không hiện rõ như thi ca, nghệ thuật, trầm tư. Nhưng tôi

không thể phân biệt được lạc thú ra làm hai loại tinh thần và vật chất, vì

tôi không tin rằng sự phân biệt như vậy là đúng và cũng vì mỗi khi tôi

muốn phân biệt thì tôi thấy lúng túng. Chẳng hạn khi thấy một bọn người già trẻ, trai gái vui vẻ ăn trên bãi cỏ trong một cuộc dạo cảnh thiên

nhiên thì trong cái vui của họ, phần nào thuộc về vật chất, phần nào thuộc về tinh thần? Tôi thấy một em nhỏ lăn trên bãi cỏ, một em khác

kết bông, bà mẹ chúng ăn một cái bánh, một ông chú hay ông bác của chúng cắt một trái táo đỏ và thơm tho, còn ba chúng thì nằm ra ngó mây

trôi, ông nội của chúng phì phà ống điếu. Đâu đó có người quay dĩa hát và

tiếng nhạc hoà tiếng sóng văng vẳng đưa lại. Bao nhiêu cái vui, cái nào là

https://thuviensach.vn

vật chất, cái nào là tinh thần? Phân biệt cái thú ăn uống hoặc ngắm cảnh với cái thú ngâm thơ, có phải là một việc dễ không? Nghe nhạc có phải

là một cái thú cao thượng hơn hút thuốc ngon không? Mà người ta vẫn

cho thú trên là thú tinh thần, thú dưới là vật chất. Vậy theo tôi sự phân

loại như vậy mơ hồ, khó hiểu, lầm lẫn. Nó căn cứ vào một thứ triết học

phân biệt tinh thần và nhục thể mà không nghiên cứu kĩ những hoan lạc

của ta.

Tôi cho mục đích chính đáng của sinh hoạt là sự hưởng thụ; có lẽ giả

định đó có phần quá đáng chăng? Giản dị quá nhỉ? Vâng, vì nó như vậy

đấy. Tôi còn do dự không muốn dùng tiếng “mục đích” vì tiếng đó hàm

cái nghĩa bó buộc, gắng sức, mà hưởng thụ chỉ là một thái độ rất tự

nhiên. Vấn đề mà mọi người đặt ra ở trên cõi đời này không phải là làm

sao cố gắng đạt được mục đích của đời sống mà là làm gì trong cái khoảng đời người trung bình là năm, sáu chục năm này. Tổ chức đời sống

đó ra sao để tìm được nhiều hạnh phúc; vấn đề đó rất thực tế chứ không

có tính cách siêu hình học.

Mặc khác tôi nghĩ rằng những triết gia nào tính giải quyết vấn đề

mục đích của nhân sinh là mắc vào cái tật lí luận sai về nguyên tắc vì

đáng lẽ phải chứng minh rằng đời người có mục đích thì các nhà đó lại

giả định rằng nó có mục đích. Vấn đề đó mà các nhà tư tưởng phương

Tây đã bao lần đem ra tranh luận, sở dĩ được coi là quan trọng có lẽ do

ảnh hưởng của môn thần học; và nội một điều là người ta rán giải quyết

nó, cãi nhau vì nó, lúng túng vì nó, cũng đủ cho ta thấy rằng nó hão huyền, không sao giải được. Nếu đời người quả thực có mục đích thì có

đâu mục đích lại mơ hồ, khó kiếm đến như vậy.

Người ta có thể đặt vấn đề theo hai cách: một là mục đích đó đã được Thượng Đế quyết định rồi, hai là nó do con người lựa chọn lấy.

Tôi không xét quan niệm thứ nhất vì cái mà cho là ý chí của Thượng Đế

đó, nhất định là do óc chúng ta nghĩ ra, chúng ta tưởng tượng rằng Thượng Đế có ý nghĩ đó; vả lại nếu Thượng Đế có một ý chí nào thì làm

sao mà trí khôn của phàm nhân chúng ta có thể đoán được. Lí luận cái kiểu đó (đem ý nghĩ của ta gán cho Thượng Đế) thì kết quả là sẽ coi Thượng Đế như một viên Thượng sĩ trong quân đội của chúng ta, biến

Thượng Đế thành một vị ái quốc cuồng nhiệt hơn chúng ta nữa. Ta quan

niệm Thượng Đế như vậy thì Thượng Đế không thể định một “thiên

vận” cho thế giới hoặc châu Âu được, mà chỉ có thể định một “thiên https://thuviensach.vn

vận” cho tổ quốc thân yêu của chúng ta thôi. Thượng Đế luôn luôn “mit

[69]

uns” chứ không thể “mit ihnen”

được. Nhưng không phải chỉ có

người Đức là nghĩ như vậy; người Pháp, người Anh cũng cho rằng

Thượng Đế đứng về phe mình nữa.

Về quan niệm thứ nhì, tranh điểm không phải là mục đích đời sống

“ra sao”, mà là mục đích đời sống “phải ra sao”; vậy đây là một vấn đề

thực tế chứ không phải siêu hình. Mỗi người đưa ý kiến, đưa trị giai (tức

thang giá trị: échelle des valeurs) của mình ra. Vì trị giai của mỗi người

một khác nên chúng ta cãi nhau.

Riêng phần tôi, xin nguyện chỉ thực tế thôi, không dám mong làm một

triết gia cao siêu. Tôi không định trước rằng đời người phải có một mục

đích, một ý nghĩa. Như Walt Whitman đã nói: “Cá nhân tôi ra sao thì tôi

mãn nguyện như vậy”. Tôi cũng mãn nguyện rằng được sống – có lẽ vài

chục năm – rằng vạn vật tồn tại. Xét dưới gốc cạnh đó thì vấn đề hoá ra

giản dị lạ lùng và chỉ có thể có một giải đáp. Mục đích đời là gì, nếu không phải là hưởng lạc?

Kì dị thay, vấn đề hạnh phúc, vấn đề hưởng lạc đó được các triết gia

phi tôn giáo rất quan tâm tới mà lại bị các tư tưởng gia Ki Tô hoàn toàn

không bàn tới. Các nhà thần học không thắc mắc về hạnh phúc mà về sự

“cứu rỗi”; tiếng “cứu rỗi” nghe sao mà bi thảm, vị sao mà cay đắng. Đạo

Ki Tô mà người ta cho là “hơi thở ra của hai thế giới hấp hối” (thế giới

La Mã và thế giới Hy Lạp) ngày nay còn giữ được đặc tính đó mà nhấn

mạnh vào sự quan trọng của “cứu rỗi”. Thế là người ta đem sự s ố ng sót thay vào s ự s ố ng; vì nếu chúng ta không cảm thấy rằng chúng ta sắp chết đến nơi thì tại sao lại quá lo về sự cứu thoát như vậy? Các nhà thần học

chỉ lo đến cứu rỗi mà quan tâm ít tới hạnh phúc, đến nỗi khi bàn đến tương lai chỉ có thể trỏ cho chúng ta một cảnh Thiên đường mơ hồ; và

nếu chúng ta hỏi họ lên Thiên đường con người sẽ làm gì, hạnh phúc trên

đó sẽ ra sao thì họ trả lời bằng những ý rất đỗi hoang mang, chẳng hạn

trên Thiên đường chúng ta sẽ được bận áo trắng và hát thánh ca. Ít nhất

Mahomet (vị Thánh sáng lập Hồi giáo) cũng còn tả cho ta được một cảnh

hạnh phúc vị lai có rượu ngon, trái ngọt, có những thiếu nữ đa tình, tóc

đen và mắt to, và cảnh đó bọn phàm tục chúng ta còn có thể hiểu được.

Chừng nào mà cảnh Thiên đường không linh động hơn, hấp dẫn hơn, thì

không có lí gì lại bỏ cái kiếp trần này để hưởng nó. Dại gì “bỏ mồi bắt

https://thuviensach.vn

bóng”. Khi tôi lựa nơi để đi nghỉ mát trong vụ hè, tôi phải hỏi về nơi tôi muốn tới. Nếu Sở du lịch trả lời một cách mơ hồ thì tôi ở nhà còn hơn, đi

mà làm chi? Lên được Thiên đường, chúng ta còn phải gắng sức đạt tới

sự hoàn thiện nữa không? (Tôi chắc rằng những người tin ở sự tiến bộ,

ở sự gắng sức bảo sẽ có). Nhưng chúng ta đã hoàn thiện rồi mà (có vậy

mới lên được Thiên đường) thì làm sao còn toàn thiện thêm được nữa?

Hay là chúng ta sẽ ở không mà dạo chơi? Nếu vậy thì tại sao không tập

ở không và dạo chơi ngay từ dưới trần này đi?

Nếu chúng ta cần có một quan niệm về vũ trụ thì xin đừng thu hẹp vũ

trụ vào cái bản thân ta. Nên mở rộng nó ra một chút, rán cho nó bao gồm

tất cả vạn vật, cả đá, cây, cầm thú. Trong vũ trụ có một kế hoạch (tôi rất

nghi hoặc cái tiếng kế hoạch này, cũng như nghi hoặc tiếng “mục đích”,

nhưng xin tạm dùng nó) và có một sự an bài nào đó, và chúng ta có thể có

một quan niệm nào đó về toàn thể vũ trụ, về địa vị chúng ta trong vũ trụ,

mặc dầu quan niệm của ta thiếu tính cách cứu cánh, chung cục. Quan niệm đó phải tự nhiên vì chúng ta là một bộ phận trọng yếu của vũ trụ,

và khi chết chúng ta lại trở về với tự nhiên. Khoa thiên văn, khoa địa chất, khoa sinh vật và lịch sử cung cấp cho ta nhiều tài liệu để giúp chúng ta đừng quá vội vàng đi tới kết luận. Nếu theo quan niệm đó địa vị

của con người có giảm đi ít nhiều thì cũng không phải là điều đáng quan

tâm tới. Miễn là chúng ta có một địa vị là đủ rồi; lúc đó, sống hoà hợp với

thiên nhiên ở chung quanh, con người sẽ có được một quan niệm hợp lí

về nhân sinh.

2. HẠNH PHÚC CỦA TA THUỘC VỀ CẢM GIÁC

Hạnh phúc của con người là vấn đề sinh lí. Quan niệm đó có tính cách tuyệt đối khoa học. Sợ độc giả không hiểu, tôi xin giảng thêm: hạnh

phúc của ta thuộc về cảm giác. Các người theo chủ nghĩa tinh thần chắc

chắn không hiểu ý tôi; người theo chủ nghĩa tinh thần với người theo chủ

nghĩa vật chất không khi nào hiểu được nhau vì không cùng chung một

ngôn ngữ hoặc dùng chung một tiếng để trỏ hai vật khác nhau. Vậy trong

vấn đề này ta đừng để hạng người theo chủ nghĩa tinh thần lừa gạt ta mà

rồi nhận rằng chỉ có hạnh phúc về tinh thần mới thực là hạnh phúc. Dù

có nể họ mà nhận đi nữa thì cũng phải nói thêm ngay rằng: muốn cho tinh thần khoan khoái, cần có điều kiện là nội tiết phải hoạt động điều

hoà đã. Đối với tôi, hạnh phúc trước hết là vấn đề tiêu hoá, phần lớn https://thuviensach.vn

thuộc về ruột. Muốn bảo vệ nhân cách, thanh danh của tôi, khi tuyên bố

như vậy, tôi phải dùng một vị Viện trưởng một Viện Đại học Mĩ làm bùa

hộ thân. Vị Viện trưởng đó mỗi lần khai giảng thường nói với sinh viên

mới vô như vầy: “Tôi muốn rằng các anh nhớ hai điều này: đọc Thánh

kinh và coi chừng bệnh bón”. Nói được câu đó phải là một bực lão thành

minh triết có thiên tài! Ruột ta mà hoạt động điều hoà thì ta sung sướng,

không thì ta khổ sở. Sự tình chỉ có vậy.

Bàn về hạnh phúc ta đừng lạc lối vào khu vực trừu tượng, cứ nhìn

thẳng vào sự thực và tìm xem những lúc nào chúng ta thật sung sướng.

Trên thế giới này, hạnh phúc rất thường rất có tính cách tiêu cực: không

đau khổ, không bị sỉ nhục, không có bệnh tật. Nhưng cũng nhiều khi nó

tích cực, và lúc đó ta gọi nó là hoan lạc. Chẳng hạn, đối với tôi, những

lúc như vầy là những lúc thật sung sướng: ngủ một đêm thẳng giấc, sáng

dậy hít không khí đầy phổi, và muốn hít vô cho thật sâu; lúc đó tôi cảm

thấy nhẹ nhàng, như có cái gì lưu thông ở ngoài da và bắp thịt nơi ngực,

và tôi khoan khoái muốn làm việc; hoặc tay cầm ống điếu, chân gát lên

một chiếc ghế, thuốc cháy từ từ trong ống điếu; hoặc một ngày hè đi chơi, khát khô cả cổ, bỗng gặp một dòng suối trong mà chỉ nghe tiếng nó

róc rách cũng đủ thấy khoái rồi, chạy lại, cởi giày ra, dầm chân trong dòng nước mát, thú tuyệt; hoặc sau một bữa ăn thật ngon, tôi ngã mình

trong một chiếc ghế bành, chung quanh không có một người nào mà tôi

ghét cả, cùng nhau mạn đàn bâng quơ, vô mục đích.

Trông những cặp giò mũn mĩn của con tôi, nghe tiếng bi bô của

chúng, tôi thích; như vậy tình yêu của tôi thuộc về tinh thần hay thể chất,

tôi không thể biết được. Có ai yêu vợ về tinh thần mà không về thể chất

không? Có cái gì nó nâng cao tâm hồn phụ nữ lên trong các đồ trang sức

như son, phấn, y phục vì một thiếu nữ khi tô điểm nhan sắc, cảm thấy

một sự bình tĩnh, một sự quân bình trong tâm hồn mà hạng người theo

chủ nghĩa tinh thần không nhận ra được. Chúng ta có một thể xác thì nhờ

cái gì mà đạt được những cảm xúc cao cả, đẹp đẻ nhất, nếu không phải

là nhờ giác quan? Về cảm xúc, thính giác hoặc thị giác, không có cái gì là

đạo đức hay bất đạo đức. Có thể rằng nếu ta không cảm được những cái

vui tích cực trong đời thì phần lớn là do ít dùng đến giác quan mà giác

quan nhụt đi.

Nhưng tôi bàn cãi về vấn đề đó làm gì? Lấy ngay những thí dụ cụ

thể trong số những người yêu đời, xem họ tả những phút vui của họ ra

https://thuviensach.vn

sao, sẽ thấy những cái vui đó liên quan mật thiết đến thính giác, khứu

[70]

giác, thị giác ra sao. Đây là một đoạn Thoreau

tả cái mĩ cảm rất cao

của ông khi nghe tiếng dế kêu:

“Trong khu núi đá này, đâu cũng nghe ti ế ng d ế kêu. Tôi thích m ộ t con kêu thôi. Nó g ợ i cho tôi m ộ t s ự minh trí già gi ặ n, v ượ t t ấ t c ả nh ữ ng t ư

t ưở ng th ế t ụ c; mà gi ữ a mùa hè nóng n ự c, nó có cái mát m ẻ c ủ a mùa thu.

Nó nói v ớ i chim: “Các em nh ư con nít, tuỳ h ứ ng mà ríu rít; Thiên nhiên m ượ n các em mà nói, còn ta đây, là ti ế ng nói c ủ a ki ế n th ứ c thành th ụ c.

B ố n mùa không xoay chuy ể n vì ta, mà ta ru ng ủ b ố n mùa”.

Các con d ế ca nh ư v ậ y, vĩnh vi ễ n, ở d ướ i chân c ỏ . Minh tri ế t mà bình t ỉ nh, ti ế ng ca c ủ a nó có tính cách bình ổ n c ủ a t ả n văn. Nó không u ố ng r ượ u mà u ố ng s ươ ng. Th ờ i kì ấ p tr ứ ng qua r ồ i, không b ị luy ế n ái kích thích ng ầ m n ữ a, nó ca t ụ ng Th ượ ng Đ ế , vĩnh vi ễ n h ưở ng l ạ c ở Th ượ ng Đ ế . Nó đ ứ ng ra ngoài s ự chuy ể n bi ế n c ủ a b ố n mùa. Ti ế ng ca c ủ a nó b ấ t bi ế n nh ư chân lí. Ch ỉ khi nào ng ườ i ta th ậ t kho ẻ m ạ nh m ớ i thích nghe ti ế ng d ế kêu”.

Đây là một đoạn văn về khứu giác của Whitman:

“Tuy ế t đ ổ t ừ sáng s ớ m t ớ i chi ề u t ố i v ẫ n ch ư a ng ư ng. Gió nh ẹ th ổ i trong b ụ i tùng, phát ra m ộ t âm nh ạ c trong tr ẻ o kì di ệ u, nh ư ti ế ng thác, lúc ng ừ ng, lúc đ ổ . Th ị giác, thính giác, kh ứ u giác đ ề u khoan khoái l ạ lùng.

Tuy ế t nh ẹ nhàng r ơ i, tĩnh m ị ch ph ủ xu ố ng cây c ố i, và cành là nh ư khoác m ộ t chi ế c áo dài tr ắ ng n ặ ng n ề , có nh ữ ng đ ườ ng vi ề n màu đá xanh; l ạ i có nh ữ ng lu ồ ng h ươ ng nh ẹ thoang tho ả ng mùi nh ự a cây l ẫ n v ớ i mùi tuy ế t. (V ậ t gì cũng có khí v ị , tuy ế t cũng có khí v ị , ch ỉ c ầ n phân bi ệ t là th ấ y nh ữ ng khí v ị đó thay đ ổ i tuỳ lúc, tuỳ n ơ i. Khí v ị lúc gi ữ a tr ư a và lúc n ử a đêm, khí v ị trong mùa đông và trong mùa hè, khí v ị lúc gió n ổ i và lúc gió t ạ nh đ ề u khác nhau)”.

Trong bọn chúng ta có bao nhiêu người phân biệt được những khí vị

đó?

Tại đô thị con người không sung sướng bằng tại đồng quê vì ít nhận

rõ được những biến đổi của mọi vật, của khí vị, của âm thanh, những

biến đổi đó tản mát trong cảnh đơn điệu của những bức tường xám và

những con đường tráng xi măng. Xét về giới hạn của khả năng hưởng

lạc, về phẩm chất của lạc thú, thì người Trung Hoa với người Mĩ cũng

như nhau. Cho nên trước khi giới thiệu một đoạn văn kể ba mươi ba cái

https://thuviensach.vn

vui của một học giả Trung Hoa, tôi muốn dẫn thêm một đoạn văn nữa của Whitman để độc giả thấy cảm giác của chúng ta y như nhau:

“Tr ờ i trong sáng, không khí hanh và vui, đ ầ y d ưỡ ng khí. Có bao nhiêu cái kì di ệ u l ặ ng l ẽ , lành m ạ nh, đ ẹ p đ ẽ bao vây tôi và làm cho tôi say mê: cây, n ướ c, c ỏ , m ặ t tr ờ i, và s ươ ng s ớ m – nh ư ng cái làm cho tôi chú m ụ c nh ấ t hôm nay là vòm tr ờ i. Tr ờ i có màu xanh lam, trong tr ẻ o, thanh nhã đ ặ t bi ệ t c ủ a mùa thu, và có nh ữ ng c ụ m mây trôi, ho ặ c l ớ n, ho ặ c nh ỏ c ụ m nào cũng tr ắ ng, l ặ ng l ẽ , khoan khoái. Su ố t bu ổ i sáng (t ừ b ả y gi ờ đ ế n m ườ i m ộ t gi ờ ) tr ờ i v ẫ n gi ữ màu xanh trong mà đ ậ m đó. Nh ư ng g ầ n tr ư a, màu l ạ i b ớ t đi, hai ba gi ờ sau bi ế n ra màu xám, r ồ i màu l ợ t h ơ n n ữ a cho t ớ i lúc m ặ t tr ờ i l ặ n mà tôi th ấ y tia sáng chi ế u qua k ẽ lá m ộ t lùm cây cao

– nh ữ ng tia đ ỏ nh ư l ử a trong m ộ t vùng r ự c r ỡ vàng t ươ i, đ ỏ , đ ỏ đ ậ m ở

trên m ộ t cái làn đ ậ m, tr ắ ng nh ư b ạ c chênh ch ế ch trên m ặ t n ướ c – t ấ t c ả

nh ữ ng cái đó t ừ bóng râm trong tr ẻ o đ ế n tia sáng, máu s ắ c r ự c r ỡ , h ế t th ả y đ ề u đ ẹ p h ơ n c ả nh ữ ng b ứ c ho ạ t ừ tr ướ c t ớ i nay.

“Tôi không hi ể u t ạ i sao và cách nào, nh ư ng tôi t ưở ng có l ẽ là t ạ i vòm tr ờ i hôm nay (hình nh ư tr ướ c kia tôi ch ư a th ự c là ng ắ m tr ờ i bao gi ờ c ả , m ặ t d ầ u ngày nào cũng nhìn lên tr ờ i) mà mùa thu này tôi h ưở ng đ ượ c nh ữ ng gi ờ mãn nguy ệ n l ạ th ườ ng, có th ể nói hoàn toàn sung s ướ ng n ữ a.

Đ ọ c sách, tôi th ấ y Byron tr ướ c khi m ấ t, nói v ớ i m ộ t ng ườ i b ạ n thân r ằ ng su ố t đ ờ i ông ta ch ỉ đ ượ c có ba gi ờ sung s ướ ng. Trong khi tôi ng ồ i ở trong r ừ ng, nhìn qua k ẽ cây c ả nh hoàng hôn r ự c r ỡ này, tôi nghĩ t ớ i Byron. (C ả

trong nh ữ ng lúc vui đ ẹ p nh ấ t, tôi cũng không bao gi ờ ghi chép c ả m t ưở ng đ ể vi ế t kí s ự , s ợ làm tan m ấ t cái thú đi. Tôi c ứ du nhiên t ự t ạ i, đ ắ m say trong tr ạ ng thái xu ấ t th ầ n êm ái).

“V ớ i l ạ i h ạ nh phúc là gì? Ph ả i là m ộ t trong nh ữ ng lúc xu ấ t th ầ n nh ư

v ậ y không? – m ộ t cái gì vô cùng phiêu nhiên – nh ư m ộ t h ơ i th ở , m ộ t s ắ c thái r ấ t d ễ tiêu tan? Tôi không bi ế t đ ượ c, tôi còn hoài nghi đi ề u đó. Ôi!

Cái kho ả ng trong tr ẻ o kia, trong ch ỗ xanh xanh thăm th ẳ m c ủ a mi, có th ứ

linh d ượ c tr ị b ệ nh cho ta chăng? (Trong ba năm nay thân th ể ta b ị hu ỷ

ho ạ i, tinh th ầ n ta thác lo ạ n). Và t ừ không trung, m ộ t cách th ầ n bí, vi di ệ u, mi cho linh d ượ c đó nh ỏ t ừ ng gi ọ t, t ừ ng gi ọ t xu ố ng thân th ể ta chăng?”.

3. BA MƯƠI BA LÚC VUI CỦA KIM THÁNH THÁN

Bây giờ đây chúng ta sẵn sàng cả rồi để nhận xét và thưởng thức những lúc vui của Kim Thánh Thán do chính ông ta tự thuật. Nhà phê bình

https://thuviensach.vn

Trung Hoa thuộc phái ấn tượng, ở thế thế kỉ mười bảy đó, nhân một lúc ngồi buồn trong một ngôi miếu, cùng bạn nhìn mưa rơi liên miên mà nhớ

lại những phút vui trong đời mình rồi chép lại trong tập phê bình tuồng

Tây S ươ ng Kí. Ông cho mỗi phút mà tinh thần cùng cảm quan liên hệ

chặt chẽ với nhau là những phút sung sướng trên đời.

1. Mùa hè, tháng b ả y, m ặ t tr ờ i ng ừ ng ở gi ữ a tr ờ i, không có gió mà cũng không có mây, sân tr ướ c sân sau h ự c lên nh ư l ử a, không m ộ t con chim nào dám bay l ạ i. M ồ hô đ ổ kh ắ p mình, ch ả y nh ư su ố i. C ơ m d ọ n tr ướ c m ặ t mà ăn không đ ượ c. B ả o tr ả i chi ế u đ ể n ằ m trên đ ấ t, nh ư ng chi ế u ướ t nh ẹ p, ru ồ i bay l ạ i đ ậ u ở c ổ , ở mũi, đu ổ i không đi. Đ ươ ng lúc không bi ế t làm sao, thì b ỗ ng mây đen cu ố n t ớ i, s ấ m n ổ vang nh ư trăm v ạ n ti ế ng tr ố ng ti ế ng kèn c ủ a đ ạ o quân. Mái nhà n ướ c x ố i nh ư thác. M ồ

hôi ng ư ng ch ả y, đ ấ t khô nh ư quét, ru ồ i bay đi h ế t, ăn c ơ m đ ượ c. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

2. M ộ t ông b ạ n cách bi ệ t m ườ i năm, chi ề u t ố i b ỗ ng t ớ i nhà. M ở c ử a, vái nhau xong, ch ư a k ị p h ỏ i han đi đ ườ ng thu ỷ hay đ ườ ng b ộ , cũng ch ư a

[71]

k ị p m ờ i b ạ n ng ồ i ở gi ườ ng hay ở ghế

, v ộ i vào trong b ế p, h ỏ i nh ỏ v ợ :

[72]

“Bà có s ẵ n đ ấ u r ượ u nh ư bà Đông Pha

không?”. V ợ vui v ẻ g ỡ cây trâm vàng đem đ ổ i r ượ u. Tính ra đãi b ạ n đ ượ c ba ngày. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

3. Đêm ng ồ i m ộ t mình trong phòng không, đ ươ ng b ự c mình vì m ộ t con chu ộ t ở đ ầ u gi ườ ng, s ộ t so ạ t không bi ế t g ậ m đ ồ v ậ t nào hay nh ấ m cu ố n sách nào. Trong lòng nghi ho ặ c, không bi ế t ph ả i làm sao thì b ỗ ng th ấ y m ộ t chú mèo d ữ , đuôi ngoe ngu ẩ y, m ắ t chăm chú nh ư ngó cái gì. Tôi yên lòng nín th ở đ ợ i xem; b ỗ ng nghe kêu chít lên m ộ t ti ế ng nh ỏ , con chu ộ t ch ạ y bi ế n đi nh ư gió. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

4. Tr ướ c th ư trai, ch ặ t các cây h ả i đ ườ ng rũ lá và các cây t ử kinh đ ể

[73]

tr ồ ng m ộ t vài cây chu ố i. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

5. Đêm xuân u ố ng r ượ u v ớ i vài b ạ n hào sĩ (k ẻ sĩ hào phóng, lãng m ạ n), tôi đã n ử a say, do d ự không bi ế t nên u ố ng n ữ a hay ng ừ ng. M ộ t đ ồ ng t ử đ ứ ng bên, hi ể u ý, đem l ạ i m ộ t gói trên m ườ i chi ế c pháo bông, tôi đ ứ ng d ậ y châm l ử a đ ố t. Mùi l ư u hoàng xông vào mũi, vào óc, toàn thân nh ẹ nhàng. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

https://thuviensach.vn

6. Đi ch ơ i ngoài đ ườ ng th ấ y hai gã tranh lí v ớ i nhau, m ắ t tr ợ n m ặ t đ ỏ , t ưở ng ch ừ ng nh ư không đ ộ i tr ờ i chung n ữ a, v ậ y mà v ẫ n làm b ộ l ễ

đ ộ , ch ắ p tay đ ư a lên, khom l ư ng xu ố ng, mi ệ ng đ ầ y nh ữ ng ti ế ng “chi, h ồ ” (nghĩa là ngôn ng ữ r ấ t nhã nhăn), thao thao b ấ t tuy ệ t. B ỗ ng m ộ t tráng phu vung tay ti ế n l ạ i, dõng d ạ t quát m ộ t ti ế ng, gi ả i tán hai gã kia.

Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

7. Nghe tr ẻ đ ọ c thu ộ c sách làu làu nh ư n ướ c trong bình ch ả y ra.

Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

8. Sau b ữ a c ơ m, không bi ế t làm gì, d ạ o ch ợ , th ấ y m ộ t món đ ồ nh ỏ , mu ố n mua. Tr ả giá cũng g ầ n xong, s ố ti ề n ch ỉ còn cách nhau m ộ t chút, mà ng ườ i bán không ch ị u nh ườ ng, c ố tranh cho đ ượ c. Tôi l ấ y ở trong tay áo ra m ộ t v ậ t giá tr ị cũng x ấ p x ỉ ch ỗ sai bi ệ t đó, ném xu ố ng qu ầ y cho ng ườ i bán hàng. H ắ n đ ổ i ngay s ắ c di ệ n, c ườ i c ườ i, ch ắ p tay th ư a

“không dám, không dám”. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

9. Sau b ữ a c ơ m, không bi ế t làm gì, s ắ p đ ặ t l ạ i m ộ t chi ế c r ươ ng cũ, b ỗ ng th ấ y hàng ch ụ c hàng trăm văn kh ế cũ m ớ i c ủ a nh ữ ng ng ườ i thi ế u n ợ . Ng ườ i còn, k ẻ m ấ t, nh ư ng đ ề u toàn là vô hi v ọ ng đòi l ạ i đ ượ c ti ề n.

Không cho ai hay, tôi gom l ạ i, châm l ử a đ ố t h ế t, nhìn lên tr ờ i cao không g ợ n m ộ t chút mây. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

10. M ộ t ngày hè, đ ầ u tr ầ n chân không, c ầ m cây dù che n ắ ng, nhìn tráng phu v ừ a đ ạ p n ướ c v ừ a hát khúc Ngô. N ướ c cu ồ n cu ộ n đ ư a lên tr ắ ng phau nh ư b ạ c, nh ư tuy ế t. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

11. Sáng s ớ m th ứ c d ậ y, nghe nh ư có ti ế ng gia nhân than th ở r ằ ng: Có ng ườ i nào m ớ i ch ế t ban đêm. Tôi li ề n lên ti ế ng h ỏ i ai ch ế t, thì chính là m ộ t k ẻ gi ả o quy ệ t m ư u mô nh ấ t trong thành. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

12. M ộ t ngày hè, d ậ y s ớ m, th ấ y ng ườ i ta c ư a tre làm ố ng n ướ c ở

d ướ i m ộ t mái che. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

13. M ư a d ầ m su ố t tháng, sáng n ằ m ở gi ườ ng không mu ố n d ậ y, nh ư

ng ườ i say r ượ u ho ặ c đau. B ỗ ng nghe chim ríu rít m ừ ng n ắ ng. Tôi v ộ i đ ư a tay vén màn, đ ẩ y m ạ nh c ử a s ổ ngó ra, th ấ y ánh m ặ t tr ờ i long lanh, r ự c r ỡ và cây trong r ừ ng nh ư m ớ i g ộ i. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

14. Ban đêm hình nh ư c ả m th ấ y có ng ườ i nào đó ở xa nghĩ t ớ i mình, sáng d ậ y th ử l ạ i thăm. Qua c ử a s ổ ngó vào trong phòng, th ấ y đúng ng ườ i đó đ ươ ng ng ồ i ở bàn đ ọ c m ộ t văn th ư . Th ấ y mình vô, ng ườ i đó l ặ ng l ẽ

vái, kéo tay áo b ả o ng ồ i r ồ i nói: “Bác đã t ớ i đây thì th ử đ ọ c văn th ư này https://thuviensach.vn

đi”. R ồ i cùng nhau vui c ườ i, cho đ ế n khi ánh m ặ t tr ờ i đã bi ế n h ế t. Ch ủ

nhân th ấ y đói, h ỏ i khách: “Bác cũng đói ch ứ ? Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

15. V ố n không có ý c ấ t nhà, ng ẫ u nhiên đ ượ c m ộ t s ố ti ề n thì cũng th ử

c ấ t ch ơ i. T ừ hôm đó, không sáng nào, t ố i nào là không nghe om om bên tai nh ữ ng ti ế ng kêu thi ế u g ỗ , thi ế u đá, thi ế u ngói, thi ế u g ạ ch, thi ế u vôi, thi ế u đinh. Tôi ph ả i ch ạ y kh ắ p n ơ i ki ế m ti ề n mua thêm, mà trong th ờ i gian đó cũng không th ể ở nhà đ ượ c n ữ a, cho t ớ i khi an ph ậ n ch ị u c ả nh đó v ậ y. B ỗ ng m ộ t hôm nhà c ấ t xong, t ườ ng đã quét vôi, sàn đã lau chùi, c ử a s ổ đã dán gi ấ y, tranh đã treo. Th ợ thuy ề n v ề h ế t, b ạ n bè t ớ i, chia nhau ng ồ i. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

16. Đêm đông u ố ng r ượ u, tr ờ i chuy ể n l ạ nh d ữ , đ ẩ y c ử a s ổ nhìn ra th ấ y nh ữ ng n ấ m tuy ế t l ớ n ph ủ m ặ t đ ấ t t ớ i ba b ố n t ấ c. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

17. Ngày hè, c ầ m dao bén c ắ t m ộ t trái d ư a h ấ u v ỏ xanh bày trên m ộ t cái mâm đ ỏ . Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

18. Đã t ừ lâu mu ố n làm tì kh ư u, nh ư ng kh ổ n ỗ i không đ ượ c công nhiên ăn th ị t. N ế u đ ượ c làm tì kh ư u, l ạ i đ ượ c công nhiên ăn th ị t thì mùa hè n ấ u m ộ t n ồ i n ướ c, dùng con dao bén, cao đ ầ u cho s ạ ch. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

19. Có ba b ố n m ả ng phong l ở ở ch ỗ kín, th ỉ nh tho ả ng đóng c ử a l ấ y thu ố c nóng r ử a. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

20. M ở r ươ ng ra, vô tình tìm đ ượ c m ộ t b ứ c th ư c ủ a c ố nhân. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

21. M ộ t hàn sĩ l ạ i m ượ n ti ề n, nh ư ng còn ng ạ i ngùng và nói bâng qu ơ

nh ữ ng chuy ệ n đâu đâu; đoán đ ượ c kh ổ tâm c ủ a b ạ n, kéo l ạ i ch ỗ v ắ ng, h ỏ i c ầ n bao nhiêu; r ồ i đi vô nhà trong, l ấ y đ ủ s ố ra đ ư a. Và h ỏ i b ạ n có c ầ n v ề g ấ p đ ể thu x ế p công vi ệ c không, n ế u không thì ở l ạ i u ố ng vài chén r ượ u. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

22. Ng ồ i trong chi ế c thuy ề n nh ỏ , g ặ p gió t ố t, kh ổ n ỗ i không có bu ồ m đ ể gi ươ ng cho nó h ả . B ỗ ng th ấ y m ộ t chi ế c thuy ề n l ớ n ti ế n vùn v ụ t nh ư

gió. Th ử li ệ ng cái móc qua, hi v ọ ng níu đ ượ c. Không ng ờ mà móc trúng, r ồ i l ấ y dây đ ỏ i c ộ t vào đuôi thuy ề n l ớ n, và ngâm hai câu c ủ a Đ ỗ Ph ủ :

“Màu xanh làm ta nh ớ ti ế c núi, màu đ ỏ b ả o ta r ằ ng có cam quít” (Thanh

[74]

tích phong loan, h ồ ng tri qu ấ t d ữ u

) r ồ i vui v ẻ phá lên c ườ i. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

https://thuviensach.vn

23. T ừ lâu mu ố n ki ế m m ộ t ngôi nhà đ ể ở v ớ i m ộ t ng ườ i b ạ n, nh ư ng ch ư a đ ượ c ch ỗ v ừ a ý. B ỗ ng có ng ườ i cho hay có m ộ t ngôi nhà không r ộ ng l ắ m, kho ả ng trên m ườ i gian, c ử a ngó ra sông cái, l ạ i thêm cây c ố i t ươ i t ố t. Gi ữ ng ườ i đó l ạ i, ăn c ơ m xong r ồ i cùng đi coi nhà, vì c ả hai đ ề u ch ư a bi ế t ngôi nhà ra sao. Vô kh ỏ i c ổ ng, th ấ y ngay m ộ t kho ả ng đ ấ t tr ố ng đ ộ sáu b ả y m ẫ u, sau này kh ỏ i lo thi ế u d ư a, rau. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

24. Xa quê đã lâu m ớ i đ ượ c v ề , ngó th ấ y c ử a thành, hai bên b ờ sông đàn bà tr ẻ con đ ề u nói gi ọ ng c ố h ươ ng. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

25. M ộ t đ ồ s ứ đ ẹ p đã b ể , không sao g ắ n l ạ i đ ượ c. L ậ t đi l ậ t l ạ i, càng nhìn càng b ự c mình, không bi ế t làm sao. B ả o giao cho ng ườ i b ế p dùng làm gì thì dùng, mi ễ n là khu ấ t m ắ t mình đi. Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

26. Mình không ph ả i là b ự c thánh, làm sao không có l ỗ i. Ban đêm b ấ t giác làm m ộ t vi ệ c qu ấ y không ai hay, sáng d ậ y áy náy, th ự c không an lòng. B ỗ ng nh ớ r ằ ng theo phép B ồ Tát c ủ a nhà Ph ậ t, h ễ không gi ấ u l ỗ i t ứ c là sám h ố i r ồ i; nh ư v ậ y bèn vui v ẻ k ể l ỗ i ra v ớ i khách chung quanh, c ả thân l ẫ n s ơ . Ch ẳ ng cũng khoái ư ?

27. Nhìn ng ườ i ta vi ế t ch ữ tri ệ n l ớ n, ch ẳ ng cũng khoái ư ?

28. M ở c ử a s ổ cho ong bay ra, ch ẳ ng cũng khoái ư ?

29. Làm quan huy ệ n, m ỗ i ngày cho đánh tr ố ng lui h ầ u. Lúc đó, ch ẳ ng cũng khoái ư ?

30. Th ấ y chi ế c di ề u đ ứ t dây, ch ẳ ng cũng khoái ư ?

31. Nhìn c ả nh đ ố t đ ồ ng, ch ẳ ng cũng khoái ư ?

32. Tr ả h ế t n ợ , ch ẳ ng cũng khoái ư ?

[75]

33. Đ ọ c truy ệ n Cầu nhiêm khách

, ch ẳ ng cũng khoái ư ?

Tội nghiệp cho thi sĩ Byron chỉ được hưởng có ba giờ hạnh phúc

trong suốt đời! Một là tại ông bệnh hoạn và tính tình cực kì thất thường,

hai là tại ông bị nhiễm cái bệnh của thời đại, “bệnh ưu uất”, nếu không

thì ông đã thú rằng được hưởng ít nhất là ba mươi ba giờ hạnh phúc chứ

không phải là ba. Đọc đoạn văn của Kim Thánh Thán trên kia, có phải rõ

ràng thế giới là một bàn tiệc bày ra cho chúng ta hưởng đấy không? Tôi

ngờ rằng sở dĩ chúng ta cứ cố ngoan cố nhắm mắt không chịu nhìn cái

thế giới đẹp đẻ đó, vì các nhà theo chủ nghĩa tinh thần doạ cho ta nhát sợ

nó. Một thứ triết học cao thượng hơn phải gây ra được cho lòng ta tin

tưởng cái cơ quan đẹp đẽ, dễ tiếp nhận cảm xúc tức thể xác của ta này,

trước hết phải diệt trừ cho ta cái lòng khinh thị, sợ sệt giác quan của ta.

https://thuviensach.vn

Trừ phi các triết gia có thể “thăng hoa” (sublimer) được vật chất, “thuần tinh hoá” (éthéraliser) được thể xác con người, hoặc trừ phi ta nhất định

theo bọn người hành xác Ấn Độ cho đến cùng, còn thì chúng ta phải có

can đảm nhìn thẳng vào thực thể của ta. Vì chỉ có triết học nào chịu nhận

sự thực là mới có thể dắt ta tới hạnh phúc, chỉ có một triết học như vậy

mới lành mạnh và bổ ích.

4. NGƯỜI TA HIỂU LẦM CHỦ NGHĨA DUY VẬT

Đoạn văn của Kim Thánh Thán đủ cho ta tin rằng những cái vui vật

chất và tinh thần liên quan mật thiết với nhau. Những cái vui tinh thần –

và cả những cái vui đạo đức nữa – phải do thể xác cảm được thì mới có

thực. Những người truyền bá một học thuyết thường phải chịu cái nông

nỗi bị người ta hiểu lầm, như trường hợp các nhà trong phái Khắc kỉ như

Marc Aurèle; và biết bao lần chủ nghĩa minh triết, thận trọng, điều độ

của Epicure bị hạng người phàm tục coi là chủ nghĩa của hạng người chỉ

tìm khoái lạc! Họ trách cái quan niệm hơi vật chất của chủ nghĩa đó là

ích kỉ, thiếu tinh thần trách nhiệm xã hội, là chỉ dạy cá nhân hưởng thụ

lấy một mình. Như vậy là lầm, là không biết cái nhân hậu của chủ nghĩa

hưởng lạc, cái khả ái của hạng người yêu đời. Ta không nên coi lòng yêu

nhân loại là một học thuyết, một tín điều, một lòng tin do trí tuệ mà có

hoặc một đề mục biện luận có thể đem chứng cứ ra bênh vực được. Nếu

lòng yêu nhân loại cần có lí lẽ để bênh vực thì nó không còn là một lòng

yêu chân chính nữa, vì lòng yêu chân chính thì phải hoàn toàn tự nhiên, tự

nhiên đối với ta cũng như sự vỗ cánh tự nhiên đối với loài chim vậy; nó

phải là một tình cảm phát thẳng từ tâm hồn ra, một tâm hồn tiếp xúc với

tự nhiên. Một người thật sự yêu cây cối không thể nào độc ác với loài

vật hoặc với đồng bào được. Trong một tâm hồn hoàn toàn lành mạnh,

thì sự nhân ái là tự nhiên, không cần cầu viện tới một triết học hay một

tôn giáo nào cả.

Chủ nghĩa duy vật đã bị người ta hiểu lầm, hiểu lầm quá lắm. Tôi xin

[76]

nhường lời cho George Santayana

, một người tự cho là “một kẻ theo

chủ nghĩa vật chất – kẻ độc nhất còn sống mà theo chủ nghĩa đó”; nhưng

cũng chính là người mà chúng ta đều biết là hiền từ có lẽ vào bực nhất

trong thế hệ hiện nay. Ông bảo chúng ta sở dĩ có thành kiến về chủ nghĩa

duy vật vì chúng ta đứng ở ngoài mà xét nó; và muốn hiểu nó, cũng như

https://thuviensach.vn

muốn hiểu một triết học, một tín ngưỡng, một nước nào, phải đứng ở

trong mà xét, phải sống trong cái thế giới mới đã. Theo ông một người

thực duy vật thì luôn luôn là một triết gia tươi cười, vị tha như

Démocrite, mà bọn chúng ta, “miễn cưỡng duy vật”, duy vật mà vẫn theo

chủ nghĩa tinh thần, mới là sống một đời duy vật ích kỉ, mới hướng về trí

lực một cách vụng về và không biết cười.

Ông nói:

“Nhà chân duy v ậ t đ ứ ng tr ướ c vũ tr ụ , m ộ t c ơ c ấ u t ự nó có th ể bi ế n đ ổ i thành nh ữ ng hình tr ạ ng tuy ệ t di ệ u, tuy ệ t mĩ, l ạ i có th ể t ạ o nên nh ữ ng nhi ệ t tình r ấ t ph ấ n kh ở i, t ấ t th ấ y m ộ t n ỗ i vui tinh th ầ n y nh ư ng ườ i đi thăm m ộ t vi ệ n b ả o tàng v ạ n v ậ t h ọ c, đ ứ ng ng ắ m hàng ngàn nh ữ ng con b ướ m n ằ m trong h ộ p, nh ữ ng con h ồ ng h ạ c, con tôm, con cua, con voi th ờ i c ổ , con tinh tinh (gorille). Trong cái đ ờ i s ố ng vô s ố l ượ ng đó, t ấ t có nhi ề u đau kh ổ , nh ư ng r ồ i cũng v ượ t đ ượ c; mà trong lúc đó, c ả nh vũ tr ụ đ ẹ p đ ẻ

bi ế t bao, nh ữ ng h ỗ t ươ ng đ ộ ng tác thú v ị bi ế t bao, còn nh ữ ng đau kh ổ

nho nh ỏ không sao tránh đ ượ c kia, xét ra có đáng k ể gì đâu.

“Ch ủ nghĩa duy v ậ t ph ả i gây đ ượ c trong m ộ t b ộ óc lành m ạ nh, m ộ t tình c ả m vui v ẻ , ho ạ t đ ộ ng, vô t ư , m ộ t s ự mi ệ t th ị nh ữ ng ả o giác c ủ a cá nhân.

“Đ ố i v ớ i nh ữ ng th ố ng kh ổ vô t ộ i c ủ a sinh v ậ t, ch ủ nghĩa đó không khi nào lãnh đ ạ m; mà đ ố i v ớ i nh ữ ng cái kh ổ do h ư vinh cùng ả o t ưở ng gây ra thì nó ch ỉ có m ộ t thái đ ộ đ ể t ự v ệ là m ỉ m c ườ i”.

Vả lại cái đời sống tinh thần hoặc tâm linh mà ta tự hào, đặt lên trên

đời sống của cảm quan kia, là đời sống gì? Nó do đâu mà có, nguồn gốc

bản thể của nó ở đâu, nó tồn tại nhờ cái gì? Đã từ lâu, các triết gia đã

bảo ra rằng tri thức đều do kinh nghiệm của giác quan mà có. Không có

giác quan thì ta không thể có tri thức cũng như máy ảnh không thể chụp

hình được nếu không có ống kính và phim. Một người thông minh với một người đần độn khác nhau ở chỗ người thông minh có những giác quan hoàn hảo hơn, nhạy hơn, bắt được hình ảnh mau hơn và giữ được

bền hơn. Khi ta dò dẫm trong đời để rút kinh nghiệm thì tất cả những

giác quan của ta đều làm việc chung và do sự hợp tác đó, sự hợp tác của

tim và óc, mà ta có được cái nhiệt tình tinh thần, nó biểu hiện cho sự

sống, cũng như màu xanh biểu hiện cho thảo mộc. Xét một tư tưởng ta

thấy nó sinh động nhiều hay ít là nhờ nó có nhiều nhiệt tình hay ít, cũng

như nhìn một cây, thấy là xanh hay khô mà biết nó tươi tốt hay đã héo.

https://thuviensach.vn

4. NHỮNG THÚ VUI TINH THẦN LÀ GÌ?

Khi xét những thú vui mà người ta cho là cao thượng nhất của tinh thần, chẳng hạn thú vui văn chương, nghệ thuật, âm nhạc, tôn giáo, triết

học, ta thấy trí tuệ đóng một vai trò rất nhỏ so với vai trò của giác quan

và tình cảm. Một bức hoạ có công dụng gì nếu không phải là cho ta thấy

một phong cảnh, một diện mạo và gợi cho ta cái vui khả cảm, như được

nhìn một phong cảnh, một diện mạo thực? Và công dụng của văn

chương là gì nếu không phải là tạo lại một trạng thái đời sống, gây cho

ta cái không khí, màu sắc, hương thơm của bãi đồng cỏ, hoặc cái xú khí

của cống rãnh trong đô thị? Chúng ta đều cho rằng một tiểu thuyết là thứ

văn học chân chính nếu nó tả được những sinh vật và cảm xúc chân thật.

Một cuốn sách thoát li nhân sinh một cách lạnh lùng thì không phải là văn

học; nó càng chân thật, cận nhân tình thì nó càng hay. Nếu nó chỉ phân

tích một cách lạnh lùng, không cho ta cảm được cái khí vị chua chát, mặn

nồng của đời sống thì đọc nó ta chán lắm.

Thi ca chỉ là chân lí đã nhuộm màu sắc của cảm xúc; âm nhạc là tình

cảm không có ngôn từ; còn tôn giáo chỉ là sự minh triết diễn thành hình

ảnh. Hội hoạ đặt cơ sở trên sự cảm giác về màu sắc; thi ca cũng đặt cơ

sở trên sự cảm giác về âm, vận, tiết điệu và trên xúc cảm. Âm nhạc là

tình cảm thuần tuý, có thể gợi cho ta được tiếng chuông, tiếng họp chợ,

tiếng binh đao, có thể tả được cái đẹp thanh tú của hoa, tiếng ào ào của

sóng hoặc vẻ tĩnh mịch êm đềm của trăng, nhưng khi nó vượt giới hạn

của giác quan mà rán diễn một ý triết học thì phải coi nó là suy đồi rồi.

Mà tôn giáo chẳng vậy ư? Như Santayana đã nói, nó mà dùng nhiều lí

luận quá thì nó cũng biến mất mà suy đi: “Chẳng may tôn giáo đó (Ki Tô

giáo) đã từ lâu không còn là sự minh triết diễn bằng hình ảnh nữa, mà đã

thành ra một thứ mê tín trong một lớp lí luận”. Ta càng biện giải, càng

hợp lí hoá các tín ngưỡng của ta, càng tin chắc rằng mình có lí thì đức

thành tín của ta càng giảm. Cho nên tôn giáo nào tự cho là đã phát minh

được chân lí độc nhất thì sẽ biến thành một môn phái hẹp hòi, cuồng nhiệt. Một tôn giáo như vậy nuôi lòng ích kỉ của con người vì chẳng những nó làm cho tín đồ không hiểu được những môn phái khác mà còn

biến đổi sự thờ phụng thành một lối buôn bán giữa Thượng Đế và tín đồ.

Tín đồ hát thánh ca và cầu Thượng Đế trong mọi trường hợp để được

phù hộ hơn người khác, để Thượng Đế phù hộ gia đình mình hơn những

https://thuviensach.vn

gia đình khác. Vì vậy ta thấy nhiều bà già rất mộ đạo mà rất ích kỉ. Tóm lại sự biện giải rằng chỉ có mình mới là chính đáng, sự tin tưởng rằng chỉ

có mình mới nắm được chân lí làm cho những tình cảm đẹp đẽ nhất do

tôn giáo gây nên hoá ra xấu xa, hẹp hòi, ích kỉ.

Tôi cho rằng nghệ thuật, thi ca, tôn giáo chỉ nên nhắm mục đích này

là rán làm cho chúng ta khôi phục được lại một thị giác mới mẻ, một sự

hoan hỉ lớn hơn và một ý thức lành mạnh hơn về nhân sinh. Vì chúng ta

càng già thì giác quan của ta càng tê liệt đi, cảm xúc của ta càng chai lại

vì đau khổ, vì bất công, vì tàn nhẫn, và lối nhìn đời hoá ra sai lầm vì tiếp

xúc quá lâu với những thực tại lạnh lùng, thô bỉ. Nghệ thuật phải bồi bổ

giác quan của ta, tái lập sự liên hệ giữ lí trí và thể xác, phục hưng lại bản chất của ta. Một thế giới có khoa học mà thiếu sự thông cảm, có sự phê

bình mà thiếu sự hân thưởng, có cái đẹp mà thiếu tình yêu, có chân lí mà

thiếu nhiệt tình, có luật pháp mà thiếu từ bi, có lễ độ mà thiếu sự ấm áp

của con tim, một thế giới như vậy quả thật đáng thương.

Phải coi trọng đời sống hơn tư tưởng, mới có thể tìm lại được cái

mới mẻ, cái tự nhiên trong chân kiến thức của trẻ em. Tôi tin tưởng các

triết gia phải xấu hổ khi nhìn một em bé hoặc một con sư tử con trong

chuồng. Chân cẳng, bắp thịt, bộ lông đẹp đẽ, cặp tai nhọn, cặp mắt sáng

mà tròn và ý thức về du hí của con vật đó, nhất thiết đều là những công

trình tuyệt diệu của hoá công. Các triết gia phải xấu hổ rằng đôi khi con

người làm cho cái tuyệt diệu của hoá công biến thành cái bất hảo, phải

xấu hổ rằng con người phải đeo kính, mất ăn mất ngủ, tâm trí thường âu

sầu, không cảm thấy lạc thú của đời sống nữa. Hạng người như vậy quả là vô dụng và những thuyết họ đưa ra đối với chúng ta không có một

giá trị gì cả. Chỉ có triết học nào cho chúng ta một kiến giải đúng đắn về

thiên nhiên, về bản tính của con người, mới là một triết học hữu ích.

Triết học nào cũng phải đặt cơ sở trên sự điều hoà bản năng của con

người; nếu ta quá thiên về chủ nghĩa lí tưởng thì thế nào cũng bị thiên

nhiên trừng phạt. Theo Khổng giáo, con người đạt được lí tưởng cao nhất, đạt được sự tôn nghiêm bằng cách sống hoà hợp với thiên nhiên,

thuận với thiên nhiên, và như vậy sẽ sánh được với tạo hoá. Đó là học

thuyết của Tử Tư (cháu đích tôn Khổng Tử) trong cuốn Trung Dung:

“Cái tr ờ i phó cho g ọ i là Tính, noi theo Tính g ọ i là Đ ạ o, s ử a cho h ợ p Đ ạ o g ọ i Giáo (d ạ y). M ừ ng, gi ậ n, th ươ ng, vui ch ư a phát ra thì g ọ i là https://thuviensach.vn

[77]

Trung

, phát ra mà đ ề u trung tri ế t thì g ọ i là Hoà. Trung là g ố c l ớ n c ủ a

[78]

thiên h ạ ; Hoà là cái đ ườ ng thông su ố t

trong thiên h ạ . H ễ trung hoà

[79]

r ấ t m ự c thì tr ờ i đ ấ t yên v ị và v ạ n v ậ t đ ượ c s ố ng mãn nguy ệ n

.

[80]

Do đ ứ c thành

mà đ ượ c sáng su ố t, đó là tính: sáng su ố t r ồ i m ớ i

[81]

thành, đó giáo: h ễ thành thì sáng su ố t, h ễ sáng su ố t thì thành

.

Ch ỉ có b ậ c chí thành trong thiên h ạ m ớ i bi ế t rõ và th ự c hành đ ượ c h ế t cái b ả n tính c ủ a mình; bi ế t rõ và th ự c hành đ ượ c h ế t cái b ả n tính c ủ a mình thì bi ế t rõ và th ự c hành đ ượ c h ế t b ả n tính c ủ a ng ườ i, bi ế t rõ và th ự c hành đ ượ c h ế t b ả n tính c ủ a ng ườ i thì bi ế t rõ và th ự c hành h ế t b ả n tính c ủ a v ậ t; bi ế t rõ và th ự c hành h ế t đ ượ c b ả n tính c ủ a v ậ t thì giúp đ ượ c vào vi ệ c hoá d ụ c Tr ờ i, Đ ấ t; giúp đ ượ c vào vi ệ c hoá d ụ c c ủ a Tr ờ i,

[82]

Đ ấ t thì sánh đ ượ c cùng Tr ờ i, Đ ấ t

“.

*

* *

CHƯƠNG VII

CẦN BIẾT NHÀN TẢN

1. TRONG CÁC LOÀI ĐỘNG VẬT CHỈ DUY CÓ CON NGƯỜI LÀ LÀM VIỆC

Vậy bữa tiệc nhân sinh đã bày trước mặt ta rồi đấy, chỉ còn mỗi một

vấn đề là ta có thèm ăn hay không. Không phải món ăn là quan trọng, thèm ăn mới quan trọng. Khi xét loài người, điều lạ lùng nhất là cái quan

niệm về sự làm việc và cái số lượng công việc mà loài người tự bắt mình phải làm. Vạn vật trong vũ trụ đều nhàn tản, duy có loài người là

làm việc để sống. Con người bây giờ phải làm việc vì do những tấn bộ

của văn minh, đời sống hoá ra phiền phức không tưởng tượng được: đủ

các bổn phận, trách nhiệm, lo âu, chướng ngại, tham vọng, do xã hội tạo

ra cả. Trong khi tôi ngồi viết ở đây, thì một con bồ câu lượn chung quanh

gác chuông một giáo đường, ngay trước cửa sổ tôi, chẳng hề lo lắng rằng sẽ có cái gì ăn không. Tôi nhận rằng bữa cơm của tôi phiền phức

https://thuviensach.vn

hơn bữa ăn của con bồ câu và phải nhờ cả ngàn người làm việc, phải nhờ một hệ thống rất phức tạp về văn hóa, mậu dịch, vận chuyển, giao

hàng, nấu nướng, tôi mới có vài món ăn trong mỗi bữa. Cho nên con người khó kiếm được miếng ăn hơn loài vật, và nếu một con thú rừng

nào lạc vào thành phố, mà lại nhận thấy được kiếp lao động khó nhọc

của chúng ta thì tất nó sẽ hoài nghi và kinh ngạc lắm.

Nó sẽ nghĩ rằng trong vạn vật chỉ có cái con vật đi hai chân là chúng

ta mới làm việc. Trừ ít con ngựa kéo xe, vài con bò kéo cày, ngay những

gia súc của chúng ta cũng không làm việc. Con chó săn của cảnh sát ít khi

phải làm nhiệm vụ; con chó giữ nhà buổi sáng kiếm chỗ nắng ấm ngủ

thẳng giấc rồi chơi giỡn gần suốt ngày, con mèo quí phái nhất định là không hề làm một việc gì để “mưu sinh” rồi, muốn đi chơi đâu thì đi.

Con người siêng năng cũng bị nhốt trong chuồng, cũng bị thuần phục (như gia súc) mà lại không được xã hội nuôi, phải làm việc cực khổ để

kiếm lấy miếng ăn. Tôi hoàn toàn nhận rằng nhân loại được hưởng

nhiều cái lợi, như cái vui khoa học, cái vui đàm đạo và cái vui ảo tưởng.

Nhưng vẫn còn sự tình cốt yếu này là đời sống chúng ta hoá ra phiền phức quá và chín mươi chín phần trăm hoạt động của ta chỉ để lo việc

kiếm ăn mà sự tấn bộ làm cho việc kiếm ăn mỗi ngày một khó khăn cực

nhọc, cực nhọc đến nỗi chúng ta mất thèm ăn đi, ăn mất ngon đi. Dù đứng vào quan điểm một con thú rừng hay quan điểm một triết gia thì sự

tình đó cũng rất đỗi là vô lí.

Mỗi lần tôi đứng xa nhìn một châu thành hoặc đứng trên cao nhìn một

biển nóc nhà thì tôi thấy kinh khoảng. Vài ba tháp chứa nước, vài ba tấm

quảng cáo chìa phía lưng ra, có lẽ thêm một hai gác chuông giáo đường,

rồi những sân trải hắc in làm mái cho những ngôi nhà bằng gạch, hay bê

tông, ngôi nào cũng dựng đứng lên, vuông vắn, cứng ngắc, không ra cái

hình dáng gì cả, trên nó cắm những ống khói phai màu, bẩn thỉu, những

ăng ten máy thâu thanh và những dây chì phơi quần áo. Ngó xuống phố,

tôi thấy những bức tường gạch đỏ hoặc xám nối tiếp nhau với những hàng cửa sổ cùng một kiểu, nhỏ, tối, sáo che khuất một nửa, và ở cửa

thành cửa đặt một bình sữa hoặc vài chậu bông nhỏ xíu, èo ọt. Một em

bé dắt chó trèo lên nóc nhà, ngồi ở cầu thang để hưởng chút ánh nắng

mặt trời. Lại ngửng đầu lên, ngó ra xa, tôi thấy hàng dãy mái nhà trải tới

chân trời, cứ vuông chành chạnh ra, xấu xí làm sao. Đó, nhân loại sống

trong những khu như vậy đó. Người ta sống ra sao nhỉ, sau những cửa sổ

https://thuviensach.vn

tối tăm kia? Thật kinh hồn. Phía sau hai ba chiếc cửa sổ, mỗi đêm một cặp vợ chồng lên giường ngủ y như bồ câu chui vào chuồng vậy; sáng

thức dậy, uống cà phê, rồi ông chồng ra phố, tới một nơi nào đó kiếm

cơm cho gia đình, trong khi đó bà vợ rán quét tước, lau chùi một cách cương quyết, thất vọng để giữ cho căn nhà nhỏ được sạch sẽ. Khoảng

bốn năm giờ chiều, vợ chồng dắt nhau ra ngồi ở cửa chuyện trò với hàng

xóm và hít ít không khí mát mẻ. Đêm xuống, họ mệt đừ và đi ngủ. Đó, họ

sống như vậy đó.

Có những kẻ phong lưu hơn, sống trong những căn nhà tốt hơn, có

nhiều phòng, nhiều chụp đèn hơn. Mà cũng thứ tự, sạch sẽ hơn, rộng rãi

hơn, hơn một chút thôi. Họ đỡ lo lắng về tiền nông hơn. Nhưng lại thêm

bao nhiêu rắc rối về tình cảm, thêm bao nhiêu cuộc li dị, thêm bao nhiêu

đêm ông chồng đêm không về nhà, thêm bao nhiêu cặp tôi tớ rủ nhau tìm

cách vung phí để khuây khoả. Có Trời Phật chứng giám, họ cần quên những bức tường gạch đơn điệu, những sân đánh bóng này nữa chứ! Và

tất nhiên bọn đàn ông đi coi đàn bà khoả thân. Do đó mà những chứng thần kinh thác loạn cũng nhiều hơn, thuốc aspirine cũng bán chạy hơn,

bệnh đau bụng, đau bao tử, đau ruột dư, đau óc, đau gan, bệnh huyết áp,

đường xí, mất ngủ, bón, mất ăn, mệt mỏi cũng nhiều hơn. Để cho bức

hoạ được đủ, tôi phải thêm: chó nuôi cũng nhiều hơn mà trẻ con thì bớt

đi. Thực ra trong bọn họ cũng có vài người sống vui vẻ, nhưng xét chung

thì có lẽ không sung sướng bằng những kẻ làm lụng nhiều; và họ buồn

chán hơn. Nhưng họ có xe hơi và có lẽ có cả một ngôi nhà nghỉ mát ở

vùng quê. Vậy là ở nhà quê người ta làm việc cực khổ để có tiền ra tỉnh

ở, và ở tỉnh người ta lại kiếm tiền cho nhiều để trở về nhà quê nghỉ.

Nếu bạn đi dạo một vòng trong châu thành, bạn sẽ thấy phía sau một

phố chính với những mĩ viện lộng lẫy, những hàng bán hoa, những công

ti vận hành, có một phố nữa với các tiệm thuốc, tiệm tạp hoá, tiệm bán

đồ sắt, tiệm giặt ủi, các quán ăn rẻ tiền, các sạp báo. Đâu đâu cũng những tiệm, những quán đó. Họ sẽ sống ra sao? Tới đây làm gì? Giản dị

lắm. Người thợ giặt giặt quần áo cho người hớt tóc, người hớt tóc lại

hớt tóc cho người thợ giặt và người bồi quán ăn. Văn minh là như thế. Có

lạ lùng không? Tôi cá rằng một số thợ giặt, thợ hớt tóc hoặc bồi quán ăn

suốt đời không bao giờ ra khỏi châu thành. Nhờ trời, còn có những rạp

hát bóng trong đó họ có thể trông chim hót trên cành lá đong đưa, thấy nước Thổ, nước Ai Cập, núi Hi Mã Lạp Sơn, núi Andes, thấy những cơn

https://thuviensach.vn

bão, những vụ đắm tàu, những cuộc lễ gia miện, thấy những con kiến, con sâu, con xạ thử, thấy con rắn mối đánh nhau với con bò cạp, thấy

núi, sông, mây và cả mặt trăng nữa; thấy tất cả những cái ấy trên màn

bạc.

Ôi! Nhân loại thông minh trí tuệ một cách kinh khủng! Tôi xin bái phục. Làm sao hiểu nổi cái văn minh nó bắt người ta làm việc cực khổ

đến bạc đầu để kiếm ăn mà quên mất cái sự nghỉ ngơi, vui chơi.

2. THUYẾT NHÀN TẢN CỦA TRUNG HOA

Người Mĩ nỗi danh là làm việc dữ dội, người Trung Hoa nổi danh là

nhàn tản thung dung. Hễ tính tình trái ngược nhau thì người ta lại phục

nhau, cho nên tôi đoán rằng người Mĩ phục người Trung Hoa cũng ngang

với người Trung Hoa phục người Mĩ. Tôi không biết phương Đông và

phương Tây sau này có gặp nhau không; có dấu hiệu chắn chắn là hai bên đương tiến lại gần nhau đấy, và văn minh hiện đại càng tiến, phương tiện giao thông càng dễ dàng thì mỗi ngày hai bên càng gần nhau

lại. Ít nhất là ở Trung Hoa người ta không phản đối văn minh cơ giới đó

và người ta đương tìm cách dung hoà hai nền văn hóa, nền triết học cổ

của Trung Hoa với nền văn minh kĩ thuật, để rán hợp nhất lại trong một

lối sống thực tế. Còn ảnh hưởng của triết học phương Đông tới lối sống

phương Tây thì không chắc chắn gì cả, không ai dám đoán trước về điểm

đó được.

Văn minh cơ giới mau đưa loài người tới một thời đại nhàn nhã và

con người sẽ bắt buộc phải tiêu khiển nhiều hơn mà làm việc bớt đi. Sẽ

tới một lúc mà con người hoá ra mệt mỏi, chán ngán sự tiến bộ hoài huỷ

về kĩ thuật; vì tôi không tin rằng khi đã có những điều kiện tốt đẹp nhất

để sống rồi, con người vẫn còn làm lụng hoài như ngày nay. Có thể rằng

con người lúc đó sẽ làm biếng hơn.

Theo tôi hiểu, văn hóa trước hết là sản phẩm của sự nhàn nhã. Hình

như người nào minh triết thì không bận rộn, người nào bận rộn thì không

minh triết. Người minh triết nhất là người nào nhàn tản ưu du nhất. Ở

đây tôi không trình bày kĩ thuật cùng những cách nhàn tản ở Trung Hoa

mà chỉ xin nói về cái triết học nó bồi dưỡng lòng ham nhàn tản thần tiên

và tạo ra cái tính tình vô ưu, lạc thiên tri mệnh của văn nhân, thi nhân Trung Hoa – nói chung là của dân chúng Trung Hoa thôi. Cái tính khinh sự

thành công mà sai mê đời sống đó do đâu mà phát sinh?

https://thuviensach.vn

Trước hết, tôi xin trình bày học thuyết nhàn tản của một tác giả ít có tên tuổi ở thế kỉ mười tám, Thư Bạch Hương: “Thời gian sở dĩ ích lợi là

vì nó không được dùng tới. Thời nhàn hạ cũng như khoảng trống trong

phòng”. Một thiếu nữ siêng năng nào mướn được một căn phòng nhỏ đầy

đồ đạt, không còn chỗ trống thì ai cũng thấy không thư thái, vì không có

chỗ để cử động nữa, cho nên khi được tăng lương thì đi kiếm ngay một

căn phòng rộng hơn để có nhiều chỗ trống hơn. Chính những chỗ trống

đó làm cho căn phòng dễ ở; những lúc nhàn hạ cũng vậy, làm cho đời ta

dễ chịu hơn. Một bà giàu có, sống ở Park Avenue, mua một khu đất cạnh

nhà để cho người ta khỏi cất một ngôi nhà chọc trời trên khu đó. Bà ta

phải trả một số tiền lớn để có một khoảng đất hoàn toàn vô dụng, và tôi

cho rằng chưa bao giờ bà dùng tiền một cách sáng suốt bằng lần đó.

Về điểm đó, tôi xin chép một kinh nghiệm bản thân. Ở Nữu Ước, tôi

không sao thấy được cái đẹp của một ngôi nhà chọc trời; tới Chicago tôi

mới hiểu được rằng một ngôi nhà chọc trời rất có thể uy nghi, rất đẹp,

nếu trước mặt có đủ đất trống và ba phía kia có khoảng trống ít nhất là

non một cây số. Về phương diện đó, Chicago có lợi thế hơn là khu Mahattan ở Nữu Ước, và những ngôi nhà lớn ở Chicago có nhiều khoảng

trống chung quanh để người ta có thể đứng xa trông ngó được. Nói một

cách bóng bẩy thì đời sống của chúng ta cũng hẹp quá, nên ta không thể

thong thả bao quát được phần tâm linh của nó. Ta thiếu cái thế nhìn xa.

3. ĐẠO THANH NHÀN

Lòng yêu thanh nhàn của người Trung Hoa có nhiều nguyên nhân:

trước hết là do bản tính họ rất yêu đời, lại thêm lòng yêu đó, trải qua các

triều đại, được một tiềm lưu trong văn chương lãng man đề cao, sau cùng được một triết học – đại thể là triết học Lão, Trang – biện giải cho.

Gần như toàn thể người Trung Hoa chấp nhận quan niệm về nhân sinh

đó, cơ hồ như họ có cái máu Lão Trang trong người vậy.

Có một điểm ta cần phải minh xác. Nhiều người thường tưởng rằng

chỉ hạng người giàu có mới sùng thượng đời sống thanh nhàn. Chính các

văn nhân thi sĩ nghèo hèn, lao đao mới thường lựa đời sống đó. Khi đọc

các kiệt tác trong văn học Trung Hoa và tưởng tượng cảnh ông đồ nghèo

ngồi giảng cho bọn học sinh cũng nghèo những thơ văn ca tụng đời sống

an nhàn, tôi chắc rằng cả thầy lẫn trò đều tìm được một niềm an ủi về

tinh thần và đều mãn nguyện vô cùng. Những bài luận về cái luỵ của https://thuviensach.vn

danh vọng, cái thú ẩn dật, thư sinh lạc đệ nào nghe mà chẳng thích; mà những câu tục ngữ như “Vãn thực khả dĩ đương nhục” ( Ăn tr ễ thì cũng th ấ y ngon nh ư ăn th ị t), gia đình bần sĩ nào nghe mà chẳng mỉm cười.

Trong văn học sử không có sự lầm lẫn nào lớn bằng sự lầm lẫn của các

tác giả trẻ tuổi trong giai cấp vô sản khi họ chê Tô Đông Pha, Đào Uyên

Minh là ở trong giai cấp trí thức, ăn không ngồi rồi, bị dân chúng ghét.

Chỉ vì Tô miêu tả “giang thượng thanh phong” cùng “sơn gian minh

nguyệt”, và Đào ngâm nga câu “Tịch lộ triêm ngã y”, cùng “Kê minh tang

thụ điên” ( S ươ ng chi ề u th ấ m áo ta – Gà gáy trên ng ọ n dâu) mà bảo họ là tư sản ư? Làm như gió mát trên sông, trăng thanh trên núi, và con gà đậu

trên cành dâu là vật sở hữu của giai cấp tư sản! Các bậc danh nhân thời

cổ đã sống đời sống của dân quê nghèo khổ và tìm thấy trong đời sống đó

một sự an tĩnh, vui vẻ, điều hoà.

Vì vậy mà tôi cho rằng sự sùng thượng thanh nhàn có tính cách rất

dân chủ. Ta có thể hiểu rõ điều đó hơn khi ta tưởng tượng cuộc mạn du

khắp châu Âu của Laurence Sterne hay Wordsworth và Coleridge; họ đi bộ, rất ít tiền trong túi nhưng biết bao diễm cảm ở trong lòng! Đã có một

thời người ta không cần phải giàu có mới đi du lịch được; mà ngay bây

giờ nữa, du lịch không phải là một xa xỉ phẩm dành riêng cho bọn phú

gia. Xét chung thì hưởng nhàn đâu có tốn tiền bằng hưởng cái xa xỉ. Chỉ

cần có một tâm hồn nghệ sĩ biết tìm những buổi chiều vô dụng để

hưởng thụ một cách hoàn toàn nhàn nhã. Thật ra đời sống thanh nhàn tốn

kém rất ít, như Thoreau đã chịu khó vạch ra cho ta thấy trong cuốn

[83]

Walden

.

Các nhà lãng mạn Trung Hoa phần nhiều là đa cảm, phóng lãng,

nghèo tiền nhưng giàu tình. Họ rất yêu đời, ghét lễ nghi, ghét sự bó buộc,

không chịu chịu đem con tâm làm nô lệ hình hài. Sự thanh nhàn không phải là đặc quyền của bọn nhà giàu sang, quyến thế, của bọn thành công

(bọn này bận rộn suốt ngày, hưởng nhàn sao được!); ở Trung Hoa nó là

sản phẩm của những tâm hồn cao thượng, quá tự phụ nên không thèm xin

ân huệ, quá độc lập nên không chịu làm việc dưới quyền một ai, và quá

minh triết nên không coi trọng những thành công trên đời. Họ cao thượng

nên thản nhiên đối với bi kịch của đời sống, họ vượt được lên trên những

tham vọng, những đam mê, những quyến rũ của danh lợi. Họ thành hạng

https://thuviensach.vn

người lí tưởng được mọi giới ngưỡng mộ nhất trong văn học Trung Quốc. Họ sống rất giản dị và khinh thị công danh.

Những văn hào đó – Đào Uyên Minh, Tô Đông Pha, Bạch Cư Dị, Viên

Trung Lang, Viên Tử Tài – đều có làm quan trong một thời gian ngắn ngủi, chính tích rất tốt đẹp, nhưng rồi đều chán cái cảnh ra luồn vào cúi

nên cam tâm bỏ quan từ lộc, về vườn ở ẩn. Khi Viên Trung Lang làm tri

huyện Tô Châu, có lần ông dâng lên quan trên một mạch bảy lá đơn từ

chức, nhất định không chịu cảnh ra luồn vào cúi nữa, chỉ xin về nhà để

được tự do, tự chủ.

Ngoài ra, còn một thi nhân là Bạch Ngọc Thiềm làm một bài thơ rất

mực ca tụng sự thanh nhàn để treo ở thư trai mà ông đặt tên là “Dong am”

(Am biếng nhác).

Bài đó như sau:

[84]

---Đan kinh

bi ế ng đ ọ c vì Đ ạ o không ph ả i ở trong sách.

[85]

---T ạ ng kinh

bi ế ng coi vì ch ỉ là cái bì phu c ủ a Đ ạ o.

---Cái t ố t c ủ a Đ ạ o là trong s ự thanh h ư .

---Thanh h ư là gì? Là su ố t ngày nh ư ngu.

[86]

---Có th ơ mà bi ế ng ngâm vì ngâm xong thì ru ộ t héo

,

---Có đàn mà bi ế ng g ả y, vì g ả y xong là h ế t nh ạ c.

[87]

---Có r ượ u mà bi ế ng u ố ng vì ngoài cái say còn có sông h ồ

.

[88]

---Có c ờ mà bi ế ng ch ơ i vì ngoài n ướ c c ờ còn có can qua

.

[89]

---Bi ế ng coi núi khe vì trong lòng có ho ạ đ ồ r ồ i

.

---Bi ế ng ng ắ m gió trăng vì trong lòng có B ồ ng Lai r ồ i.

---Bi ế ng lo vi ệ c đ ờ i vì trong lòng có v ườ n ru ộ ng nhà c ử a r ồ i.

[90]

---Bi ế ng h ỏ i nóng l ạ nh vì trong lòng có c ả nh tiên ấ m áp r ồ i

.

[91]

---Dù tùng héo núi tan, ta cũng v ậ y thôi

,

---Cho nên g ọ i là “Am bi ế ng nhác”, ch ẳ ng cũng đúng ư ?

Không, hưởng nhàn không tốn tiền. Hạng người giàu sang không biết

hưởng thú đó nữa và chỉ những kẻ rất khinh tiền, tâm linh phong phú, ưa

đời sống giản dị mới hưởng được đời sống thanh nhàn. Người ta không

hưởng kiếp trần này vì người ta không yêu nó, biến cuộc sống thành một

https://thuviensach.vn

thói quen buồn tẻ. Lão Tử bị người ta vu oan cho là ghét đời; tôi tưởng trái lại, ông khuyên ta không màng thế tục chính vì ông quá yêu đời, nên

không muốn cho nghệ thuật sống thành một việc phàm tục: sống chỉ để

sống.

Hễ có yêu thì có tiếc; những người yêu đời tất phải tiếc những lúc

vui hiếm có trong đời, tất giữ cái tôn nghiêm và cái ngạo mạn đặc biệt

của hạng phóng lãng. Họ cho những lúc đi câu cũng thiêng liêng như

những giờ làm việc. Khi họ đi chơi gôn (golf) mà kẻ nào lại nói về thị

trường chứng khoán thì họ cũng bực mình như nhà bác học bị quấy rầy

trong khi nghiên cứu ở trong phòng thí nghiệm. Họ sẽ đếm những ngày

xuân đã trôi qua mà tiếc rằng không đi chơi được nhiều hơn cũng như

nhà doanh thương tiếc rằng trong ngày không bán được nhiều món hàng

hơn.

4. CÕI TRẦN LÀ THIÊN ĐƯỜNG DUY NHẤT

Thật lạ lùng, biết rằng kiếp trần có hạn, rằng không ai không chết,

thì ta lại yêu đời nồng nhiệt hơn lên, muốn tận hưởng cái thú ở đời, và

trong lòng yêu đời đó, đượm một chút bi cảm nên thơ. Nếu chúng ta có

một chút hi vọng rằng chúng ta sẽ bất tử thì trong lòng muốn hưởng lạc

của ta tất giảm đi. Như tước sĩ Arthur Keith đã nói “Vì nếu mọi người tin

như tôi rằng cõi trần này là Thiên đường duy nhất thì người ta đã tận lực

biến đổi nó thành một Thiên đường”. Cảm tưởng của ông y như cảm

tưởng của người Trung Hoa. Tô Đông Pha viết: “Đ ờ i qua nh ư m ộ t gi ấ c m ơ xuân, không l ư u l ạ i m ộ t v ế t nào c ả ” (Sự như xuân mộng liễu vô ngấn), biết vậy cho nên Tô càng quyến luyến với đời. Trong văn học Trung Quốc, ta luôn luôn thấy cái cảm giác “nhân sinh b ấ t tái” đó. Trong những lúc vui nhất của họ, thi nhân và học giả Trung Hoa đều bi cảm về

nỗi “nhân sinh bất tái”, “kiếp người ngắn ngủi”, về nỗi “hoa nở rồi tàn,

trăng tròn rồi khuyết”. Trong bài phú “Xuân d ạ y ế n đào lý viên t ự ” , Lí Bạch viết: “Phù sinh nh ượ c m ộ ng, vi hoan k ỉ hà” (Đời người như mộng,

[92]

vui được bao lâu?) và Vương Hi Chi

, trong lúc vui vầy yến tiệc cùng

bạn bè viết bài bất hủ “Lan Đình t ậ p t ự ” để than thở cho cảnh “nhân sinh bất tái”.

“Năm th ứ chín, niên hi ệ u Vĩnh Hoà, nh ằ m năm Quí S ử u, đ ầ u tháng ba, h ộ i ở Lan Đình t ạ i huy ệ n S ơ n Âm, quân C ố i Kê đ ể ti ế n hành l ễ tu https://thuviensach.vn

[93]

h ễ

. Qu ầ n hi ề n t ớ i đ ủ , già tr ẻ đ ề u h ọ p. N ơ i đó có núi cao đ ỉ nh l ớ n, r ừ ng r ậ m trúc dài, l ạ i có dòng trong ch ả y xi ế t, chi ế u quanh hai bên, d ẫ n

[94]

n ướ c u ố n khúc, làm ch ỗ th ả chén

. M ọ i ng ườ i ng ồ i theo th ứ t ự . Tuy không có ti ế ng t ơ , ti ế ng trúc, ti ế ng qu ả n, ti ế ng huy ề n cho vui tai, nh ư ng u ố ng m ộ t h ớ p r ượ u, ngâm m ộ t câu th ơ , cũng đ ủ th ư s ướ ng u tình. Hôm đó khí tr ờ i trong sáng, gió nh ẹ lâng lâng, ng ẩ ng nhìn vũ tr ụ mênh mông, cúi xem v ạ n v ậ t muôn v ẻ , phóng t ầ m m ắ t, m ở cõi lòng, đ ủ đ ể h ưở ng h ế t cái thú c ủ a tai m ắ t, th ậ t là vui v ậ y.

“Ng ườ i ta cùng c ủ i ng ử a ở trong đ ờ i, có ng ườ i đem cái hoài bão c ủ a mình ra đàm đ ạ o v ớ i b ạ n bè trong m ộ t nhà, có k ẻ g ở i t ấ m lòng ở m ộ t s ự

tình gì mà phóng lãng ở ngoài hình hài, tuy hai h ạ ng ng ườ i đó th ủ x ả , tĩnh đ ộ ng khác nhau, nh ư ng đ ươ ng lúc vui g ặ p th ờ i, t ạ m đ ắ c ý v ớ i mình thì đ ề u khoan khoái t ự túc mà ch ẳ ng hay cái già s ắ p t ớ i. K ị p đ ế n khi m ỏ i m ệ t, tình ý theo s ự th ể mà thay đ ổ i thì đ ề u sinh ra c ả m khái. Cái mà tr ướ c kia vui trong lúc cúi ng ử a đã thành ra v ế t cũ mà nay nh ớ l ạ i, lòng không th ể không hoài c ả m. Hu ố ng đ ờ i ng ườ i dài ng ắ n do tr ờ i, nh ư ng đ ề u qui v ề cõi ch ế t c ả . C ổ nhân nói: “T ử sinh đ ề u là vi ệ c l ớ n”, há ch ẳ ng đau lòng!

“M ỗ i khi xét ng ườ i đ ờ i x ư a c ả m khái nh ư in v ớ i ng ườ i đ ờ i nay, không l ầ n nào đ ọ c văn ng ườ i tr ướ c mà không than th ở bu ồ n r ầ u, trong lòng không hi ể u t ạ i sao. Cho hay b ả o t ử sinh cũng nh ư nhau là l ờ i h ư ngoa; b ả o B ả nh T ổ không h ơ n vì k ẻ ch ế t y ể u là l ờ i nói láo. Ng ườ i đ ờ i sau nhìn l ạ i đ ờ i bây gi ờ cũng nh ư ng ườ i bây gi ờ nhìn l ạ i đ ờ i x ư a, bu ồ n thay!

“Vì v ậ y tôi chép l ạ i truy ệ n ng ườ i trong ti ệ c, sao l ụ c th ơ h ọ làm, tuy đ ờ i và vi ệ c đ ề u khác, nh ư ng l ẽ s ở dĩ c ả m khái thì là m ộ t. Ng ườ i đ ờ i sau đ ọ c bài này ch ắ c không kh ỏ i bùi ngùi” (T ớ i dây m ớ i h ế t bài Lan Đình tập tự )”.

Biết rằng có lúc mình sẽ chết, sẽ tắt như ngọn nến, cảm giác đó thật

quí vì nó làm cho ta hoá ra nghiêm trang, hơi buồn, và nhiều khi lại còn

nẩy ra thi ý nữa; nó bắt ta an phận, rồi sắp đặt sao để có thể sống một

cách hợp lí, một cách chân thực mà không quên giới hạn của ta. Nó tạo

cho ta sự an ổn trong tâm hồn vì ta đã chịu nhận trước cái xấu nhất có

thể xảy ra rồi. Xét về tâm lí, tôi cho rằng cảm giác “ki ế p ng ườ i có h ạ n”

đó giải phóng sinh lực cho ta.

https://thuviensach.vn

Khi thi nhân và dân chúng Trung Hoa hưởng lạc thì trong tiềm thức họ cảm thấy rằng, cái vui sẽ không vĩnh viễn, rằng hội hè dù vui tới mấy, sớm muộn gì cũng phải tàn. Họ nhìn đời như một nhà vẽ sơn thuỷ

đời Tống nhìn sau một màn sương bí mật, hoặc sau một lớp không khí

mù mù hơi nước.

Cái cảm giác có tính cách nửa hiện thực, nửa tinh thần đó, được chủ

nghĩa nhân bản của người Trung Hoa, được cả cái lối sống và lối suy nghĩ của họ nhận là đúng, mà triết học của họ chú trọng tới sự hiểu đời

hơn là tới sự tìm chân lí. Gạt bỏ tất cả những lí luận siêu hình, trừu

[95]

tượng; cho nó là sản phẩm mơ hồ của trí tuệ, các triết gia Trung Hoa

chỉ nhắm vào đời sống, chỉ đặt một vấn đề giản dị, vĩnh viễn: “Chúng ta

sống ra sao đây?”. Người ta Trung Hoa cho rằng triết học mà hiểu theo

nghĩa của phương Tây thì thật là phù phiếm, vô ích. Triết gia Tây phương

chỉ lo nghiên cứu về lí luận để tìm những cách đạt tới tri thức, họ nghiên

cứu về nhận thức luận để tìm hiểu khả năng tính của tri thức mà quên

không tìm hiểu đời sống. Như vậy cũng ngu xuẩn, bá láp như ve vãn một

người đàn bà mà không cưới người ta để sinh con đẻ cái, cũng như bận

quân phục, đi từng đoàn ra chiến trường để chẳng chiến đấu. Phù phiếm

nhất là các triết gia Đức, họ ve vãn chân lí y như những gã si tình mà rất

ít kẻ kết hôn với chân lí.

5. VẤN ĐỀ HOẠ PHÚC

Đạo giáo nhận rằng không có gì là hoạ, là phúc, do đó mà đặc biệt

tạo cho người Trung Hoa cái tính tình ưa nhàn. Tư tưởng cốt yếu của

[96]

đạo đó ở chỗ cho hiện sinh quan trọng hơn sự biến hoá

, tư cách quan

trọng hơn sự thành công, và tĩnh thắng được động. Con người chỉ có thể

bình thản được khi không bị dao động vì hoạ phúc ở đời. Chúng ta còn

nhớ truyện “Tái ông th ấ t mã” trong sách Hoài Nam T ử:

“M ộ t ông lão ở biên c ươ ng m ấ t con ng ự a. Ng ườ i ta l ạ i h ỏ i thăm, ông b ả o: “Bi ế t đâu đó ch ẳ ng ph ả i là phúc?”. Ít ngày sau, con ng ự a tr ở v ề , theo sau là m ộ t b ầ y ng ự a H ồ r ấ t t ố t. Ng ườ i ta l ạ i m ừ ng ông, ông đáp:

“Bi ế t đâu đó ch ẳ ng ph ả i là ho ạ ?”. Th ấ y có nhi ề u ng ự a, con ông già đâm ham c ưỡ i ng ự a, té gãy giò. Ng ườ i ta l ạ i chia bu ồ n, ông đáo: “Bi ế t đâu đó ch ẳ ng ph ả i là phúc?”. Năm sau, r ợ H ồ l ấ n cõi, tráng đinh ra tr ậ n, m ườ i https://thuviensach.vn

ng ườ i ch ế t t ớ i chín. Duy có con ông vì kh ậ p khi ể ng nên kh ỏ i ra tr ậ n mà cha con đ ượ c s ố ng v ớ i nhau”.

Triết lí đó giúp ta chịu được ít nhiều cái bất hạnh trong đời vì ta tin

rằng trong cái hoạ có cái phúc cũng như huy chương có mặt trái thì có

mặt phải. Nếu một người nghĩ rằng không có gì là quan trọng thì đối với

người ấy không có gì là quan trọng cả; và như vậy người ấy có thể bình

tĩnh, khinh sự dao động lăng xăng, khinh sự thành công vì còn thích sự

thành công là còn sợ thất bại, càng thành công lớn thì càng sợ té đau.

Những phần thưởng hão huyền của danh vọng sánh sao được với cái lợi

mênh mông của sự ẩn dật. Đạo gia cho rằng kẻ sĩ sáng suốt thì khi thành

công không cho rằng mình đã thành công mà khi thất bại cũng không chắc

rằng mình đã thất bại; còn kẻ chưa thật sáng suốt mới tin chắc rằng thành công cùng thất bại đều là tuyệt đối và xác thực.

Do đó mà Đạo giáo khác với Phật giáo: mục đích của Phật giáo là không cần gì ở đời, còn mục đích của Đạo giáo là không muốn cho đời

cần mình. Chỉ những người không muốn cho đời cần mình mới có thể vô

ưu, và chỉ những người vô ưu mới có thể sung sướng. Nghĩ vậy cho nên

Trang Tử, triết gia nổi danh nhất, tài trí nhất trong phái Đạo gia thường

khuyên ta đề phòng, đừng nên nổi danh quá, hữu ích quá, lo giúp đời nhiều quá. Heo mà mập quá thì bị làm thịt để cúng tế, chim mà lông đẹp

quá thì bị thợ săn bắn trước hết. Ông lại kể một ngụ ngôn: hai người đi

quật một ngôi mộ để trộm bảo vật, cầm búa đập bể sọ và hàm răng người chết, chỉ vì kẻ này ngu xuẩn dặn người thân đặt một viên ngọc

[97]

trong miệng mình khi liệm xác

.

Những điều tôi trình bày trong đoạn trên đưa tới kết luận tất nhiên

này là “Th ế thì t ạ i sao ta không s ố ng m ộ t đ ờ i nhàn t ả n?” .

6. BA TẬT CỦA NGƯỜI MĨ

Nhân sinh quan của người Mĩ ngược hẳn với người Trung Hoa. Trong

một xưởng nọ, tôi thấy một tấm bảng lớn với hàng chữ này: “Mới chỉ

gần ngay thì vẫn chưa được”. Người Mĩ khó chịu ở chỗ cầu toàn trách bị,

khi một vật nào đã gần ngay thì họ còn muốn làm cho ngay hơn nữa, cho

thật ngay, còn người Trung Hoa thì xính xái, cho gần ngay là được rồi.

Ba tật của người Mĩ là tăng hiệu năng, muốn đúng giờ và muốn thành

công. Họ rất khổ, rất quạo quọ vì ba tật đó cướp mất của họ cái quyền

https://thuviensach.vn

nhàn tản, cái quyền hưởng một buổi chiều an nhàn, vui vẻ. Chúng ta phải quen với ý này đi: ở đời không có gì là tai hoạ cả và bên cạnh cái

nghệ thuật làm việc còn có một nghệ thuật cao cả hơn nữa là chẳng làm

gì cả. Xét chung thì trả lời ngay các bức thư với không trả lời, kết quả

đại loại cũng gần như nhau. Rút cục cũng chẳng có gì xảy ra cả, một bên

không giúp cho người ta được một vài việc tốt, còn một bên tránh được

cho người ta vài cái hại. Đa số các bức thư, có bỏ trong ngăn kéo ba tháng

rồi lấy ra coi lại, sẽ thấy nếu trả lời thì thật là mất thì giờ vô ích. Viết

thư có thể sẽ thành một thói xấu nó làm cho các văn sĩ, giáo sư thành những thầy kí rành nghề. Cho nên tôi hiểu tại sao Thoreau khinh những

người Mĩ ngày nào cũng ra sở bưu điện.

Vấn đề tranh luận của chúng ta không phải ở điểm: sự hiệu năng có

ích hay không. Tôi nhận rằng nhờ nó mà chúng ta có được những đồ dùng

tốt, chế tạo kĩ lưỡng. Tôi luôn luôn tin những vòi nước Mĩ hơn là những

vòi nước chế tạo ở Trung Hoa vì nó không rỉ nước. Vấn đề ở điểm này:

những kẻ lăng xăng với những kẻ nhàn tản, thì kẻ nào khôn hơn? Có hiệu năng mới làm được việc, đồng ý, nhưng thói hiệu năng cũng cướp

thì giờ của ta, không cho ta rãnh rang để hưởng lạc, mà kích thích thần

kinh ta quá vì cái tật cầu toàn trách bị. Một viên chủ bút Mĩ lo đến bạc

đầu vì ông ta không muốn thấy một lỗi in nào trong tạp chí của ông. Viên

chủ bút Trung Hoa khôn hơn: để cho độc giả cái thú tìm ra được ít nhiều

lỗi trên báo. Hơn nữa, một tạp chí Trung Hoa có thể khởi đăng một truyện rồi nửa chừng bỗng quên phắt nó đi. Ở Mĩ mà như vậy thì các ông

chủ bút cho là trời sập rồi; nhưng ở Trung Hoa điều đó chẳng quan trọng

gì cả, chỉ vì nó chẳng có chút quan trọng nào. Và người Trung Hoa luôn

luôn đúng kì nếu để cho họ thong thả. Rút cục họ cũng làm xong công

việc đã dự tính, miễn là đừng tính sát quá.

Cái tốc độ của đời sống kĩ nghệ hiện tại không cho ta nhàn tản ưu du

nữa. Tệ hơn nữa, nó bắt ta thay đổi quan niệm về thời gian mà người ta

đo bằng chiếc đồng hồ, rồi biến luôn con người thành chiếc đồng hồ. Ở

Trung Hoa cũng đương có tình trạng đó. Trong một xưởng hai vạn thợ thì

tất nhiên phải đúng thời khắc, nếu ai muốn tới lúc nào tuỳ ý thì sự hỗn

độn sẽ kinh khủng. Nhưng sự bắt buộc phải đúng giờ đó làm cho đời sống cực khổ, bực bội quá đi. Biết rằng chiều nay, đúng năm giờ ta phải

tới một nơi nào đó, thế là mất toi cả buổi chiều, chỉ những lo ngai ngái

sao cho khỏi trễ. Người Mĩ nào cũng sắp đặt thời khắc y như ở trường

https://thuviensach.vn

tiểu học: ba giờ chiều làm việc này, năm giờ làm việc kia, sáu giờ rưỡi thì thay quần áo, sáu giờ năm mươi kiếm tắc xi, bảy giờ tới lữ quán. Đời

sống mà như vậy thì còn giá trị gì nữa?

Người Mĩ ngày nay đã tới một tình trạng bi đát là chẳng những họ lập

thời khắc biểu cho hôm sau hoặc tuần sau, mà còn lập trước cho tháng

sau nữa. Người Trung Hoa không khi nào hẹn gặp nhau ba tuần lễ trước

khi và khi nhận được một thiệp mời thì sung sướng thay, họ không bắt

buộc phải trả lời là nhận lời hay không. Họ có thể sẽ viết lên tấm thiệp

chữ “sẽ tới” hoặc “đa tạ” rồi gởi trả lại; nhưng thường thường họ chỉ

viết “nhận được rồi” mà chẳng cần cho biết quyết định ra sao: tới hay

không tới. Một người Mĩ hay Âu sống ở Thượng Hải có thể sẽ bảo

[98]

trước cho tôi biết rằng ngày 19 tháng 4 năm 1938

, đúng ba giờ chiều,

sẽ dự một hội nghị ở Ba Lê, rồi ngày 21 tháng 5 sẽ tới Vienne bằng chuyến xe lửa bảy giờ sáng. Người ta không thể đi du lịch mà tự làm chủ

mình, muốn tới lúc nào thì tới, muốn đi lúc nào thì đi ư?

Nhưng, người Mĩ không biết nhàn tản, nguyên do quan trọng nhất là

tại họ thích hoạt động, đặt hoạt động lên trên sự sinh tồn. Các ông Mĩ

ham hoạt động vì họ muốn thoả lòng tự tôn và muốn cho bọn trẻ tôn trọng họ; người Trung Hoa cho họ là lố bịch. Già mà còn hăng hái hoạt

động thì cũng không khác gì bắt một máy thu thanh trên đỉnh một giáo đường cổ rồi ra rả phát ra thứ nhạc Jazz vậy. Làm ông lão, chưa đủ sao?

Có cần gì phải lúc nào cũng hoạt động không? Chúng ta thích những giáo

đường cổ, những đồ cổ, mà chúng ta quên cái cốt cách đẹp đẽ của tuổi

già. Hồi tráng niên mà không biết nhàn tản thì quả là một tội lớn đối với

bản tính con người.

*

* *

CHƯƠNG VIII

LẠC THÚ TRONG GIA ĐÌNH

[99]

1. TRONG VÒNG ĐÀO CHÚ

https://thuviensach.vn

Tôi vẫn nghĩ rằng tiêu chuẩn của một nền văn minh là cái mẫu vợ

chồng, cha mẹ mà văn minh đó đào tạo. Bên cạnh vấn đề giản di mà nghiêm túc đó, mọi thành công khác – như nghệ thuật, triết học, văn học,

tiện nghi vật chất – đều hoá ra mờ nhạt, cơ hồ như vô nghĩa lí.

Tiêu chuẩn tôi mới đề nghị đó có khả năng lạ lùng này là đặt tất cả

nhân loại ngang hàng với nhau, gạt bỏ tất cả những cái gì không cần thiết trong văn minh và văn hóa, để chúng ta có thể xét văn minh và văn

hóa một cách giản dị, sáng suốt hơn. Như vậy tất cả những sản phẩm

khác của văn minh chỉ còn là những phương tiện để đào tạo nên những

người vợ, người chồng, người cha, người mẹ lương hảo hơn. Khi mà

chín chục phần trăm loài người là chồng hay vợ, và trăm phần trăm đều

có cha mẹ, thì nhất định là nền văn minh cao nhất phải tạo được mỗi người vợ, người chồng, người cha, người mẹ lương hảo nhất, làm cho

đời sống sung sướng nhất. Bản chất của những người – đàn ông hay đàn

bà – sống chung với ta quan trọng hơn công việc họ làm và các thiếu nữ

nên mang ơn nền văn minh nào tạo cho họ được người chồng lương hảo

nhất. Tất nhiên sự lương hảo chỉ là tương đối; và lí tưởng về người vợ,

người chồng, người cha, người mẹ thay đổi tuỳ thời và tuỳ xứ. Có thể

rằng phương pháp tốt nhất để tạo những người chồng người vợ tốt là áp

[100]

dụng môn ưu sinh học

(eugénisme), như vậy đỡ tốn công dạy dỗ

trai gái. Vả lại, một nền văn minh không biết tới gia đình hoặc đặt nó

xuống hàng thấp nhất thì chỉ sản sinh được những trai gái bất lương.

Tôi nhận thấy rằng tôi gần như theo chủ nghĩa sinh vật rồi đấy. Tôi

đã theo nó rồi chứ. Đàn ông, đàn bà, ai cũng theo nó cả. Vì dù muốn hay

không, chúng ta cũng đều là sinh vật, đều bị những luật tự nhiên về sinh

vật chi phối. Chúng ta do sinh vật tính mà sung sướng, do sinh vật tính

mà giận dữ, do sinh vật tính mà tham lam, chúng ta có tinh thần tôn giáo

hoặc tinh thần hoà bình cũng là do sinh vật tính cả. Chúng ta đều là những sinh vật do cha mẹ sinh ra, hồi nhỏ bú sữa mẹ, lớn lên lập gia đình, sinh con đẻ cái. Có những người không muốn làm cha mẹ, cũng như

có những cây không chịu sinh hạt giống, nhưng ai cũng phải có cha mẹ

cũng như cây nào cũng phải do một hạt sống mà sinh. Vậy có sự kiện căn

bản này: những tương quan đầu tiên trong đời sống là những tương quan

giữa nam nữ, và thiếu nhi, và triết học nào không xét về những tương https://thuviensach.vn

quan cốt yếu đó thì không thể coi là một triết học thích đáng được, không đáng gọi là một triết học.

Sự tương quan giữa nam và nữ tự nó không đủ, nó phải tạo ra con cái

rồi mới hoá ra hoàn bị. Không một nền văn minh nào truất được cái quyền sinh sản của nam nữ. Tôi biết ngày nay có nhiều người đàn ông

đàn bà ở độc thân hoặc kết hôn với nhau mà vì lẽ này hay vì lẽ khác không chịu có con. Tôi cho rằng dù họ viện lí lẽ nào cũng mặc, hễ không

sinh con là họ phạm một tội lớn nhất đối với bản thân rồi. Nếu họ không

sinh sản được vì cơ thể thì cơ thể họ hư hỏng, có bệnh; nếu vì đời sống

đắt đỏ, thì đời sống đó xấu xa; nếu vì mức sống cao quá thì mức sống đó

bất hảo; nếu vì một chủ nghĩa cá nhân thì chủ nghĩa đó lầm lẫn; nếu vì

cả một tổ chức xã hội thì tổ chức đó tệ hại. Có thể rằng con người thế

kỉ hai mươi mốt sẽ thấy chân lí đó, khi khoa sinh vật học tiến bộ hơn.

Tôi hoàn toàn tin rằng thế kỉ hai mươi mốt sẽ là thế kỉ của sinh vật học,

cũng như thế kỉ mười chín là thế kỉ của tự nhiên học. Khi loài người hiểu mình hơn, nhận rằng chống đối với bản năng của mình chỉ là vô ích,

thì sẽ trọng chân lí đó hơn. Đã có vài dấu hiệu đáng mừng rồi đấy vì tâm

lí gia Thuỵ Sĩ Jung đã khuyên các nữ bệnh nhân giàu có nên trở về nhà

quê nuôi gà, nuôi con và trồng rau. Họ đau vì không hoạt động đúng với

luật thiên nhiên của các sinh vật.

Không người đàn ông nào thoát li đàn bà mà sống được. Nếu người ta

nhận rằng ai cũng có mẹ thì không một người nào có thể miệt thị đàn bà

được. Từ lúc oe oe chào đời tới lúc nhắm mắt, đàn ông luôn luôn sống

giữa đàn bà: mẹ, vợ, con gái…; nếu không có vợ thì cũng được một người đàn bà săn sóc, hoặc là chị như William Wordsworth, hoặc thím quản gia như Herbert Spencer. Không một triết học nào có thể cứu vớt

một kẻ không lập được những tương quan bình thường, thích hợp với mẹ hoặc với chị; và nếu đối với thím quản gia mà cũng không biết cư xử

nữa thì chỉ có Trời mới cứu được.

Có cái gì bi đát trong đời sống của một người đàn ông không tạo được những quan hệ bình thường với người đàn bà đến nỗi phải than thở

như Oscar Wilde: “Đàn ông không th ể s ố ng v ớ i đàn bà đ ượ c; mà không có đàn bà cũng không s ố ng đ ượ c” . Thành thử trong bốn nghìn năm, từ khi có một truyện Ấn Độ về Sáng thế kí cho tới Oscar Wilde ở đầu thế kỉ hai

https://thuviensach.vn

mươi, cái khôn của nhân loại chẳng tiến được chút nào cả, vì ý tưởng

[101]

của Wilde cũng y như ý tưởng trong truyện Ấn Độ đó

.

2. CHỦ NGHĨA ĐỘC THÂN: SẢN PHẨM LỐ LĂNG CỦA VĂN

MINH

Sự chấp nhận quan niệm giản dị và tự nhiên về gia đình đó đưa tới

hai sự xung đột: Xung đột giữa cá nhân và gia đình; xung đột giữa triết

học chủ trí (trọng trí tuệ) và triết học chủ tính (trọng thiên tính, bản năng). Sự xung đột sau khốc liệt hơn vì một người tin ở cái chủ nghĩa cá

nhân, có thể rất thông minh, còn một người chỉ tin ở cái trí tuệ lạnh lẽo,

chứ không tin ở cái tâm nồng nhiệt, là kẻ điên. Không trọng tính cách tập

thể của gia đình, không coi gia đình là một đơn vị xã hội, thì còn có thể

tìm một tập thể khác mà thay gia đình; nhưng mất cái thiên tính phối ngẫu, cái thiên tính làm cha mẹ thì vô phương cứu vớt được.

Chúng ta phải nhận giả thuyết này là đúng: con người không thể sống

cô độc mà sướng được, phải sống chung trong một nhóm mà tôi gọi là cái

“đại ngã”. Cái đơn vị “đại ngã” đó có thể là một giáo khu, một trường

học, một giáo đường, một thương điếm, một hội kín hoặc một cơ quan

từ thiện. Tất cả những tổ chức đó đều có thể thay thế gia đình. Tôn giáo

hoặc chính trị có thể thu hút tất cả hoạt động của một người. Nhưng vẫn

chỉ có gia đình là một đoàn thể tự nhiên và thực tại về phương diện sinh

vật. Nó tự nhiên vì người nào mới sinh ra cũng có gia đình rồi và suốt đời

sống trong gia đình; nó thực tại về phương diện sinh vật vì những người

trong gia đình đều chung một dòng máu. Người nào không thành công trong đoàn thể tự nhiên đó thì khó thành công trong những đoàn thể khác

được. Khổng tử bảo: “Đ ệ t ử trong nhà thì ph ả i hi ế u, ra ngoài (xã h ộ i) thì ph ả i đ ễ , siêng năng và ngay th ẳ ng, yêu m ọ i ng ườ i và g ầ n nh ữ ng ng ườ i nhân. Làm theo nh ữ ng đi ề u đó mà còn d ư s ứ c thì hãy h ọ c văn”

(Đệ tử nhập tắc hiếu, xuất tắc đễ, cẩn nhi tín, phiếm ái chúng nhi thân

nhân. Hành hữu dư lực, tắc dĩ học văn). Ngoài đoàn thể gồm cha mẹ, anh

em, chị em đó ra, con người muốn phát biểu và phát triển đến cực độ cá

tính của mình còn cần có một người bạn khác giống mà thích hợp với mình để điều hoà, bổ túc cho mình nữa.

Phụ nữ nhờ có cảm giác về sinh vật tính sâu sắc hơn đàn ông nên biết rõ điều ấy. Thiếu nữ Trung Hoa nào cũng mơ mộng được bận quần

https://thuviensach.vn

hồng và ngồi kiệu hoa; còn phụ nữ phương Tây thì mơ mộng được bận áo voan và nghe chuông giáo đường khi làm lễ kết hôn. Tôi tin chắc rằng

Tạo hoá phú bẩm cho đàn bà tính tình để làm mẹ hơn là làm vợ, nên họ

mới có óc thực tế, biết phán đoán, yêu trẻ con và những kẻ yếu, thích săn

sóc cho người khác, có nhiều thành kiến, đa cảm… Cho nên triết học mà

không kể tới bản năng làm mẹ đó, rán tìm hạnh phúc ở ngoài gia đình cho

phụ nữ, là đi lầm đường. Tất cả những người đàn bà vô học hoặc có một

học thức lành mạnh đều có mẫu tính, mẫu tính này phát sinh từ hồi nhỏ,

càng lớn lên càng mạnh; còn phụ tính của đàn ông ít khi xuất hiện trước

ba mươi lăm tuổi, hoặc trước khi con trai hay con gái đầu lòng tròn năm

tuổi. Tôi không tin rằng một chàng trai hai mươi lăm tuổi đã muốn có con. Chàng chỉ mê một thiếu nữ nào đó, vô ý mà sinh một đứa con rồi

chẳng nghĩ tới nữa, cho tới khi, khoảng ba chục tuổi, chàng mới bỗng nhiên nhận ra rằng mình có một đứa con trai hay gái, có thể dắt nó đi chơi hoặc khoe khoang với bạn bè, và lúc đó chàng mới cảm thấy rằng

mình là cha. Đàn bà thì trái lại, cho có con là việc quan trọng nhất trong

đời, và khi có con thì từ tính tình đến thói quen đều có thể biến đổi hẳn.

Ngay từ khi có mang, họ đã nhìn đời khác trước rồi. Họ đã thấy rõ sứ

nạng của mình, mục đích của mình trong đời sống. Tôi đã thấy một thiếu

nữ con trong một gia đình Trung Hoa giàu có, được cha mẹ nuông chiều

quá đỗi, vậy mà bỗng thành ra can đảm, bỏ ngủ trong mấy tháng để săn

sóc con đau. Theo luật tự nhiên, bản năng hi sinh đó không cần thiết cho

người cha, vì đàn ông cũng như con vịt hay con ngỗng đực, chỉ lo kiếm ăn

nuôi con thôi. Cho nên người đàn bà sẽ đau khổ về tâm lí nếu không sanh

con, nuôi con được. Nền văn minh Mĩ làm cho bao nhiêu thiếu nữ diễm

lệ như vậy không có cơ hội kết hôn, thì quả thực là không nhân từ với

phụ nữ chút nào cả.

Tôi xin trở lại vấn đề: “Làm sao s ố ng m ộ t đ ờ i sung s ướ ng?” . Muốn sống sung sướng thì ngoài những thành công bề ngoài ra, còn cần điều

kiện này nữa là bản tính của ta không bị ngăn cản mà được phát ra điều

hoà. Tôi vẫn nghi ngờ các ông các bà sống độc thân chỉ lo về những thành

công bề ngoài và tưởng rằng có thể hoàn toàn thoả mãn trong những hoạt

động về tinh thần, nghệ thuật hay nghề nghiệp mà không cần tới hạnh

phúc trong gia đình nữa.

Không, tôi không tin như vậy. Những thành công về chính trị, văn

chương, nghệ thuật chỉ gây được một chút vui tinh thần nhạt nhẽo, làm

https://thuviensach.vn

sao ví được cái phần thưởng âm thầm nhưng vô cùng chân thực khi thấy con cái mình lớn lên, mạnh lên. Có bao nhiêu văn nhân, nghệ sĩ khi về già

còn thoả mãn về những thành công của mình? Và có bao nhiêu người không coi những thành công đó chỉ là sản phẩm của những hoạt động để

tiêu khiển, nhất là để mưu sinh? Người ta kể rằng vài ngày trước khi mất, Herbert Spencer ôm trên đùi một chồng mười tám cuốn “Tri ế t h ọ c t ổ ng h ợ p” , thấy nó lạnh và nặng quá, tự hỏi giá lúc đó còn một đứa cháu nội để ôm có phải thú hơn không. Phải dùng đường nhân tạo, bơ nhân

tạo, bông gòn nhân tạo cũng là chán ngán rồi, nếu lại phải có những sản

phẩm để thay trẻ em thì thực là bi thảm!

Về một phương diện khác, nhiều người cho rằng hạnh phúc là vấn

đề kiếm được công việc mà mình thích, công việc của đời mình. Tôi tự

hỏi chín chục phần trăm đàn ông và đàn bà làm một nghề nào đó có tìm

được cái công việc mà họ thích không. Tôi cho rằng câu mà người ta thường đem ra khoe: “Tôi thích công việc của tôi” có chút ý nghĩ chua chát. Có ai mà khoe: “Tôi yêu gia đình tôi” không, vì điều đó tự nhiên quá

đi. Một nửa những nhà kinh doanh lại phòng giấy mỗi ngày có cái tâm

trạng y như của phụ nữ Trung Hoa đợi lúc sanh đẻ: “Thiên hạ như vậy,

thì mình không thể khác được”. Ai cũng nói: “Tôi thích công việc của tôi”. Thốt từ miệng một người coi thang máy, một cô giữ điện thoại, một

ông nha y thì câu đó láo khoét; còn thốt từ miệng một nhà xuất bản, một

nhân viên địa ốc, một nhân viên chứng khoán thì lời đó quá đáng. Trừ

trường hợp những nhà thám hiểm nam, bắc cực, những nhà bác học

nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, còn thì chỉ cần cho công việc mình

làm được hơi thích thích, tạm vừa ý, cũng là may rồi. Không thể so sánh

lòng yêu công việc với lòng mẹ yêu con được. Nhiều người không thấy

rõ khuynh hướng của mình và thường đổi nghề; nhưng có người mẹ nào

không thấy rõ cái thiên chức của mình là nuôi nấng, dìu dắt con cái khi

chúng còn nhỏ không? Nhìn những người chung quanh, chúng ta thấy

rằng may mắn có được năm phần trăm là sung sướng vì kiếm được một

công việc mà họ thích, còn năm phần trăm cha mẹ đều tìm được lẽ sống

trong sự săn sóc con cái đấy ư? Vậy thì đối với một người đàn bà, tìm

chân hạnh phúc trong công việc làm mẹ chẳng chắc chắn hơn là tìm nó

trong nghề kiến trúc sư ư? Vậy thì hôn nhân chẳng phải là cái nghề thích

hợp nhất cho đàn bà ư?

https://thuviensach.vn

Tất nhiên, chúng tôi nói đây là nói về cái lí tưởng trung bình của hạng người trung bình. Đàn bà cũng như đàn ông, có những người tài năng siêu

việt mà sức sáng tạo giúp cho thế giới tấn bộ được nhiều. Điểm quan

trọng là chúng ta phải đánh đổ cái ý kiến phổ thông coi đời sống gia đình,

với nhiệm vụ quan trọng và thiêng liêng của nó, tức nhiệm vụ nuôi nấng

dạy dỗ trẻ em, là ti tiện đối với đàn bà; ý kiến đó không hợp tình hợp lí

và chỉ có thể phát sinh trong một xã hội mà nền văn hóa không tôn trọng

đàn bà, gia đình và bổn phận làm mẹ.

[102]

3. VẺ GỢI TÌNH CỦA PHỤ NỮ

PHƯƠNG TÂY

Ngày nay nữ quyền và những đặc quyền xã hội của phụ nữ có tăng

lên, nhưng đó chỉ là bề ngoài, bề trong thì tôi cho rằng ngay ở Mĩ cũng

vậy, phụ nữ cũng còn bị thiệt thòi. Tôi mong rằng cảm tưởng của tôi sai,

rằng trong khi nữ quyền tăng lên thì cái thái độ phong nhã của đàn ông

đối với đàn bà không giảm đi. Vì hai cái đó không nhất định phải đi đôi

với nhau: Sự tôn trọng phụ nữ một cách chân thực và sự cho phép họ tiêu

tiền, được đi đâu tuỳ ý, được tạo xí nghiệp và được bầu cử. Tôi là một

công dân của Cựu Thế giới và nhìn đời với nhãn quan cổ hủ, tôi cho rằng

có những điều quan trọng và những điều không quan trọng, và phụ nữ Mĩ

hơn hẳn các chị em của họ ở Cựu Thế giới về những điểm không quan

trọng, còn những điểm quan trọng thì địa vị hai bên rất giống nhau.

Phụ nữ tìm đủ cách làm đẹp lòng đàn ông, họ rất săn sóc cái duyên

dáng của thân thể họ, ăn bận một cách rất hấp dẫn. Và nghệ thuật đã

làm cho đàn ông thời nay để ý tới nữ tính. Chưa bao giờ người ta “khai

thác” thân thể phụ nữ như ngày nay, khai thác về thương mãi, từ những

đường cong, những uyển chuyển của các bắp thịt tới những móng chân

móng tay sơn màu; và tôi không hiểu tại sao phụ nữ Mĩ ngoan ngoãn, chịu

[103]

cho người ta khai thác đến thế. Một người phương Đông

, sẽ cho

như vậy là không tôn trọng đàn bà. Các nghệ sĩ gọi cái đó là cái đẹp, khán

giả gọi cái đó là nghệ thuật, chỉ những nhà dàn cảnh và các ông bầu hát

mới ngay thẳng gọi nó là sex-appeal (sự gợi tình của nữ tính) và đàn ông thường lấy vậy làm thích. Hiện tượng đó quả là hiện tượng đặc biệt của

một xã hội tạo ra vì đàn ông, do đàn ông chỉ huy, một xã hội trong đó đàn

bà khoả thân bị đem trưng ra trước công chúng vì mục đích thương mãi,

https://thuviensach.vn

còn đàn ông thì gần như không khi nào bị vậy, trừ vài anh mãi võ. Đàn bà ở trên sân khấu thì hở hang, gần như khoả thân, còn đàn ông ngồi dưới

ngó lên thì ăn bận đàng hoàng, đeo cả cà vạt nữa. Nếu xã hội do đàn bà

chỉ huy thì tình trạng đó có đảo ngược không nhỉ? Các nghệ sĩ nghiên cứu

thân thể cả của đàn ông lẫn đàn bà, nhưng họ khó kiếm được những người đàn ông thân thể đẹp đẽ chịu làm kiểu cho họ. Các hí viện dùng sự

khoả thể của đàn bà để câu khách. Mà các nhà quảng cáo thương mại cũng vớ lấy cái đó, đặt ra trăm phương ngàn kế để đập vào mắt khách

hàng. Kết quả là phụ nữ ngày nay có cái ấn tượng sâu sắc rằng phải hi

sinh cho nghệ thuật, phải nhịn ăn, bóp bụng, vận động đúng kỉ luật để

cống hiến cho thế giới cái đẹp của mình. Cơ hồ như làm thân phận của

đàn bà, trừ cách lợi dụng cái đẹp gợi tình của mình ra thì không có cách

nào để câu đàn ông nữa.

Tôi cho rằng quá chú trọng vào vẻ đẹp gợi tình như vậy là có một

quan niệm non nớt và phiến diện về bản chất của phụ nữ, là hiểu lầm

về tính cách của ái tình, của hôn nhân, là coi phụ nữ chỉ như một người

bạn chứ không phải là một người chủ trong gia đình. Đàn bà sẽ mất cái

địa vị làm mẹ đi, chỉ có cái địa vị làm vợ; và tôi nhấn mạnh về điểm này

là địa vị cao cả nhất của đàn bà là địa vị làm mẹ; khi đàn bà từ chối địa vị

làm mẹ thì mất phần lớn cái tôn nghiêm đi, có thể thành một đồ chơi thôi. Mà ngày nay có bao nhiêu đàn bà không chịu có con vì sợ thân thể sẽ

sồ sề, mất vẻ đẹp.

Và có bao nhiêu đàn bà đứng tuổi, cố tranh đấu một cách vô vọng với

mớ tóc đương bạc, với quang âm thấm thoát? Đã không thể tranh đấu được thì sao không nhận rằng mớ tóc bạc cũng có cái đẹp của nó, như

Chu Đỗ trong bài thơ dưới đây:

----“Tóc tr ắ ng l ạ i thêm vài trăm c ọ ng,

----M ấ y l ầ n nh ổ h ế t, nó l ạ i m ọ c.

----Ch ẳ ng b ằ ng đ ừ ng nh ổ , cho nó tr ắ ng,

----Tranh đ ấ u làm chi cho thêm m ệ t”.

Người ta cho một đàn bà lí tưởng là thiếu nữ diễm lệ, thân thể hoàn

toàn cân đối; tôi cho rằng đàn bà không lúc nào đẹp bằng lúc cúi trên cái

nôi, không lúc nào tôn nghiêm bằng lúc bồng con, và không lúc nào sung

sướng bằng nằm trên giường ôm con mà giỡn với nó. Có thể tôi có mặc

cảm về mẫu tính, nhưng không sao, vì mặc cảm tâm lí đối với một người Trung Hoa không khi nào có hại cả. Nhưng tôi nghĩ rằng quan https://thuviensach.vn

niệm của tôi về phụ nữ là do ảnh hưởng của lý tưởng về gia đình của dân tộc tôi.

4. LÍ TƯỞNG VỀ GIA ĐÌNH CỦA TRUNG HOA

[104]

Theo tôi, chương về Sáng tạo trong Sáng Th ế Kí

cần phải viết

[105]

lại. Trong truyện H ồ ng Lâu M ộ ng

, nhân vật chính là Giả Bảo Ngọc,

một thanh niên được chiều chuộng, đa cảm, thích gần gũi đàn bà và rất

phục các chị em họ diễm lệ của chàng, hận rằng mình trót sinh làm nam

nhi, có lần nói rằng đàn bà do nước tạo thành, còn đàn ông do đất sét tạo

thành, vì đàn bà đều linh lợi, thông minh, kiều mị, khả ái như các cô chị

em họ kia, còn đàn ông như chàng thì xấu xa, ngu độn, thô lỗ, tàn bạo.

Nếu tác giả Sáng Th ế Kí là Bảo Ngọc thì chuyện Sáng tạo chắc đã khác: Thượng Đế lấy một nắm đất sét, nặn một hình người, hà hơi vào mũi và

thành Adam (thuỷ tổ của đàn ông). Nhưng không bao lâu Adam nứt nẻ,

rớt thành từng miếng. Thượng Đế bèn lấy một chút nước, nặn lại cục

đất sét và cái nước thấm vô thân thể Adam đó, Thượng Đế gọi là Eve

(thuỷ tổ của đàn bà), như vậy nhờ có Eve mà sinh mệnh của Adam mới

hoàn thành. Theo tôi, đó ít nhất cũng là ý nghĩa của hôn nhân. Đàn bà là

nước, đàn ông là đất sét, nước thấm vào đất sét mà thành hình; đất sét

giữ nước, mà nước lưu động, sinh hoạt được trong đất sét, nên mới có cụ

thể.

Đời Nguyên, có một hoạ sư danh tiếng là Triệu Mạnh Phủ; bà vợ họ

Quản cũng là một hoạ sĩ danh tiếng cũng đã dùng thí dụ nước và đất sét

đó tả tình vợ chồng. Lúc hai ông bà đã đứng tuổi, lòng yêu vợ của ông

giảm đi, ông muốn cưới một người thiếp. Bà làm bài từ khúc nhỏ này,

ông rất cảm động và thôi không nghĩ đến việc nạp thiếp nữa:

---“Anh c ủ a em, em c ủ a anh,

---Gi ữ a chúng ta tình c ự c đ ậ m đà,

---Cho nên nhi ề u khi n ồ ng nh ư l ử a.

---L ấ y m ộ t n ắ m đ ấ t sét,

---N ặ n thành hình anh,

---Đ ắ p thanh hình em.

---R ồ i đ ạ p phá c ả hai hình chúng ta, nhào chung l ạ i,

---L ạ i n ặ n thành hình anh,

https://thuviensach.vn

---L ạ i đ ắ p thành hình em.

---Trong ch ấ t đ ấ t c ủ a em có anh,

---Trong ch ấ t đ ấ t c ủ a anh có em,

---Anh v ớ i em, s ố ng thì đ ắ p chung m ề n,

---Mà ch ế t thì li ệ m chung quách”.

Ai cũng biết đời sống và xã hội Trung Hoa lấy gia đình làm cơ sở. Lí

tưởng về gia đình đó do đâu mà có? Câu hỏi đó ít ai đặt ra, vì người Trung Hoa cho điều đó là cố nhiên rồi; còn người ngoại quốc thì không

đủ tư cách để giải đáp. Người ta biết rằng Khổng Tử đã cho chế độ gia

đình là căn bản triết học, đã đặc biệt chú trọng tới quan hệ vợ chồng, coi

nó là giềng mối của những quan hệ nhân loại, đã đề cao đức hiếu, sự thờ

phụng tổ tiên.

Lí tưởng về chế độ gia đình hiển nhiên chống với lí tưởng về chủ

nghĩa cá nhân. Nó quan niệm rằng mỗi người không phải là một cá nhân

mà là một phần tử của gia đình; nó dựa trên cái thuyết mà tôi gọi là “trào

lưu sinh hoạt”, trong cái triết lí coi sự thực hành thiên tính là mục đích tối hậu của luân lí và chính trị. Không một người nào có thể sống lẻ loi được. Khi nghĩ tới một người nào, nếu ta không coi người đó là một người con, hoặc một người anh, một người cha, một người bạn, thì coi

người đó là cái gì? Là một vật trừu tượng chăng? Người Trung Hoa vốn

thiên về tư tưởng sinh vật học, cho nên nghĩ ngay đến những quan hệ về

phương diện sinh vật học của con người. Do đó gia đình thành một đơn

vị tự nhiên và hôn nhân cũng thành một sự kiện gia đình, chứ không phải

của cá nhân; và sự nối dõi thành một bổn phận thiêng liêng. Thế kỉ mười

[106]

bảy, một nhà Nho tên là Nhan Nguyên

về già, đi lang thang khắp

trong nước để cố tìm một người anh ruột, mong rằng anh có con trai để

nối dõi, vì ông không có thể có con được.

[107]

Trong cuốn “N ướ c tôi và dân t ộ c tôi”

, tôi đã trỏ cái tệ bệnh của

chế độ gia đình quá chấp nhất đó, nó có thể biến thành một thái độ tự tư

rất có hại cho quốc gia. Nhưng chế độ nào của loài người mà chẳng có

tệ bệnh, chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa quốc gia của phương Tây chẳng

vậy ư? Tệ bệnh của chủ nghĩa quốc gia đã hiện rõ ở châu Âu ngày nay:

Quốc gia đã dễ dàng biến thành một quái vật, như ở vài nước, và nuốt

chửng những tự do cá nhân, cả hạnh phúc cá nhân nữa.

https://thuviensach.vn

Cảm giác về ý thức gia đình và danh dự gia đình có lẽ là hình thức duy nhất của tinh thần đoàn thể trong đời sống Trung Hoa. Mỗi phần tử

trong gia đình phải thận trọng mỗi hành vi để nhà mình, họ mình không

thua sút nhà khác, họ khác. Mỗi đứa con loang toàng làm xấu hổ cho bản

thân mà luôn cả cho họ hàng cũng y như một cầu thủ bắt hụt banh mà

làm xấu hổ cho toàn đội. Còn người con nào thi đậu cũng như một cầu

thủ ăn được một bàn; vẻ vang cho bản thân mà cũng luôn cả cho họ hàng

nữa.

Trong khung cảnh gia đình, con người trải qua nhiều giai đoạn từ tuổi

thơ tới tuổi thanh niên, tuổi thành nhân và tuổi lão niên: mới đầu được

người thân săn sóc, rồi lớn lên, lại săn sóc lại người thân, về già thì được

cấp dưỡng; mới đầu thì phải vâng lời và kính trọng người trên rồi càng

lớn càng được vâng lời và kính trọng trở lại. Khung cảnh đó thêm màu

sắc nhờ có thêm người đàn bà ở ngoài vào làm vợ, làm dâu, chứ không

phải làm một vật trang sức hoặc một món đồ chơi; tôi nói làm vợ, làm

dâu cũng không đúng hẳn, phải nói là làm một phần tử cần thiết và cốt

yếu cho cây đại thụ là gia đình; vì có người đàn bà đó thì dòng dõi mới

tiếp tục được. Mà sức mạnh của mỗi chi phái trong họ đều tuỳ người đàn bà đó, tuỳ huyết thống, sức khoẻ, sắc đẹp, sự giáo dục của họ. Cho

nên người chủ gia đình rất thận trọng trong sự lựa dâu mà cha mẹ nào

cũng có bổn phận dạy dỗ con gái để khi xuất giá, nó khỏi làm nhục mình.

[108]

Theo thuyết “trào l ư u sinh m ệ nh”

của tôi, áp dụng vào chế độ gia

đình, thì sự trường tồn gần thành ra thực hiện được, thành một cái gì cụ

thể. Ông nội nào nhìn cháu đi học cũng cảm thất rằng mình sống trong

đứa cháu đó, và khi nắm tay nó hoặc bẹo má nó, cũng biết rằng da thịt nó

là da thịt mình, dòng máu nó là dòng máu mình. Đời của mình chỉ là một

phần tử của một cái cây lớn là gia đình, hoặc chỉ là một đợt trong cái trào

lưu sinh mệnh bất tận, cho nên vui vẻ mà chết. Nỗi quan tâm nhất của

cha mẹ ở Trung Hoa là trước khi nhắm mắt thấy con cái cưới gã đáng

hoàng, vì có trông thấy nàng dâu, chàng rễ, họ mới tưởng tượng được đời sống của con cái họ sau này ra sau mà mà an tâm được.

Do đó mà đời sống lí tưởng của người Trung Hoa là chính mình không

làm nhục tổ tiên và không có những đứa con làm nhục tổ tiên. Ông quan

nào khi từ chức cũng thường đọc hai câu này:

----”Có con, v ạ n s ự đ ủ ;

https://thuviensach.vn

----Không quan, m ộ t thân vui”

---- (Hữu tử, vạn sự túc,

----Vô quan, nhất thân khinh).

Cũng do đó mà Trung Hoa có nhiều đàn bà goá chịu ở vậy gian nan

cực khổ suốt đời nuôi con nhỏ, hi vọng sau này nó thành người, làm vẻ

vang cho tổ tiên.

Một quan niệm về gia đình như vậy đáng gọi là thoả mãn vì nó để ý

tới tất cả các trạng thái của con người về phương diện sinh vật học; nên

Khổng Tử đặc biệt chú ý tới nó. Chính thể lí tưởng của ông có nhiều sinh vật tính một cách dị thường. Ông bảo: “Ng ườ i già đ ượ c s ố ng yên

[109]

ổ n, tr ẻ em đ ượ c săn sóc

, trong không có thi ế u n ữ ế ch ồ ng, ngoài không có con trai không v ợ ” (Lão giả an chi, thiếu giả hoài chi; nội vô oán nữ, ngoại vô khoáng phu). Đó là mục đích tối hậu của chính trị, chứ

không phải chỉ là một chi tiết đâu. Triết lí nhân tính đó được coi là thứ

triết lí đạt tình. Khổng Tử muốn rằng tất cả thiên tính của con người đều được thoả mãn, có vậy mới được yên ổn về đạo đức mà sự yên ổn

về đạo đức mới thật sự là sự yên ổn. Đó là một thứ chính trị lí tưởng,

mục đích là không cần dùng chính trị mà cũng trị được dân, vì khi nào bản

tâm của con người được an ổn thì xã hội mới ổn định.

5. HƯỞNG LẠC DƯ NIÊN

Theo tôi hiểu thì chế độ gia đình Trung Hoa đặc biệt chú trọng tới trẻ

em và người già; vì tuổi trẻ và tuổi già chiếm nửa đời sống của ta, cho

nên hai tuổi đó đều cần được cuộc sống vừa ý. Trẻ em yếu đuối hơn người già, không thể tự săn sóc lấy được, nhưng chúng lại không cần nhiều tiện nghi vật chất như người già. Một em nhỏ ít cảm thấy những

thiếu thốn về vật chất cho nên một đứa bé nhà nghèo thường thấy sung

sướng ngang một đứa bé nhà giàu, nếu không phải là hơn. Nó có thể đi

chân không mà thích hơn đi giày dép, còn người già mà phải đi chân không thì khó chịu và khổ tâm lắm. Thỉnh thoảng nó cũng có những nỗi

buồn thoáng qua, nhưng rồi nó quên liền. Nó không nghĩ tới tiền, không

lo ki cóp như người già. Lí do là nó chưa bị đời sống bức bách như người

lớn. Thói quen của nó chưa thành hình, nó chưa thành nô lệ một nhãn hiệu cà phê nào đó, và có thứ gì uống thứ đó. Nó chưa có thành kiến về

chủng tộc và tuyệt nhiên không có chút thành kiến về tôn giáo. Ý tưởng

https://thuviensach.vn

và khái niệm của nó chưa thành những nếp cố định. Cho nên, các cụ già cần được giúp đỡ, săn sóc hơn trẻ em, các cụ có những lo lắng, những

dục vọng rõ ràng hơn.

Dân tộc Trung Hoa thời thượng cổ đã có cái ý thức kính mến tuổi già.

Tinh thần đó chỉ có thể ví được tinh thần hiệp sĩ và tinh thần hào hoa phong nhã đối với phụ nữ của phương Tây. Nó được phô diễn minh bạch

trong lời khuyên này của Mạnh Tử: “Ng ườ i tóc b ạ c không ph ả i đ ộ i n ặ ng ở ngoài đ ườ ng” (Ban bạch giả bất phụ đái ư đạo lộ hĩ), đó là mục đích tối hậu của một chính trị tốt. Ông cũng kể bốn hạng người khốn khổ

nhất là hạng quan (đàn ông goá vợ), qu ả (đàn bà goá chồng), cô (trẻ con mồ côi), đ ộ c (người già không có con). Về hai hạng trên, quan và quả, thì chính phủ phải có một chính sách kinh tế để cho trai có vợ mà gái có chồng. Về các trẻ em mồ côi, theo chỗ tôi thấy thì Mạnh Tử không nói

phải xử trí ra sao, nhưng thời nào cũng có những viện mồ côi cũng như

những viện dưỡng lão, mặc dù những viện này không thể thay thế gia đình được. Trẻ em mà còn cha mẹ thì được cha mẹ nâng niu rồi, điều đó

rất tự nhiên, chẳng cần nhắc nhở ai nữa, vì người Trung Hoa đã nói:

“N ướ c bao gi ờ cũng ch ả y xuôi” ; nhưng còn cái tình con cháu đối với cha mẹ ông bà thì phải được văn hóa bồi dưỡng nó mới nảy nở. Người nào

cũng yêu con; nhưng chỉ người có văn hóa mới kính yêu cha mẹ. Kết quả

là ở Trung Hoa, đạo hiếu thành một nguyên tắc được mọi người công nhận, và theo nhiều văn nhân, học giả, thì lòng mong được phụng dưỡng

cha mẹ trong tuổi già đã thành một khát vọng. Người Trung Hoa không ân

hận gì bằng không được săn sóc cha mẹ khi các người sắp mất, không có

mặt bên giường cha mẹ khi các người tắt thở. Hồi xưa có người đi làm

ăn xa, về tới nhà thì cha mẹ đã khuất núi, đau xót vô cùng, ngâm lên hai

câu này:

----”Cây mu ố n l ặ ng mà gió ch ẳ ng ng ừ ng,

----Mu ố n nuôi cha m ẹ mà tr ờ i không cho”

---- (Thụ dục tĩnh nhi phong bất tức,

----Tử dục dưỡng nhi thân bất tại).

Khi so sánh đời sống phương Đông và phương Tây, tôi không thấy hai

bên có những chỗ bất đồng tuyệt đối, trừ điểm này: thái độ đối với người già. Những chỗ bất đồng về thái độ hai bên đối với nam nữ, làm

việc, sự du hí, sự thành công đều là tương đối cả. Những quan hệ giữa

https://thuviensach.vn

vợ chồng ở phương Tây không khác ở phương Đông là bao, ngay đến quan hệ giữa cha mẹ con cái, những quan niệm về tự do cá nhân, về dân

chủ, những quan hệ giữa dân chúng và nhà cầm quyền cũng vậy. Nhưng

về thái độ đối với người già thì phương Tây trái hẳn phương Đông. Điều

đó hiện rõ trong cách hỏi tuổi nhau hoặc nói tuổi mình cho người ta biết.

Ở Trung Hoa, hai người mới quen nhau, sau khi hỏi tên họ nhau rồi, tất

[110]

hỏi đến “quí canh”

(tuổi) của nhau. Nếu đối phương khiêm nhường

đáp mới hai mươi ba hoặc hai mươi tám tuổi thì người ta an ủi liền rằng

tiền đồ còn dài và vẻ vang, còn được hưởng nhiều phúc. Nhưng nếu đối

phương đáp là ba mươi lăm hoặc ba mươi tám tuổi thì người hỏi vội tỏ

ngay vẻ tôn kinh, khen là có phước; mà đối phương càng cao thì lòng tôn

kinh càng tăng. Ở Trung Hoa, những ông lão hành khất, râu bạc phơ cũng

được đối đãi đặc biệt. Những người vào tuổi trung niên mong tới lúc làm

lễ thọ ngũ tuần; hạng thương gia giàu có và hạng quan liêu thì bốn chục

tuổi đã làm lễ thọ linh đình. Lễ thọ lục tuần quí hơn lễ ngũ tuần, lễ thất

tuần lại quí hơn lễ lục tuần, và người nào làm lễ bát tuần thì được khen

là Tr ờ i riêng h ậ u đãi.

Tuổi già được trọng như vậy, trách chi nhiều người chẳng muốn già.

Trước hết người già đặc quyền nói, còn người trẻ phải làm thinh mà nghe; cho nên tục ngữ Trung Hoa có câu: “Thi ế u niên dùng tai ch ứ không dùng mi ệ ng” (Thiếu niên dụng nhĩ bất dụng khẩu). Ai mà chẳng muốn được nói và được người khác nghe mình, cho nên về già thì càng có nhiều

cơ hội hưởng cái vui đó. Mà người trẻ thì cứ tuần tự đợi lúc lớn tuổi sẽ

đến phiên được trọng như vậy.

Mặc dầu tôi đã quen với đời sống phương Tây và biết thái độ của người phương Tây đối với người già, mà bây giờ đôi khi tôi còn thấy chướng tai khi họ nói chuyện với nhau. Chẳng hạn một bà lão nọ có nhiều cháu nội rồi, bảo rằng mỗi lần trông thấy thằng cháu lớn, là bà lại

khó chịu. Ý bà muốn nói rằng thấy nó lớn quá mà nhớ đến tuổi cao của

mình. Một bà lão khác, tóc cũng đã trắng xoá, bên cạnh ai nói về tuổi tác

của bà là bà quay mặt đi, không muốn nghe, thái độ đó, thực tôi không

hiểu nổi. Một lần khác, thấy một bà lão lên thang máy, tôi nhường chỗ

cho bà, sơ ý nhắc đến tuổi già của bà, bà ta bất bình, nói với một bà khác

ngồi bên: “Gã đó t ưở ng còn tr ẻ h ơ n tôi nhi ề u l ắ m ư ?” .

https://thuviensach.vn

Nghe một ông lão còn khang kiện khoe với người khác rằng mình còn

“tr ẻ ” , hoặc nghe người khác khen ông lão còn “tr ẻ ” , tôi cứ cho rằng có sự lầm lẫn về ngôn ngữ. Phải còn là “già còn kho ẻ m ạ nh” , chứ sao lại nói là còn “tr ẻ ” ? Già mà còn khoẻ mạnh là hạnh phúc lớn nhất của con người; như vậy mà gọi là “tr ẻ ” , chẳng hoá ra giảm giá trị của hạnh phúc đó ư? Không có gì đẹp bằng một ông già minh mẫn, hiền từ, khoẻ mạnh,

“m ặ t h ồ ng hào mà râu b ạ c ph ơ ” , ôn tồn bàn về thế sự nhân tình một cách rất từng trải. Người Trung Hoa hiểu điều đó nên thường vẽ những

hình ông lão da hồng hào, tóc bạc vừa trang nghiêm, vừa vui vẻ vuốt chòm râu dài.

Tôi cho rằng sở dĩ người già ở Mĩ vẫn tiếp tục làm lụng hăng hái là

vì họ theo chủ nghĩa cá nhân một cách thái quá, tự đắc, muốn độc lập,

cho sự nhờ vả con là tủi nhục. Trong số bao nhiêu nhân quyền mà người

Mĩ ghi vào Hiến pháp của họ, lạ lùng thay họ không quên kể cái quyền

được con cái phụng dưỡng, vì đó là một cái quyền của cha mẹ, một bổn

phận của con cái chứ không phải chỉ là một sự cưu mang, giúp đỡ. Ai có

thể chối cãi được rằng cha mẹ hồi trẻ làm việc để nuôi con, mất ăn mất

ngủ khi chúng đau ốm, săn sóc, dạy bảo chúng suốt một phần tư thế kỉ,

rồi khi về già, không được cái quyền chúng nuôi lại, kính mến? Người

Trung Hoa không có cái quan niệm cá nhân độc lập, vì sống, theo họ là

giúp đỡ lẫn nhau trong gia đình; như vậy thì về già được con cái đền đáp

lại, không phải là một điều xấu hổ, trái lại là một sự hân hạnh. Ở Trung

Hoa, mục đích sinh tồn chỉ có vậy.

Tại phương Tây, những ông già bà lão lánh mặt đi, thích sống trong

một lữ quán, ngủ ở đó, ăn ở đó, xa con cái, không muốn xen vô đời sống

của chúng. Nhưng cha mẹ già cả thì có quyền như vậy chứ, mà nếu như

vậy là quấy rầy con thì sự quấy rầy đó cũng tự nhiên, vì tất cả cuộc sinh

hoạt, nhất là cuộc sinh hoạt trong gia đình mà một bài học tập cho ta chịu

đựng sự bó buộc. Nếu không chịu đựng được sự cha mẹ già yếu của mình thì còn chịu đựng được ai trong nhà nữa? Không tập chịu đựng thì

hôn nhân sẽ đổ vỡ. Dù những người bồi lữ quán có tận tâm tới mấy, cũng không thể thay thế sự săn sóc, làm yêu mến, kính trọng của con cái

được.

[111]

Cái tục thần hôn định tỉnh

, một số nhà văn ngày nay cho là di tích

của chế độ phong kiến, nhưng nó có cái vẻ đẹp của nó. Điểm quan trọng

https://thuviensach.vn

là ai cũng muốn sống lâu và nếu trời cho sống lâu thì tới một thời phải già. Nếu ta bỏ chủ nghĩa cá nhân vô ý thức, nó giả định rằng con người

có thể sinh tồn trong cảnh trừu tượng, có thể trực tiếp độc lập được, thì

ta phải tổ chức đời sống của ta ra sao cho thời kì vui vẻ nhất trong đời sẽ

thuộc về tuổi già ở trước mặt ta, chứ không phải thuộc về tuổi thơ ở sau

lưng ta. Vì nếu ta có thái độ ngược lại thì ta cứ phải vô vọng chiến đấu

hoài với thời gian, cố níu lại cái tuổi xuân mà không sao níu được, phải

tự dối mình rằng chưa già, nhưng ai có thể tự dối mình hoài được? Đã

không chống nổi với luật tự nhiên thì sao chẳng thuận theo tự nhiên mà

hưởng lạc trong tuổi già? Đ ờ i ng ườ i là m ộ t khúc hoà t ấ u; chung tiết của khúc đó nên hoà bình, êm đềm, thư sướng, mãn túc chứ không nên ồn ào

chói tai vì tiếng trống nứt bể và tiếng chũm choẹ vỡ loảng xoảng.

*

* *

CHƯƠNG IX

HƯỞNG THỤ Ở ĐỜI

1. NGHỆ THUẬT NẰM NGHỈ Ở GIƯỜNG

[112]

Cơ hồ tôi tôi sắp thành một thứ triết gia “mãi võ”

rồi; nhưng

mặc! Thường thì triết học là một môn làm cho những điều dễ hiểu hoá ra

khó hiểu; nhưng tôi quan niệm được một thứ triết học làm cho những điều khó hiểu hoá ra dễ hiểu. Mặc dù mang những tên cao kì như duy vật

chủ nghĩa, nhân tính chủ nghĩa, tôi cho rằng những chủ nghĩa đó không

sâu sắc hơn triết học của tôi. Xét cho cùng thì đời sống là gì? Là ăn, ngủ,

hội họp nhau, tiễn biệt nhau, cười khóc, nửa tháng hớt tóc một lần, mỗi

ngày tưới cây kiểng một lần, và thấy ông hàng xóm té từ nóc nhà xuống.

Các vị giáo sư Đại học dùng những tiếng khó hiểu, thông thái bàn về

những trạng thái sinh hoạt tầm thường đó, chỉ là dùng thuật để che giấu

sự cực kì nghèo nàn về tư tưởng hoặc sự mơ hồ trong tư tưởng thôi. Vì

vậy mà triết học mới thành một môn càng học ta lại càng không hiểu về

bản chất của chúng ta. Các vị triết gia càng giảng về một cái gì thì chúng

ta lại càng không hiểu về cái đó.

https://thuviensach.vn

Thật lạ lùng, rất ít người nhận được sự quan trọng của nghệ thuật nằm trên giường, mặc dầu, theo tôi, chín phần mười những phát minh lớn lao về triết học, khoa học đã xuất hiện trong óc các nhà bác học khi

họ nằm ở giường, hồi hai giờ hay năm giờ sáng. Ai mà đồng ý với tôi

rằng nằm nghỉ trên giường là một thú vui lớn trong đời thì tôi cho người

[113]

đó là thành thực, không đồng ý với tôi thì tôi cho là nói dối

.

Nghỉ ngơi trên giường là một thái độ về thể chất và tinh thần. Ta cắt

hết liên lạc với thế giới chung quanh lui về thế giới tâm tư của ta trong

một tư thế nghỉ ngơi, bình tĩnh hợp với sự trầm tư. Có một cách thích nghi, thư thái để nằm trên giường. Khổng Tử, một nghệ thuật gia về lối

sống, không bao giờ nằm thẳng cẳng cứng đơ như một cái xác ở trên giường (tẩm bất thi), và luôn luôn nằm nghiêng, mình co quắp lại. Tôi

cho rằng quắp chân lại mà nằm là một lạc thú ở đời. Tư thế của cánh tay

cũng là một điều rất quan trọng để cho thân thể được khoan khoái và tinh

thần được mẫn nhuệ. Tôi nghĩ, nằm ngang không bằng nằm xiên khoảng

ba chục độ, trên một chồng gối, một hay hai cánh kê lên đầu. Nằm như

vậy thì thi sĩ nào cũng có thể làm được những câu thơ bất hủ, triết gia

nào cũng có thể cải cách được tư tưởng của nhân loại và khoa học gia

nào cũng có thể tìm ra được những phát minh đánh dấu một thời đại.

Lạ thay, rất ít người nhận được giá trị của sự tĩnh mích và sự trầm

tư. Ý nghĩa của nghệ thuật nằm trên giường không phải chỉ là để nghỉ

ngơi sau một người làm việc mệt nhọc, hoặc để xả hơi hoàn toàn sau khi

tiếp xúc với một hạng người, sau khi khôi hài, đùa cợt với bạn thân, sau

khi phải nghe những lời khuyên nhủ rất bực mình của các ông anh, các bà

chị, ông nào bà nào cũng muốn sửa tính nết giùm cho mình, muốn mình

phải đi vào con đường ngay để khi chết đi, được cứu rỗi. Ý nghĩa có như

vậy thật đấy; nhưng còn hơn như vậy thật kia. Vì nếu được luyện cho

đúng phép thì nghệ thuật đó còn ý nghĩa là tự vấn lương tâm, tự tỉnh nữa.

Nhiều nhà kinh doanh tự hào rằng suốt ngày chạy lăng xăng nơi này nơi

khác, có tới ba máy điện thoại mà dùng không lúc nào ngớt: họ không khi

nào hiểu được rằng họ có thể kiếm được nhiều tiền gắp đôi nếu họ chỉ

bỏ mỗi đêm ra một giờ, vào khoảng nửa khuya hay bảy giờ sáng thì cũng

được, để tĩnh mịch nằm suy nghĩ trên giường. Tám giờ mà còn nằm trên

giường không phải là một cái hại. Và nếu có một gói thuốc để vừa hút

vừa giải quyết các công việc trong ngày trước khi chà răng thì kết quả

https://thuviensach.vn

còn thập bội nữa. Nằm trong cái thế thoải mái như vậy, bận đồ bà ba, chẳng cần cổ còn, cà vạt, chẳng giày vớ gì cả, người ta mới xét đúng được những thành công và thất bại trong ngày hôm trước và quyết định

được công việc nào là quan trọng trong ngày hôm nay. Thà mười giờ mới

tới phòng giấy, bình tĩnh, tự chủ, còn hơn là tới đúng chín giờ hoặc sớm

hơn mươi mười lăm phút để giám thị nhân viên như một tên áp giải nô lệ

hồi xưa, rồi nổi doá lên về những cái lặt vặt.

Đối với những nhà tư tưởng, nhà phát minh, nằm yên trên giường

một giờ, còn ít lợi hơn nữa. Một nhà văn nằm như vậy có thể tìm được

nhiều ý cho bài báo hoặc tiểu thuyết của mình hơn là ngồi như con chó

săn ở bàn giấy. Vì, nằm ở giường, khỏi phải nghe điện thoại, khỏi phải

tiếp khách, khỏi phải bực mình về những tiểu tiết phàm tục hàng ngày,

người ta nhìn đời như qua một ống kính viễn vọng, và thế giới hiện tại

hiện lên trong một hào quang huyền ảo nên thơ, thêm được một vẻ đẹp

thần kì, mà lại xác thực hơn như trong bức hoạ danh tiếng của Nghê Vân

[114]

[115]

Lâm

hoặc Mễ Phí

.

Khi nằm ở giường thì bắp thịt được nghỉ ngơi, mạch chạy chậm hơn,

đều hơn, hơi thở nhẹ nhàng hơn, các dây thần kinh thị giác, thính giác bình tĩnh hơn, nên ta thấy thoải mái, gần như có thể tập trung tinh thần

một cách tuyệt đối vào các ý tưởng hoặc các cảm giác. Vả lại, chính lúc

đó những giác quan của ta như khứu giác, thính giác mẫn nhuệ nhất, cho

nên phải nằm mà nghe âm nhạc thì mới thưởng thức hết cái hay. Lý Lạp

[116]

Ông

trong thiên “D ươ ng li ễ u” khuyên ta nên nằm ở giường nghe tiếng chim hót lúc bình minh. Sáng sớm tỉnh dậy nghe chim hót thì cảnh

giới nào đẹp bằng nữa! Trong đa số các châu thành cũng có rất nhiều

[117]

chim mà nhiều người không biết đấy

.

Tôi còn nhớ cái vui lớn nhất của tôi suốt mùa xuân năm nọ là được

nghe tiếng hót của một loài chim mà có lẽ là loài giá cô (perdix). Khúc giao duyên của nó có bốn âm giai (do, mi, ré - : - ti), âm ré kéo dài ra hai ba phách, ở giữa phách thứ ba bỗng ngưng bặt lại, một chút xíu, tiếp theo

[118]

là âm ti bực thấp hơn

. Tiếng chim hót đó, tôi thường được nghe ở

miền núi phương Nam; nó đặc biệt, khác hẳn tiếng chim khác. Chim sẻ

hót trễ, lí do có lẽ đúng như Lí Lạp Ông đã nói: loài đó không sợ người ta

https://thuviensach.vn

bắn, nên dậy trễ; còn những loài chim khác vì sợ súng của người lớn và đá của trẻ con, nên đành phải thức sớm hơn bọn tàn nhẫn là chúng ta, để

có thể thảnh thơi mà hót được.

2. CÁCH NGỒI CHO THOẢI MÁI

Ti ế t này g ồ m b ố n trang ch ữ Hán, không quan tr ọ ng nên b ả n ti ế ng Pháp đã l ượ c b ỏ .

Đ ạ i ý tác gi ả b ả o c ổ nhân khi ng ồ i, cho thái đ ộ cung kính là tr ọ ng; nên các gh ế h ồ i x ư a, dù là c ủ a vua chúa, tuy đ ẹ p mà ng ồ i r ấ t b ấ t ti ệ n, thân th ể không đ ượ c ngh ỉ ng ơ i. T ừ cu ố i th ế k ỉ m ườ i tám, nh ờ phong trào lãng m ạ n ở châu Âu, ng ườ i ta đã phá nh ữ ng truy ề n th ố ng v ề l ễ nghi, và ngày nay ng ườ i ta ch ủ tr ươ ng r ằ ng ng ồ i c ầ n đ ượ c tho ả i mái. Mà theo tác gi ả mu ố n cho th ậ t tho ả i mái, gh ế nên r ấ t th ấ p – càng th ấ p càng t ố t – khi ng ồ i nên ngã l ư ng ra sao, chân gát lên m ộ t ch ỗ nào đó h ơ i cao nh ư m ặ t bàn.

T ấ t nhiên, khi làm vi ệ c ho ặ c khi h ầ u chuy ệ n các v ị tr ưở ng th ượ ng thì không th ể ho ặ c không nên ng ồ i nh ư v ậ y; nh ư ng nh ữ ng lúc ngh ỉ ng ơ i ho ặ c trò chuy ệ n v ớ i b ạ n bè thân thì ta có th ể b ỏ l ễ nghi h ồ i x ư a đi.

3. THÚ ĐÀM ĐẠO

“M ộ t đêm đàm đ ạ o v ớ i anh còn h ơ n m ườ i năm đ ọ c sách” (Dữ quân nhất tịch thoại, thắng độc thập niên thư), một học giả Trung Hoa nói với

bạn như vậy. Lời đó đúng và ngày nay mấy tiếng “nh ấ t t ị ch tho ạ i” hoặc

“nh ấ t t ị ch đàm” thường được dùng để tỏ cái vui đàm đạo với bạn. Cái vui đó rất hiếm, vì như Lí Lạp Ông đã nói, bậc minh trí chân chính thường không biết nói chuyện, còn người khéo nói chuyện thì ít khi minh

trí. Cho nên chơi chùa trên núi, bỗng gặp được một cao sĩ vừa hiểu đời,

vừa có tài nói chuyện, thì thích không kém gì một nhà thiên văn tìm được

một hành tinh mới, hoặc một nhà sinh vật học tìm được một loài cây mới.

Người ta phàn nàn rằng ngày nay đời sống gấp rút bận rộn làm mất

cái nghệ thuật nhàn đàm ở chung quanh lò sưởi. Tôi cho rằng tại đời sống cũng có, mà cũng tại nhà ở ngày nay không xây lò sưởi đốt củi như

hồi xưa nữa, sau cùng tại ảnh hưởng của xe hơi. Trong một xã hội biết

hưởng nhàn, có tinh thần hài hước, thích những cái tế nhị thì người ta mới thích nhàn đàm. Nói và nhàn đàm là hai việc khác nhau xa, cũng như

https://thuviensach.vn

viết một bức thư thương mãi với viết một bức thư cho văn hữu. Ta có thể nói là bàn chuyện làm ăn với bất cứ ai, mà chỉ có thể đàm đạo với

một số rất ít người thôi. Cho nên khi gặp được một người thực là biết

đàm đạo thì nỗi vui của ta có phần hơn là được được đọc một cuốn sách

thú vị vì ta còn được nghe tiếng nói, trông thấy điệu bộ của người đó.

Ban đêm là lúc thích hợp nhất để đàm đạo. Nơi chốn, theo tôi, không

quan trọng: ngồi trong một phòng khách bày biện theo thế kỉ mười tám

hay ngồi bên một đống rơm trong một trại ruộng cũng có thể hưởng cái

thú đàm đạo được. Có thể là một đêm mưa gió, ngồi trong một chiếc tàu

trôi trên sông, nhìn ngọn đèn các chiếc thuyền neo gần bờ chiếu xuống

dòng nước, ta được nghe trạo phu kể chuyện một thiếu nữ thời xưa được tuyển làm hoàng hậu ra sao. Nhàn đàm thú vị là vì hoàn cảnh, nơi

chốn, lúc nói chuyện và những người nói chuyện thay đổi hoài, không lần

nào giống lần nào. Có khi là hai ba người, có khi là năm sáu người; có lần

cụ Trần hơi quá chén, có lần cụ Nguyễn phải cảm, hơi nghẹt mũi, mà

câu chuyện thêm phần hứng thú. Những lúc vui trong đời thường ngắn

ngủi, trăng không tròn hoài, hoa không tươi hoài mà bạn tốt không tụ họp

hoài; ta hưởng những cái vui giản dị như vậy, lẽ nào bị hoá công đố kị?

Thường thường, một cuộc nhàn đàm thú vị giống như một thiên văn

chương bình tục, cả về nội dung lẫn lời lẽ. Đủ các đề tài: ma quỉ, hồ li,

ruồi muỗi, cử chỉ kì dị của người Anh, điểm khác nhau giữa văn hóa phương Đông và phương Tây, quán sách bên bờ sông Sein, cuồng tính của

một gã tập sự trong một tiệm thợ may, dật sử về các nhà lãnh đạo trong

nước, chính trị gia cùng quân nhân, canh giữ những trái Phật thủ cho được lâu…, bất kì cái gì cũng có thể là đề mục cho một cuộc nhàn đàm

được cả. Còn lời lẽ thì nhàn thích có vẻ như một thiên tiểu luận. Dù đề

mục quan trọng nghiêm trang tới đâu như bàn về những sự biến chuyển

nó làm cho tình hình quốc gia bi thảm, hỗn loạn hoặc vì những tư tưởng

chính trị vô ý thức làm cho văn minh suy đồi, tước đoạt mất quyền tự do,

sự tôn nghiêm và cả hạnh phúc của con người nữa, thì trong cuộc nhàn

đàm người ta vẫn giữ cái giọng ung dung, nhàn thích, thân mật. Vì trong

một thế giới văn minh, dù ta giận dữ, bực tức tới đâu đối với kẻ cướp

giật quyền tự do của ta, thì ta vẫn chỉ có thể phát biểu tình cảm bằng

một nụ cười hoặc bằng một ngòi bút nhẹ nhàng thôi. Chỉ khi nào ngồi

với vài bạn cực thân ta mới trút hết nỗi phẫn uất một cách kịch liệt được. Điều kiện cần thiết cho một cuộc đàm đạo là chung quanh chỉ có ít

https://thuviensach.vn

bạn thân mà không có một kẻ nào mình ghét để có thể tự do, thảnh thơi

[119]

phát biểu ý kiến

.

Một bài tiểu luận giọng thân mật với một bản tuyên ngôn chính trị

khác nhau ra sao thì một cuộc nhàn đàm với một cuộc trao đổi ý kiến cũng khác nhau như vậy. Mặc dù trong những bản tuyên ngôn chính trị có

nhiều tình cảm cao thượng như lòng yêu chính thể dân chủ, lòng muốn

phụng sự, hi sinh cho tổ quốc, lòng lo lắng cho đời sống kẻ nghèo, lòng

yêu hoà bình, tình thân ái với các quốc gia khác, lòng không tham quyền,

tham danh, tham lợi, mặc dầu vậy, những bản tuyên ngôn đó vẫn tiết ra

một mùi gì làm cho ta phải đứng xa ra, không muốn lại gần, cũng y như

ta thấy một phụ nữ ăn mặc sang trọng quá, tô son trát phấn quá. Trái lại,

khi nghe một cuộc đàm đạo hoặc đọc một tiểu luận thú vị, ta có cảm tưởng thấy một thôn nữ ăn bận giản dị, giặt quần áo bên bờ suối, tóc tuy

loà xoà, áo tuy mất một chút nút, nhưng trông vẫn có vẻ thân ái.

Cho nên giọng một cuộc nhàn đàm phải là cái giọng thân mật, tự

nhiên; mà những người trong cuộc hoàn toàn quên hẳn mình đi, không nhớ tới y phục, ngôn ngữ, cử chỉ của mình nữa, không giữ ý chút nào cả

mà cũng chẳng quan tâm tới hướng của câu chuyện. Bạn thân gặp nhau,

cởi mở tấm lòng với nhau thì cuộc nhàn đàm mới thật là thú vị: người gát

chân lên bàn, kẻ leo lên ngồi trên thành cửa sổ, kẻ lại kéo cái nệm trên đi-

văng xuống đặt trên sàn mà ngồi. Có vậy thân thể ta mới được nghỉ ngơi,

mà trong lòng mới bình tĩnh, khoan khoái. Lúc đó ta có thể ngâm hai câu

thơ này:

----”Nhãn tiền nhất tiếu giai tri kỉ,

----Toạ thượng toàn vô ngại mục nhân”

---- ( Tr ướ c m ặ t c ườ i c ườ i đ ề u là b ạ n tri k ỉ ,

---- Bên c ạ nh không có ng ườ i nào ch ướ ng m ắ t mình).

Đó là điều kiện cần thiết cho những cuộc nhàn đàm chân chính. Vì

chẳng ai quan tâm đến điều mình nói, cho nên câu chuyện tiến lui chẳng

theo một thứ tự, một chủ ý gì cả, và khi chia tay, ai nấy đều hoan hỉ.

Có một sự liên lạc mật thiết giữ sự đàm đạo và sự an nhàn; mà cũng

có một sự liên lạc mật thiết giữa sự đàm đạo và sự phát triển của tản

văn vì chỉ khi sự đàm đạo đã thành một nghệ thuật thì tản văn mới tấn

bộ. Ta thấy rõ điều đó trong tản văn Hi Lạp và Trung Hoa. Mấy thế kỉ

sau Khổng Tử, tư tưởng Trung Hoa phát triển mãnh liệt, theo tôi nguyên

https://thuviensach.vn

nhân chỉ là vì thời đó đã phát sinh được một giới học giả khá đông mà suốt đời chỉ có mỗi công việc là ăn rồi thì đàm đạo. Tôi xin chứng minh

ức thuyết của tôi. Th ờ i li ệ t qu ố c đó có tới năm vị hào phú rất hiếu khách, rộng rãi, lễ độ, tử tế. Vị nào cũng nuôi cả ngàn thực khách trong nhà, như

Mạnh Thường Quân nước Tề có tới ba ngàn thực khách toàn là đi giày

dát ngọc cả. Ta thử tưởng tượng cảnh ồn ào ra sao. Những cuộc đàm đạo

của bọn thực khách thời đó nay còn chép trong những bộ Li ệ t T ử , Hoài Nam t ử , Chi ế n Qu ố c Sách và L ữ Th ị Xuân Thu. Và ta nên nhớ rằng thời đó người ta đã có một quan niệm về nghệ thuật sống rồi, đại ý là nếu

không sống một cách nghệ thuật thì thà đừng sống còn hơn. Ngoài bọn

học giả đó ra, còn một bọn tung hoành gia nỗi danh, tức bọn hùng biện

nhà nghề, được các vua chúa dùng vào việc du thuyết các nước láng giềng, gây bè gây đảng trong cuộc chiến tranh để thôn tính lẫn nhau. Bọn

tung hoành gia đó rất thông minh, mẫn tiệp, khéo dùng tỉ dụ và có khẩu

tài. Những thuyết của họ chép trong bộ Chi ế n Qu ố c Sách. Trong cái không khí tranh luận tự do và hào hứng đó, xuất hiện vài đại triết gia như

Dương Chu, người chủ trương thuyết “vị ngã”, Hàn Phi Tử một chính trị

gia có tinh thần thực tế, tựa như Machiavel của phương Tây, nhưng ôn

hoà hơn, và Yến Tử, một nhà ngoại giao nổi danh về tài biện luận mẫn

tiệp.

Chỉ khi nào trong xã hội có hoàn cảnh an nhàn thì nghệ thuật đàm đạo

mới phát triển, mà nghệ thuật đàm đạo có phát triển thì thể tiểu luận, tuỳ

bút mới phát triển. Xét về đại thể thì cả hai nghệ thuật đó đều xuất hiện

tương đối trễ trong lịch sử tấn bộ của văn minh vì chúng cần có điều kiện này: trí óc của ta phải đạt tới một trình độ mẫn tiệp, tế nhị nào đó

đã, mà muốn vậy, phải, phải có một đời sống thảnh thơi đã. Ngày nay

nhiều người cho rằng hưởng cảnh an nhàn, đứng vào thành phần giai cấp

ăn không ngồi rồi cũng đủ là đáng ghét, là phản cách mạng rồi, nhưng tôi

tin chắc rằng chính thể nào, dù Cộng Sản chân chính hay Xã Hội chân

chính cũng mong rằng một ngày kia có thể làm cho mọi người trong xã

hội được hưởng cảnh an nhàn. Và sự hưởng nhàn không thể là một cái

tội; hơn nữa ngay sự tấn bộ của văn hóa cũng tuỳ thuộc cách khéo sử

dụng những lúc nhàn, mà đàm đạo là một hình thức của sự sử dung đó.

Những nhà kinh doanh bận rộn suốt ngày, ăn cơm tối xong là đi ngủ liền

và ngáy như bò rống, nhất định là không giúp gì cho văn hóa được chút

nào cả.

https://thuviensach.vn

Đôi khi chúng ta không tự ý lựa được mà bắt buộc phải chịu cảnh nhàn và nhiều tác phẩm văn chương đã xuất hiện trong những trường hợp như vậy. Chúng ta còn nhớ rằng bộ Chu D ị ch do vua Chu Văn Vương viết trong ngục Dữu Lí để luận về những lẽ biến dịch trong đời

sống; và bộ lịch sử kiệt tác của Trung Hoa, tức bộ S ử Kí, do Tư Mã Thiên viết trong khám. Đời xưa có nhiều tác giả vì lận đận trên hoạn đồ, không

thoả được chí bình sinh mà hoá ra thương tâm, thất vọng vì việc nước,

về ở ẩn mà viết được những tác phẩm bất hủ. Chính vì vậy mà đời Nguyên, dưới chế độ của Mông Cổ, sản xuất được nhiều hoạ gia và hí

khúc gia; và đầu đời Thanh cũng sản xuất được nhiều hoạ gia như Thạch

Đào và Bát Đại Sơn Nhân. Lòng ái quốc của người dân một nước bị

ngoại bang đô hộ có thể biến thành lòng hi sinh cho nghệ thuật và học

vấn. Thạch Đào là một trong những hoạ gia vĩ đại nhất Trung Hoa, bị

Thanh triều dìm xuống vì tinh thần bất khuất của ông; và do lẽ đó mà

danh tiếng ông không vang lừng và người phương Tây không biết tới.

Ngoài ra còn những người học rộng tài cao mà thi hoài không đậu, phát

phẫn, tận lực sáng tác, như Thi Nại Am, tác giả bộ Thu ỷ H ử và Bồ Tùng Linh, tác giả bộ Liêu Trai.

Trong bài tựa bộ Thu ỷ H ử có một đoạn rất hay, tả cái thú đàm đạo với bạn thân:

“B ạ n c ủ a tôi mà t ớ i đ ủ m ặ t thì đ ượ c t ớ i m ườ i sau ng ườ i, nh ư ng ít khi h ọ t ớ i đ ủ , cũng ít khi không m ộ t ng ườ i nào t ớ i, tr ừ nh ữ ng ngày m ư a gió.

Th ườ ng th ườ ng ngày nào cũng đ ượ c năm sáu ng ườ i. Khi t ớ i, h ọ c ứ tuỳ ý, mu ố n u ố ng r ượ u lúc nào thì u ố ng, mu ố n ng ừ ng lúc nào thì ng ừ ng, vì h ọ

cho r ằ ng vui ở trong s ự đàm đ ạ o ch ứ không ph ả i ở trong r ượ u. Chúng tôi không bàn v ề tri ề u đình, không nh ữ ng vì l ẽ chúng tôi không quan tâm t ớ i tri ề u đình mà còn vì l ẽ đ ườ ng thì xa, tin t ứ c ph ầ n l ớ n là truy ề n kh ẩ u c ả , mà l ờ i truy ề n kh ẩ u thì không xác th ự c, bàn v ề nh ữ ng đi ề u không xác th ự c ch ỉ là phí n ướ c mi ế ng. Chúng tôi cũng không bàn đ ế n nh ữ ng l ỗ i l ầ m trong thiên h ạ , thiên h ạ v ố n không có l ỗ i l ầ m và chúng tôi không mu ố n vu oan cho ng ườ i ta. Chúng tôi không mu ố n làm kinh đ ộ ng ai c ả , mà mu ố n cho ng ườ i ta hi ể u đi ề u chúng tôi nói, nh ư ng ng ườ i ta không hi ể u, vì nh ữ ng đi ề u đó đ ề u thu ộ c v ề tính tình con ng ườ i, mà ng ườ i đ ờ i thì b ậ n r ộ n quá nên không ch ị u nghe”.

Thi Nại Am viết bằng lối văn và những tình cảm như vậy, ông lưu

lại được bộ Thu ỷ H ử vì ông có nhiều lúc nhàn.

https://thuviensach.vn

Tản văn Hi Lạp cũng phát triển trong một bối cảnh xã hội tương tự.

Đọc nhan đề tập “Đàm tho ạ i” (Dialogues) của Platon, ta cũng thấy ngay rằng tản văn Hi Lạp sở dĩ giản khiết, sáng sủa là do ảnh hưởng của nghệ thuật nhàn đàm. Trong thiên “B ữ a ti ệ c” (Banquet), một nhóm văn nhân ngồi trên đất đàm đạo vui vẻ với nhau, chung quanh là rượu, trái cây

và những thiếu niên thanh tú, vì họ luyện nghệ thuật nói cho nên tư

tưởng của họ mới sáng sủa, văn của họ mới giản khiết, cho ta một cảm

giác mát mẻ dịu dàng, trái hẳn với lối văn khoa trương, thông thái rởm

của các văn sĩ hàn lâm ngày nay. Người Hi Lạp thời đó đã tập được cái

thái độ bàn về triết học một cách nhẹ nhàng.

Trong một cuộc đàm đạo thanh nhã, nên có ít nhiều phụ nữ để gây cái

[120]

không khí phù phiếm vui vẻ, không

thì cuộc đàm đạo sẽ nặng nề,

mà ngay đến triết học cũng sẽ hoá ra vô vị, không hợp với nhân sinh.

Nước nào cũng vậy, thời nào cũng vậy, hễ văn hóa quan tâm tới nghệ

thuật sống thì phụ nữ được hoan nghênh trong các cuộc họp, tức như

trường hợp thành Athènes thời Péciclès và trường hợp nước Pháp ở thế

kỉ mười tám. Ngay ở Trung Hoa, sự giao tế giữa trai gái bị cấm chỉ mà

các văn nhân cũng muốn cho đàn bà dự vào các cuộc nhàn đàm của họ.

Dưới ba triều Tấn, Tống, Minh tức những triều mà nghệ thuật thanh đàm

rất thịnh hành, có nhiều phụ nữ đa tài như Tạ Đạo Uẩn, Triêu Vân, Liễu

Như Thị nổi bật trong xã hội. Người Trung Hoa muốn rằng vợ phải có

đức, không tiếp đàn ông, nhưng chính họ thích làm bạn với những phụ

nữ đa tài, cho nên trong văn học sử Trung Quốc, ta thấy nhiều dấu vết

của các tài nữ và danh kĩ. Tôi cho rằng ở khắp nơi, trong cuộc nhàn đàm

nào người ta cũng muốn có phụ nữ cho thêm hứng thú. Tôi đã được gặp

những bà Đức có thể nói chuyện luôn từ năm giờ chiều tới mười một giờ

khuya, và nhiều phụ nữ Anh, Mĩ đã làm cho tôi kinh hồn vì những hiểu

biết của họ về kinh tế, môn mà không bao giờ tôi có đủ can đảm để học.

Dù không có những bà có thể bàn cãi với tôi về Karl Max hoặc Engels, thì

cuộc đàm thoại cũng rất thú vị, phấn khởi nếu một vài bà chịu khó ngồi

nghe và tỏ vẻ trầm tư dịu dàng. Như vậy vui hơn là nói chuyện với những chàng ngốc.

4. TRÀ VÀ TÌNH BẠN

https://thuviensach.vn

Đứng về phương diện văn hóa và hạnh phúc, tôi cho rằng trong lịch sử nhân loại không có phát minh nào quan trọng nhiều ý nghĩa và trực tiếp giúp ta hưởng cái thú nhàn, thú đàm đạo, thú giao thiệp với bạn bè

bằng sự phát minh ra thuốc hút, rượu và trà. Ba thứ đó có nhiều điểm chung: trước hết cả ba đều giúp cho sự xã giao của ta; lại không làm đầy

bao tử như thức ăn nên có thể dùng ngoài bữa ăn được; sau cùng đều có

hương vị để cho ta hưởng bằng khứu giác. Địa vị của ba thứ đó rất quan

trọng cho nên trên xe lửa, ta thấy bên cạnh những toa ăn uống còn có những toa hút thuốc và ngoài những phạn điếm ra, nước nào cũng mở rất

nhiều tửu điếm, trà thất. Ở Trung Hoa và Anh, uống trà đã thành một chế

độ xã giao.

Phải có một không khí thanh nhàn, vui vẻ giữa bạn bè thì mới thực là hưởng được cái thú của thuốc hút, rượu và trà. Thưởng những cái đó cũng như thưởng trăng, tuyết, hoa, cần có bạn thích đáng. Ở Trung Hoa,

các nghệ sĩ về sinh hoạt thường chú trọng vào thời điểm này: chỉ ngắm

những loại hoa nào đó với một hạng người nào đó, ngắm những cảnh nào đó với một hạng phụ nữ nào đó, và muốn hưởng hết cái thú nghe tiếng mưa rơi, mùa hè, họ nằm trên một chiếc chõng tre trong một ngôi

chùa ở trên núi; tóm lại tâm trạng mới là cần nhất, mà những bạn bè không thích đáng có thể làm tan mất tâm trạng đó đi. Cho nên những người nào trong bọn họ - và điều này cực kì thiết yếu - cũng tìm những

bạn đồng thanh đồng khí và rán giữ được tình bạn, y như đàn bà giữ

chồng vậy.

Vậy không khí mới là quan trọng. Mỗi cái thú cần có một hạng bạn.

Cưỡi ngựa đi chơi mà rủ một ông bạn ham học, sầu tư, thì cũng không

khác gì đi nghe nhạc mà dắt theo một ông bạn không biết thẩm âm.

Một tác giả Trung Hoa đã viết:

“Th ưở ng hoa nên l ự a b ạ n hào nhã; t ớ i ch ố n cao lâu nên l ự a b ạ n đi ề m đ ạ m; leo núi nên l ự a b ạ n ẩ n d ậ t; dong thuy ề n nên l ự a b ạ n phóng khoáng; ng ắ m trăng nên l ự a b ạ n tr ầ m tĩnh; d ạ o tuy ế t nên l ự a b ạ n di ễ m l ệ ; u ố ng r ượ u nên l ự a b ạ n phong v ậ n”.

Đã lựa được bạn thích đáng rồi mới lưu tâm tới hoàn cảnh. Nhà

không cần phải trang hoàng rực rỡ, mà cần ở một miền đẹp, có đồng ruộng để dạo cảnh, có cây cối bên một dòng suối để nghỉ dưới bóng mát.

“Nhà nên có nhiều phòng, vài mẫu ruộng. Sau một giấc êm ấm trong https://thuviensach.vn

mền bông, sau một bữa cơm rau thanh đạm, hào khí tràng ngập trong lòng như muốn đầy cả vũ trụ. Chỗ tĩnh thất, phía trước nên trồng cây ngô đồng biếc (bích ngô), phía sau nên trồng trúc xanh. Mái nhà phái Nam nên

le ra, phía Bắc nên có cửa sổ nhỏ, mùa xuân và đông khép lại để tránh

mưa gió, mùa hè và mùa thu có bóng mát, ta tránh được cái nóng gay gắt

như lửa”.

Không khí trong nhà phải thân mật:

“Trong th ư trai c ủ a tôi, không tr ọ ng h ư l ễ . Nh ữ ng ng ườ i đ ượ c vô đó đ ề u là tri k ỉ c ủ a tôi c ả . Có gì ăn n ấ y, c ườ i nói mà quên hình hài c ủ a mình đi. Không bàn đ ế n chuy ệ n th ị phi, không màn đ ế n chút vinh l ợ i. Nhàn đàm c ổ kim, l ặ ng ng ắ m s ơ n thu ỷ . Trà thanh r ượ u th ơ m đ ể tho ả u tình. Cái thú giao du c ủ a tôi ch ỉ có b ấ y nhiêu”.

Trong không khí dễ chịu như vậy, ta có thể hưởng thụ cái vui hương,

sắc, thanh. Lúc đó nên hút thuốc và uống rượu. Toàn thân ta sẽ hoá ra mẫn nhuệ để hưởng sự hoà hợp kì diệu của hương, sắc, thanh, vị mà tạo

hoá và văn hoá tặng ta. “Chúng ta gây một lò hương trong đêm trăng, dạo

ba khúc đàn cổ, bao nhiêu ưu tư tan hết, bao nhiêu vọng tưởng diệt hết.

Chúng ta tìm hiểu cái vị của hương ra sao, cái màu của khói ra sao, cái

bóng trăng trên cửa sổ là bóng gì, cái tiếng phát ra ở đầu ngón tay là âm

nào, cái nó làm cho ta điềm đạm vui vẻ, lâng lâng quên hết mọi chuyện là

cái vui nào, và cái chỗ không thể tư lường được là cảnh nào?”

Tinh thần sảng khoái, tâm khí bình tĩnh, tri kỉ họp mặt, lúc đó là lúc

nên uống trà. Vì trà hợp với cảnh thanh tĩnh mà rượu hợp với cảnh náo

nhiệt. Trà có tính cách đưa ta vào một thế giới mặc tưởng. Trong khi trẻ

khóc hét hoặc đàn bà quát tháo ở bên tai mà uống trà thì tai hại cũng như

trời đương mưa hoặc u ám mà hái trà. Hái trà thật sớm một ngày tốt trời,

trong lúc không khí ban mai còn trong trẻo, nhẹ nhàng trên đỉnh núi và cái

hương của sương mai còn đượm trên cành lá, thì ngoài cái hương vị của

trà, còn thêm cái hương vị thanh tú của sương nữa. Người Trung Hoa cho

rằng khí âm và khí dương hoà hợp với nhau mà tạo thành sương, cho nên

sương là cái tinh anh của trời đất, mà người nào hoặc động vật nào uống

được đủ cái quỳnh tương thần bí, trong sạch nhẹ nhàng đó có nhiều hy

vọng trường sinh được.

Ông De Quincey rất có lí khi bảo rằng: “trà luôn là ẩ m ph ẩ m c ủ a h ạ ng trí th ứ c” ; người Trung hoa tiến thêm một bước, cho nó là bạn của bậc ẩn sĩ thanh cao.

https://thuviensach.vn

Vậy trà tượng trưng cho sự thuần khiết. Tay chỉ dơ một chút, chén chỉ

dính chút dầu mỡ là trà cũng mất hết hương vị. Từ lúc hái cho tới lúc sấy,

lúc pha đều phải hết sức thanh khiết. Cho nên khi thưởng trà từ nhãn tiền

đến tâm trung, không nên có cái cảnh tượng phồn hoa. Lúc đối diện với

các kỉ nữ, người ta dùng rượu chứ không dùng trà vì nếu kỉ nữ có tư cách

thưởng trà thì họ đã được thi nhân văn sĩ hoan nghênh vào hạng kì nữ rồi.

Tô Đông Pha đã ví trà với một mĩ nhân, nhưng một văn nhân đời sau,

[121]

Điền Nghệ Hằng, tác giả thiên “Chử tuyền”

bổ sung câu của Tô,

bảo nếu muốn ví trà với phụ nữ thì phải ví với Ma Cô Tiên; vì bọn phụ

nữ phàm trần dù có má đào mình liễu thì cũng nên che họ sau bức màn,

đừng để họ làm cho suối, đá của ta vấy tục, ông còn nói: “U ố ng trà đ ể

quên cái huyên náo ph ồ n hoa, trà không ph ả i đ ể cho h ạ ng ăn cao l ươ ng, b ậ n l ượ t là th ưở ng th ứ c” .

Theo sách Trà l ụ c thì “cái thú của trà ở sắc, hương vị và cái phép chế

trà quý ở chỗ tinh khiết khô ráo”. Cho nên muốn thưởng trà cần có điều

kiện thanh tĩnh; lại cần có tâm trạng của một người biết nhìn thế giới

bận rộn bằng một tinh thần lãnh đạm. Từ đời Tống, các người sành uống trà đều cho rằng không gì bằng một chén trà lạt (đạm trà), nhưng

khó thưởng thức được hương vị của nó nếu có điều gì bận tâm, hoặc chung quanh ồn ào quá, hoặc người ở gây lộn nhau, hoặc tiểu đồng hầu

trà xấu xí thô lỗ. Uống trà đừng nên có nhiều bạn. Vì khách nhiều quá thì

ồn, mà ồn thì mất nhã thú. Độc ẩm thì gọi là “u” (vắng vẻ); hai người

uống thì gọi là “thắng” (thích); ba bốn người thì gọi là “thú” (hứng thú);

năm sáu người thì gọi là “phiếm” (phàm tục); bảy tám người thì gọi là

“thi” (thi ân bác ái).

Tác giả cuốn Trà S ớ viết: “Dùng ấm chén lớn, rót mấy tuần trà, uống

một hơi một, hoặc ngưng một lát rồi hâm lại cho nóng, hoặc pha trà đậm

đắng, thì có khác gì nông phu và thợ thuyền uống cho no bụng sau khi làm việc mệt nhọc; như vậy sao gọi là thưởng trà được?”

Vì lẽ đó, các văn nhân Trung Hoa khi bàn về phép pha trà, đều nhấn

mạnh vào điểm phải đích thân pha lấy hoặc tập cho hai tiểu đồng pha trà

đúng cách và tinh khiết. “Người ta thường dùng một cái hoả lò nhỏ đặt ở

xa bếp mà gần chỗ uống trà. Trà đồng (tiểu đồng pha trà) phải được huấn luyện, pha trà trước mặt chủ phải tinh khiết, phải rữa chén vào mỗi

buổi sáng (đừng bao giờ dùng khăn bẩn để chùi), tay phải thường rửa,

https://thuviensach.vn

nhất là móng tay. Khi có ba người uống thì một hoả lò và một ấm nước cũng đủ, nhưng khi có năm sáu người thì phải dùng hai hoả lò và hai ấm

nước, mỗi trà đồng trông nom một cái lò, để cho khỏi chậm trễ”. Tuy nhiên, người sành uống trà cho sự đích thân pha lấy là một cái thú riêng.

Cách pha trà ở Trung Hoa không biến thành một qui tắc nghiêm túc như ở

Nhật Bản, nhưng vẫn là một việc hứng thú, quan trọng và cao thượng.

[122]

Cái vui pha trà cũng bằng cái vui uống trà

.

Muốn hưởng cái thú uống trà cần theo những qui tắc sau đây:

[123]

1. H ươ ng trà r ấ t d ễ bay

, cho nên ph ả i gi ữ gìn s ạ ch s ẽ , đ ặ t nó xa nh ữ ng v ậ t có mùi n ồ ng nh ư r ượ u, h ươ ng... và xa nh ữ ng ng ườ i ti ế p xúc th ườ ng nh ữ ng v ậ t đó.

2. Nên c ấ t trà vào m ộ t ch ỗ khô ráo và mát; mùa ẩ m th ấ p, l ấ y ra m ộ t s ố đ ủ dùng ch ứ a trong m ộ t h ộ p nh ỏ b ằ ng thi ế c, còn bao nhiêu ch ứ a trong nh ữ ng bình l ớ n, khi nào c ầ n thi ế c l ắ m m ớ i m ở ra; n ế u trà h ơ i ẩ m, mu ố n m ố c thì ph ả i s ấ y trên l ử a nh ỏ , v ừ a s ấ y v ừ a qu ạ t nhè nh ẹ cho cánh trà kh ỏ i bi ế n s ắ c.

3. Bi ế t l ự a n ướ c n ấ u là đã hi ể u đ ượ c n ử a ngh ệ thu ậ t pha trà r ồ i; n ướ c su ố i t ố t nh ấ t, r ồ i t ớ i n ướ c sông, sau cùng m ớ i t ớ i n ướ c gi ế ng.

4. Khách không nên nhi ề u mà c ầ n ph ả i là ng ườ i văn nhã, bi ế t th ưở ng cái thú u ố ng trà.

5. Chính s ắ c c ủ a trà là màu vàng l ạ t mà trong; n ế u n ướ c trà mà đ ỏ

đ ậ m thì ph ả i pha thêm ch ấ t gì cho b ớ t chát đi, ch ẳ ng h ạ n nh ư chanh, b ạ c hà, s ữ a.

6. Trà có m ộ t d ư v ị , u ố ng đ ượ c n ử a phút, các ch ấ t hoá h ọ c trong trà tác đ ộ ng vào tân d ị ch r ồ i m ớ i th ấ y d ư v ị đó đ ượ c.

7. Trà nên pha xong u ố ng li ề n, đ ừ ng đ ể trong ấ m lâu quá, e m ấ t v ị .

8. Pha trà nên dùng n ướ c sôi đã già.

https://thuviensach.vn

9. Nên tr ừ tuy ệ t nh ữ ng h ươ ng li ệ u có th ể làm h ỗ n t ạ p cái h ươ ng v ị

c ủ a trà, cùng l ắ m là có th ể thêm m ộ t chút xíu h ươ ng qu ế ho ặ c h ươ ng lài, n ế u mu ố n cho h ợ p v ớ i kh ẩ u v ị .

10. Cái v ị c ủ a th ứ trà quí nh ấ t ph ả i t ừ a t ự a nh ư cái h ươ ng “da th ị t em nh ỏ ”.

Dưới đây tôi trích dẫn những đoạn trong cuốn Trà S ớ bàn về nghệ

thuật uống trà .

NH Ữ NG LÚC NÊN U Ố NG TRÀ

“Lúc tinh th ầ n và tay chân nhàn nhã.

Lúc ngâm th ơ đã m ệ t r ồ i.

Lúc ý t ưở ng l ộ n x ộ n.

Lúc nghe ca hát.

Lúc h ế t m ộ t khúc ca.

Lúc g ả y đàn c ầ m mà ng ắ m tranh.

Ban đêm, trong m ộ t cu ộ c đàm đ ạ o nghiêm trang.

Lúc ng ồ i ở m ộ t c ử a s ổ sáng s ủ a và bàn gh ế s ạ ch s ẽ .

Lúc có b ạ n thân và ng ườ i đ ẹ p thanh nhã.

---

“Khi tr ờ i đ ẹ p, gió hây h ẩ y.

Khi tr ờ i h ơ i u ám, m ư a nh ỏ .

Trong m ộ t chi ế c thuy ề n s ơ n đ ẹ p bên m ộ t chi ế c c ầ u nh ỏ .

Trong m ộ t khu r ừ ng tre r ậ m r ạ p.

Mùa hè tr ờ i xanh, ng ồ i trong m ộ t nhà mát th ưở ng sen.

Sau khi đã đ ố t h ươ ng trong m ộ t phòng sách nh ỏ .

Khi b ữ a ti ệ c đã tàn, khách đã v ề .

Khi tr ẻ con đ ươ ng h ọ c ở tr ườ ng.

Trong m ộ t ngôi chùa t ị ch m ị ch.

Tr ướ c c ả nh su ố i đá kì d ị ”.

NH Ữ NG LÚC KHÔNG NÊN U Ố NG

“Khi làm vi ệ c.

Khi coi tu ồ ng.

Khi m ở th ư ra coi.

Khi m ư a l ớ n ho ặ c đ ổ tuy ế t.

Trong b ữ a ti ệ c đông ng ườ i u ố ng r ượ u.

https://thuviensach.vn

Nh ữ ng ngày b ậ n vi ệ c.

Khi b ậ n coi nhi ề u gi ấ y t ờ , sách v ở ”.

Và xét chung, trong t ấ t c ả nh ữ ng hoàn c ả nh trái v ớ i đo ạ n ở trên”.

KHÔNG NÊN DÙNG

“N ướ c d ơ .

Thìa b ằ ng đ ồ ng.

Ấ m b ằ ng đ ồ ng.

Thùng g ỗ (đ ể xách n ướ c).

C ủ i đ ể đun (vì có khói).

Than x ấ u, x ố p.

Trà đ ồ ng thô l ỗ .

Ng ườ i ở gái g ắ t g ỏ ng.

Gi ẻ b ẩ n.

Các th ứ trái cây và h ươ ng li ệ u, v ị thu ố c”.

KHÔNG NÊN GẦN

“Nh ữ ng phòng ẩ m th ấ p.

Nhà b ế p.

Nh ữ ng đ ườ ng ph ố huyên náo.

Nh ữ ng tr ẻ con la hét.

Nh ữ ng k ẻ tính tình thô l ỗ .

Nh ữ ng ng ườ i ở gây l ộ n nhau.

Nh ữ ng phòng nóng quá” .

5. KHÓI THUỐC VÀ HƯƠNG

Thế giới ngày nay gồm hai hạng người: hạng hút thuốc và hạng

không hút thuốc. Có nhiều người không hút thuốc mà thấy ai cũng mặc,

không can thiệp vào và nhiều bà vợ chịu cho chồng nằm ở giường mà hút

thuốc; vợ chồng như vậy thì chắc chắn là có hạnh phúc trong hôn nhân.

Nhưng cũng có một số người cho rằng không hút thuốc là có đạo đức,

đáng để tự hào; họ không ngờ rằng họ không được hưởng một cái thú

lớn nhất của nhân loại. Tôi sẵn sàng chịu nhận rằng hút thuốc lá là một

nhược điểm về phương diện đạo đức, nhưng chúng ta cũng phải đề

phòng những người không có một nhược điểm nào; không thể hoàn toàn

tín nhiệm ở họ được. Họ có thể lúc nào cũng điều độ, không mắc một

lầm lẫn nào cả. Thói quen của họ rất đều đặn, họ hoạt động như cái máy và lúc nào cũng để trí óc khống chế tâm tình. Tôi mến những người

https://thuviensach.vn

biết điều bao nhiêu thì ghét những người hoàn toàn hợp lí bấy nhiêu. Cho nên vô nhà nào không thấy gạt tàn thuốc lá thì tôi luôn kinh hoảng và khó

chịu. Phòng tiếp khách sạch sẽ và ngăn nắp, nệm đặt đúng chỗ, ngay ngắn, chủ nhà thì nghiêm trang mà vô tình. Thấy vậy, tôi phải xốc áo lại

cho ngay ngắn, tỏ vẻ lễ độ, chẳng được thư thái chút nào.

Những con người đàng hoàng, chính trực và vô tình cảm, tầm thường đó

làm sao biết hưởng cái thú hút thuốc? Vì bọn hút thuốc chúng tôi thường

bị người ta công kích về phương diên đạo đức chứ không phải về

phương diện nghệ thuật, cho nên trước hết cho tôi xin bênh vực đạo đức

của chúng tôi đã, mà xét về đại thể tôi cho là cao hơn đạo đức hạng người không hút thuốc. Người nào ngậm ống điếu là hợp ý tôi. Người đó

có tài hơn, vui tính hơn, dễ cởi mở nỗi lòng hơn, đôi khi nói năng bặt thiệp hơn; và dù sao tôi cũng có cảm tưởng rằng người đó mến tôi cũng

[124]

như tôi mến người đó. Tôi đồng ý với Thackeray

khi ông viết:

“Triết gia mà ngậm ống điếu thì minh trí hơn lên, còn kẻ ngu độn mà ngậm ống điếu thì câm cái miệng lại; ống điếu làm cho cuộc đàm thoại

có cái phong cách trầm tư, thâm thúy, nhân từ mà giản dị”. Hơn nữa, một

người ngậm ống điếu thì luôn luôn sung sướng mà không có đức nào lớn

bằng hạnh phúc.

Muốn nhận đúng được cái giá trị nghệ thuật của thuốc lá thì phải tưởng

tượng một người nghiện thuốc mà bỏ trong môt thời gian ngắn. Người

nghiện thuốc nào cũng đã có lần điên khùng muốn thoát li được nàng Yên-thảo-tinh (Nicotine), nhưng sau khi chiến đấu với cái lương tâm tưởng tượng của mình rồi lại khôi phục được lí trí mà “đào điếu lên”.

Tôi cũng đã có lần ngưng hút trong ba tuần và sau thời kì đó lương tâm

của tôi đã nhất định kéo tôi trở lại chánh đạo. Hễ còn chút nghị lực là tôi

thề sẽ không mắc lại cái lỗi điên khùng đó nữa mà sẽ suốt đời sùng bái

nàng Yên-thảo-tinh. Sự phát minh vô cùng hữu ích đó giúp cho tinh thần

ta được sảng khoái, minh mẫn, mà lại cự tuyệt nó thì quả là một hành vi

vô đạo đức. Theo Haldane, môt sinh vật-hóa học gia danh tiếng của Anh,

thì hút thuốc là một trong tứ đại phát minh của nhân loại có ảnh hưởng

[125]

lớn đến văn hóa, về phương diện sinh vật tính

.

https://thuviensach.vn

Ta không thể viện một lí do xã hội, chính trị, luân lí, sinh lí hay tài chính nào để cấm ta đạt được tình trạng sảng khoái tinh thần đó, nó làm cho

sức tưởng tượng của ta phong phú lên, năng lực sáng tác của ta sung mãn

và kích động mạnh lên để có thể hưởng hết cái thú đàm đạo với bạn thân

ở bên lò sưởi, cái thú đọc môt áng cổ văn hoặc để tìm nổi một tiếng diễn

đúng cái ý của ta trong khi sáng tác. Những lúc đó, ai cũng tự nhiên thấy

rằng chỉ đốt một điếu thuốc mới là một hành động thích hợp, chứ bỏ một

cục kẹo cao su vào miệng thì là một trọng tội.

Văn học Trung Quốc ít bàn về thuốc lá, vì mãi đến thế kỉ mười sáu

các thuỷ thủ Bồ Đào Nha mới truyền vào Trung Hoa cái thói hút thuốc.

Tôi đã tra khảo trong các cổ thư sau thời đại đó, chỉ kiếm được có vài

hàng không có giá trị gì cả. Tuy nhiên dân tộc Trung Hoa thời nào cũng rất

thích hương thơm. Không có thuốc lá thì họ đốt hương mà trong văn học,

hương được đặt ngang hàng với trà và rượu. Từ đời Hán, đế quốc Trung

Hoa đã lan tới bán đảo Đông Dương, và các hương liệu do phương Nam

tiến cống, được dùng ở triều đình và trong các gia đình sang trọng. Trong

các cuốn bàn về nghệ thuật sống, luôn luôn có những chương giảng về

các loại hương, về tính chất của mỗi loại và cách đốt hương. Trong cuốn

“Kh ả o bàn d ư s ự ” của Đồ Long, có một đoạn tả cái thú đốt hương như

sau:

“Dùng h ươ ng có nhi ề u l ợ i. Các ẩ n sĩ bàn v ề đ ạ o đ ứ c mà đ ố t h ươ ng lên thì th ấ y tinh th ầ n sáng su ố t, vui v ẻ . Canh t ư , trăng tàn, lòng th ấ y l ạ nh l ẽ o, bu ồ n r ầ u, đ ố t h ươ ng lên thì th ấ y lòng khoan khoái mu ố n huýt sáo.

D ướ i c ử a s ổ sáng, v ẽ phóng nh ữ ng t ấ m thi ế p, ho ặ c c ầ m cây ph ấ t tr ầ n, nhàn nhã ngâm th ơ , ho ặ c ban đem đ ọ c sách d ướ i ánh đèn, đ ố t h ươ ng lên thì đu ổ i đ ượ c con ma ng ủ . Cho nên có th ể g ọ i h ươ ng là “b ạ n cũ c ủ a trăng”. Khi m ộ t thi ế u n ữ áo g ồ ng k ề vai thì th ầ m chuy ệ n riêng, tay ta ôm cái l ư h ươ ng, đ ố t lên vài nén thì lòng n ồ ng nàn mà ý thêm đ ằ m th ắ m. Cho nên b ả o nó là “giúp tình” cũng đ ượ c. Tr ờ i m ư a, c ử a đóng, ng ủ tr ư a m ớ i d ậ y, ng ồ i bàn t ậ p vi ế t, th ưở ng cái v ị thanh đ ạ m c ủ a trà trong lúc l ư

h ươ ng b ắ t đ ầ u nóng, h ươ ng th ơ m ph ư ng phúc to ả ra, bao b ọ c ta, thú bi ế t m ấ y. Càng h ợ p h ơ n n ữ a là nh ữ ng lúc khách đã t ỉ nh r ượ u, đêm thanh trăng t ỏ , tay vu ố t dây đàn mi ệ ng huýt sáo trên l ầ u v ắ ng, nhìn núi xanh ở

chân tr ờ i, l ư h ươ ng ch ư a tàn, mà khói to ả quanh rèm nh ư s ươ ng. H ươ ng l ạ i có th ể tr ừ tà u ế , đi đâu mang theo cũng có lúc dùng. Th ứ h ươ ng t ố t https://thuviensach.vn

nh ấ t là là th ứ già-nam, r ấ t khó ki ế m, ng ườ i mi ề n núi không sao có đ ượ c.

Sau già-nam thì không gì b ằ ng tr ầ m. Tr ầ m có ba h ạ ng, h ạ ng t ố t nh ấ t, khí v ị r ấ t n ồ ng, có ph ầ n quá cay; h ạ ng x ấ u nh ấ t thì quá khô, ít d ầ u, đ ố t lên to ả nhi ề u khói quá; duy có h ạ ng trung bình, r ấ t d ị u và th ơ m, đáng coi là di ệ u ph ẩ m. N ấ u n ướ c pha trà r ồ i, còn d ư than h ố ng, g ắ p vài c ụ c cho vào đ ỉ nh h ươ ng, đ ể h ươ ng cháy t ừ t ừ . Lúc đó trong lòng khoan khoái nh ư lên cõi tiên, s ố ng chung v ớ i tiên mà quên h ẳ n ki ế p tr ầ n. Ôi! Khoái thay! Ngày nay nh ữ ng ng ườ i đ ố t h ươ ng, không bi ế t cái chân v ị c ủ a h ươ ng, ch ỉ hi ế u danh, tr ộ n nhi ề u th ứ h ươ ng đ ể đua nhau tranh khéo, không bi ế t r ằ ng tr ầ m là v ậ t thiên nhiên, u nhã bình đ ạ m, có cái h ươ ng kì di ệ u không th ể

t ả đ ượ c” .

5. UỐNG RƯỢU VÀ NHỮNG TRÒ CHƠI TRONG TIỆC RƯỢU

Tôi không sành rượu, vậy không đủ tư cách để bàn về rượu. Tửu

lượng của tôi rất kém: ba chén Thiệu Hưng (một thứ rượu nếp), có khi

chỉ có một cốc bia cũng say rồi. Đó là vấn đề thiên phú. Vài ông bạn của

tôi tửu lượng rất cao mà hút chưa hết nửa điếu xì gà đã thấy chóng mặt,

còn tôi, hút suốt ngày cũng chẳng làm sao, mà rượu thì uống không được.

Lí Lạp Ông quả quyết rằng những người nghiện trà không thích uống rượu, mà những người nghiện rượu cũng không thích uống trà. Chính Lí

là người sành trà mà cũng nhận rằng không biết uống rượu.

Tuy tôi không có tư cách uống rượu, nhưng không thể không nghiên

cứu về vấn đề đó vì rượu giúp cho văn học còn hơn các vật khác nữa, và

cũng như thuốc hút, nó làm tăng năng lực sáng tác của ta lên rất nhiều.

Cái thú uống rượu, đặc biệt là cái thú “tiểu ẩm” (uống một li nhỏ) mà

trong văn học Trung Hoa người ta thường nhắc tới, trước kia tôi vẫn cho

là một bí mật không hiểu nổi, mãi đến khi một nữ sĩ diễm lệ ở Thượng

Hải, trong lúc ngà ngà, hăng hái ca tụng mĩ đức của rượu, tôi mới chịu tin

rằng lời bà ta có lí. Bà bảo: “Trong lúc nửa say, người ta nói huyên thuyên, nói hoài không ngừng; không có gì thú hơn, sướng hơn nửa”.

Người ta có cảm giác hăng hái, dương dương đắc ý, cơ hồ như trở ngại

nào cũng thắng nổi, giác quan mẫn nhuệ lên, mà khả năng sáng tác, nó ở

giữa ranh giới hiện thực và ảo tưởng, đạt tới một trình độ cao hơn lúc

bình thường. Cơ hồ ta có thêm năng lực, thêm lòng tự tin, có ý thoát li qui

củ cùng những sự trói buộc của kĩ thuật.

https://thuviensach.vn

Có người nói rằng những nhà độc tài ở châu Âu như Franco, Hitler,

[126]

Mussolini

, nguy hại cho nhân loại vì họ không biết uống rượu. Lời

đó đáng gọi là có kiến giải. Tôi không ưa các nhà độc tài vì lối sống của

họ có cái gì bất cận nhân tình, mà cái gì bất cận nhân tình đều là xấu cả.

Một tôn giáo bất cận nhân tình không phải là một tôn giáo, chính trị bất

[127]

cận nhân tình là một chính trị điên khùng

, một nghệ thuật bất cận

nhân tình là một nghệ thuật dở, và một lối sống bất cận nhân tình là lối

sống của loài vật. Tiêu chuẩn bất cận nhân tình đó rất phổ biến và có thể

áp dụng vào tất cả các lối sống, tất cả các hệ thống tư tưởng. Lí tưởng

cao nhất mà ta có thể hướng tới là thành một người “cận nhân tình”, khả

ái, biết phải trái, chứ không phải là thành một người nộm để phô trương

các đạo đức.

Người Trung Hoa có thể dạy người phương Tây về cách thưởng trà,

nhưng người phương Tây có thể dạy lại người Trung Hoa về cách uống

rượu. Người Trung Hoa vào một cửa hàng bán rượu phương Tây, tất

phải ngạc nhiên vì thấy bày bán biết bao nhiêu về nhãn rượu; ở xứ họ tới

đâu cũng chỉ thấy người ta uống độc nhất thứ rượu Thiệu Hưng. Có sáu

bảy thứ rượu khác nữa như Mạch Mễ, rượu thuốc, nhưng kể ra hết thì

cũng chẳng được bao nhiêu. Người Trung Hoa không biết cái thú dùng một thứ rượu riêng tuỳ mỗi món ăn. Mà rượu Thiệu Hưng thì rất phổ

[128]

thông đến nỗi ở huyện Thiệu Hưng

nhà nào sanh con gái thì cha mẹ

gây ngay một hủ rượu rồi cất giữ, khi con gái xuất giá cho nó mang theo

với những thứ đồ tư trang, như vậy nó được một món quí, một thứ rượu

cũ đã hai chục năm. Trên cái hũ đó, người ta vẽ hoa cho đẹp, vì vậy mà

hũ có tên là “hoa điêu”.

Tuy người Trung Hoa có ít thứ rượu, mà nghệ thuật uống rượu của

họ cũng tình lắm. Họ rất chú trọng đến lúc uống và đến hoàn cảnh. Phải

có một tâm trạng nào đó mới hợp với sự uống rượu, cho nên họ đã phân

biệt trà và rượu như sau: “Trà nh ư ẩ n sĩ, r ượ u nh ư hào sĩ. R ượ u đ ể k ế t b ạ n, trà đ ể h ưở ng tĩnh” . Một tác giả Trung Hoa còn kể ra những tâm trạng và địa điểm hợp với sự uống rượu: “Trong cuộc lễ nên uống khoan

thai; trong cuộc họp bàn, uống nên nhã; người đau nên uống từng chút một; người sầu muộn nên uống cho đến say. Mùa xuân nên uống ở sân,

mùa hè nên uống ngoại ô một châu thành; mùa thu nên uống ở trong https://thuviensach.vn

thuyền; mùa đông nên uống ở trong nhà; mà ban đêm nên uống dưới bóng nguyệt”

Một tác giả khác viết: “Nên l ự a lúc và n ơ i mà say. Say v ớ i hoa thì nên vào ban ngày đ ể h ưở ng h ế t màu s ắ c, ánh sáng; say v ớ i tuy ế t thì nên l ự a ban đêm đ ể tâm t ư đ ượ c thanh tĩnh; say lúc đ ắ c ý thì nên ca hát cho lòng đ ượ c h ợ p c ả nh; say lúc li bi ệ t thì nên hát lúc du d ươ ng đ ể nâng đ ỡ tinh th ầ n; say v ớ i văn nhân thì nên c ẩ n th ậ n, l ễ đ ộ đ ể kh ỏ i b ị khinh nh ờ n; say v ớ i võ t ướ ng thì nên dùng cái chén b ằ ng s ừ ng, thêm c ờ xí cho thêm l ẫ m li ệ t; say trên l ầ u thì nên l ự a mùa hè đ ể h ưở ng gió mát; say trên sông n ướ c thì nên l ự a mùa thu cho thêm phóng lãng s ả ng khoái. Tâm tr ạ ng và c ả nh ph ả i thích nghi, không v ậ y thì m ấ t thú” .

Thái độ của người Trung Hoa đối với rượu và hành vi của họ trên tiệc rượu theo tôi, có thể đáng chê mà cũng có chỗ đáng khen. Đáng chê ở

chỗ họ có thói quen ép người khác uống quá tửu lượng. Ở Phương Tây

không có thói đó hoặc có mà rất hiếm. Người uống rượu thường tự hào

về tửu lượng, chê những kẻ tửu lượng kém mình. Đáng khen ở chỗ tiệc

rượu của họ rất huyên náo. Ăn trong một khách sạn Trung Hoa, ta có cảm tưởng như dự một cuộc đá banh vì tiếng la hét không lúc nào dứt.

Điểm đó cho ta hiểu tạo sao một bữa tiệc Trung Hoa kéo dài như vậy

được, tại sao họ dọn ra nhiều thức ăn như vậy được, dọn đã nhiều lần

mà lâu lâu mới đem ra một món. Họ ngồi vào tiệc không phải để ăn uống

mà để vui đùa như kể chuyện xưa, kể chuyện hài hước, giải câu đố, chơi

[129]

những trò gọi là “tửu lệnh”

. Người ta bày ra một trò chơi, vừa chơi

vừa ăn và cứ năm mười phút đem ra một món ăn. Kết quả là: một mặt

cười giỡn, tranh nhau nói, làm cho cơ thể tiêu hoá được chất rượu; mặt

khác, bữa tiệc kéo dài ra hằng giờ, ăn tới đâu, tiêu hoá tới đó, mà càng ăn

càng thấy đói. Xét cho cùng, ăn uống mà làm thinh, không trò chuyện thì

là một tật xấu vì không hợp vệ sinh. Người ngoại quốc nào không tin rằng họ buồn rầu, trầm tĩnh vô tình, thì cứ coi họ ăn uống, sẽ biết rằng

mình lầm. Chỉ trong lúc ăn, người Trung Hoa mới biểu lộ thiên tính cùng

đạo đức của họ. Nếu họ không được vui sướng trong lúc ăn thì còn lúc

nào cho họ hưởng thú ở đời nữa?

Người Trung Hoa đặt ra rất nhiều trò chơi để giúp vui bữa tiệc. Đại

đa số tiểu thuyết Trung Hoa đều tả kĩ lưỡng các món ăn và các tửu lệnh

trong mỗi bữa tiệc; như trong bộ Kinh Hoa Duyên mà phụ nữ Trung Hoa

https://thuviensach.vn

rất ưa đọc, có chép nhiều chuyện cũ về những tửu lệnh liên quan đến thanh vận học của một nhóm phụ nữ trí thức.

Một tửu lệnh giản dị nhất là “x ạ phúc” . Người chơi lựa hai chữ, cắt đầu cắt đuôi đi, còn lại hai bộ phận; ghép lại với nhau thành một chữ

[130]

khác bảo đối phương đoán xem những bộ phận đã bị cắt đó là gì

.

Có rất nhiều tửu lệnh tao nhã về văn tự, lưu hành nhất là trò “liên

cú” : người thứ nhất ngâm một câu thơ, người thứ nhì ngâm tiếp câu nữa, cứ như vậy cho hết vòng. Người ta thường lấy nhân vật hay phong cảnh

làm đề tài, nhưng nhiều khi chỉ vài câu đầu còn hợp đề tài, càng về cuối

bài, đề tài càng bị bỏ xa đến vạn dặm, thực tức cười.

Nhờ vậy mà bữa tiệc dễ kéo dài tới trên hai giờ, mục đích không phải

để ăn uống, mà để vui đùa ồn ào. Cho nên không nên uống say mèm, chỉ

nên ngà ngà say thôi. Đào Uyên Minh gẩy đàn cầm không dây mà vẫn thấy thú, thì người uống rượu cũng chỉ nên mượn rượu để mà vui. Quan

trọng là cái vui chứ không phải rượu. Như vậy thì người tửu lượng kém

cũng có thể hưởng thú uống rượu. “Có nh ữ ng ng ườ i không bi ế t ch ữ mà bi ế t cái thú c ủ a th ơ ; có nh ữ ng ng ườ i không bi ế t t ụ ng kinh mà bi ế t cái thú c ủ a tôn giáo; có nh ữ ng ng ườ i không bi ế t u ố ng m ộ t gi ọ t r ượ u, mà bi ế t cái thú c ủ a r ượ u; có nh ữ ng ng ườ i không bi ế t gì v ề đá, mà bi ế t cái thú c ủ a h ọ a” . Những người đó đều là tri kỉ của thi nhân, thánh hiền, ẩm

[131]

giả

và hoạ sĩ.

7. THỰC PHẨM VÀ DƯỢC PHẨM

Một quan niệm rộng rãi về thực phẩm tất phải coi bất kì vật gì nuôi

sống ta đều thực phẩm cả, cũng như một quan niệm rộng rãi về nhà cửa

tất phải bao quát tất cả những vật gì liên quan tới sự cư trú. Chúng ta đã

là những động vật thì chúng ta phải nhận rằng chúng ta ra sao là tuỳ thức

ăn cả. Sinh mệnh chúng ta không phải ở trong tay Thượng Đế mà ở trong

tay những người làm bếp. Các bậc thân sĩ Trung Hoa đều ưu đãi người

làm bếp vì phần lớn lạc thú sinh hoạt của họ tuỳ thuộc bọn người này.

Bậc cha mẹ Trung Hoa – rất trọng đãi người vú vì họ biết rằng sức khoẻ

của con cái họ tuỳ thuộc tính tình, hạnh phúc và cách sống của người vú.

Nếu chúng ta thành thực thì buổi sáng khi tỉnh dậy rồi mà còn nằm trên

giường, đếm trên đầu ngón tay những vật tạo cho ta các lạc thú chân https://thuviensach.vn

chính trong đời, thì nhất định ta phải nhận rằng thực phẩm đứng vào hàng đầu. Cho nên muốn biết một người khôn hay không thì cứ coi thức

ăn của họ có tinh mĩ hay không.

Cái tốc độ của sinh hoạt ngày nay làm cho chúng ta có ít thì giờ lo đến

vấn đề nấu nướng, ăn uống. Một bà nội trợ đồng thời là một nhà báo có

tài, mà chỉ dọn cho chồng một món xúp với đậu hộp thì cũng không đáng

trách. Vì bà ta không có thì giờ. Nhưng ăn để làm việc chứ không phải

làm việc để ăn, quả là một lối sống không hợp tình, hợp lí. Đối với bản

thân, ta cũng cần chút nhân từ, khoan dung rồi mới có thể nhân từ, khoan

dung với người khác được. Một người đàn bà tận tâm lo cải thiện tình

hình xã hội, lo công việc cho thành phố, mà nấu ăn sơ sài rồi nuốt vội

bữa cơm trong mười phút, thì có lợi gì cho bà ta đâu. Cụ Khổng tất đuổi

bà ta về nhà cha mẹ cũng như cụ đã đuổi cụ bà vì nấu bếp rất dở.

Sử không chép rõ là bà vợ Khổng Tử bị chồng đuổi hay tự ý ra đi vì

ông chồng khó tính quá, gạo muốn cho thật trắng, thịt phải băm cho thật

nhỏ (thực bất yếm tinh, khoái bất yếm tế), thịt không có thứ nước chấm

thích hợp thì không ăn, sắc không tươi cũng không ăn, mùi hơi nặng cũng

không ăn (bất đắc kì tương bất thực, các bất chính bất thực, sắc ác bất

thực, xú ác bất thực); quả thật là một nghệ sĩ trong cách sống. Tôi chắc

rằng chỉ có vậy thôi thì cụ bà cũng chiều cụ ông được; nhưng một lần bà

không tìm ra thịt tươi, bất đắc dĩ phải sai con trai là Lý lại tiệm mua rượu

và món ăn nấu sẵn để cung phụng ông chồng, cụ ông bảo “rượu thịt mua

ở tiệm thì không ăn” (cô tửu thị bô bất thực), đến nước vậy thì cụ bà chỉ

còn cách cuốn khăn gói chứ còn biết làm gì nữa bây giờ? Tâm lí bà Khổng đó, do tôi bịa ra, nhưng những qui điều nghiêm khắc của ông đặt

ra về ăn uống thì chép rành rành trong bộ Lu ậ n ng ữ đấy, tôi không nói thêm.

[132]

Người Trung Hoa có một quan niệm rộng rãi về thực phẩm

cho

nên không phân biệt thực phẩm và dược phẩm. Phàm cái gì bổ ích cho cơ

thể thì là một dược phẩm mà đồng thời cũng là một thực phẩm. Mãi tới

thế kỉ trước khoa học mới nhận đúng được sự quan trọng của thực phẩm

trong cách trị bệnh, và may mắn thay, ngày nay các y viện tối tân đều có

đủ các nhà chuyên môn về khoa ăn uống. Nếu các y sĩ ngày nay muốn tiến xa hơn nữa mà gởi các nhà chuyên môn đó qua tu nghiệp bên Trung

Hoa thì chắc họ đỡ phải dùng thuốc men hơn. Một y sĩ Trung Hoa thế kỉ

https://thuviensach.vn

thứ sáu, Tôn Tư Mặc, bảo: “Gọi là y sĩ thì trước phải tìm nguyên nhân bệnh, biết nguyên nhân rồi, trước hết trị bằng thực phẩm, nếu không bớt

thì sau mới dùng thuốc”. Vì vậy mà bộ Th ự c ph ổ (sách dạy nấu ăn) đầu tiên của Trung Hoa, do một quan Thái y đời Nguyên soạn năm 1330, bảo

rằng ăn uống là phép dưỡng sinh căn bản. Trong bài tựa có đoạn như sau:

“Ng ườ i nào khéo nhi ế p sinh thì ăn u ố ng đi ề u đ ộ , gi ả m b ớ t lo l ắ ng, ti ế t ch ế th ị d ụ c, ngăn nh ữ ng c ả m xúc quá m ạ nh, gi ữ gìn nguyên khí, ít nói năng, coi nh ẹ thành công và th ấ t b ạ i, tránh ư u t ư và nh ữ ng tr ở ng ạ i, tr ừ

nh ữ ng v ọ ng t ưở ng, xa nh ữ ng hi ế u ố , cho tai m ắ t đ ượ c yên tĩnh mà chăm gi ữ n ộ i tâm c ủ a mình. Không làm m ệ t tinh th ầ n, không làm m ệ t hình hài, tinh th ầ n và hình hài đã yên thì b ệ nh ho ạ n do đâu mà t ớ i n ữ a? Cho nên khéo gi ữ cái tính c ủ a mình thì đ ợ i đói r ồ i m ớ i ăn, ăn không quá no, đ ợ i khát r ồ i m ớ i u ố ng, u ố ng không quá nhi ề u. Ăn m ỗ i l ầ n nên ít và cách xa nhau, đ ừ ng nên nhi ề u và g ầ n nhau. Nên còn đói m ộ t chút sau b ữ a ăn và nên no m ộ t chút thôi trong khi đói. Vì khi no thì h ạ i ph ổ i mà đói thì h ạ i khí”.

Bộ đó cũng như các bộ sách dạy nấu bếp khác của Trung Hoa có thể

coi là những bộ dạy về các phương thuốc.

Bạn tản bộ trên đường Hà Nam ở Thượng Hải, ngó các tiệm Trung

Hoa sẽ khó mà nhận được họ bán nhiều thực phẩm hơn dược phẩm hay

nhiều dược phẩm hơn thực phẩm. Vì bạn thấy họ bày gần nhau nào là

quế chi, đùi thịt muối, hổ cân (gân cọp), hải cẩu thận, hải sâm, lộc nhung, cùng với nấm và chà là. Tất cả những vật đó đều ích cho cơ thể

và có nhiều chất bổ. Ngoài ra còn rượu hổ cốt, rượu mộc qua (một loại

cây có quả: cognassier), như vậy thì làm sao mà phân biệt được là thực

vật hay dược vật? Thuốc bổ Trung Hoa may thay khác hẳn thuốc bổ

phương Tây, không có những thành phần chẳng hạn: ba gam

hypophosphate và 0,02 gam tín thạch (arsenic). Nó là một tô cháo gà giò

[133]

nấu với hoài sơn, thảo quả

. Thuốc phương Tây chế thành hoàn hay

phiến, thuốc Trung Hoa sắc thành thang, như món canh. Sắc thuốc cũng y

như nấu canh, phải đúng phân lượng cho đủ mùi, đủ vị, thường là bảy

tám vị, có khi tới hai chục vị, mà công dụng chẳng phải chỉ để trị bệnh

[134]

mà còn để bổ dưỡng cơ thể. Vì Trung Y

hoàn toàn đồng ý với Tay Y

hiện nay mà cho rằng khi gan yếu chẳng hạn thì chẳng phải chỉ riêng bộ

https://thuviensach.vn

phận đó đau mà cả cơ thể đều đau. Tất cả Trung Y dựng trên nguyên tắc căn bản này là phải tăng cường sinh lực khiến cho những cơ quan rất phức tạp trong thân thể tăng gia sức chống với bệnh mà thân thể sẽ tự

điều trị lấy chỗ đau. Y sĩ Trung Hoa không cho người bệnh uống aspirine

mà cho uống một thang thuốc phát hãn, không cho uống những viên kí ninh mà cho uống một tô cháo thịt rùa nấu với nấm và vỏ cây có chất kí

ninh. Tôi tin rằng sau này phòng dinh dưỡng trong một y viện sẽ được

mở rộng và y viện sẽ biến thành một cao lâu kiêm liệu dưỡng viện (restaurant sanatorium). Trong khi chờ đợi có những y viện như vậy, ta phải bỏ sự phân biệt thực phẩm (để nuôi cơ thể) và dược phẩm (để trị

bệnh) đi đã.

Khoa học ngày nay nên nghiên cứu các phương thuốc của Trung Hoa.

Mãi đến thế kỉ trước, Tây Y mới biết rằng gan có công dụng bổ huyết

mà ở Trung Hoa thì từ thời cổ đã cho nó là một món bổ cho các người già.

Tôi lấy làm lạ sao các đồ tể phương Tây bỏ hết cả bộ lòng, xương, tuỷ

và óc của heo, bò hay gà vịt đi, vì những bộ phận đó có nhiều chất bổ.

Tuỷ là chỗ chế tạo ra hồng huyết cầu, sao không biết dùng nó nấu một

món xúp cực bổ mà bỏ phí nó như vậy? Còn bộ lòng thì ai cũng biết rằng

có nhiều vị trấp, vừa ngon lại vừa dễ tiêu.

Tôi ưa nhiều thức ăn phương Tây, nhất là trái dưa bở. Và nếu một vị

Đạo gia mà được ăn trái bưởi thì chắc là tưởng chừng như được uống

thuốc trường sinh. Nước cà chua đáng kể là một phát minh lớn của thế kỉ

hai mươi vì người Trung Hoa cũng như người phương Tây cách đây một

thế kỉ, không cho rằng cà chua ăn được. Thức ăn nào cũng ngon cả nếu

khéo nấu, ăn ngay tại xứ sản xuất ra nó và ăn đúng mùa.

Phép nấu bếp của Âu, Mĩ rõ ràng có nhiều khuyết điểm. Họ rất tấn

bộ về món làm bánh, về các món điểm tâm, tráng miệng, ngoài ra món ăn

của họ hình như khó tiêu, vô vị, ít biến hoá. Ba tuần ở trong một lữ quán

hoặc một nhà trọ, hoặc trên một chiếc tàu, quanh đi quẩn lại chỉ có mấy

món thịt gà, sườn bò, sườn cừu, thịt thăn, ăn mãi muốn ngấy lên. Họ dở

nhất là về món rau. Họ có rất ít loại rau mà chỉ biết nấu canh, nấu chín

quá, mất cả màu sắc của rau đi. Gan gà vịt được coi là một món ngon ở

phương Tây, trái thận của cừu cũng vậy; nhưng còn biết bao thức khác

cũng trong những loại đó chưa ăn thử lần nào.

Món xúp của họ không biến đổi mấy. Do hai nguyên nhân. Trước hết

họ không biết thí nghiệm, trộn các thứ rau, các thứ thịt. Nếu biết hỗn https://thuviensach.vn

hợp, thay đổi, chỉ cần năm sáu thức ăn như tôm khô, nấm, măng, bí, thịt bò… họ có thể nấu được hàng trăm thứ xúp. Họ không biết ăn canh bí,

mà bí nấu với tôm khô, mùa hè ăn vào, thật tuyệt. Nguyên nhân thứ nhì là

họ ít dùng cá để nấu xúp.

Dưới đây, tôi trích một đoạn trong cuốn Nhàn tình ng ẫ u kí của Lí Lạp Ông bàn về cua để độc giả thấy ý kiến của người Trung Hoa về thức ăn:

“V ề ngh ệ thu ậ t ăn u ố ng, b ấ t kì th ứ c nào tôi cũng hi ể u bi ế t và cũng t ả

đ ượ c kĩ l ưỡ ng. Duy có loài cua, lòng tôi yêu nó, mi ệ ng tôi n ế m nó, su ố t đ ờ i tôi không sao quên đ ượ c nó. Nh ư ng v ề cái l ẽ t ạ i sao tôi thích nó, n ế m nó và không quên đ ượ c nó thì tôi không di ễ n t ả n ổ i. Đó là m ộ t s ự si tình c ủ a tôi trong s ự ăn u ố ng mà con cua là m ộ t con v ậ t l ạ trong tr ờ i đ ấ t. Su ố t đ ờ i tôi, tôi thích nó. M ỗ i năm tôi đ ể dành m ộ t s ố ti ề n đ ể đ ợ i t ớ i mùa cua; ng ườ i nhà c ườ i tôi là coi cua nh ư sinh m ệ nh, vì v ậ y tôi dùng s ố ti ề n đ ể

dành mua cua đó là “ti ề n chu ộ c sinh m ệ nh”… T ừ đ ầ u mùa t ớ i cu ố i mùa, không t ố i nào tôi không ăn cua. B ạ n thân tôi bi ế t tôi nghi ệ n cua, m ờ i tôi l ạ i ăn cua, cho nên tháng chín tháng m ườ i tôi g ọ i là “mùa thu tháng

cua” … Tr ướ c kia tôi có m ộ t ng ườ i ở gái khéo n ấ u cua, tôi g ọ i ch ị ta là

“ch ị cua” . Nay ch ị ta đi r ồ i! Ôi, cua, cua! Đ ờ i c ủ a ng ươ i và đ ờ i c ủ a ta liên k ế t nhau t ừ lúc sinh t ớ i lúc ch ế t chăng?” .

Lí Lạp Ông xưng tụng cua như vậy vì nó có đủ ba cái đặt tính của

thực phẩm: màu, hương và vị.

Theo tôi “triết học thực phẩm” có thể tóm tắt vào ba điểm này: tươi,

ngon miệng và nấu vừa đúng. Người bếp giỏi nhất thế giới cũng không

thể nấu một món ngon được nếu thức ăn không tươi, và người bếp giỏi

nào cũng nhận rằng nửa nghệ thuật làm bếp là biết lựa thức ăn cho tươi.

Những gia đình trung lưu không thể mướn người bếp giỏi được,

nhưng họ có điều này để tự an ủi là thực phẩm nào ăn cũng ngon cả, miễn là ăn đúng mùa: nghệ thuật không hơn được Thiên nhiên trong việc

cung cấp lạc thú cho ta nên những người có một khu vườn hoặc sống ở

thôn quê được ăn những thức ăn ngon hơn cả, mặc dù là không có người

bếp giỏi. Cũng vì lẽ đó mà ta nên nếm các món ăn ở chính nơi sản xuất

ra nó. Nhưng đối với một người đàn bà không biết lựa những món tươi

hoặc một người đàn ông chỉ thích ăn đồ hộp thì giảng về cách hưởng các

món ăn ngon làm gì cho uổng công.

Khẩu vị của món ăn, khi thì cần mền, khi thì cần dẻo, khi thì cần giòn, phần nhiều là do cách nấu nướng. Có món phải nấu ở tiệm mới https://thuviensach.vn

được vì ở nhà không có thứ lò thích hợp. Còn về hương vị thì có hai loại thức ăn: loại mà bản vị của nó đã ngon rồi, chỉ thêm chút muối chứ không

cần những đồ gia vị; và loại phải thêm gia vị mới ngon. Sau cùng người

Trung Hoa rất quí một vài món tự nó không có vị gì cả, nhờ sự điều hoà

các gia vị mà hoá ra ngon.

Những món rất đắt tiến của Trung Hoa có ba đặt điểm này: không

màu, không có hương, không có vị; tức như ngư sí (cánh cá), yến sào, ngân nhĩ (một thứ nắm bạc). Cả ba đều tự như chất keo, chẳng có màu

sắc, hương vị gì hết mà ăn rất ngon nhờ khéo nấu với một thứ nước xốt

riêng.

8. VÀI TỤC KÌ DỊ CỦA PHƯƠNG TÂY

(Trong ti ế t này mà b ả n ti ế ng Pháp l ượ c b ỏ , tác gi ả chê t ụ c b ắ t tay và ng ả mũ khi chào h ỏ i nhau là tàn tích c ủ a th ờ i đ ạ i Trung C ổ - th ờ i mà các võ sĩ g ặ p nhau mu ố n t ỏ r ằ ng mình không có khí gi ớ i gì trong tay, mu ố n hoà hi ế u, nên l ộ t nón bao trùm c ả m ặ t và chìa tay không ra -; t ụ c đó nay nên b ỏ vì không h ợ p th ờ i, vô nghĩa lí, đã không đ ẹ p l ạ i không h ợ p v ệ

sinh).

9. TÂY TRANG KHÔNG HỢP NHÂN TÌNH

(B ả n ti ế ng Pháp cũng l ượ c b ỏ tr ọ n ti ế t này. Theo tác gi ả , Tây trang (y ph ụ c ph ươ ng Tây) có ư u đi ể m là làm l ộ đ ườ ng cong c ủ a c ơ th ể , r ấ t h ợ p v ớ i nh ữ ng ng ườ i tr ẻ , thân th ể cân đ ố i, mà không h ợ p v ớ i ng ườ i già ho ặ c g ầ y ố m. Ông thích y ph ụ c Trung Hoa h ơ n, r ộ ng rãi, tho ả i mái, che đ ượ c nh ữ ng nét không đ ẹ p c ủ a thân th ể . Nó l ạ i có l ợ i là mùa l ạ nh b ậ n bao nhiêu l ớ p cũng đ ượ c, l ạ nh nhi ề u thì thêm l ớ p, l ạ nh ít thì b ớ t l ớ p đi. Ông ghét nh ấ t cái c ổ c ồ n c ứ ng ng ắ c và nh ữ ng cái đai ng ự c, đai l ư ng làm cho ng ườ i ta b ự c b ộ i).

10. NHÀ Ở VÀ CÁCH BÀY BIỆN

Danh từ nhà ở nên bao quát cả những đồ đạc, cách bày biện, và các

hoàn cảnh vật chất ở chung quanh nhà. Vì ai cũng biết rằng khi lựa một

ngôi nhà, nên chú ý tới nội bộ trong nhà. Tôi biết nhiều phú ông ở

Thượng Hải rất hãnh diện rằng có được một miếng đất nhỏ, một cái hồ

rộng ba bốn thước, và một cái đồi nhân tạo leo độ ba phút đã tới ngọn;

mà họ không biết rằng có những người nghèo cất chòi lá ở sườn núi mà

https://thuviensach.vn

được hưởng một cảnh đẹp tuyệt vời, như cả vũ trụ là cái vườn riêng của mình. Hai hạng người đó ai sướng hơn ai, chẳng cần phải so sánh làm gì.

Có những căn nhà cất trên núi trong những cảnh đẹp đến nỗi chẳng ai

nghĩ tới việc rào dậu làm chi, vì bước ra khỏi cửa là một vùng trời đất

hiện ra trước mắt, nào núi xanh mây trắng, nào thác đổ ào ào, chim kêu

ríu rít. Người nào sống trong cảnh đó mới thực là phú ông mà hạng triệu

phú ở thành thị không sao bì kịp. Một người sống nơi thành thị có thể

thấy mây bay ngang qua, nhưng ít khi họ biết ngắm mây mà có ngắm thì

[135]

cũng chẳng thú gì, vì có mây trắng mà không có núi xanh

. Bối cảnh

không thích nghi chút nào cả.

Người Trung Hoa có quan niệm rằng nhà ở chỉ là một bộ phận nhỏ

trong cảnh thiên nhiên và phải hoà hợp với cảnh như một viên ngọc trong

một hộp kim ngân. Vì vậy tất cả những nét nhân tạo đều phải che khuất

đi càng nhiều càng tốt, những đường thẳng của tường phải cắt bằng những chỗ nhô ra. Nhà máy có thể cất vuông vức như một cái hộp vì cần

tiện lợi trước hết. Nhưng nhà ở mà như vậy thì coi sao được. Một văn

nhân Trung Hoa đã tả một ngôi nhà lí tưởng như sau:

“B ướ c qua kh ỏ i c ổ ng là t ớ i m ộ t l ố i đi, l ố i đi nên khu ấ t khúc. T ớ i khúc qu ẹ o c ủ a l ố i đi m ộ t b ứ c bình phong, bình phong nên nh ỏ . Sau bình phong là m ộ t cái sân, sân nên ph ẳ ng. Ở bên cái sân có hoa, hoa nên t ươ i. Sau d ẫ y hoa có b ứ c t ườ ng, t ườ ng nên th ấ p. G ố c t ườ ng có cây thông, thông nên già. D ướ i g ố c thông có đá, đá nên kì quái. Trên đá có cái đình (nhà mát), đình nên gi ả n phác. Sau đình có trúc, trúc nên nh ỏ và th ư a. H ế t các b ụ i trúc t ớ i nhà ở , nhà nên u t ị ch. Bên nhà có đ ườ ng đi, đ ườ ng nên r ẽ ra hai ng ả . Ch ỗ r ẽ có c ầ u, c ầ u nên cao. Bên c ầ u có cây, cây nên l ớ n. D ướ i bóng cây có c ỏ , c ỏ nên xanh. Trên bãi c ỏ có hào (rãnh), hào nên h ẹ p.

Cu ố i hào có ng ọ n su ố i, su ố i nên róc rách. Phía trên dòng su ố i nên có núi, núi nên cao. Chân núi có cái trang, trang nên vuông v ắ n. M ộ t bên cái trang có v ườ n rau, v ườ n nên r ộ ng. Trong v ườ n có h ạ c, h ạ c ph ả i múa.

H ạ c báo có khách t ớ i, khách không phàm t ụ c. Khách t ớ i bày r ượ u, khách không đ ượ c t ừ ch ố i; u ố ng r ượ u r ồ i say, khách say mà không đòi v ề ”.

Nhà ở nên có tích cách độc lập. Lí Lạp Ông, trong một cuốn bàn về

nghệ thuật sống, để ra mấy chương xét vấn đề nhà cửa. Trong bài tựa,

ông đặc biệt nhấn vào hai điểm “tự tại” và “độc lập tính”. Tôi cho rằng

điểm “tự tại” quan trọng hơn điểm “độc lập tính” vì nhà cửa dù rộng rãi,

https://thuviensach.vn

đẹp đẽ đến bực nào, bao giờ cũng có một gian mà ta thích nhất, và chỉ ở

trong gian đó ta mới thấy khoan khoái; luôn luôn nó là một gian nhỏ, giản

dị, thân mật.

Lí viết:

“Ng ườ i ta không th ể không có nhà cũng nh ư c ơ th ể không th ể không có áo. Mùa hè ph ả i mát, mùa đông ph ả i ấ m, thì nhà cũng v ậ y. Nhà cao vài ch ụ c th ướ c, rui mè nhô ra vài th ướ c, l ớ n thì l ớ n th ậ t, nh ư ng h ợ p v ớ i mùa hè mà không h ợ p v ớ i mùa đông. Vô nhà m ộ t b ự c quí nhân, không l ạ nh mà cũng run: tuy cái th ế khi ế n nên nh ư v ậ y, nh ư ng cũng t ạ i nhà r ộ ng l ớ n quá, nh ư ta b ậ n cái áo c ừ u r ộ ng quá mà không th ắ t l ư ng nên v ẫ n l ạ nh.

Vô m ộ t căn nhà t ườ ng ch ỉ ngang vai, h ẹ p ch ứ không có ch ỗ đ ặ t chân, ki ệ m thì ki ệ m th ậ t, nh ư ng h ợ p v ớ i ch ủ mà không h ợ p v ớ i khách… Tôi mu ố n r ằ ng các nhà quan l ớ n đ ừ ng r ộ ng quá, phòng v ớ i ng ườ i nên x ứ ng v ớ i nhau. V ẽ s ơ n thu ỷ , ng ườ i ta theo qui t ắ c này: Núi cao m ộ t tr ượ ng thì

[136]

cây cao m ộ t th ướ c, ng ự a cao m ộ t t ấ c, ng ườ i b ằ ng h ạ t đ ậ u

. Núi cao

m ộ t tr ượ ng mà cây cao hai, ba th ướ c, ho ặ c ng ự a cao m ộ t t ấ c, mà ng ườ i thì nh ỏ b ằ ng h ạ t thóc, h ạ t kê, th ử h ỏ i có x ứ ng không? N ế u các ông l ớ n

[137]

cao chín m ườ i th ướ c thì ở ngôi nhà cao vài ch ụ c th ướ c là h ợ p

; n ế u

không v ậ y thì nhà càng cao, ng ườ i hoá ra càng lùn, nhà càng r ộ ng thì thân hình hoá ra càng nh ỏ . Nh ư v ậ y sao b ằ ng c ấ t nhà nh ỏ b ớ t đi cho thân hình có v ẻ l ớ n ra? Tôi th ườ ng th ấ y các ông l ớ n ho ặ c h ọ hàng c ủ a h ọ b ỏ

ra hàng ngàn hàng v ạ n đ ồ ng đ ể xây v ườ n, b ả o ng ườ i th ợ : “Đình (nhà mát) thì đúng ki ể u c ủ a ông này, t ạ (nhà thu ỷ t ạ ) thì theo đúng cách th ứ c c ủ a ông n ọ , đ ừ ng sai m ộ t li nhé”. Khi xây c ấ t xong, hãnh di ệ n khoe r ằ ng, t ừ c ử a cái, c ử a s ổ đ ế n cái hiên, cái gác nh ấ t thi ế t đ ề u gi ố ng các v ườ n danh ti ế ng, không sai phép t ắ c chút nào c ả . Ôi! B ỉ l ậ u thay b ọ n đó.

“Trong vi ệ c ki ế n trúc, ph ả i tránh s ự xa x ỉ và c ầ u kì. Ch ẳ ng nh ữ ng h ạ ng dân th ườ ng c ầ n ph ả i ki ệ m phác mà đ ế n b ậ c v ươ ng công đ ạ i nhân cũng nên tr ọ ng đi ề u đó. Vì nhà đ ể ở , quí thu ầ n gi ả n ch ứ không quí r ự c r ỡ , quí tân kì nhã nh ặ n ch ứ không quí tiêm x ả o, l ạ n m ạ n. Ng ườ i ta thích khoe sang tr ọ ng r ự c r ỡ , không ph ả i vì thích cái đó mà vì không có sáng ki ế n m ớ i m ẻ ; b ỏ cái sang tr ọ ng r ự c r ỡ đi thì không có gì đ ể khoe n ữ a”.

Trong bộ sách của ông, Lí Lạp Ông còn bàn về cách bố trí các phòng,

các cửa, cách bày biện đồ đạt, từ cái bàn cái ghế đến cái giường, tủ và

https://thuviensach.vn

các đồ trang hoàng lặt vạt. Ông có rất nhiều sáng kiến và rất đa tài: vừa là nhà soạn tuồng, nhà âm nhạc, vừa là kiến trúc gia, mĩ dung chuyên

[138]

gia

.

Về cách bày biện trong nhà, quan niệm của người Trung Hoa gồm hai

nguyên tắc: giản dị và khoảng khoát. Đồ đạc trong phòng không nên nhiều, nên làm bằng loại dữu mộc (acajou), đánh bóng, nét giản dị, góc

cong. Sát tường nên bày một cái bàn dài không có hộc, trên bày một bình

lớn. Góc tường nên bày vài cái giá đặt chậu hoa hoặc đồ cổ. Phía khác

trong phòng kê một kệ sách có những ngăn cao thấp khác nhau. Ở tường

treo một vài bức tranh hoặc liễn, nét vẽ thì nên đậm, thưa, nét chữ thì nên

hùng kính, mà sự bày biện trong phòng cũng nên đạm, thưa như bức tranh. Nét đặc biệt nhất của nhà cửa Trung Hoa là cái sân lát đá có vẻ vừa

an ninh vừa u tĩnh như những cái sân Y Pha Nho vậy.

*

* *

CHƯƠNG X

HƯỞNG THỤ THIÊN NHIÊN

1. LẠC VIÊN ĐÃ MẤT RỒI Ư?

Lạ thật, trên địa cầu có hàng hà sa số sinh vật mà duy chỉ có loài người là ý thức được bản tính của mình và vũ trụ chung quanh, do đó,

biết lựa thái độ đối với thiên nhiên. Nhờ có trí tuệ, loài người tìm hiểu,

khám phá vũ trụ và cho nó một ý nghĩa khoa học và một ý nghĩa đạo đức.

Nhà khoa học tìm hợp chất hoá học của đất, đo bề dày của lớp không khí

bao bọc trái đất, tìm số lượng và tính chất của vũ trụ quang tuyến, khám

phá sự tạo thành của núi, và những định luật về sinh mệnh. Sự nghiên

cứu đó liên quan với thái độ đạo đức, nhưng tự bản thể, nó chỉ là lòng

ham hiểu biết, tìm tòi thế thôi. Còn thái độ đạo đức rất biến đổi, có khi

là hoà hợp với thiên nhiên, có khi là chinh phục hoặc kiểm soát và lợi dụng thiên nhiên. Lòng khinh thị này là một sản phẩm kì dị của văn minh

và của vài tôn giáo. Nó phát sinh do truyện hoang đường, “Lạc viên đã

mất”; truyện đó chỉ là một truyền thuyết tôn giáo từ thời thái cổ mà ngày

nay được rất nhiều người tin.

https://thuviensach.vn

Thật lạ lùng, không một người nào nghi ngờ truyện đó cả. Lạc viên quả thật đẹp đẽ đến như vậy ư, và vũ trụ ngày nay xấu xí như vậy ư?

Từ khi ông Adam và bà Eve phạm tội thì hoa không nở nữa ư? Thượng

Đế đã nguyền rủa cây táo và cấm nó kết trái vì ông Adam mắc tôi ư, hay

là Ngài đã bắt hoa nó không được rực rỡ như trước nữa ư? Các loài chim

hoàng anh, hoạ mi, sơn ca đã ngừng hót rồi ư? Không còn hoàng hôn, không còn cầu vồng và sương mù trên làng xóm nữa ư? Mà cũng không

còn những thác nước ào ào, những dòng suối róc rách, những cây cao bóng rợp nữa ư? Người nào đã đặt ra cái huyền thoại rằng “Lạc viên đã

mất” mà chúng ta phải sống trong một vũ trụ xấu xa đó? Chúng ta quả

thật là những đứa con hư và bạc bẽo của Thượng Đế.

Có thể viết một truyện ngụ ngôn về đứa con được nuông chiều mà

hoá hư đó. Hồi xửa hồi xưa, có một người đàn ông mà chúng ta giấu tên.

Gã lên chầu Thượng Đế, phàn nàn rằng không ưa trái đất này và muốn

một cảnh Thiên Đường có cửa chạm châu ngọc kia. Thượng Đế trỏ cho

gã mặt trăng, hỏi gã đồ chơi đó có đẹp không, gã lắc đầu. Thượng Đế lại

trỏ cho gã dãy núi xanh ở chân trời hỏi có thấy đẹp không; gã chê là tầm

thường. Rồi Thượng Đế trỏ cho gã cánh những bông lan, bông tử la (pensée), bảo gã vuốt nhẹ nhàng những cánh mượt như nhung đó rồi hỏi

màu sắc có diễm lệ không, gã đáp “Không”. Thượng Đế vẫn kiên nhẫn

vô biên, dắt gã lại một hồ nuôi cá, trỏ cho gã những loại cá kì mĩ nhất, gã

nói gã không ưa. Thượng Đế dắt gã tới dưới một gốc cây, bảo gió mát

thổi nhè nhẹ xem gã có thấy thích không, gã cũng chẳng thấy gì cả.

Thượng Đế tự nhủ có lẽ đứa con cưng này ưa thích những cảnh kích

[139]

thích hơn chăng, trỏ cho gã dãy Núi Đá

chót vót, những hang sâu

thăm thẳm ở Huê Kì để gã ngắm những thạch nhũ; cho gã coi những suối

phun (geyser), những động cát, cây xương rồng trên sa mạc, tuyết trên Hi

Mã Lạp Sơn, hẽm núi trên sông Dương Tử, mỏm đá hoa cương trên núi

Hoàng Sơn, thác Niagara, hỏi gã rằng tất cả những cảnh mà Ngài đã tạo

ra đó có làm gã vui mắt, vui tai, thoả lòng không, gã vẫn lắc đầu, nằng

nặc đòi cho được Thiên Đường với những cánh cửa nạm châu ngọc kia.

Gả đáp: “Trái đất này không vừa ý con”. Thượng Đế nổi giận: “Loài súc

sinh tự phụ và bạc bẽo kia, trái đất này không vừa ý ngươi ư; ta sẽ cho

ngươi xuống Âm Ti và ở đó ngươi sẽ không bao giờ thấy mây trôi, hoa

https://thuviensach.vn

nở, không bao giờ được nghe suối chảy róc rách nữa”. Tên con người rất khó tính đó là Giáo đồ Ki Tô.

Thượng Đế có thể làm vừa lòng người đó không; điều ấy tôi còn ngờ

lắm; nhưng tôi tin chắc rằng có cái tâm tính một nhà triệu phú như gã thì

dù có được lên Thiên Đường, cũng chỉ hai tuần lễ sau là gã sẽ chán những cánh cửa nạm ngọc, rồi Thượng Đế sẽ không biết phải bày ra cái

trò gì khác để chiều lòng đứa con hư đó nữa. Mà khoa thiên văn học ngày

nay, sau khi thám sát tất cả cái phần vũ trụ có thể nhìn thấy được, đã phải nhận rằng địa cầu này là một lạc viên; còn cõi Thiên Đường mà chúng ta mơ mộng kia, nếu có thật thì cũng chỉ là một trong những vì tinh

tú trên không trung, nếu không phải là chính cái không trung đó. Nếu nó ở

trên một ngôi sao nào có trăng hay không có trăng, thì tôi cũng không thể

tưởng tượng được rằng nó có thể đẹp hơn cảnh địa cầu của chúng ta.

Tất nhiên, trên ngôi sao đó có thể thấy tới mười hai mặt trăng, lại có thể

rằng cầu vòng xuất hiện thường hơn trên địa cầu chúng ta, nhưng tôi cho

rằng một người không vừa lòng vì có một mặt trăng, thì khi có mười hai

mặt trăng cũng sẽ mau chán. Trên ngôi sao đó có thể có tới sáu mùa một

năm – chứ không phải bốn – và cảnh cũng thay đổi rực rỡ, hết xuân tới

hạ, hết đêm đến ngày, nhưng như vậy có hơn gì? Không biết hưởng

cảnh xuân và hạ trên trái đất thì làm sao biết hưởng nó trên Thiên Đường? Bạn muốn bảo tôi là nói năng như một thằng ngốc hoặc như

một nhà hiền triết, cái đó tuỳ ý bạn; nhưng tôi thì chắc chắn là không đồng ý với các người theo đạo Phật hoặc đạo Ki Tô, không muốn thoát

ra khỏi sự chi phối của giác quan và của vật chất, mà mơ mộng một cảnh Thiên Đường hư vô, phiếu diểu, hoàn toàn thuộc về tinh thần. Tôi

muốn sống trên địa cầu này hơn là trên một hành tinh khác. Không ai có

thể bảo rằng đời sống trên địa cầu này là vô vị và đơn điệu. Này nhé, thời tiết luôn luôn thay đổi, màu sắc trên trời cũng mỗi lúc một khác, lại

thêm mùa nào có trái nấy mà trái cây nào cũng ngon cả, tháng nào hoa nấy, mà loài hoa nào cũng đẹp cả, như vậy mà còn có người nào không

thoả mãn thì tôi nghĩ người ấy nên tự tử đi còn hơn là đeo đuổi một cảnh

Thiên Đường không thể nào có được, mà nếu có thì Thiên Đường đó

cũng chỉ có thể thoả mãn được Thượng Đế thôi chứ không thể nào thoả

mãn được con người.

Cứ xét hiện trạng sự vật, ta thấy có một sự phối trí, hoà hợp hoàn toàn, gần như thần bí giữa các cảnh tượng, các thanh, sắc, hương, vị

https://thuviensach.vn

trong thiên nhiên đối với ngũ quan của ta. Sự hoà hợp đó hoàn toàn đến nỗi các nhà thần học dùng nó làm luận cứ cho học thuyết của họ mà

[140]

Voltaire đã đem ra chế giễu

. Nhưng chúng ta không cần phải là

những nhà thần học. Thượng Đế có thể đã mời chúng ta dự tiệc của Ngài, mà cũng có thể không. Thái độ của người Trung Hoa là được mời

hay không thì cũng cứ dự. Thức ăn ngon như vậy, còn chúng ta thì thèm

ăn như vậy, mà lại không dự thì họ cho là điên khùng, vô lí. Xin các ngài

triết gia cứ tiếp tục suy luận về siêu hình học đi để rán tìm ra xem chúng

ta có được mời dự tiệc của Thượng Đế hay không; còn chúng ta thì cứ lo

ăn đi, kẻo thức ăn nguội hết. Hễ đói thì có lương tri.

Vậy địa cầu của chúng ta là một địa cầu tuyệt hảo. Thực đơn nó dâng

cho ta quả là bất tận, đủ để thoả mãn mọi sở thích, và chúng ta chỉ có

mỗi thái độ hợp lí là ngồi vào bàn tiệc đi, đừng oè oẹ nữa.

2. BỆNH TỰ ĐẠI CỦA CON NGƯỜI

Thiên nhiên lúc nào cũng là một liệu dưỡng viện (sanatorium). Nếu

nó không trị được những bệnh khác thì cũng có thể trị được cho ta chứng

tự đại. Con người phải được “đặt vào đúng vị trí” trong thiên nhiên. Vì

vậy các hoạ sĩ Trung Hoa vẽ những hình người nhỏ xíu trên các bức hoạ

phong cảnh. Bức “Tuy ế t h ậ u quan san” (Ngắm núi sau cơn tuyết), vẽ

cảnh một người ngắm núi, nhưng phải kiếm rất lâu mới thấy được một

gốc thông có hình người ngồi xổm, cao ba bốn phân, mà bức hoạ thì cao

năm sáu tấc. Lại còn một bức hoạ nữa đời Tống vẽ bốn cao sĩ mùa thu

dạo bước trong một rừng cổ thụ ngửng lên ngó tàn lá ở trên đầu. Thỉnh

thoảng chúng ta nên tự cảm thấy cái bé nhỏ thảm hại của bản thân; cảm

giác đó rất hữu ích. Một mùa hè, ở trên núi Cổ Lĩnh, tôi nhìn xuống thành

Nam Kinh cách khoảng trăm dặm, nghĩ tới hai người nhỏ như kiến

đương thù ghét nhau, lập mưu giết hại nhau vì người nào cũng cho rằng

chỉ có mình mới là thực tâm phụng sự Tổ quốc; phải đứng trên cao như

vậy ngó xuống mới thấy cái đó có vẻ khôi hài. Cho nên người Trung Hoa

cho rằng đi chơi núi rất có lợi: lòng ta hoá ra trong sạch, bớt lo lắng và

trừ được nhiều vọng tưởng.

Chúng ta thường quên mình nhỏ bé, vô năng. Ngắm một toà nhà trăm

từng, ta dễ hoá ra tự phụ, sao không tưởng tượng toà nhà chọc trời đó nếu đặt ở bên một ngọn núi rất nhỏ thôi thì còn cái vẻ “vĩ đại” nữa Ở

https://thuviensach.vn

không? Ta thích bể vì bể mênh mông, ta thích núi vì núi hùng vĩ. Ở dãy núi Hoàng Sơn có những tảng đá hoa cương cao ba bốn trăm thước và dài

non một cây số. Chính cái vẻ u tĩnh, vẻ trường tồn bất di bất dịch của nó

làm cho người Trung Hoa ưa vẻ núi. Nếu không tới Hoàng Sơn thì khó

mà tin được rằng có những tảng đá vĩ đại như vậy; thế kỉ mười bảy có

một hoạ phái tìm hứng trong những tảng đá đó.

Một mặt khác, nếu ta tự hoà mình trong vũ trụ, tự coi ta và vạn vật là

nhất thể thì lòng ta có thể hoá ra mênh mông như vũ trụ. Ta sẽ thành một

[141]

kẻ “đ ạ i tr ượ ng phu” như Nguyễn Tịch

đã tả, ta sẽ “coi tr ờ i đ ấ t là

cái nhà c ủ a ta” (dĩ thiên địa vi lư).

Núi còn có vẻ tu tĩnh và trị bệnh được: từ ngọn núi đến tảng đá, cây

cối, cái gì cũng u tĩnh, vĩ đại. Sống trong núi ta có cảm tưởng rằng núi là

mẹ, ta là con. Tôi không tin Ki Tô giáo khoa học (Christian Science), nhưng tôi tin rằng núi cao cây lớn có sức trị bệnh tinh thần, không trị

được những bệnh gẫy xương, bệnh ngoài da nhưng trị được những tham

vọng của xác thịt và những bệnh của linh hồn như thói ăn cắp, tự phụ,

thói chỉ biết có mình thôi, không biết có người, thói xu phụ người trên thống trị kẻ dưới, thói hiếu chiến ham lợi, thói tự “triển lãm” mình ra trước công chúng, thói tư tưởng lộn xộn và tất cả những bệnh đạo đức

khác.

3. HAI NGƯỜI ĐÀN BÀ TRUNG HOA

Hưởng thụ thiên nhiên là một nghệ thuật phần lớn tuỳ vào tính tình,

cá tính mỗi người, và cũng như mọi nghệ thuật, khó giảng được kĩ thuật

của nó ra sao. Phải hồn nhiên, để tự nó phát ra trong tâm hồn nghệ sĩ của

ta. Vậy không thể đưa ra những qui tắc để hưởng thụ cây này hay cây

kia, tảng đá này hay tảng đá nọ, phong cảnh này hay phong cảnh khác vì

không cảnh nào giống cảnh nào. Hễ tự hiểu thì chẳng ai cần dạy cũng

[142]

biết hưởng thụ. Havelock Ellis và Van der Velde

đã sáng suốt khi

bảo rằng trong khuê phòng, không có việc nào nên hay không nên, nhã hay không nhã, không thể qui định được những cái đó. Nghệ thuật hưởng

thiên nhiên cũng vậy. Có lẽ cách để hiểu được nghệ thuật đó là nghiên

cứu đời của những người có tâm hồn nghệ sĩ. Lòng yêu thiên nhiên, bỗng

nhiên nhớ lại một thắng cảnh đã thưởng ngoạn năm trước hoặc bỗng

https://thuviensach.vn

nhiên muốn đi coi một nơi nào, những cái đó bột phát đúng vào lúc ta không ngờ nhất. Có tâm hồn nghệ sĩ thì thế nào nó cũng hiện ra và những

văn sĩ biết hưởng thụ thiên nhiên thường quên bẵng tình tiết trong tiểu

thuyết để thao thao tả một cảnh tuyết đẹp đẽ hoặc một chiều xuân êm

ả. Tự truyện của các kí giả hoặc của các chính trị gia chứa đầy những

hồi kí về các biến cố, còn tự truyện của các văn nhân thường chép về

bản thân mình, nhắc lại một đêm vui vẻ hoặc một cuộc du ngoạn trong

sơn cốc với vài người bạn thân. Về điểm đó, tự truyện của Ruyard

[143]

Kippling và của G.K. Chesterton

làm cho tôi thất vọng. Tại sao

những việc vô vị thì họ lại coi trọng đến thế? Chép về người, người rồi

lại người, tuyệt nhiên không nói đến hoa cỏ, chim chóc, núi non, sông ngòi!

Hồi kí cùng thư từ của văn nhân Trung Hoa thường khác hẳn. Việc

quan trọng là kể cho bạn nghe một đêm trên mặt hồ hoặc nhớ lại một

ngày hoàn toàn sung sướng. Đặc biệt là các văn nhân Trung Hoa, ít nhất

cũng là một số lớn trong bọn họ, chép lại cả hồi ức trong khuê phòng nữa, như những bộ rất quí “ Ả nh Mai am ứ c ng ữ ” của Mặc Tịch Cương,

“Phù sinh l ụ c kí” của Thẩm Tam Bạch, “Thu đăng to ả ứ c” của Tưởng Thản. Hai bộ trên viết sau khi vợ mất, bộ cuối viết khi tác giả về già, vợ

còn sống. Chúng tôi sẽ bắt đầu giới thiệu vài đoạn trong bộ “Thu đăng

to ả ứ c” mà nhân vật chính là nàng Thu Phù, vợ của tác giả, rồi giới thiệu vài đoạn trong “Phù sinh l ụ c kí” mà nhân vật chính là nàng Vân. Hai người đàn bà đó tuy học vấn không cao lấm, thi tài cũng tầm thường, nhưng có tâm hồn thi sĩ. Vả lại họ có muốn lưu lại những thi phẩm bất

hủ đâu, chỉ có một người là dùng văn vần để ghi lại tâm trạng cùng ít kỉ

niệm quí, hoặc để trợ hứng cho chúng ta hưởng thụ thiên nhiên, thế thôi.

[144]

A.- THU PHÙ

Thu Phù th ườ ng b ả o tôi: “Đ ờ i ng ườ i đ ượ c trăm năm, ng ủ và m ộ ng m ị m ấ t m ộ t n ử a, nh ữ ng ngày đau ố m bu ồ n r ầ u m ấ t m ộ t n ử a, tu ổ i th ơ và

[145]

tu ổ i già m ấ t m ộ t n ử a n ữ a

, còn l ạ i ch ỉ là m ộ t ph ầ n m ườ i hay m ộ t ph ầ n m ườ i lăm. Hu ố ng h ồ th ể ch ấ t chúng ta nh ư b ồ li ễ u, ch ắ c gì s ố ng đ ượ c trăm năm”.

https://thuviensach.vn

M ộ t đêm thu, trăng tròn, Thu Phù sai ti ể u hoàn ôm cây đàn c ầ m cùng

[146]

v ớ i nàng d ạ o thuy ề n trong đám hoa sen ở Tây Hồ

. Lúc đó tôi ở Tây

[147]

Khê m ớ i v ề , t ớ i nhà thì hay ng ườ i đã đi r ồ i; tôi mua vài qu ả d ư a r ồ i

[148]

đi tìm nàng. Chúng tôi g ặ p nhau ở c ầ u th ứ nhì trên đê Tô Đông Pha

,

đúng lúc Thu Phù đ ươ ng g ả y khúc Hán cung thu oán . Tôi khép v ạ t áo, d ừ ng l ạ i nghe. Núi b ố n bên chìm trong s ươ ng khói, trăng sao v ằ ng v ằ ng v ặ c trên n ướ c; ti ế ng đàn lanh l ả nh r ộ n lên, tôi không phân bi ệ t đ ượ c là ti ế ng gió, hay ti ế ng vòng ng ọ c c ủ a nàng n ữ a. Khúc đàn ch ư a d ứ t thì mũi thuy ề n đã sát b ờ phía Nam v ườ n Y viên (V ườ n sóng lăn tăn). Chúng tôi gõ c ử a B ạ ch Vân Am vì chúng tôi quen ni cô trong am. Đ ể chúng tôi ng ồ i m ộ t chút r ồ i các ni cô l ấ y sen m ớ i hái trong đ ầ m n ấ u chè đãi chúng tôi; t ừ

màu s ắ c đ ế n h ươ ng th ơ m h ạ t sen đ ề u nh ẹ nhàng, mát ru ộ t, khác h ẳ n nh ữ ng v ị th ị t cá tanh hôi, (nh ư c ỏ huân – quân t ử - khác v ớ i c ỏ du – ti ể u nhân v ậ y). Lúc v ề , chúng tôi ghé c ầ u h ọ Đoàn, lên b ờ , tr ả i chi ế u tre trên đ ấ t, ng ồ i nói chuy ệ n m ộ t h ồ i lâu. Ti ế ng ồ n ào trong thành v ẳ ng l ạ i, chúng tôi th ấ y khó ch ị u nh ư ru ồ i nh ặ ng vo ve bên tai. Lúc đó sao b ắ t đ ầ u th ư a, s ươ ng tr ả i trên h ồ tr ắ ng m ờ m ờ . Ti ế ng tr ố ng trên l ầ u c ủ a thành tr ầ m tr ầ m đi ể m canh t ư , chúng tôi ôm c ầ m xu ố ng thuy ề n chèo v ề nhà.

“M ộ t đêm nghe ti ế ng gió m ư a, n ệ m, chi ế u đã có h ơ i l ạ nh mùa thu.

Thu Phù thay y ph ụ c, tôi ng ồ i bên án g ầ n nàng, đ ươ ng v ẽ cho xong t ậ p bách hoa đ ồ kí, nghe có ti ế ng lá r ụ ng, r ớ t ở d ướ i c ử a s ổ , Thu Phù đ ươ ng soi g ươ ng ngâm:

----”Hôm qua vui h ơ n hôm nay,

----Năm nay già h ơ n năm ngoái”.

Tôi an ủ i nàng: “Đ ờ i s ố ng không đ ượ c trăm năm, h ơ i đâu xót xa vì lá r ụ ng?”. R ồ i tôi ném bút xu ố ng. Đêm đã khuya, Thu Phù mu ố n u ố ng, lò đã t ắ t mà ng ườ i ở đã ng ủ c ả r ồ i. Tôi l ấ y cây đèn d ầ u trên bàn, đ ặ t trong cái lò nh ỏ th ườ ng n ấ u trà đ ể hâm l ạ i m ộ t chén chè sen cho nàng.

Ở su ố i Bào H ổ có nhi ề u cây ba đ ậ u m ọ c trên đá. T ớ i mùa, hoa vàng ph ủ c ả nh ữ ng b ự c đá và h ươ ng th ơ m ngào ng ạ t, t ưở ng nh ư ở tiên c ả nh.

Tôi ư a lo ạ i hoa đó, th ườ ng cùng v ớ i Thu Phù pha trà ở d ướ i g ố c. Nàng vói hái vài bông c ắ m trên mái tóc, tóc móc vào cành lá, r ố i bù lên, tôi l ấ y n ướ c su ố i vu ố t l ạ i cho. Khi v ề chúng tôi b ẻ ít cành, c ắ m ở sau xe, đ ể lúc vô thành, m ọ i ng ườ i bi ế t tin m ớ i v ề thu”.

https://thuviensach.vn

B. VÂN

Trong bộ “Phù sinh l ụ c kí” , một hoạ sĩ vô danh chép những chuyện vặt trong khuê phòng. Cả hai vợ chồng tác giả đều là những tam hồn bình

dị rán hưởng mỗi phút vui trong đời và lời văn rất bình dị. Đôi khi tôi cho

nàng Vân là người đàn bà khả ái nhất mà hành động còn ghi lại trong văn

học Trung Quốc. Đời sống của họ thê thảm mà thật phóng lãng, một sự

phóng lãng phát xuất tự tâm hồn. Chúng ta nên để ý rằng cái vui của họ

phần lớn do hưởng thụ thiên nhiên. Dưới đây tôi xin trích vài đoạn:

[149]

“Đêm th ấ t t ị ch

năm nay (1780), Vân bày h ươ ng n ế n, hoa qu ả , đ ể

[150]

l ễ Thiên tôn

trong cái hiên c ủ a chúng tôi. Tôi đem hai con d ấ u đã kh ắ c câu “Nguy ệ n đ ờ i đ ờ i ki ế p ki ế p làm v ợ ch ồ ng nhau”, gi ữ l ấ y con d ấ u kh ắ c n ổ i, đ ư a nàng con d ấ u kh ắ c chìm, đ ể dùng trong nh ữ ng lúc th ư

t ừ v ớ i nhau. Đêm đó trăng đ ẹ p, cúi xu ố ng nhìn vũng sông, sóng lóng lánh nh ư t ơ . B ậ n áo là nh ẹ , c ầ m chi ế c qu ạ t nh ỏ , chúng tôi ng ồ i ở c ử a s ổ bên n ướ c, ng ử ng đ ầ u ngó mây bay, thiên hình v ạ n tr ạ ng trên tr ờ i. Vân nói:

“Vũ tr ụ mênh mông, đâu cũng trăng này. Không bi ế t đêm nay trên th ế

gian, còn ai có tình dào d ạ t nh ư đôi ta không?”. Tôi đáp: “Ng ắ m trăng ngóng gió, đâu mà ch ẳ ng có ng ườ i nh ư chúng ta, (…)”. Không bao lâu, đèn t ắ t, trăng chìm, d ọ n hoa qu ả , v ề ng ủ .

“R ằ m tháng b ả y, là ngày cúng Th ậ p lo ạ i Chúng sinh, Vân d ọ n m ộ t ti ệ c nh ỏ , cùng u ố ng r ượ u d ướ i trăng; nh ư ng đ ế n t ố i, mây mù b ỗ ng xu ấ t hi ệ n. Vân âu s ầ u b ả o: “N ế u Tr ờ i mu ố n em v ớ i anh đ ượ c b ạ ch đ ầ u giai lão thì xin cho trăng hi ệ n ra”. Tôi cũng th ấ t v ọ ng. Nhìn bên kia sông, th ấ y đom đóm ch ớ p ch ớ p, nh ư có v ạ n đi ể m qua l ạ i trong đám li ễ u và c ỏ trên b ờ n ướ c. Đ ể tiêu s ầ u, chúng tôi làm th ơ liên cú, c ứ m ỗ i ng ườ i làm hai câu r ồ i ng ườ i kia làm ti ế p; làm đ ượ c ít v ầ n, th ấ y càng làm thêm càng vô nghĩa, lo ạ n ý (…).

“Trong khi chuy ệ n trò, đêm đã sang canh ba, thì gió đâu th ổ i t ớ i, mây tan h ế t, trăng tròn sáng r ự c, chúng tôi r ấ t m ừ ng, t ự a c ử a u ố ng r ượ u.

Ch ư a u ố ng đ ượ c ba chén thì b ỗ ng nghe d ướ i c ầ u có ti ế ng nh ư ai nh ả y tõm xu ố ng sông. Cúi nhìn xu ố ng không th ấ y gì c ả , n ướ c ph ẳ ng nh ư

g ươ ng, ch ỉ nghe ti ế ng m ộ t con v ị t b ơ i trong vũng” .

4. ĐÁ VÀ CÂY

https://thuviensach.vn

Tôi không biết rồi chúng ta sẽ đi tới đâu. Chúng ta cất những ngôi nhà vuông vức, cất từng dãy dài hai bên những con đường thẳng băng trơ trụi

không một bóng cây. Không còn những con đường ngòng ngoèo nữa,

không còn những ngôi nhà cổ nữa và vườn trong các châu thành, phần nhiều không ra hồn cái vườn. Chúng ta đã gạt bỏ thiên nhiên ra khỏi đời

sống, chúng ta sống trong những ngôi nhà không có nóc, y như những cái

nhà mà bọn trẻ con quạu quọ bất thường dựng bằng những khúc gỗ

vuông để chơi, dựng chưa xong thì bỏ dở. Con người văn minh, đã mất

tinh thần yêu thiên nhiên rồi và chúng ta muốn khai hoá cả cây cối nữa.

Đôi khi chúng ta nghĩ tới việc trồng cây trong các đại lộ, nhưng lại bắt

cây phải đứng chỉnh tề, cách nhau đều đặn như sắp lính cho dễ đếm, rồi

lại khử trùng nó, cắt xén nó thành một hình mà chúng ta tưởng là đẹp.

Vậy có một vấn đề quan trọng là phải tìm lại thiên nhiên đem nó trở

về đời sống của ta. Khi phải sống trong một căn nhà cách xa những khoảng đất có cây cối thì một tâm hồn nghệ sĩ tới mấy cũng đành thúc

thủ. Cái gì cũng giả tạo hết, cực kì giả tạo, giả tạo một cách không sao

cứu vãn được. Còn có gì đâu để ngắm, trừ những ngôi nhà chọc trời với

những hàng cửa sổ chiếu sáng ban đêm? Nhìn những ngôi nhà và những

hàng cửa sổ đó, người ta càng hãnh diện về sức mạnh của văn minh, mà

quên mất rằng mình là những sinh vật nhỏ bé, yếu ớt.

Trước hết phải cho mỗi người một chút đất trống. Muốn biện hộ

cách nào thì biện hộ, một nền văn minh không cho con người đủ đất ở là

một nền văn minh lầm lẫn. Nếu sau này có một nền văn minh mới, cho

mỗi người một mẫu đất thì là một bước đầu đáng mừng rồi đấy. Mỗi

người sẽ có được vài gốc cây, gốc cây của mình, sẽ có vài tảng đá, tảng

đá của mình. Người ta sẽ lựa chỗ nào có sẵn cây lớn, nếu không có thì sẽ

trồng ít gốc cây mau lớn như cây tre, cây liễu. Và lúc đó sẽ khỏi phải nuôi chim trong lồng nữa vì chim sẽ tới, sẽ được nghe tiếng ếch nhái ban

đêm và được thấy cả vài con rắn mối, vài con nhện. Trẻ con sẽ không

phải học vạn vật trong tủ kính, sẽ thấy gà con trong trứng chui ra cách

nào, và sẽ không ngu xuẩn một cách đáng thương về những vấn đề sinh

lí như nhiều trẻ trong các “gia đình n ề n n ế p” ngày nay. Chúng sẽ sung sướng được trông thấy rắn mối chiến đấu với con nhện. Và chúng sẽ

được hưởng cái thú vầy đất.

Trong một chương trên, tôi đã nói người Trung Hoa yêu đá ra sao, do

đó mà trên các bức hoạ họ rất thích vẽ đá. Nhưng điều đó chưa đủ giảng

https://thuviensach.vn

được lòng họ yêu giả sơn. Nguyên do là vì núi đá vĩ đại, kiên cố, có tính cách vĩnh cửu. Nó u tĩnh, không hề lay chuyển được, có cái tinh thần cương cường bất khuất của các vị anh hùng; mà lại độc lập như các vị

ẩn sĩ thoát li được trần tục. Nó lại trường thọ, mà người Trung Hoa yêu

tất cả những cái gì trường thọ. Thứ nhất là đứng về phương diện nghệ

thuật, nó có vẻ khôi vĩ, hùng kì, tranh vanh, cổ nhã. Ngoài ra nó còn cho ta

một cảm giác chon von. Một mỏm đá cao cả trăm thước dựng đứng trên

mặt đất, nhìn nó ai mà không rùng rợn, như trước cảnh nguy hiểm, cho

nên người Trung Hoa gọi cảm giác đó là “nguy” .

Nhưng không phải ai ngày nào cũng đi chơi núi được, cho nên phải

đem đá về nhà mà chơi, do đó từ lòng yêu cảnh núi non hùng vĩ chuyển

qua lòng chơi giả sơn trong vườn. Từ đời Tống, một hoạ gia danh tiếng

là Mễ Phí viết một cuốn về phép ngắm đá. Một tác giả khác cũng đời

Tống viết một cuốn thạch phổ tả rõ ràng mấy trăm loại đá sản xuất ở

mọi nơi, và dùng để đắp giả sơn. Điều đó chứng tỏ rằng từ đời Tống

người Trung Hoa đã thích chơi giả sơn. Người chơi đá chú ý tới màu sắc,

vân, mặt đá (mịn hay không) và có khi cả tới tiếng kêu khi gõ vào đá nữa.

Đá càng nhỏ, càng phải chú ý tới cái vân và cái mặt mịn của nó. Nhiều

người thu thập các loại nghiên mực và con dấu bằng đá, thành thử nghệ

thuật chơi đá càng phát triển.

Muốn hiểu rõ tất cả những công dụng của đá trong sự trang hoàng

nhà cửa, sân vườn, thì phải nghiên cứu phép viết chữ (thư pháp) của Trung Hoa. Phép đó chú trọng đến cái thế, cái nhịp nhàng của nét. Một

khối đá cần gây được cảm giác hùng vĩ, bất tục, nhưng các đường nét

của nó cũng phải có thế, phải nhịp nhàng nữa, phải đường đột, tự nhiên,

chứ không phải là hình tròn, hình tam giác. Lão Tử trong cuốn Đ ạ o Đ ứ c Kinh thường xưng tán những thứ đá quí không dục đẽo. Tuyệt nhiên không nên tô điểm thiên nhiên, và nghệ thuật hoàn toàn nhất thì không để

lộ một chút gắng sức nào của nghệ sĩ, phải tự nhiên như mây bay, nước

chảy, không thấy chút đục đẽo nào cả, như các nhà phê bình Trung Hoa

thường nói. Qui tắc đó áp dụng vào tất cả các nghệ thuật. Cái đẹp phải

linh động, hoạt bát, biến đổi. Cho nên hầu hết các giả sơn đều dùng những phiến đá không đục đẽo.

Lòng yêu cây dễ hiểu hơn lòng yêu đá nên phổ biến hơn. Nhà không

có cây cối chung quanh thì trơ trẽn cũng như người không bận quần áo.

Cây khác với nhà ở chỗ nhà do người xây dựng còn cây thì tự nhiên mọc,

https://thuviensach.vn

mà thiên tạo vẫn đẹp hơn nhân tạo. Vì muốn cho tiện lợi, chúng ta dựng những bức tường thẳng và xây những nền nhà cùng một mực trong mọi

phòng. Người ta có xu hướng dùng những đường thẳng và hình vuông,

nhưng nếu không trồng cây che bớt thì những đường, những hình đó

không sao coi được. Về màu sắc, người ta cũng không dám dùng màu xanh lá cây, mà thiên nhiên thì dám dùng, dùng rất nhiều nữa, cây nào cũng sơn xanh hết.

Trong số hàng ngàn hàng vạn loài cây, các danh sĩ và thi nhân Trung

Hoa cảm thấy rằng vài loại cây có vẻ đặc biệt vì cái thế và đường nét

của nó hợp với phép viết chữ (thư pháp) và gây cho ta cái thú thưởng ngoạn. Cây nào cũng có vẻ dễ coi, nhưng chỉ có một số có tư thế, phong

vận đặc biệt, nên đứng riêng ra và gợi cho ta những tình cảm đặc biệt:

cây cảm-lãm (olive) chẳng hạn không có cái thế tranh vanh như cây tùng,

mà cây liễu thì mềm mại chứ không hùng kì. Vì vậy một số cây thường

được hoạ hoặc vịnh trong thi ca; nhất là loại tùng hùng vĩ, loại mai thanh

kì, loại trúc thanh nhã, thân mật và loại liễu yểu điệu như thiếu nữ.

Tùng có vẻ đẹp nhất và có thi vị nhất. Hơn tất cả các loài khác, nó có

vẻ thanh cao, vì ta nên nhớ, trong loài cây cũng có thứ thanh cao, có thứ

tầm thường, có thứ nhã, có thứ tục. Cho nên nghệ sĩ Trung Hoa khen một

cây tùng là hùng vĩ cũng như Matthew Arnold khen Homère là hùng vĩ.

Đẹp cũng có nhiều vẻ: có cái đẹp nhu hoà, có cái đẹp thanh nhã, có

cái đẹp hùng vĩ, có cái đẹp trang nghiêm, có cái đẹp kì dị, có cái đẹp thô

bạo, có cái đẹp mạnh mẽ, có cái đẹp cổ kính. Chính vì có vẻ đẹp cổ kính

mà cây tùng có một địa vị đặc biệt; nó như một cao sĩ ở ẩn, bận áo trắng,

chống gậy trúc, đi trong núi. Lí Lạp Ông bảo rằng ngồi trong vườn trồng

đầy liễu và đào, mà bên cạnh không có cây tùng thì không khác nào ngồi

chung với bọn trai thanh gái lịch mà bên cạch không có một ông già để

chỉ giáo mình. Người Trung Hoa chơi tùng, lựa những cây già; càng già

càng đẹp vì càng hùng vĩ. Cây bách cũng hùng vĩ, được quí gần như cây

tùng, cành nó cong queo mà lại rủ xuống. Những cây mà cành lá đưa lên,

tượng trưng cho thiếu niên, còn những cây rủ xuống tượng trưng cho ông

già ngó xuống đàn trẻ.

Tôi đã nói rằng tùng khả ái ở chỗ nó có ý nghĩa về nghệ thuật, nó đại

biểu cho thái độ ẩn dật, u tĩnh, hùng vĩ.

Vì vậy mà người ta thường vẽ tùng với đá và một ông già. Lão Tử

bảo đại khối trầm tĩnh vô ngôn, mà cây tùng cũng vô ngôn, yên lặng nhìn

https://thuviensach.vn

xuống thế giới, tựa như đã từng trải tang thương ở cõi đời rồi. Nó như

một ông già minh trí, cái gì cũng biết, nhưng không muốn nói ra, thành

thử nó có vẻ vĩ đại mà thần bí.

Loài mai khả ái ở cái vẻ lãng mạn và ở cái hương thơm của nó. Các

thi nhân thường gọi tùng, trúc, mai là “tam ki ệ t” hoặc “tam h ữ u” c ủ a mùa đông; vì trúc và tùng quanh năm xanh mà mai tới cuối đông đầu xuân lại nở hoa, tượng trưng cho sự cao khiết. Hương của mai cũng đặc biệt,

trời càng lạnh thì càng thơm, người ta gọi là “lãnh hương” (hương lạnh).

Nó với lan tượng trưng cho phong vận u tĩnh. Thi sĩ ẩn dật đời Tống là

Lâm Hoà Tĩnh, thường tự cười mình là cưới mai làm vợ, nuôi hạc làm

con. Di tích của ông nay còn ở núi Côn Sơn, tại Tây Hồ, bên cạnh mộ ông

có một ngôi mộ của hạc, mỗi năm thi nhân văn sĩ tới viếng rất đông. Câu

thơ dưới đây:

[151]

---- ”Ám h ươ ng phù đ ộ ng ả nh hoành tà”

----Chập chờn hương thoảng, bóng cành xiên ngang.

--------------------------------------------- (Giản Chi dịch)

được các thi nhân khen rằng chỉ có bảy chữ mà tả được hết cái đẹp

của mai, không thêm không bớt được một chữ.

Người ta yêu trúc vì cành lá nó mãnh mai, mềm mại, cho nên ưa trồng

trong vườn để hưởng thú gia đình. Vẻ đẹp của nó là cái vẻ tươi cười, ôn

hoà. Trúc càng gầy nhỏ, càng thưa thớt thì càng đẹp, nên người ta chỉ

trồng vài ba gốc thôi. Vẽ vài ba cành thôi, cũng như vẽ mai chỉ nên vẽ

một cành một. Vẽ trúc, nên vẽ một tảng đá ở bên, vì trúc và đá phối hợp

đặc biệt với nhau.

Liễu rất mau lớn, nên trồng ở bờ nước. Loài đó tượng trưng cái đẹp

của phụ nữ, cho nên Trương Trào bảo là “li ễ u d ễ c ả m lòng ng ườ i” .

Người đàn bà đẹp, mảnh mai, người Trung Hoa gọi là mình liễu. Các vũ

nữ bận áo rộng để múa cho có cái vẻ cành liễu múa trước gió. Vì liễu dễ

trồng nên ở Trung Hoa nhiều nơi trồng những rặng liễu dài mấy dặm,

gió nổi lên, thành những đợt “sóng li ễ u” . Loài hoàng oanh và ve sầu rất ưa đậu ở cành liễu, cho nên vẽ liễu người ta thường vẽ thêm mấy con

hoàng oanh hoặc con ve. Vì vậy trong mười cảnh đẹp ở Tây Hồ có một

nơi gọi là “Li ễ u lãng đ ấ u oanh” (Trong sóng liễu oanh tranh nhau hót).

Ngoài ra còn nhiều loại cây khả ái nữa, mỗi cây có một vẻ. Đặc biệt

là miền Mộc Độc, bên bờ Thái Hồ ở Tô Châu có bốn loài bách già có tên

https://thuviensach.vn

là “thanh”, “kì”, “cổ”, “quái”. Loài “thanh bách” thân cây đâm thẳng lên trời, cành lá xoè ra như cái tán; loài “kì bách” nằm ngang trên đất, thân

cành uốn thành hình chữ Z; loại “cổ bách” trụi lá, đưa những cành nửa

khô lên trời như những ngón tay; loại “quái bách” từ gốc trở lên, thân vặn

vẹo như trôn ốc.

Điểm quan trọng nhất là yêu cây chẳng phải chỉ vì cây mà còn vì những vật thiên nhiên khác như mây, đá, điểu, trùng và người. Trương Trào bảo: “Tr ồ ng hoa đ ể m ờ i b ướ m, ch ấ t đá đ ể m ờ i mây, tr ồ ng tùng đ ể

m ờ i gió… tr ồ ng chu ố i đ ể m ờ i m ư a, tr ồ ng li ễ u đ ể m ờ i ve” . Người ta yêu cây thì yêu cả tiếng chim hót trên cây, yêu đá thì yêu cả tiếng dế gáy bên

đá, vì có cây thì có chim hót, có đá thì có dế gáy. Người Trung Hoa thích

nghe tiếng ếch, nhái, tiếng dế, tiếng ve hơn là yêu mèo, chó và các loài

gia súc khác. Tất của các loài động vật chỉ có hạc là được quí ngang với

tùng và mai, vì nó cũng tượng trưng cho sự ẩn dật. Cao sĩ nào thấy một

con hạc hoặc một con cò trắng, thanh khiết, ngạo nhiên độc lập ở trong

một cái đầm hay hồ vắng vẻ cũng ước ao được biến thành loài hạc.

Trịnh Bản Kiều, trong một bức thư viết cho em, khuyên đừng nhốt

chim trong lồng, vì chúng ta nên dung hoà với thiên nhiên mà vui với vạn

vật:

“Anh b ả o em không nên nh ố t chim trong l ồ ng không ph ả i là vì anh không yêu chim, mà vì có m ộ t cái đ ạ o yêu chim, nuôi chim. Mu ố n nuôi chim thì không gì b ằ ng tr ồ ng vài trăm cây chung quanh nhà đ ể chim t ớ i đó tìm lá xanh bóng mát mà làm t ổ . Nh ư v ậ y, sáng s ớ m, t ỉ nh d ậ y, còn trăn tr ở

trên gi ườ ng, chúng ta đã đ ượ c nghe ti ế ng chim ríu rít nh ư khúc hoà t ấ u trên thiên cung. T ớ i khi khoát áo, xu ố ng gi ườ ng r ồ i, r ử a m ặ t xúc mi ệ ng u ố ng tà, th ấ y nó v ỗ cánh r ự c r ỡ , bay qua bay l ạ i, m ắ t ta nhìn theo không k ị p; cái vui nhìn chim trong l ồ ng sánh đâu đ ượ c v ớ i cái vui đó? L ạ c thú ở

đ ờ i ph ả i do cái quan ni ệ m coi vũ tr ụ là m ộ t khu v ườ n, sông ngòi là nh ữ ng cái vũng, mà v ậ t nào cũng đ ượ c vui s ố ng h ợ p v ớ i b ả n tính c ủ a nó; l ạ c thú đó m ớ i th ậ t l ớ n, g ấ p bao l ầ n cái thú vui nhìn chim l ồ ng cá ch ậ u!” .

5. BÀN VỀ HOA VÀ HÁI HOA

Tiết này, bản tiếng Pháp bỏ, không dịch. Chúng tôi tóm tắt những

đoạn tác giả bàn về các loại hoa trồng ở nước ta hoặc thường được vịnh

trong văn thơ Trung Quốc.

https://thuviensach.vn

Hoa có th ứ h ươ ng n ồ ng nh ư lài, có th ứ h ươ ng tĩnh nh ư lan, h ươ ng càng tĩnh càng quí; có th ứ s ắ c r ự c r ỡ , có th ứ s ắ c đ ạ m nhã, càng đ ạ m nhã càng quí. Hoa n ở có mùa, tr ồ ng sen ta t ưở ng t ượ ng c ả nh gió mát trên b ờ

h ồ , ng ắ m mai ta nh ớ c ả nh tuy ế t mùa đông…

Lan, cúc, mai, sen, m ẫ u đ ơ n là nh ữ ng danh hoa, tuỳ s ở thích m ỗ i ng ườ i. Thi nhân Trung Hoa th ườ ng cho mai là hoa khôi vì nó n ở vào d ị p T ế t, ngày đ ầ u năm, tr ướ c c ả các loài hoa khác, nh ư ng có ng ườ i cho m ẫ u đ ơ n là hoa v ươ ng. Th ứ hoa này t ượ ng tr ư ng cho phú quí, đ ờ i Đ ườ ng r ấ t tr ọ ng, còn hoa mai t ượ ng tr ư ng cho ẩ n d ậ t. T ươ ng truy ề n Vũ T ắ c Thiên (t ứ c Vũ H ậ u đ ờ i Đ ườ ng), khi lâm tri ề u r ồ i, có l ầ n n ẩ y ra cu ồ ng h ứ ng, h ạ

chi ế u b ắ t các hoa trong v ườ n Th ượ ng Uy ể n, t ớ i m ộ t ngày nào đó trong mùa đông, ph ả i cùng n ở m ộ t lúc; các loài hoa đ ề u tuân m ệ nh c ả , tr ừ loài m ẫ u đ ơ n, n ở tr ể m ấ t vài gi ờ . Vũ T ắ c Thiên n ổ i gi ậ n, h ạ chi ế u đày m ấ y trăm ch ậ u m ẫ u đ ơ n trong v ườ n Th ượ ng Uy ể n ( ở kinh đô, t ứ c Tây An) xu ố ng L ạ c D ươ ng; vì v ậ y mà v ề sau loài hoa đó r ấ t th ị nh ở L ạ c D ươ ng.

Trung Hoa h ồ i x ư a có đ ế n chín ch ụ c gi ố ng m ẫ u đ ơ n, m ỗ i gi ố ng có m ộ t tên nên th ơ .

Lan trái h ẳ n v ớ i m ẫ u đ ơ n, có cái đ ứ c “cô phương độc thưởng” , không c ầ n ng ườ i ta bi ế t t ớ i mình, ch ỉ thích nh ữ ng hang sâu mà ghét n ơ i náo nhi ệ t; cho nên có t ừ ng ữ “không cốc u lan” đ ể tr ỏ các cao sĩ ẩ n c ư .

Thi sĩ Lâm Hoà Tĩnh r ấ t yêu mai, nho gia Chu Liêm Khê r ấ t yêu sen, Đào Uyên Minh r ấ t yêu cúc. Có r ấ t nhi ề u gi ố ng cúc, m ỗ i gi ố ng m ộ t màu s ắ c, m ộ t hình dáng, nh ư ng màu tr ắ ng và vàng m ớ i là chính s ắ c. Tôi yêu sen nh ấ t vì nó có c ả s ắ c l ẫ n h ươ ng mà không b ộ ph ậ n nào c ủ a nó là vô d ụ ng.

H ả i đ ườ ng tr ồ ng nhi ề u nh ấ t ở T ứ Xuyên, quê h ươ ng Đ ỗ Ph ủ , v ậ y mà trong th ơ , Đ ỗ tuy ệ t nhiên không nh ắ c t ớ i; có ng ườ i b ả o t ạ i Đ ỗ kiêng tên m ẹ . Thu ỷ tiên s ả n xu ấ t ở Phúc Ki ế n, quê h ươ ng c ủ a tác gi ả , t ừ r ễ đ ế n lá đ ề u tĩnh khi ế t, hoa đ ẹ p mà th ơ m, nh ư ng ng ườ i Trung Hoa cho là loài thê l ươ ng, vì theo truy ề n thuy ế t thì h ồ i x ư a có m ộ t ng ườ i đi kh ắ p thiên h ạ

tìm ng ườ i anh b ị dì gh ẻ đu ổ i đi, mà không g ặ p, sau ch ế t, bi ế n thành con đ ỗ uyên, su ố t ngày khóc đ ế n n ỗ i n ướ c m ắ t ra thành máu, và bi ế n thành thu ỷ tiên.

B ẻ hoa, c ắ m hoa cũng là m ộ t ngh ệ thu ậ t đã phát tri ể n ở Trung Hoa t ừ th ế k ỉ m ườ i m ộ t. Trong b ộ Phù Sinh Lục Kí , ch ươ ng Nhàn tình kí thú , có m ộ t đo ạ n bàn v ề cách b ẻ hoa c ắ m hoa.

https://thuviensach.vn

6. THUẬT CẮM HOA VÔ BÌNH CỦA VIÊN TRUNG LANG

Tiết này cũng không có trong bản tiếng Pháp. Viên Trung Lang, một

tác giả ở thế kỉ mười sáu, viết bộ Bình s ử bàn về nghệ thuật cắm hoa vào bình, được người Nhật rất thích, và ở Nhật có một phái, gọi là Viên

phái, cắm hoa theo phép của ông.

Đ ặ c đi ể m c ủ a phép đó có th ể tóm t ắ t trong m ấ y ch ữ nh ư sau: “N ữ tì

đ ứ ng chung v ớ i cô ch ủ ” (tì chi ph ố i ch ủ ). Nguyên t ừ x ư a, các gia đình giàu có ở Trung Hoa có t ụ c l ự a m ộ t n ữ tì đ ể su ố t đ ờ i ph ụ c v ụ m ộ t thi ế u n ữ , thi ế u n ữ v ề nhà ch ồ ng thì n ữ tì cũng đi theo và có khi làm v ợ bé cho ông ch ồ ng c ủ a cô ch ủ n ữ a. Vì v ậ y n ữ tì c ầ n đ ẹ p, thông minh, có khi đ ượ c h ọ c ch ữ , h ọ c đàn nh ư ch ủ . Viên Trung Lang b ả o c ắ m hoa trong bình cũng nên l ự a m ộ t cành làm “ch ủ ”, m ộ t cành làm “tì”. Ch ẳ ng h ạ n hoa mai nên l ấ y hoa s ơ n trà là “tì”, hoa cúc nên l ấ y h ả i đ ườ ng mùa thu làm “tì”, hoa l ự u nên l ấ y hoa t ử vi làm “tì”, hoa sen nên l ấ y hoa ng ọ c trâm làm “tì”...; Lâm Ng ữ Đ ườ ng b ả o ch ỉ c ầ n bi ế t nguyên t ắ c là “ch ủ ” và “tì” ph ả i h ợ p nhau, còn nh ư đ ẹ p th ế nào đ ượ c làm “ch ủ ”, th ế nào ph ả i làm “tì” thì chính Lâm cũng ch ị u không gi ả ng đ ượ c. V ả l ạ i tuy g ọ i là “tì” mà không có ý khinh mi ệ t; “ch ủ ” v ớ i “tì” đ ề u làm tôn v ẻ đ ẹ p c ủ a nhau lên.

Viên Trung Lang cho nh ữ ng ng ườ i không bi ế t đam mê m ộ t th ứ gì là nh ữ ng ng ườ i đáng ghét; mà nh ữ ng ng ườ i mê hoa là đáng m ế n nh ấ t.

Th ưở ng hoa mà u ố ng trà là cao nhã h ơ n c ả ; r ồ i t ớ i không u ố ng gì mà ch ỉ

đàm đ ạ o thôi; u ố ng r ượ u th ưở ng hoa là th ấ p nh ấ t.

T ướ i hoa ph ả i dùng n ướ c su ố i trong v ẩ y nhè nh ẹ nh ư m ư a phùn, tay không nên đ ụ ng t ớ i hoa. T ướ i mai nên đ ể cho nhà ẩ n sĩ, t ướ i h ả i đ ườ ng nên đ ể khách phong nhã ho ặ c thi sĩ, t ướ i m ẫ u đ ơ n nên đ ể thi ế u n ữ đ ẹ p, t ướ i cúc nên đ ể khách hi ế u c ổ và kì đ ặ c ...

7. VÀI CÂU CÁCH NGÔN CỦA TRƯƠNG TRÀO

Thiên nhiên bao quát cả thanh âm màu sắc, thể thức, tinh thần, không

khí, và một người biết nghệ thuật hưởng đời trước hết phải biết lựa tinh

thần của thiên nhiên rồi dung hợp tinh thần của mình với tinh thần của

thiên nhiên. Các văn nhân Trung Hoa đều có thái độ đó, nhưng không ai

https://thuviensach.vn

bằng Trương Trào (một thi sĩ ở giữa thế kỉ mười bảy). Cuốn “U m ộ ng ả nh” của ông chứa nhiều câu cách ngôn cũng như nhiều tác phẩm khác

của Trung Hoa, nhưng không cuốn nào bằng cuốn của ông. Cách ngôn

của ông so với ngạn ngữ thì không khác chi truyện của Andersen so với

truyện thần tiên của Anh, hoặc những khúc ca của Schubert so với các

khúc dân ca. Cuốn đó được các văn nhân Trung Hoa rất thích đọc và nhiều nhà đọc xong, thì ghi thêm ít lời phê bình trang nhã. Tôi chỉ xin lựa

ít câu cách ngôn đặc biệt nhất bàn về thuật hưởng thụ thiên nhiên. Có vài

câu bàn về vấn đề nhân sinh, vừa hay vừa xác đáng, có thể coi là phần

quan trọng nhất của toàn bộ, nên tôi cũng trích thêm ở cuối tiết.

TH Ế NÀO LÀ THÍCH H Ợ P?

Hoa không th ể không có b ướ m, núi không th ể không có su ố i, đá không th ể không có rêu, n ướ c không th ể không có rong, cây l ớ n không th ể không

[152]

có dây leo, và ng ườ i không th ể không nghi ệ n

mộ t th ứ gì.

Th ưở ng hoa nên ng ồ i v ớ i giai nhân, u ố ng r ượ u ng ắ m trăng nên ng ồ i v ớ i khách tao nhã, ng ắ m tuy ế t nên chung v ớ i cao sĩ.

Đ ứ ng trên l ầ u mà ng ắ m núi, đ ứ ng trên thành mà ng ắ m tuy ế t, đ ứ ng tr ướ c đèn ng ắ m trăng, ng ồ i trong thuy ề n mà ng ắ m mây, đ ứ ng d ướ i trăng mà ng ắ m ng ườ i đ ẹ p, m ỗ i c ả nh có m ỗ i tình.

Đá ở bên g ố c mai nên c ổ kính, đá ở d ướ i g ố c thông nên thô, đá ở bên g ố c trúc nên g ầ y, đá ở trong b ồ n nên đ ẹ p.

Có núi xanh thì có n ướ c xanh, n ướ c m ượ n s ắ c c ủ a núi; có r ượ u ngon thì có th ơ hay, th ơ cũng m ượ n cái th ầ n c ủ a r ượ u.

G ươ ng ch ẳ ng may mà g ặ p ng ườ i đàn bà x ấ u, nghiên m ự c ch ẳ ng may mà g ặ p t ụ c t ử , ki ế m ch ẳ ng may mà g ặ p m ộ t viên t ướ ng t ầ m th ườ ng, thì còn bi ế t làm sao đ ượ c n ữ a!

BÀN V Ề HOA VÀ MĨ NHÂN

Hoa không nên th ấ y r ụ ng, trăng không nên th ấ y chìm, ng ườ i đ ẹ p không nên th ấ y ch ế t y ể u.

Tr ồ ng hoa nên th ấ y hoa n ở , đón trăng nên th ấ y trăng tròn, vi ế t sách nên vi ế t cho xong, mĩ nhân nên th ấ y vui v ẻ , sung s ướ ng, n ế u không thì u ổ ng công.

Ng ắ m đàn bà vào bu ổ i sáng, nên đ ợ i lúc ph ấ n son xong.

https://thuviensach.vn

Có nh ữ ng b ộ m ặ t x ấ u mà d ễ coi, có nh ữ ng b ộ m ặ t không x ấ u mà khó coi; có nh ữ ng áng văn vi ế t không thông (m ẹ o) mà kh ả ái, có nh ữ ng văn vi ế t thông mà đ ọ c r ấ t chán. Đi ề u đó, không d ễ gì gi ả ng cho h ạ ng nông c ạ n hi ể u đ ượ c.

L ấ y lòng yêu hoa mà yêu mĩ nhân thì t ấ t có cái thú riêng; l ấ y lòng yêu mĩ

nhân mà yêu hoa thì thêm cái thâm tình và thêm lòng nâng niu, th ươ ng ti ế c.

Mĩ nhân h ơ n hoa ở ch ỗ bi ế t nói; hoa h ơ n mĩ nhân ở ch ỗ to ả h ươ ng. N ế u không đ ượ c c ả hai thì b ỏ h ươ ng mà l ự a bi ế t nói. Th ườ ng hoa đ ẹ p thì

[153]

không th ơ m, cánh nhi ề u t ầ ng thì không thành trái

.

G ọ i là mĩ nhân thì m ặ t đ ẹ p nh ư hoa, ti ế ng nói nh ư chim, tinh th ầ n nh ư trăng, v ẻ nh ư li ễ u, x ươ ng nh ư ng ọ c, da nh ư băng tuy ế t, dáng nh ư

n ướ c thu, lòng nh ư th ơ , ta không còn ch ỗ nào chê c ả .

Trong thiên h ạ không có sách thì thôi, có thì ph ả i đ ọ c; không có r ượ u thì thôi, có thì ph ả i u ố ng; không có núi đ ẹ p thì thôi, có thì ph ả i t ớ i ch ơ i; không có hoa có trăng thì thôi, có thì ph ả i th ưở ng ngo ạ n; không có tài t ử

giai nhân thì thôi, có thì ph ả i m ế n yêu, th ươ ng ti ế c.

Ng ườ i đàn bà x ấ u không cho g ươ ng là thù đ ị ch vì nó là v ậ t vô tri, n ế u g ươ ng mà h ữ u trí thì t ấ t c ả đã tan tành r ồ i.

Mua đ ượ c m ộ t ch ậ u hoa đ ẹ p còn nâng niu th ươ ng ti ế c, hu ố ng là đ ố i v ớ i m ộ t “đoá hoa bi ế t nói”.

Không có th ơ r ượ u thì s ơ n thu ỷ cũng vô nghĩa; n ế u không có đàn bà đ ẹ p thì trăng hoa cũng vô ích. Tài t ử mà l ạ i đ ẹ p, giai nhân mà l ạ i bi ế t làm văn đ ề u là không th ọ đ ượ c. Không ph ả i ch ỉ vì T ạ o v ậ t đ ố k ị , mà còn vì h ạ ng ng ườ i đó không ph ả i là b ả o v ậ t c ủ a m ộ t th ờ i, mà là b ả o v ậ t c ủ a c ổ kim v ạ n đ ạ i, cho nên t ạ o hoá không mu ố n cho l ư u l ạ i lâu trên đ ờ i mà hoá nhàm.

S Ơ N THU Ỷ

V ậ t mà d ễ c ả m lòng ng ườ i, trên tr ờ i không gì b ằ ng trăng, v ề nh ạ c không gì b ằ ng đàn c ầ m, trong loài đ ộ ng v ậ t không gì b ằ ng chim quyên, https://thuviensach.vn

trong loài th ự c v ậ t không gì b ằ ng li ễ u.

Vì trăng mà lo có mây, vì sách mà lo có m ọ t, vì hoa mà lo gió m ư a, vì tài t ử

giai nhân mà lo m ệ nh b ạ c; đó đ ề u là t ấ m lòng B ồ Tát c ả .

Ng ườ i x ư a nói: “N ế u không có hoa, nguy ệ t, mĩ nhân thì xin đ ừ ng sinh ở

th ế gi ớ i này”. Tôi xin thêm m ộ t câu: “N ế u không có bút, m ự c, c ờ , r ượ u thì không nên làm ng ườ i”.

Nhân tuy ế t mà nh ớ t ớ i cao sĩ, nhân hoa mà nh ớ t ớ i mĩ nhân, nhân r ượ u mà nh ớ t ớ i hi ệ p khách, nhân trăng mà nh ớ t ớ i b ạ n quí, nhân s ơ n thu ỷ mà nh ớ t ớ i nh ữ ng th ơ văn đ ắ c ý.

[154]

Có c ả nh s ơ n thu ỷ trên đ ấ t

, có c ả nh s ơ n thu ỷ trên tranh, có c ả nh s ơ n thu ỷ trong m ộ ng và có c ả nh s ơ n thu ỷ trong lòng. C ả nh s ơ n thu ỷ trên đ ấ t đ ẹ p ở ch ỗ gò hang u t ị ch, c ả nh s ơ n thu ỷ trên tranh đ ẹ p ở ch ỗ nét bút th ấ m thía; c ả nh s ơ n thu ỷ trong lòng đ ẹ p ở ch ỗ m ỗ i v ậ t đ ề u đúng v ị trí.

Măng tre là v ậ t quí trong loài rau, qu ả v ả i là v ậ t quí trong các lo ạ i trái cây, cua là v ậ t quí trong loài thu ỷ t ộ c, r ượ u là v ậ t quí trong s ự ẩ m th ự c, trăng là v ậ t quí trên tr ờ i, Tây H ồ là v ậ t quí v ề s ơ n thu ỷ , t ừ khúc là v ậ t quí trong văn ch ươ ng.

Ph ả i có duyên m ớ i đ ượ c du ngo ạ n th ắ ng c ả nh; n ế u duyên ch ư a t ớ i thì dù ở cách th ắ ng c ả nh ch ỉ vài ch ụ c d ặ m cũng không nhàn nhã mà đi đ ượ c.

Hình ả nh trong g ươ ng là nh ữ ng b ứ c chân dung có màu; bóng d ướ i trăng là nh ữ ng nét phác b ằ ng m ự c; hình ả nh trong g ươ ng là nh ữ ng b ứ c ho ạ rõ ràng t ừ ng nét, bóng d ướ i trăng là nh ữ ng b ứ c ho ạ “m ộ t c ố t” (không có x ươ ng). C ả nh s ơ n thu ỷ trên trăng là đ ị a lí trên tr ờ i, bóng trăng sao trên n ướ c là thiên văn trên đ ấ t.

XUÂN, THU

Xuân là lòng t ự nhiên c ủ a tr ờ i, thu là tính tình thay đ ổ i c ủ a tr ờ i.

Ng ườ i x ư a cho mùa đông là “ba tháng d ư ” (ho ặ c ba tháng đ ể ngh ỉ ng ơ i).

https://thuviensach.vn

Tôi cho r ằ ng mùa hè m ớ i là ba tháng d ư : sáng s ớ m d ậ y là cái d ư c ủ a đêm, đêm ng ồ i ch ơ i là cái d ư c ủ a ngày, ng ủ tr ư a là cái d ư c ủ a s ự thù ứ ng. C ổ thi có câu: “Ta yêu mùa hè ngày dài”, l ờ i đó đúng.

Răn mình thì nên nh ư cái khí (nghiêm kh ắ c) mùa thu; x ử th ế thì nên nh ư

cái khí (ôn hoà, vui v ẻ ) mùa xuân.

Th ơ và văn đ ượ c nh ư cái khí mùa thu thì là hay, t ừ và khúc mà đ ượ c nh ư

cái khí mùa xuân thì là hay.

THANH ÂM

Mùa xuân nghe ti ế ng chim, mùa hè nghe ti ế ng ve, mùa thu nghe ti ế ng trùng, mùa đông nghe ti ế ng tuy ế t; ban ngày nghe ti ế ng đánh c ờ , d ướ i trăng nghe ti ế ng tiêu, trong núi nghe ti ế ng tùng, bên n ướ c nghe ti ế ng sóng v ỗ , nh ư v ậ y s ố ng không u ổ ng.

D ướ i tùng nghe ti ế ng c ầ m, d ướ i trăng nghe ti ế ng tiêu, bên su ố i nghe ti ế ng thác đ ổ , trong núi nghe ti ế ng t ụ ng kinh, m ỗ i ti ế ng có m ộ t cái thú riêng.

M ọ i th ứ ti ế ng đ ề u nên nghe xa, duy có ti ế ng đàn c ầ m là xa g ầ n đ ề u đ ượ c. N ướ c có b ố n th ứ ti ế ng: ti ế ng thác, ti ế ng su ố i, ti ế ng gh ề nh, ti ế ng ngòi r ạ ch; gió có ba th ứ ti ế ng: ti ế ng “sóng tùng” (gió th ổ i trong tùng, nghe ào ào nh ư ti ế ng sóng), ti ế ng lá thu, ti ế ng sóng ầ m ầ m; m ư a có hai th ứ ti ế ng: ti ế ng th ư a th ớ t trên lá ngô đ ồ ng, lá sen, ti ế ng gi ọ t gianh r ớ t trong thùng tre.

M Ư A

Mưa có thể làm cho ngày ngắn và đêm dài.

Mưa xuân như chiếu vua ban ân, mưa hè như chiếu vua xá tội, mưa thu

như tiếng điếu người chết.

Mùa xuân mưa nên đọc sách, mùa hè mưa nên đánh cờ, mùa thu mưa nên

lục những đồ cất trong rương, mùa đông mưa nên uống rượu.

https://thuviensach.vn

Tôi muốn viết thư gởi cho Thần Mưa, xin rằng mùa xuân sau tết Thượng

Nguyên hãy mưa cho tới mười ngày trước tiết Thanh minh (lúc đó ở

Trung Hoa đào bắt đầu nở), rồi sau Thanh Minh mưa cho tới tiết Cốc vũ

(lúc đó ở Trung Hoa là mùa trồng lúa); mùa hè thì cứ mỗi tháng mưa trước ngày thượng huyền và sau ngày hạ huyền; mùa thu chỉ mưa trong

thượng tuần và hạ tuần tháng bảy và tháng chín; còn ba tháng mùa đông

thì xin đừng mưa.

GIÓ TRĂNG

Ti ế c r ằ ng trăng non mau l ặ n mà trăng khuy ế t (h ạ tu ầ n) ch ậ m lên.

D ướ i trăng nghe ti ế ng t ụ ng kinh (hay chuông chùa) thì cái thú càng sâu xa; d ướ i trăng mà bàn v ề ki ế m thu ậ t thì can đ ả m càng tăng; d ướ i trăng mà bàn v ề thi th ơ thì phong thái càng tĩnh; d ướ i trăng mà đ ố i di ệ n mĩ

nhân thì tình ý càng n ồ ng.

Phép ng ắ m trăng: trăng t ỏ nên ng ử ng nhìn, trăng m ờ nên cúi nhìn.

Gió xuân nh ư r ượ u, gió hè nh ư trà, gió thu nh ư khói, gió đông nh ư g ừ ng, c ả i (cay: ý nói bu ố t).

THÚ NHÀN VÀ B Ạ N BÈ

Trong thiên h ạ , đ ượ c m ộ t tri k ỉ , có th ể không ân h ậ n r ồ i.

Ng ườ i ta cho là b ậ n r ộ n thì mình coi là th ả nh th ơ i, có nh ư v ậ y m ớ i có th ể b ậ n r ộ n cái mà ng ườ i ta cho là th ả nh th ơ i.

Không có gì vui b ằ ng nhàn, nhàn không ph ả i là không làm gì. Có nhàn m ớ i đ ọ c đ ượ c sách, m ớ i đi coi đ ượ c nh ữ ng th ắ ng c ả nh, m ớ i giao du đ ượ c v ớ i nh ữ ng b ạ n bè có ích, m ớ i u ố ng r ượ u đ ượ c, m ớ i vi ế t sách đ ượ c.

Có cái vui nào l ớ n h ơ n v ậ y n ữ a?

Mây đ ượ c m ặ t tr ờ i chi ế u vào r ồ i m ớ i thành ráng, su ố i treo vào đá r ồ i m ớ i thành thác. Cũng là v ậ t đó mà g ở i vào m ộ t cái khác thì có tên khác.

Cho nên cái đ ạ o b ạ n bè r ấ t đáng quí.

Nói chuy ệ n v ớ i b ạ n uyên bác nh ư đ ọ c sách l ạ , nói chuy ệ n v ớ i b ạ n phong nhã nh ư đ ọ c thi văn c ủ a danh nhân, nói chuy ệ n v ớ i b ạ n nghiêm https://thuviensach.vn

c ẩ n, đ ạ o đ ứ c nh ư đ ọ c kinh truy ệ n c ủ a thánh hi ề n, nói chuy ệ n v ớ i b ạ n ho ạ t kê nh ư đ ọ c ti ể u thuy ế t truy ề n kì.

K ẻ sĩ nên có b ạ n thân. B ạ n thân b ấ t t ấ t ph ả i là b ạ n th ề s ố ng ch ế t có nhau. Th ườ ng thì b ạ n thân là b ạ n cách xa nhau trăm ngàn d ặ m v ẫ n có th ể tin nhau, không nghe nh ữ ng l ờ i ng ườ i ta nói x ấ u v ề b ạ n. Vi ệ c nào nên làm, nên ng ư ng thì thay b ạ n mà m ư u tính quy ế t đoán; ho ặ c nh ữ ng lúc l ợ i h ạ i, giúp b ạ n mà không cho b ạ n bi ế t, c ứ h ế t lòng vì b ạ n mà không lo r ằ ng b ạ n có hi ể u mình không.

Tìm tri k ỉ trong ch ỗ b ạ n bè là vi ệ c d ễ , tìm tri k ỉ trong ch ỗ thê thi ế p là vi ệ c khó, tìm tri k ỉ trong ch ỗ vua tôi càng khó nh ấ t.

Di ễ n đ ượ c nh ữ ng ý ng ườ i tr ướ c ch ư a di ễ n m ớ i là sách l ạ ; nói đ ượ c nh ữ ng đi ề u khó nói v ề v ợ con, m ớ i là b ạ n thân.

Ở thôn quê, có đ ượ c b ạ n t ố t thì m ớ i thích. H ạ ng nông dân và ti ề u phu ch ỉ nói chuy ệ n đ ượ c v ề lúa má, m ư a n ắ ng, làm cho ta mau chán. Trong s ố

b ạ n bè, ng ườ i nào làm th ơ đ ượ c là quí nh ấ t, r ồ i t ớ i ng ườ i nào nói chuy ệ n đ ượ c, r ồ i t ớ i ng ườ i nào ca hát đ ượ c, sau cùng m ớ i t ớ i h ạ ng ng ườ i bi ế t nh ữ ng trò ch ơ i trong xã h ộ i…

SÁCH VÀ Đ Ọ C SÁCH

Tu ổ i tr ẻ đ ọ c sách nh ư nhìn trăng qua cái k ẽ , l ớ n tu ổ i đ ọ c sách nh ư

ng ắ m trăng ở ngoài sân, tu ổ i già đ ọ c sách nh ư th ưở ng trăng trên đài. Do t ừ ng tr ả i nhi ề u hay ít mà s ở đ ắ c nhi ề u hay ít.

Có th ể đ ọ c nh ữ ng cu ố n sách không có ch ữ (ch ẳ ng h ạ n cu ố n sách ngoài đ ờ i) thì m ớ i nói đ ượ c nh ữ ng câu kinh nhân; có th ể hi ể u nh ữ ng đi ề u gi ả ng không đ ượ c thì m ớ i th ấ u đ ượ c cái huy ề n vi nh ấ t c ủ a đ ạ o Ph ậ t.

Văn ch ươ ng b ấ t h ủ c ổ kim đ ề u vi ế t b ằ ng huy ế t l ệ .

Văn ch ươ ng là s ơ n thu ỷ trên án th ư , s ơ n thu ỷ là văn ch ươ ng trên đ ấ t.

Thú nh ấ t là đ ọ c sách; đ ọ c s ử thì vui ít mà gi ậ n nhi ề u, nh ư ng ch ỗ gi ậ n đó cũng là ch ỗ vui.

Nên đ ọ c kinh th ư vào mùa đông, đ ể tinh th ầ n đ ượ c chuyên nh ấ t; nên

[155]

đ ọ c s ử vào mùa hè vì ngày dài; nên đ ọ c ch ư tử

vào mùa thu vì nhi ề u

[156]

ý l ạ ; nên đ ọ c ch ư t ậ p

vào mùa xuân vì thờ i ti ế t đ ổ i m ớ i.

Văn nhân mà bàn v ề binh th ư , ph ầ n nhi ề u là bàn lu ậ n trên gi ấ y (nghĩa là trên lí thuy ế t); võ t ướ ng mà bàn v ề văn ch ươ ng, m ộ t n ử a là https://thuviensach.vn

nghe l ỏ m.

Ng ườ i bi ế t đ ọ c sách thì cái gì cũng là sách: s ơ n thu ỷ cũng là sách, c ờ

r ượ u cũng là sách, hoa nguy ệ t cũng là sách. Ng ườ i bi ế t đi coi phong c ả nh thì cái gì cũng là s ơ n thu ỷ : th ư s ử cũng là s ơ n thu ỷ , hoa nguy ệ t cũng là s ơ n thu ỷ .

Ng ườ i x ư a mu ố n đ ọ c sách m ườ i năm, du ngo ạ n s ơ n thu ỷ m ườ i năm, r ồ i m ườ i năm ki ể m đi ể m l ạ i kinh nghi ệ m. Tôi nghĩ ki ể m đi ể m ch ẳ ng c ầ n t ớ i m ườ i năm, ch ỉ hai ba năm cũng đ ủ , còn đ ọ c sách và du ngo ạ n s ơ n thu ỷ thì g ấ p hai, g ấ p năm l ầ n m ườ i năm cũng ch ư a mãn nguy ệ n. Có l ẽ

“ph ả i s ố ng ba trăm năm” nh ư Hoàng C ử u Yên nói, may m ớ i đ ủ chăng?

C ổ nhân nói: “Th ơ , có kh ổ r ồ i m ớ i khéo” (thi t ấ t cùng nhi h ậ u công) vì có kh ố n kh ổ r ồ i gi ọ ng m ớ i có nhi ề u c ả m khái mà d ễ có s ở tr ườ ng. Còn h ạ ng ng ườ i phú quí đã không lo bu ồ n v ề c ả nh nghèo hèn, thì ch ỉ v ị nh v ề

phong vân tuy ế t l ộ , th ơ có gì mà hay? Mu ố n thay đ ổ i đi thì ch ỉ có cách đi du l ị ch, đ ể đ ượ c th ấ y núi sông, phong th ổ , s ả n v ậ t, nhân tình, ho ặ c th ấ y cái kh ổ c ủ a dân chúng sau nh ữ ng cu ộ c binh đao, trong nh ữ ng năm m ấ t mùa vì h ạ n vì l ụ t, r ồ i t ả trong th ơ . Th ế là m ượ n cái cùng s ầ u c ủ a ng ườ i đ ể cung c ấ p cho s ự ngâm v ị nh c ủ a ta. V ậ y th ơ cũng b ấ t t ấ t ph ả i kh ổ r ồ i m ớ i khéo.

BÀN CHUNG V Ề Đ Ờ I S Ố NG

M ộ t ch ữ “tình” đ ể duy trì th ế gi ớ i; m ộ t ch ữ “tài” đ ể tô đi ể m càn khôn.

Thà b ị ti ể u nhân m ắ ng ch ứ không mu ố n b ị quân t ử khinh; thà b ị giám kh ả o đui đánh h ỏ ng ch ứ không mu ố n b ị m ộ t h ọ c gi ả danh ti ế ng không bi ế t t ớ i.

Ng ườ i nên gi ố ng m ộ t bài th ơ , v ậ t nên gi ố ng m ộ t b ứ c ho ạ .

Có nh ữ ng c ả nh nh ư r ấ t u tĩnh mà th ự c ra thì tiêu đi ề u, t ứ c c ả nh s ươ ng mù, c ả nh m ư a; có nh ữ ng tình c ả nh nh ư r ấ t nhã mà th ự c ra r ấ t khó ch ị u, t ứ c c ả nh nghèo kh ổ , đau ố m; có nh ữ ng ti ế ng nghe r ấ t phong tao mà th ự c ra thì thô b ỉ , nh ư ti ế ng rao bán hoa.

Cày ru ộ ng, tôi làm không đ ượ c, thôi thì t ướ i v ườ n v ậ y; đ ố n c ủ i, tôi làm không đ ượ c, thôi thì nh ổ c ỏ v ậ y.

Tôi h ậ n m ườ i đi ề u: m ộ t là sách d ễ b ị m ố i ăn; hai là mùa hè có nhi ề u mu ỗ i; ba là sân th ượ ng đ ể ng ắ m trăng d ễ r ỉ n ướ c; b ố n là lá cúc th ườ ng héo; năm là tùng có nhi ề u ki ế n l ớ n; sáu là lá tre r ụ ng trên đ ấ t nhi ề u quá; https://thuviensach.vn

b ả y là hoa qu ế và hoa sen mau tàn; tám là trong đám c ỏ ti ế t th ườ ng có r ắ n; chín là hoa trên các m ắ t cáo th ườ ng có gai; m ườ i là th ị t nhím th ườ ng đ ộ c.

M ộ t ng ườ i ng ồ i sau c ử a s ổ , v ẽ lên m ả nh gi ấ y c ử a s ổ , ta đ ứ ng ngoài nhìn vào, th ấ y đ ẹ p l ạ .

G ặ p đ ờ i thái bình, sinh ra ở n ơ i có núi, có h ồ mà quan ch ủ qu ậ n liêm khi ế t, c ả nh nhà phong l ư u, c ướ i v ợ hi ề n, đ ẻ con thông minh, đ ờ i đ ượ c nh ư v ậ y tôi cho là toàn phúc.

Trong lòng mà có c ả nh núi hang thì s ố ng ở thành th ị cũng nh ư s ố ng ở

[157]

núi r ừ ng; c ả m h ứ ng g ở i vào mây khói thì Diêm Phù cũng nh ư B ồ ng

Đ ả o.

Ở thành th ị nên l ấ y tranh làm s ơ n thu ỷ , l ấ y b ồ n c ả nh làm v ườ n t ượ c, l ấ y sách làm b ạ n.

Đón danh s ư v ề d ạ y con, vào danh s ơ n mà luy ệ n c ử nghi ệ p, đ ề u là nh ữ ng đi ề u l ầ m l ẫ n.

M ộ t nhà tu hành b ấ t t ấ t ph ả i gi ớ i t ử u mà ph ả i gi ớ i t ụ c, đàn bà b ấ t t ấ t ph ả i hi ể u văn nh ư ng ph ả i đ ẹ p.

N ế u ng ườ i thu thu ế làm cho ta khó ch ị u thì đóng thu ế s ớ m đi; mu ố n bàn đ ạ o Ph ậ t v ớ i nhà s ư thì ph ả i th ườ ng b ố thí.

Cái gì cũng d ễ quên, ch ỉ có lòng ham danh là khó quên.

R ượ u có th ể thay trà, trà không th ể thay r ượ u; th ơ có th ể thay văn,

[158]

văn không th ể thay th ơ ; khúc có th ể thay t ừ , t ừ không th ể thay khúc

;

trăng có th ể thay đèn, đèn không th ể thay trăng; bút có th ể thay l ờ i, l ờ i không th ể thay bút; ng ườ i ở gái có th ể thay ng ườ i ở trai, ng ườ i ở trai không th ể thay ng ườ i ở gái.

Đi ề u b ấ t bình nh ỏ trong lòng, u ố ng r ượ u vào có th ể tiêu đ ượ c; đi ề u b ấ t bình l ớ n trong đ ờ i, không dùng g ươ m không th ể d ẹ p đ ượ c.

Ng ườ i b ậ n r ộ n nhi ề u thì v ườ n nên ở bên c ạ nh nhà; ng ườ i nhàn nhã thì nhà và v ườ n có xa nhau cũng không h ạ i.

Đau, có th ể ch ị u đ ượ c; ng ứ a, không th ể ch ị u đ ượ c; đ ắ ng, có th ể ch ị u đ ượ c; chua, không th ể ch ị u đ ượ c.

H ạ c làm cho ta có v ẻ nhàn; ng ự a làm cho ta có v ẻ anh hùng; lan làm cho ta có v ẻ ẩ n d ậ t; tùng làm cho ta có v ẻ c ổ kính.

https://thuviensach.vn

Có cái vui s ơ n lâm ẩ n d ậ t mà không bi ế t h ưở ng là h ạ ng ti ề u phu, h ạ ng làm v ườ n và h ạ ng th ầ y chùa. Có v ườ n t ượ c, thê thi ế p mà không bi ế t vui là b ọ n phú th ươ ng và quan l ớ n.

Nghiên m ự c c ủ a ng ườ i nhàn ph ả i đ ẹ p mà nghiên c ủ a ng ườ i b ậ n r ộ n công vi ệ c cũng c ầ n ph ả i đ ẹ p.

Món ăn ngon mà nu ố t cho mau h ế t, phong c ả nh l ạ mà đi ch ơ i ch ỉ l ướ t qua, tình thâm mà di ễ n b ằ ng nh ữ ng l ờ i nông n ổ i, ngày đ ẹ p mà ch ỉ nghĩ

đ ế n chuy ệ n ăn u ố ng; giàu có mà c ư x ử theo thói kiêu sa; t ấ t c ả nh ữ ng hành đ ộ ng đó đ ề u là trái ý tr ờ i.

*

* *

CHƯƠNG XI

THÚ DU LÃM

1. ĐI CHƠI VÀ NGẮM CẢNH

Du lịch là một cái thú và bây giờ đã thành một kĩ nghệ. Nhờ có những

phương tiện dễ dàng, nhờ có những cơ quan du lịch của chính phủ, chúng

ta ngày nay du lịch nhiều hơn ông cha chúng ta. Nhưng nghệ thuật du lãm

hình như đã mất. Trước khi tìm hiểu nghệ thuật đó, chúng ta hãy xét các

cách du lịch mà không phải là du lãm.

Có cách du lịch để cho tinh thần được phong phú. Tôi ngờ rằng tinh

thần không dễ gì mở mang được. Cứ coi kết quả các câu lạc bộ và các

cuộc diễn thuyết thì biết. Do quan niệm sai lầm đó nên mới có những tổ

chức dẫn đạo khách du lịch. Không thể tưởng tượng được một hạng

người nào hay nói mà vô ích hơn cái bọn dẫn đạo du khách nữa. Ở Trung

Hoa cũng có bọn đó nhưng họ không phải là bọn nhà nghề mà là những

người bán trái cây, những phu xe hoặc con cái nông dân, sự hiểu biết không được chính xác, nhưng có cá tính riêng, dễ thương hơn bọn nhà nghề phương Tây.

Rồi lại có cách du lịch để có tài liệu dùng trong các lúc nói chuyện. Đi

càng nhiều thì càng biết được nhiều di tích lịch sử, kí ức càng phong phú,

về nhà càng có dịp kể lại cho bạn bè nghe mà câu chuyện càng thêm vui.

Nhưng càng muốn biết cho nhiều thì càng lại phải đi coi cho được nhiều

nơi trong một ngày. Người ta cầm trong tay một chương trình du lịch, coi

https://thuviensach.vn

một nơi nào rồi người ta lấy viết chì bôi bỏ tên nơi đó đi. Hạng người đó, cả trong lúc nghỉ ngơi cũng muốn có hiệu năng.

Lối du lịch ngu xuẩn đó tất nhiên phát sinh ra một hạng du khách đi

coi các nơi theo một chương trình nhất định, và theo một thời khắc biểu

nhất định: sẽ ghé Vienne mấy giờ hay Budapest mấy giờ. Họ kính cẩn

theo đúng thời khắc biểu, không dám sai một chút. Thành thử ở nhà họ đã

như bị buộc vào tấm lịch và chiếc đồng hồ mà đi du lịch, họ cũng không

thoát li được hai cái đó.

Tôi đề nghị tìm một động cơ chân chính cho sự du lịch trái hẳn với

những động cơ kể trên. Du lịch theo tôi là để hòa vào trong đám người lạ,

không ai biết mình cả, là để quên hết thảy đi. Ở trong châu thành của mình thì ai cũng bị bó buộc vì những luật lệ, thế tục, tập quán, bổn phận.

Một ông giám đốc ngân hàng chẳng hạn, dù là ở nhà đi nữa, vẫn không

được người ta coi như một người thường, mà chính ông ấy cũng không

thể quên được rằng mình là giám đốc ngân hàng; mà theo tôi, ông ta có

muốn đi du lịch thì chỉ là để được tiếp xúc với những người coi ông ta là

một người thường như mọi người khác, không vậy thì đi du lịch để làm

gì kia! Trong những cuộc lữ hành về thương nghiệp, đem theo những bức

thư giới thiệu là việc hữu ích, nhưng đi như vậy không phải là đi du lịch.

Đi du lịch mà mang theo những bức thư đó thì có hiểu thêm được gì về

bản thân của mình, có biết rõ được Tạo hóa sinh ra mình để làm gì đâu.

Mất cái thú được bạn thân tiếp đãi niềm nở tại một xứ lạ, được hướng

dẫn trong cái giới cùng giai cấp với của mình, thì lại được một cái thú

khác kích thích hơn nhiều, tức cái thú của một hướng đạo sinh lạc trong

rừng mà phải tự xoay xở lấy. Đi du lịch như vậy rồi về nhà sẽ thấy mình

bớt phải tùy thuộc người tài xế hoặc ông chủ hàng thịt quen của mình.

Một người du lãm luôn luôn là một người phóng lãng, có những cái

vui, những cái cám dỗ, cái tinh thần mạo hiểm của người phóng lãng. Du

lãm phải là phóng lãng, không có cái gì bó buộc, không có giờ nhất định,

không thư từ, không thăm viếng ai cả, không có cả mục đích nữa. Một

người biết du lãm là một người không biết mình đi đâu, và một người du

lãm hoàn toàn quên cả mình ở đâu mà tới nữa, quên cả tên, họ mình nữa.

Đồ Long trong thiên Minh Liêu t ử đã diễn rõ ràng ý đó (coi tiết sau). Có thể rằng một người như vậy không kiếm được một bạn thân nào trong

xứ lạ, nhưng “Không đ ặ c bi ệ t l ư u ý t ớ i ai t ứ c là l ư u ý t ớ i toàn th ể nhân lo ạ i” . Không có bạn thân đặc biệt tức là coi ai cũng như bạn thân. Vì yêu https://thuviensach.vn

hết cả mọi người nên hòa mình vào với mọi người, nhận xét những chỗ

khả ái và những phong tục của mọi dân tộc. Ngày nay, những du khách

ngồi xe ca, nghỉ ở lữ quán, nói chuyện với bạn đồng hành về xứ sở của

mình, không còn được hưởng cái lợi kể trên nữa vì họ không chịu nhận

xét tâm hồn dân tộc những xứ mà họ tới thăm.

Có tinh thần phóng lãng, ta mới tiếp xúc mật thiết với thiên nhiên được. Người phóng lãng đòi đi tới những nơi thật vắng vẻ để hưởng sự

tĩnh mịch hoàn toàn mà cảm thông với thiên nhiên. Họ không mất thì giờ

dạo những cửa hàng lớn, lựa những bộ áo tắm xanh xanh đỏ đỏ.

Ngoài ra, còn một cách du lãm nữa là tới những nơi không có người,

không có cảnh, chỉ có mây, cây cối với những con sóc, con chuột xạ, con

ngân thử (Marmotte). Một bà bạn Mĩ kể chuyện rằng có lần bà cũng với

vài bạn Trung Hoa leo một ngọn núi ở Hàng Châu để “ch ẳ ng coi cái gì c ả ” . Buổi sáng hôm đó sương mù, họ càng leo núi, sương càng dày đặc.

Có thể nghe được giọt sương rơi nhẹ trên ngọn cỏ. Trừ sương mù ra chẳng có gì để coi hết. Bà ta thất vọng. Các bạn Trung Hoa khuyến khích: “Ph ả i ti ế p t ụ c leo t ớ i đ ỉ nh, c ả nh trên đó tuy ệ t đ ẹ p” . Bà ta rán leo nữa, một lát sau thấy ở xa xa có một tảng đá xấu xí mây phủ. Bà ta hỏi:

“Cái gì đó?” – “Đó là bông sen tr ồ ng ng ượ c” . Rầu rĩ trong lòng, ba ta muốn quay trở xuống - “Nh ư ng trên đ ỉ nh còn có c ả nh đ ẹ p h ơ n” . Áo đã ướt đẫm vì sương, bà ta lại rán tiếp tục leo. Sau cùng họ tới đỉnh. Bốn

bề chỉ là một biển sương mù mênh mông, xa xa mờ mờ một dãy núi. Bà

ta gắt: “ Ở đây có gì đ ể coi đâu?” . Các bạn Trung Quốc đáp: “Vâng, chúng ta t ớ i đây đ ể ch ẳ ng coi cái gì c ả ” .

Coi cảnh vật với coi cái hư vô, thực khác nhau xa. Nhiều du khách tuy

coi nhiều cảnh vật mà thực ra chẳng thấy gì, và nhiều du khách chẳng

coi cái gì cả mà lại thấy được rất nhiều.

Tôi thường cười thầm mỗi khi nghe nói một văn nhân nào đó đi du

lịch ở ngoại quốc để “tìm tài li ệ u vi ế t m ộ t tác ph ẩ m m ớ i” ; cơ hồ như ở

trong tỉnh, trong xứ ông ta, nhân tình, phong tục không còn có thể cung

cấp đề tài cho ông ta được vì đề tài nào cũng đã khai thác hết nhẵn rồi.

Vậy thì điều kiện cốt yếu của sự du lãm là phải biết nhìn sự vật; mà đã

biết nhìn sự vật, thì đi ra nước ngoài hoặc đi chơi ngay trong cánh đồng ở

quanh nhà cũng vậy thôi, không khác nhau gì cả.

Điều đó, Kim Thánh Thán đã nhận thấy. Trong bài phê bình nổi danh

tuồng Tây S ươ ng kí, ông nói người du lãm cần phải có “m ộ t bi ệ t tài https://thuviensach.vn

trong lòng và m ộ t c ặ p bi ệ t nhãn d ướ i hàng lông mày” . Tất cả vấn đề ở

đó: có một tấm lòng để cảm và một cặp mắt để ngó. Thiếu hai cái đó thì

đi chơi núi chỉ là tốn tiền bạc, thì giờ. Mà có hai cái đó thì chẳng cần leo

núi, cứ ở nhà, hoặc ra ngoài đồng ngắm một đám mây, một con chó, một

hàng rào, một cây đứng lẻ loi, cũng hưởng được nhiều cái thú. Dưới đây,

tôi xin dẫn một đoạn của Kim bàn về nghệ thuật du lãm:

“Tôi đã đọc nhiều bộ du kí và thấy rằng ít người hiểu nghệ thuật du

lãm. Đành rằng người biết du lãm không ngại đường xa ngàn dặm, vạn

dặm, cũng cố đi đến nơi để coi hết những cái kì diệu của hóa công trong

cảnh núi non, sông biển, hang động, đất lành (phúc địa). Nhưng trong lòng có chút biệt tài, dưới hàng lông mày có cặp biệt nhãn thì chẳng cần

tới coi những cảnh núi non, sông biển, hang động, đất lành mà cũng biết

được hết cái kì diệu của hóa công. Hôm trước người đó đi thăm một hang đá, gần kiệt sức của chân, của mắt và của lòng để coi cho hết; hôm

sau người đó lại đi thăm một nơi đất lành, lại gần kiệt sức của chân, của

mắt, của lòng để coi cho hết. Người đi theo không hiểu người đó, bảo:

“Ngày nào cũng đi chơi, khoái quá! Mới coi xong một cái hang đá, nay lại

coi thêm một chỗ đất lành!” Họ không hiểu gì cả. Người biết du lãm kia

khi rời khỏi hang mà chưa tới chỗ đất lành, giữa hai nơi đó là một khoảng cách hai ba chục dặm hoặc chỉ tám, bảy, sáu, năm, bốn, ba, hai

dặm, hoặc chỉ cách một dặm hay nửa dặm; nhưng có được một biệt tài

trong lòng và một cặp biệt nhãn dưới hàng lông mày, thì người đó cũng

thưởng ngoạn cái khoảng một dặm, nửa dặm đó như thưởng ngoạn cái

hang đá, cái đất lành kia.

“Cái đại bản lãnh, đại thông minh, đại khí lực của Tạo hóa hốt nhiên

dựng thành hang đá, đất lành kia làm cho ta kinh tâm, đã đành rồi. Nhưng

mỗi khi tôi nhìn kĩ những vật nho nhỏ trên trái đất này như một con chim,

một con cá, một đoá hoa, một cây nhỏ, thậm chí chỉ nhìn một cái lông chim, một cái vảy cá, một cánh hoa hoặc một cọng cỏ, tôi cũng nhận thấy trong những vật đó, Tạo hóa đã phí bao nhiêu đại bản lãnh, đại thông minh, đại khí lực rồi sau mới tạo thành được. Ngạn ngữ có câu:

“Sư tử dùng toàn lực để chiến đấu với voi, mà cũng dùng toàn lực để bắt

con thỏ”; đấng Tạo hóa kia thì cũng vậy: dùng toàn lực để tạo cái hang

đá, chỗ đất lành; mà tạo những con vật nhỏ nhoi như con chim, con cá,

đoá hoa, cây nhỏ, thậm chí đến một lông chim, một vảy cá, một cánh hoa,

một cọng cỏ, cũng không khi nào không dùng toàn lực. Do đó mà xét thì

https://thuviensach.vn

những cái làm cho ta kinh tâm, không phải chỉ có cái hang đá, cái đất lành mà thôi.

“Vả lại, chúng ta có bao giờ nghĩ rằng cái hang đá, cái đất lành kia

sáng tạo ra làm sao không? Trang Tử bảo: “Hiểu trăm bộ phận trong mình con ngựa, không phải là hiểu con ngựa. Cái mà ta gọi là con ngựa có

[159]

trước trăm bộ phận của nó”

. Lấy tỉ dụ khác; có cả trăm loài cây

mọc chung quanh cái chằm lớn; có bao nhiêu đá, bao nhiêu suối ở trên cái

núi lớn… Nhưng núi to do đá nhỏ mà thành, thác lớn do suối nhỏ mà thành. Nếu ta xét từng vật một thì đá không lớn bằng bàn tay, suối không

lớn bằng dòng nhỏ. Lão Tử bảo: “Ba mươi cái găm xe tụ chung quanh

[160]

một cái bầu xe, và khi những cái đó mất bản tính đi rồi

thì xe mới

lăn được. Nặn đất sét sẽ làm cái bình, khi đất sét mất cái tồn tại riêng

của nó đi rồi thì cái bình mới được dùng. Đục lỗ trong tường để làm cửa

và cửa sổ; khi cửa và cửa sổ mất cái tồn tại riêng của nó đi rồi thì nhà

mới có thể ở được”.

“Các hang đá và đất lành thì cũng vậy; có chỗ dựng đứng lên thành

ngọn núi, có chỗ sâu hõm xuống thành ngòi, có chỗ bằng phẳng thành bình nguyên, có chỗ dốc thành sườn, có chỗ kéo dài ra thành cầu, có chỗ

tụ lại thành khe, thật kì kì diệu diệu, nhưng ta biết rằng cái kì đó sở dĩ kì, cái diệu đó sở dĩ diệu là đều tại các vật đã mất cái tồn tại riêng của chúng đi. Vì khi chúng đã mất cái tồn tại riêng đi thì không còn ngọn núi,

sườn núi, thác ngòi, bình nguyên, cầu, khe nữa. Mà chính ở cái điểm chúng mất cái tồn tại riêng đi mà biệt tài trong lòng ta cùng cặp biệt nhãn

dưới hàng lông mày của ta mới phát động được mạnh mẽ.

“Mà cái biệt tài trong lòng ta cùng cặp biệt nhãn dưới hàng lông mày

của ta đã chỉ có thể phát động được mạnh mẽ ở chỗ mọi vật không còn

tồn tại riêng nữa, như vậy thì ta còn cần gì phải tới hang đá và đất lành

nữa? Trong khoảng đường từ cái hang đá tới chỗ đất lành, cách vài ba chục dặm, hoặc chỉ cách có một dặm, nửa dặm, chỗ nào mà mọi vật chẳng mất cái tồn tại riêng của nó? Thấy một chiếc cầu nhỏ, một gốc

cây đứng lẻ loi, một dòng nước, một xóm làng, một hàng rào, một con

chó thì cái biệt tài, biệt nhãn của ta cũng phát động mạnh mẽ được; vậy

thì cái kì kì diệu diệu ở hang đá, đất lành, chưa chắc đã hơn được cái kì

kì diệu diệu ở những vật nhỏ nhoi này”.

Ử

https://thuviensach.vn

2. MINH LIÊU TỬ ĐI CHƠI

Nh ư trên chúng ta đã bi ế t, tác gi ả truy ệ n này là Đ ồ Long. Ông mu ố n t ả m ộ t nhân v ậ t phóng lãng mà ông đ ặ t tên là Minh Liêu T ử (minh liêu là mù m ị t, tr ố ng không). Minh Liêu T ử chán vi ệ c đ ờ i, trò đ ờ i, b ỏ nhà đem theo m ộ t ít ti ề n ngao du s ơ n th ủ y, t ớ i đâu cũng xin ăn, khi nào không xin đ ượ c m ớ i ph ả i dùng ti ề n mua nh ữ ng v ậ t th ự c c ầ n thi ế t. Đi lang thang không nh ấ t đ ị nh t ớ i ch ỗ nào, các danh s ơ n th ắ ng c ả nh đ ề u đ ặ t gót t ớ i, có l ầ n đàm đ ạ o v ớ i đ ạ o sĩ trên núi, có l ầ n l ạ i theo b ọ n v ươ ng tôn công t ử v ề

dinh h ọ ở c ả tháng, ngâm th ơ , bàn v ề tri ế t lí, v ề l ẽ sinh lão b ệ nh t ử , v ề

l ẽ th ị nh suy…

Sau ba năm phóng lãng nh ư v ậ y, v ề ẩ n trên núi Tây Minh, su ố t đ ờ i không ra kh ỏ i núi.

(Bản tiếng Pháp bỏ trọn cả tiết và chúng tôi chỉ lược thuật như trên).

*

* *

CHƯƠNG XII

HƯỞNG THỤ VĂN HOÁ

1. GIÁM THỨC

Mục đích của giáo dục và văn hóa chỉ là để phát triển khả năng giám

thức và luyện tập nên những hành vi tốt. Con người có văn hóa hay có

giáo dục không nhất thiết là phải có học thức rộng, nhưng phải biết yêu

những cái đáng yêu, ghét những cái đáng ghét. Biết cái gì đáng yêu, cái gì

đáng ghét là có giám thức (goût). Không gì bực mình bằng gặp một người

đầu óc đầy những niên đại và tên nhân vật lịch sử, biết rõ những việc

bên Nga, bên Tiệp Khắc, mà kiến giải hoặc thái độ thì hoàn toàn lầm lẫn.

Tôi đã gặp những con người như vậy và tôi thấy về vấn đề gì họ cũng

đưa ra sự kiện này, sự kiện khác mà kiến giải của họ thì thật là tệ hại.

Học vấn của họ thật quảng bác nhưng họ thiếu giám thức, không biết

phán đoán. Học thức quảng bác là học thức nhồi vào sọ cho thật nhiều sự

kiện; còn sự giám thức, sự biện biệt phải trái là vấn đề phán đoán về cái

thiện, cái mĩ. Khi phê bình một văn nhân, người Trung Hoa thường phân

biệt học vấn, kiến thức với đức hạnh. Đối với các sử gia, sự phân biệt

https://thuviensach.vn

như vậy cũng xác đáng; một bộ sử có thể chứa đầy những tài liệu quí mà thiếu hẳn sự sâu sắc, sự phán đoán chân chính; khi luận về việc và người, tác giả có thể không có chút kiến giải trác việt, thâm thúy. Một tác

giả như vậy ta gọi là thiếu nhãn thức. Tra cứu kĩ, thu thập được nhiều tài

liệu và chi tiết là việc rất dễ. Trong thời đại lịch sử nào cũng có vô số sự

kiện cho ta thu thập, nhưng biết biện biệt những sự kiện nào có ý nghĩa

để lựa chọn là việc vô cùng khó khăn hơn và tùy ở kiến giải mỗi người.

Cho nên người có giáo dục, học vấn là người biết phân biệt thị phi,

yêu cái đáng yêu, ghét cái đáng ghét. Biết phân biệt như vậy tức là có giám thức, mà có giám thức thì có nhã hứng. Muốn có giám thức phải có

một khả năng suy tư sâu sắc, có tinh thần độc lập trong sự phán đoán,

phải cương quyết không để cho một hình thức nào phỉnh gạt ta, một mê

hoặc nào làm chóa mắt ta, mà những phỉnh gạt đó đầy dẫy chung quanh

ta; nào là danh vọng, nào là lợi lộc; tới chính trị, lòng ái quốc, tôn giáo

cũng dễ phỉnh gạt ta nữa; rồi lại thêm trong bọn thi sĩ, nghệ sĩ, tâm lí gia… có bao nhiêu kẻ dùng những thủ đoạn phỉnh gạt. Khi một nhà phân

tâm học bảo ta rằng sự hoạt động của các cơ quan bài tiết trong tuổi thơ

có ảnh hưởng lớn tới tính tình của ta, có thể làm cho ta lớn lên thành ra

tham lam, tàn bạo hay là ôn hòa, biết bổn phận của mình; hoặc khi họ

bảo rằng bệnh táo làm cho tính tình ta hóa ti tiểu, thì một người có giám

[161]

thức, biết biện biệt, chỉ có một thái độ là mỉm cười

. Khi một kẻ nào

đó lầm thì đừng viện danh nhân này, tác phẩm nọ để lòe ta; viện gì đi

nữa thì cũng vẫn là lầm.

Vậy giám thức liên quan mật thiết với đức can đảm hay với đức hùng

tâm mà đức này khá hiếm. Tất cả những tư tưởng gia, văn sĩ lưu lại được cái gì, đều có đức đó. Một người có đức đó có thể không thích một

thi nhân mặc dầu thi nhân này được mọi người ngưỡng mộ; và khi thích

một thi nhân nào thì có thể giảng được tại sao, vì đã có sự phán đoán riêng của mình rồi. Cái đó ta gọi là nhãn thức về văn chương. Người đó

cũng không chịu khen một họa phái mới nhất nếu bản tâm không thích.

Cái đó ta gọi là nhãn thức về nghệ thuật. Người đó cũng không chịu nhắm mắt theo một triết học rất lưu hành mặc dầu triết học đó có những

nhà danh tiếng làm hậu thuẫn. Không chịu để cho một tác giả nào thuyết

phục nếu lòng không cảm động; nếu tác giả đó lí luận mà mình không cãi

được thì là tác giả lí luận đúng; nhưng tùy mình không cãi được mà vẫn

https://thuviensach.vn

không chịu tín phục thì là mình có lí mà tác giả đó lầm lẫn. Như vậy là có nhãn thức về tri thức. Đành rằng muốn được hùng tâm như vậy, cần có

một đức tự tín đôi khi hơi ngây thơ, nhưng nếu ta không dựa vào cái tâm

của ta thì dựa vào cái gì bây giờ, vào cái tâm của người ư? Và khi ta đã

chối bỏ cái quyền được phán đoán theo lòng mình thì tất nhiên ta sẽ nhận

tất cả những mê hoặc, phỉnh gạt ở đời.

Khổng Tử hình như đã cảm thấy rằng học mà không suy nghĩ thì hại

hơn là suy nghĩ mà không học, cho nên nói: “Học nhi bất tư tắc võng, tư

[162]

nhi bất học tắc đãi”

. Chắc ông đã thấy nhiều đệ tử vào cái hạng đó

(hạng chối bỏ cái quyền phán đoán theo lòng mình) mới phát ra lời răn

như vậy, một lời răn rất ích lợi trong các trường học ngày nay. Ai cũng

biết rằng chính sách giáo dục và tổ chức học đường ngày nay chú trọng

vào sự học cho nhiều chứ không chú trọng vào sự suy nghĩ, biện biệt; coi

sự nhớ nhiều tự nó là một mục đích rồi, cơ hồ như hễ nhớ nhiều là có

văn hóa cao. Nhưng tại sao trong trường học người ta lại không trọng sự

suy nghĩ? Tại sao chế độ giáo dục lại đem sự vui vẻ truy cầu học vấn

biến thành một sự nhồi sọ máy móc, có qui củ đơn điệu, bị động như

vậy? Tại sao ta lại coi sự học trọng hơn sự suy nghĩ? Tại sao ta lại coi

một cậu tú là có học vấn chỉ vì cậu đã theo học đủ một số giờ đã qui

định nào đó về các môn tâm lí, trung cổ sử, luận lí và “tôn giáo”? Tại sao

lại phân biệt trường này trường khác, đặt ra bằng cấp này bằng cấp nọ,

và làm sao mà học sinh lại coi trọng bằng cấp hơn mục đích chân chính

của giáo dục? Lí do rất dễ hiểu. Chỉ tại chúng ta giáo dục thanh niên từng loạt một như trong xưởng máy người ta sản xuất hóa phẩm từng

loạt một, mà chính sách máy móc trong xưởng chỉ tạo được những cái vô

sinh khí. Muốn bảo hộ danh dự của trường và nhất luật hóa các sản phẩm, người ta phải chứng thực sản phẩm bằng bằng cấp. Do đó mà

cần phải đặt ra các kì thi để cho điểm rồi sắp hạng. Tổ chức đó hợp lí

đến nỗi không ai thoát li được nó nữa. Nhưng kết quả thì tai hại không ai

tưởng tượng được. Vì tự nhiên người ta hóa ra coi trọng sự nhớ nhiều

hơn là sự phát triển khả năng giám thức, phán đoán. Tôi đã làm giáo sư và

tôi đã thấy rằng lập một bảng kê những câu hỏi về niên đại lịch sử dễ

dàng hơn là lập một bảng kê những câu hỏi về kiến giải, về trí thức phổ

thông. Luôn luôn ta nên nhớ lời Khổng Tử: “Đa ki ế n nhi th ứ c chi, tri chi https://thuviensach.vn

[163]

th ứ dã” (Thấy nhiều mà nhớ được, là thứ tri thức hạng thường)

.

Không có đề tài gì mà bắt buộc phải học, cũng không có sách gì – ngay

cả đến kịch của Shakespeare – là bắt buộc phải đọc. Học đường hình như có quan niệm ngu xuẩn này là chúng ta có thể hạn chế một số tối

thiểu đề tài về sử kí, địa lí nào đó rồi cho rằng một người có học thức

phải thuộc những đề tài ấy. Tôi cũng đã được hưởng thụ một nền giáo

dục hoàn hảo mặc dầu có ai hỏi tôi tên kinh đô Y Pha Nho thì tôi sẽ lúng

túng lắm và có hồi tôi cứ đinh ninh rằng Havane là tên một đảo ở gần

đảo Cuba. Cái hại của một chính sách giáo dục như trên là nó cho biết tất

cả những điều mà một người có học vấn cần biết. Vì vậy mà một cậu tú

ở trường ra không cần học thêm, đọc sách thêm nữa, vì cậu tin rằng cậu

đã học cả những điều cậu cần phải học rồi.

Chúng ta nên có quan niệm này là kiến thức của mỗi người có thể có

mỗi hình thức, không thể dùng một tiêu chuẩn nào mà trắc lượng được.

Trang Tử nói rất đúng: “Đ ờ i ta có h ạ n mà tri th ứ c thì vô h ạ n” . (Ngã sinh

[164]

dã hữu nhai nhi tri dã vô nhai)

. Xét cho cùng thì học hỏi chỉ là khám

phá một thế giới mới, hoặc như Anatole France đã nói: “M ộ t cu ộ c thám hi ể m phiêu l ư u c ủ a tâm linh” ; nó sẽ là một cái thú chứ không phải là một cực hình, nếu ta giữ được cái tinh thần khám phá, một tinh thần vốn rộng

rãi, tò mò, có tính cách phiêu lưu. Ta không nên nhồi sọ một cách có qui

củ, đơn điệu và thụ động mà nên tìm trong sự học vấn một cái vui cá nhân, tích cực, mỗi ngày mỗi tăng. Khi đã bỏ chính sách cho điểm, thi cử,

để phát bằng cấp rồi, (hoặc nếu không bỏ hẳn được thì cũng đừng coi

trọng nữa) thì sự học hỏi sẽ hóa ra tích cực, vì ít nhất học sinh cũng bắt

buộc phải tự hỏi mình học để làm gì đây. Thời nay người ta học vì nhân

viên ghi học bạ, vì số lương khi ra trường, và nhiều học sinh giỏi nhất

học vì cha mẹ, giáo sư, hoặc vì người vợ sau này, để khỏi ra tình bạc bẽo với những người tốn biết bao nhiêu tiền nuôi mình ăn học, với những giáo sư đại độ và tận tâm, còn gì bất đạo đức bằng những tư

tưởng như vậy? Học hỏi phải là việc của cá nhân, và có như vậy học

mới thành một thú vui, mới có tính cách tích cực.

2. NGHỆ THUẬT LÀ MỘT DU HÍ PHÁT BIỂU CÁ TÍNH CỦA TA

https://thuviensach.vn

Nghệ thuật vừa là sáng tác, vừa là tiêu khiển. Hai quan niệm đó tôi cho quan niệm tiêu khiển, tức quan niệm du hí về tinh thần, là quan trọng

hơn. Tôi càng quí các tác phẩm bất hủ, dù là họa phẩm, công trình kiến

trúc hay nhạc phẩm, tôi lại càng cho rằng tinh thần nghệ thuật chân chính chỉ có thể phổ biến, thấm nhuần xã hội khi nào có rất nhiều người

coi nghệ thuật là một tiêu khiển, chứ không mong tìm cái danh bất hủ

trong nghệ thuật. Một trường trung học đào tạo được vài tay quán quân

về môn quần vợt hay đá banh, điều đó đâu có quan trọng bằng tập cho

toàn thể học sinh đều biết chơi hai môn đó; một dân tộc thì cũng vậy, sản

[165]

xuất được một Rodin

đâu có quan trọng bằng dạy dỗ sao cho tất cả

các trẻ em và thanh niên trong lúc nhàn rỗi sáng tác được một cái gì để

tiêu khiển. Tôi muốn rằng tất cả trẻ em trong các trường đều tập nặn và

tất cả các ông Giám đốc Ngân hàng, tất cả các nhà chuyên môn kinh tế

vẽ lấy được tấm thiếp chúc mừng Tân Xuân, dù rằng vẽ chẳng ra hồn gì

cả, cũng còn hơn là trong nước chỉ có vài nghệ sĩ coi nghệ thuật của mình là một cái nghề. Bất kì trong khu vực nào tôi cũng thích tinh thần tài

tử. Nghe một ông bạn gảy tửng tưng một khúc đàn nào đó tôi thích hơn là

nghe một ban nhạc chuyên môn nổi danh bực nhất. Coi một tài tử đóng

trò ta vẫn thích hơn là coi một đào kép chuyên nghiệp; mà cha mẹ nào xem con cái đóng kịch vẫn thú hơn là xem diễn một vở kịch của

Shakespeare tại rạp hát. Vì như vậy là tự động mà tinh thần nghệ thuật

chân chính phải là tinh thần tự động. Cho nên tôi rất trọng cái quan niệm

về môn họa ở Trung Hoa: người ta coi môn đó là một tiêu khiển của các

văn nhân chứ không phải là một cái nghề. Muốn cho nghệ thuật khỏi biến thành thương nghiệp thì phải giữ cái tinh thần du hí, tiêu khiển đó.

Đặc tính của du hí là du hí để du hí chứ không cần có lí do, không nên

có lí do nào khác. Du hí tự nó là mục đích của nó rồi. Quan niệm đó được

sự thiên diễn của lịch sử chứng minh. Trong sự cạnh tranh để sinh tồn,

vạn vật có cần đến cái đẹp đâu mà lại có những cái đẹp có hình thức phá

hoại như cặp sừng của hươu nai. Học phái Darwin nhận thấy điều đó

nên ngoài luật thiên nhiên tuyển trạch ra đã phải đưa thêm ra luật phụ

này nữa là luật thư hùng đào thải (sélection sexuelle). Phải nhận nghệ

thuật chỉ là một sự tiêu dùng cái phần thể lực và tâm lực thừa thải, tiêu

dùng một cách tự do, không vì lợi thì mới hiểu được bản tính của nghệ

thuật. Đó là thuyết nghệ thuật vị nghệ thuật; thuyết này bị chỉ trích kịch

https://thuviensach.vn

liệt nhưng xét nguồn gốc tâm lí của mọi sáng tác nghệ thuật thì không thể chối cãi được rằng thuyết đó đúng. Hitler chê nhiều hình thức nghệ

thuật hiện nay là bất đạo đức, nhưng tôi cho rằng những kẻ vẽ chân dung Hitler, rồi bày trong Nghệ Thuật Bảo Tàng Viện để làm đẹp lòng vị

chúa tể của họ mới là bất đạo đức hơn cả. Họ không phụng sự nghệ

thuật mà đánh đĩ với cây cọ. Nghệ thuật mà có tính cách thương mãi thường làm tổn thương tinh thần sáng tác, còn nghệ thuật có tính cách chính trị nhất định là giết chết tinh thần đó. Vì không có tự do thì làm gì

còn sáng tác? Các nhà độc tài hình như không hiểu rằng không thể dùng

lưỡi lê mà bắt người ta sản xuất ra nghệ thuật được, cũng như không thể

mua thứ ái tình chân thật trong một ổ điếm được. Phải có hứng thì mới

sáng tác được, mà hứng là cái gì nó tự phát trong thâm tâm và thúc đẩy

nghệ sĩ sáng tác, cũng như thúc đẩy nhà khoa học nghiên cứu, nhà thám

hiểm đi tìm một hải đảo mới. Hứng lên thì làm, chẳng có lí do gì cả. Nhờ

khoa sinh vật học, ta bắt đầu hiểu rằng đời sống tinh thần của ta tùy thuộc sự tăng giảm của các kích thích tố (hormones) nó tác động tới các

cơ quan khác và tới bộ thần kinh. Giận dữ hay sợ sệt cũng là do một số

lượng nào đó các chất adrénaline. Ngay như thiên tài cũng cơ hồ như do

một số hạch nào đó hoạt động quá mạnh. Một tiểu thuyết gia vô danh

của Trung Hoa không biết chút gì về kích thích tố đoán đại rằng những

hoạt động đó do những “con trùng” ở trong cơ thể. Thông dâm là do một

loạt trùng ở trong bụng nó bắt người ta phải thỏa mãn tính dục. Lòng ham danh lợi, quyền thế cũng do những loại trùng khác nó phá quấy ta,

không để cho ta yên ổn khi chưa được mãn nguyện. Viết lách cũng do một loại trùng nào đó nữa. So sánh thuyết kích thích tố và thuyết trùng đó

thì tôi muốn tin thuyết sau hơn vì nó có vẻ linh động hơn.

Khi bị trùng nó phá thì người ta phải sáng tác cái này, cái nọ, không

thể làm khác được. Một đứa trẻ dư sinh lực thì không đi như thường mà

phải nhảy. Một người dư sinh lực thì phải giậm chân hoặc múa tay.

Khiêu vũ chỉ là một cách đi dạo, không mục đích, nghĩa là về phương diện lợi ích – chứ không phải là phương diện nghệ thuật – nó chỉ là một

sự phí sức. Đáng lẽ tiến thẳng tới một điểm nào đó thì người ta khiêu vũ

xoay tròn, và đi vòng vo. Có ai thực tâm muốn làm một nhà ái quốc khi

khiêu vũ đâu, và bắt người ta khiêu vũ theo chủ nghĩa này, chủ nghĩa nọ là

diệt mất tích cách du hí, tính cách vô ích đẹp đẽ của môn đó đi. Các nhà

https://thuviensach.vn

chính trị hình như nhận thấy tính cách thiêng liêng của sự làm lụng mà không thấy tính cách thiêng liêng của sự du hí.

Quan niệm nghệ thuật là du hí đó giúp ta hiểu được mối tương quan

của nghệ thuật với đạo đức. Nghệ thuật là đẹp mà có cái đẹp trong hành

vi cũng như có cái đẹp trong bức họa trong một công trình kiến trúc.

Nghệ thuật bao trùm mọi hoạt động: Một lực sĩ đương chạy cũng có cái

đẹp riêng, đời một người từ nhỏ đến già biết cách sống thích hợp với mỗi tuổi, cũng có một vẻ đẹp riêng; có cái đẹp trong một cuộc tranh cử

Tổng thống khéo tổ chức, điều khiển để lần lần đưa tới thắng lợi, mà

trong một nụ cười của các cựu quan liêu Trung Hoa cũng có cái vẻ đẹp.

Cho nên không thể chỉ coi âm nhạc, khiêu vũ, hội họa mới là nghệ

[166]

thuật

.

Bây giờ chúng ta xét đến vấn đề nghệ thuật và đạo đức. Tại các

nước độc tài người ta lẫn lộn nghệ thuật và tuyên truyền, và nhiều nhà

trí thức ngây thơ nhận chủ trương đó. Người ta đã lầm ngay từ bước đầu

vì họ không biết chức vụ của cá nhân, mà chỉ biết những đòi hỏi của quốc gia hoặc của đoàn thể. Văn chương và nghệ thuật phải bắt nguồn

từ cảm xúc cá nhân, mà bọn người độc tài lại chỉ muốn làm nổi bật những cảm xúc của đoàn thể, của quốc gia.

Nghệ thuật chỉ liên quan với đạo đức khi nào nghệ phẩm là một sự

phát biểu cá tánh của nghệ sĩ. Một nghệ sĩ có cá tính vĩ đại sản xuất được một nghệ thuật vĩ đại, một nghệ sĩ có cá tính ti tiểu chỉ sản xuất

một nghệ thuật ti tiểu; một nghệ sĩ cá tính đa cảm sản xuất một nghệ

thuật đa tình; một nghệ sĩ cá tính dật lạc sản xuất một nghệ thuật dật

lạc. Liên quan giữa nghệ thuật và đạo đức đại thể là như vậy. Đạo đức

không thể là một vật ở ngoài mà nghệ sĩ cho thêm vào tác phẩm để thỏa

lòng yêu ghét bất thường của một nhà độc tài hoặc tuân những qui tắc

nay thế này mai thế khác của một ông giám đốc cơ quan tuyên truyền.

Đạo đức phải tự trong lòng nghệ sĩ phát ra, phải là biểu hiện tự nhiên

của tâm hồn nhà nghệ sĩ. Một họa sĩ ti tiểu không thể vẽ được một bức

họa vĩ đại và một họa sĩ cao thượng không thể sản xuất một bức họa ti

tiểu, dù có nguy đến tính mạng cũng không thể khuất thân làm công việc

đó được.

Quan niệm “ph ẩ m” của người Trung Hoa là một quan niệm rất hay về nghệ thuật; cũng có khi người ta gọi là “nhân ph ẩ m” hoặc “ph ẩ m https://thuviensach.vn

cách” . Khi họ bảo nghệ sĩ hoặc thi sĩ này là “nh ấ t ph ẩ m” hay “nh ị

ph ẩ m” là họ có ý phân biệt cao thấp; công việc nếm vị của trà, họ cũng gọi là “ph ẩ m trà” . Các hạng người trong mỗi hành động đều biểu hiện cái “ph ẩ m” của mình ra. Người đánh bài (đổ bác) có “đ ổ ph ẩ m” , nếu xấu tính thì gọi là “đ ổ ph ẩ m” không tốt; người uống rượu (tửu) mà lúc say sưa có những hành động xấu thì gọi là “t ử u ph ẩ m” không tốt; người đánh cờ (kì) cũng có “kì ph ẩ m” tốt hoặc không tốt. Cuốn sách đầu tiên phê bình thơ của Trung Hoa, nhan đề là “Thi ph ẩ m” , tác giả cuốn đó là Chung Vinh (đời Nam Bắc Triều) chia thi nhân ra làm nhiều hạng; lại có

những cuốn phê bình hoạ nhan đề là “H ọ a ph ẩ m” .

Do quan niệm về “ph ẩ m” đó mà nhiều người tin rằng tác phẩm của một nghệ sĩ hay hoặc dở là tùy nhân phẩm của người đó cao hoặc thấp.

Tiếng “nhân ph ẩ m” có cái nghĩa về đạo đức và nghệ thuật. Nó nhấn mạnh vào tấm lòng hiểu người, tấm lòng cao thượng, đại độ, xuất thế,

bất tục, không đê tiện; hiểu theo ý đó thì nó gần giống với tiếng Manner

hoặc Style (phong cách) của người Anh. Một nghệ sĩ ngông thì văn cũng

có phong cách ngông; một nghệ sĩ phong nhã thì văn cũng có phong cách

phong nhã, và một nghệ sĩ có mĩ thức thì không khi nào cầu kì, lố bịch.

Như vậy, nhân phẩm là tinh thần chân chính của nghệ thuật. Người

Trung Hoa luôn luôn mặc nhiên nhận rằng một họa sĩ không thể nào vĩ

đại được nếu cá tính đạo đức và nghệ thuật không vĩ đại; phê bình chữ

viết và bức họa thì họ xét người viết hoặc vẽ có một cá tính cao hay không chứ không xét kĩ thuật khéo hay không. Một tác phẩm kĩ thuật hoàn toàn có thể biểu hiện một cá tính thấp kém và như vậy là tác phẩm

thiếu “đặc tính” như người Anh thường nói.

Bây giờ chúng ta xét tới vấn đề trung tâm của nghệ thuật. Đại quân

sự gia Trung Hoa, Tăng Quốc Phiên, trong một bức thư gởi về nhà bảo

rằng hai nguyên tắc quan trọng của thư pháp (phép viết chữ) là hình và th ầ n; và một thư gia nổi danh nhất đương thời, Hà Thiệu Cơ, rất tán đồng thuyết đó, cho là rất thâm thúy. Vì nghệ thuật nào cũng là vật hữu

hình, cho nên luôn luôn có vấn đề kĩ thuật mà nghệ thuật gia cần phải

tinh thông; nhưng nghệ thuật nào cũng có phần tinh thần nữa, cho nên yếu tố quan trọng nhất trong mọi hình thức sáng tác là sự biểu hiện của

cá nhân. Chính cá tính của nghệ sĩ – chứ không phải chỉ cái kĩ thuật của

họ - mới là có nhiều ý nghĩa. Trong một cuốn sách, quan trọng nhất là bút

pháp cùng tình cảm của nhà văn, bút pháp và tình cảm đó hiện trong sự

https://thuviensach.vn

phán đoán, sự yêu ghét của tác giả. Cái cá tính đó, cái biểu hiện của cá nhân đó thường bị kĩ thuật che lấp, cho nên nỗi khó khăn nhất của những

người tập sự, dù là trong hội họa, văn chương hay kịch trường là giữ

được tự nhiên, đừng gò bó. Người tập sự luôn luôn sợ làm sai kĩ thuật,

cho nên bị hình thức trói buộc. Nhưng thiếu yếu tố cá nhân thì hình thức

làm sao đẹp được. Hình thức nào đẹp cũng có một tiết điệu riêng, dù là

một nhà quán quân về môn dã cầu (golf), một người đá banh hoặc một

người chạy đua thì cũng vậy, chính cái tiết điệu của họ làm cho cử động

của họ hóa đẹp. Kĩ thuật phải giúp cho sức biểu diễn phát ra một cách tự

do, thoải mái, chứ không được cản trở nó.

Nhìn một chuyến xe lửa lượn trong một khúc đường cong, hoặc một

chiếc thuyền buồm lướt trên mặt nước, ta thấy có một tiết điệu, một thần thái đẹp biết bao. Một con nhạn bay, một con chim ưng đâm bổ

xuống bắt mồi, một con ngựa đua sung sức phi nước đại, cũng đều có

một tiết điệu, một thần thái riêng cả.

Chúng ta buộc rằng nghệ phẩm nào cũng phải có “cá tính” mà cá tính

đó chính là cá tính, là tâm hồn, là tấm lòng của nghệ sĩ biểu hiện trong tác

phẩm. Thiếu cá tính đó, nghệ phẩm hóa chết, và không có một tài năng

một kĩ thuật tinh xảo nào có thể tiêm sinh khí cho nó được. Thiếu cá tính

thì ngay cái đẹp cũng hóa ra tầm thường. Tu dưỡng cá tính cho khả ái, đó

là điều căn bản trong nghệ thuật, vì làm gì thì làm, luôn luôn cá tính của

ta xuất hiện trong tác phẩm của ta.

Sự tu dưỡng đó có hai phương diện: đạo đức và nghệ thuật, cần có

học vấn và có nhã vận. Nhã vận cũng gần giống với phong vị, có thể do

thiên phú, nhưng muốn cảm được cái thú cao nhất trong việc thẩm mĩ thì

phải có học. Điều đó dễ nhận thấy trong môn họa và viết chữ, vì hai môn này có nhiều vẻ đẹp, nhiều phong cách; mà cá tính nghệ sĩ cùng kĩ

thuật dung hợp với nhau đến nỗi ta không thể phân biệt ra được. Có cái

đẹp ngông, có cái đẹp thô bạo, hùng tráng, có cái đẹp thuộc về tự do tính

linh, có cái đẹp thuộc về đại đởm, cuồng nhiệt; phong vận lãng mạn hoặc câu thúc cũng có thể đẹp; tươi nhã, trang nghiêm, bình dị, tề chỉnh,

mẫn tiệp, đều là đẹp; đôi khi có vẻ như “xuẩn ngốc” hoặc xấu xí, kì quái mà cũng đẹp. Cái gì cũng có thể đẹp được, trừ mỗi một cái là bặm

môi, bặm miệng, hăm hở tạo ra cái đẹp mà như vậy thì không khi nào tạo

được cái đẹp cả.

https://thuviensach.vn

3. NGHỆ THUẬT ĐỌC SÁCH

Thú đọc sách thời nào cũng coi là một trong những cái thú tao nhã của

đời sống văn minh; những người ít được đọc sách vẫn thường kính trọng

và thèm cái thú đó. Điều đó dễ hiểu, một người không có thói quen đọc

sách bị giam hãm trong một thế giới chật hẹp về không gian và thời gian;

suốt đời quanh quẩn trong cái vòng thường lệ, chỉ tiếp xúc, chuyện trò

với vài người quen, chỉ trông thấy những việc xảy ra ở chung quanh, không thoát ra khỏi cái ngục đó. Nhưng cầm một cuốn sách trên tay là tức

thì người đó được sống trong một thế giới khác hẳn; nếu cuốn đó là một

cuốn hay thì người đó được một người giỏi đàm thoại kể chuyện cho nghe, dẫn dắt vào một thế giới khác, một thời đại khác. Một cổ thư làm

cho ta thông cảm với cổ nhân và khi đọc ta tưởng tượng tác giả ra sao,

vào hạng người nào. Mạnh Tử và Tư Mã Thiên, đại sử gia của Trung Hoa, đều đã diễn ý đó. Mỗi ngày được sống hai giờ trong một thế giới

khác, quên những phiền toái trong đời đi, hạnh phúc đó, người nào bị

giam hãm trong cái ngục hình hài mà không thèm khát? Xét kết quả về

tâm lí thì đọc sách quả như đi du lịch.

Hơn vậy nữa, người đọc sách còn được dẫn dắt vào một thế giới suy

tư. Dù là một cuốn sách chỉ tả sự thực, thì đọc sách với đích thân nhìn

thấy hoặc sống trong cảnh, cũng có chỗ khác nhau vì người đọc thành một khách bàng quan thoát ra ngoài cảnh. Vậy sách hay là sách dắt ta vào

cái cảnh giới trầm tư, chứ không phải chỉ tả sự thực mà thôi. Ta phí biết

bao thì giờ vào việc đọc báo hằng ngày, vì phần đông chúng ta đọc chỉ để

biết tin tức mà không chịu suy tư.

Theo tôi, bàn về mục đích đọc sách, thì không ai bằng Hoàng Sơn

Cốc, một thi hữu của Tô Đông Pha (đời Tống). Hoàng viết: “Ba ngày mà

không đ ọ c sách thì th ấ y ngôn ng ữ vô v ị , di ệ n m ụ c đáng ghét” (Tam nhật bất độc thư, tiện giác ngữ ngôn vô vị, diện mục khả tăng). Ông muốn nói

rằng mục đích duy nhất của sự đọc sách là làm cho người ta có phong

vận, phong vị. Không nên đọc sách để “trang s ứ c tinh th ầ n” vì nghĩ tới việc trau giồi trí tuệ là mất thú đọc sách rồi. Có những người tự nhủ:

“Mình phải đọc Shakespeare, Sophocle và trọn bộ năm cuốn của bác sĩ

Eliot để thành nhà trí thức”. Tôi tin chắc rằng những người đó không khi

nào thành nhà trí thức. Một ngày kia họ sẽ tự bắt buộc phải đọc kịch Hamlet (của Shakespeare) để được cái lợi duy nhất này là “đã đ ọ c”

https://thuviensach.vn

Hamlet; nhưng người đó sẽ phải bỏ dở mà coi nó như một ác mộng. Đọc sách mà có cảm tưởng bắt buộc thì là không hiểu gì về nghệ thuật đọc

sách cả.

Vậy chỉ có một cách chân chính để đọc sách là như Hoàng Sơn Cốc

đã nói, đọc để cho diện mục thêm khả ái, ngôn ngữ thêm ý vị. Nói diện

mục khả ái, không phải nét mặt phải đẹp đẽ đâu. Hoàng Sơn Cốc bảo

“di ệ n m ụ c đáng ghét” , không phải là nét mặt xấu xí. Có những bộ mặt xấu xí mà cực kì dễ thương, và có những bộ mặt đẹp đẽ mà rất vô duyên, khả ố. Trong số tác giả phương Tây mà tôi được coi hình, thì tôi

[167]

cho nét mặt của G. K. Chersterton đẹp nhất

. Bộ râu, cặp kính, cặp

lông mày và những nét nhăn ở chỗ lông mày giao nhau, tất cả những nét

đó hòa hợp với nhau một cách kì quái mà dễ thương! Ta có cảm tưởng

biết bao ý tưởng xô đẩy nhau sau vừng trán đó và chỉ chực phát ra ở cặp

mắt sâu sắc hóm hỉnh đó. Một bộ mặt đẹp như vậy là bộ mặt đẹp theo

Hoàng Sơn Cốc, bộ mặt không đẹp vì môi son má phấn mà đẹp vì sinh

lực của tư tưởng. Còn như ý vị của ngôn ngữ thì tùy cách ta đọc sách.

Nếu đọc sách ta thấy có ý vị thì ngôn ngữ của ta cũng có ý vị mà tác phẩm của ta cũng không thể không có ý vị.

Cho nên tôi cho ý vị và sở thích là cần nhất cho sự đọc sách. Sở thích

tất nhiên là tùy người, ta lựa sách cũng như lựa món ăn. Cách ăn uống hợp vệ sinh nhất vẫn là thích cái gì ăn cái đó vì như vậy dễ tiêu hóa. Đọc

sách cũng vậy. Một cuốn sách thích hợp với người này mà không thích

hợp với người khác cũng như món thịt người này cho là bổ thì người khác cho là độc. Một giáo sư đừng nên bắt học trò thích những sách mình

thích mà cha mẹ cũng đừng mong con cái có sở thích giống mình. Viên

Trung Lang đã nói: “Sách nào không thích thì b ỏ , đ ể cho ng ườ i khác đ ọ c” .

Vậy không có sách nào là nhất định phải đọc cả. Hứng thú tinh thần

phát triển cũng như thân cây hoặc lưu động cũng như dòng nước. Còn nhựa thì cây còn lớn; còn suối thì nước còn chảy. Khi nước gặp một tảng

đá thì nó chảy vòng quanh; khi nó gặp một thung lũng tươi tốt thì nó chậm lại, uốn khúc; khi nó gặp một hồ sâu trên núi thì nó ngừng lại một

thời gian, gặp thác thì nó cuồn cuộn đổ xuống. Không mệt nhọc, không

có mục đích nhất định, mà một ngày kia thế nào nó cũng tới biển. Không

có sách nào mà mọi người đều phải đọc, chỉ có những cuốn mà một https://thuviensach.vn

người nào đó phải đọc vào một lúc nào đó, ở một nơi nào đó, trong một trường hợp nào đó, vào cái tuổi nào đó. Tôi tin rằng, đọc sách cũng như

hôn nhân, có duyên tiền định. Dù cho rằng có những cuốn sách mà ai cũng

phải đọc như Thánh Kinh chẳng hạn thì cũng chỉ nên đọc vào một tuổi

nào thôi. Khi tư tưởng và kinh nghiệm chưa già dặn thì một tuyệt tác chỉ

để lại cho ta một vị chát đắng. Khổng Tử bảo năm chục tuổi có thể đọc

Kinh D ị ch, nghĩa là mới bốn mươi lăm tuổi thì chưa nên đọc. Cái ý vị cực kì bình đạm, cái trí tuệ già dặn của ông, chúng ta không thể nào lĩnh hội

nổi nếu chúng ta chưa già dặn.

Vậy việc đọc sách có hai phương diện: tác giả và độc giả. Cái lợi ích

của sách do sự cống hiến của tác giả mà cũng do kinh nghiệm của độc

[168]

giả nữa. Một nhà nho đời Tống

bàn về bộ Lu ậ n Ng ữ bảo: “Ng ườ i đ ọ c Luận Ngữ có nhi ề u h ạ ng, có ng ườ i đ ọ c xong không đ ượ c s ở đ ắ c gì c ả ; có ng ườ i ch ỉ thích vài ba hàng; có ng ườ i thích quá b ấ t giác khoa tay múa chân lên” .

Tôi cho rằng tìm được một tác giả mình thích là sự tình quan trong nhất trong sự phát triển tinh thần của ta. Trên đời có sự đồng thanh, đồng

khí và ta có thể rán tìm trong các tác phẩm cổ kim một tâm hồn giống với

ta. Đọc sách mà theo cách đó thì mới thực là có lợi. Ta phải độc lập tự

kiếm lấy bực thầy của mình. Ta không nên khuyên người khác nên thích

tác giả này tác giả khác, nên để cho bản năng của họ lựa cho họ. Nhiều

văn sĩ sống cách nhau mấy thế kỉ mà lối tư tưởng cảm xúc y như nhau,

đến nỗi người sau đọc người trước tưởng như tìm thấy được hình ảnh

của chính mình trên trang sách. Gặp những trường hợp đó, người Trung

Hoa bảo rằng như có sự chuyển kiếp, chẳng hạn Tô Đông Pha là hậu thân của Trang Tử hoặc Đào Uyên Minh. Tô Đông Pha bảo lần đầu tiên

đọc Trang Tử ông có cảm tưởng rằng từ hồi nhỏ ông đã có nhiều ý nghĩ

như Trang Tử. George Eliot khi mới được đọc Rousseau, tinh thần kích

động mạnh như bị điện giật. Nietzsche cũng có cảm giác đó khi đọc Shopenhauer, nhưng vì Shopenhauer là một ông thầy rầu rĩ mà Nietzsche

là một môn sinh táo bạo, cho nên sau này trò chống lại thầy. Người đàn

ông nào cũng thấy tình nhân của mình mười phân vẹn mười; người đọc

sách cũng vậy, tác giả nào mình thích thì luôn luôn là không có chỗ chê: từ

bút pháp đến tâm trạng, thị hiếu, kiến giải, cách suy nghĩ đều hoàn toàn

cả. Có sự đồng thanh, đồng khí, nên hễ thấy tác phẩm của tác giả đó là

https://thuviensach.vn

đọc nghiến đọc ngấu cho hết. Như bị bỏ bùa, người đó sung sướng tuân theo tác giả, bắt chước từ giọng nói, cách cười dong mạo của tác giả.

Nhưng vài năm sau, bùa bả như tan rồi, bắt đầu thấy chán và kiếm những tác giả khác. Cũng có nhiều độc giả không bao giờ yêu tha thiết

một tác giả nào cả, cũng như có nhiều trai gái chỉ ve vãn nhau mà không

thể thắm thiết với nhau được. Những độc giả đó có thể đọc mọi tác giả,

nhưng rút cục vô sở đắc.

Có quan niệm như trên thì không thể coi đọc sách như một bổn phận

hoặc một sự bó buộc được. Ở Trung Hoa, người ta thường khuyên học

sinh phải “kh ổ đ ộ c” . Có một đại học giả nọ cần khổ đọc sách như vậy

[169]

và ban đêm đương đọc sách mà buồn ngủ thì lấy dùi đâm vào vế

.

Một nhà khác bảo một nữ tì đánh thức mình mỗi khi ngủ thiếp đi. Thật

vô nghĩa. Sách hay mở trước mặt, một tác giả hiền minh chuyện trò với

mình mà mình lại buồn ngủ thì đi ngủ phắt đi có hơn không? Những người đọc sách mà thành công ít nhiều tất không dùng cái phương pháp

“c ầ n nghiên” (hăm hở nghiên cứu), “kh ổ đ ộ c” đó. Họ yêu sách nên đọc sách, không thể làm khác được, thế thôi.

Vấn đề đó giải quyết rồi, bây giờ tới vấn đề nên đọc sách vào lúc

nào, ở chỗ nào. Không có gì nhất định cả. Hễ thích đọc thì ở đâu đọc cũng được. Tăng Quốc Phiên, trong một bức thư gởi cho một người em

muốn lên kinh sư kiếm một trường tốt nhất để học, khuyên em như vầy:

[170]

“Nếu có chí muốn tự lập thì có thể đọc sách

ở một trường học

thôn quê; ngay ở trong sa mạc, hoặc giữa phố xá đông đúc, ngay trong lúc

nuôi heo, đốn củi cũng đọc sách được. Còn như không có chí tự lập thì

chẳng những ở trường học thôn quê không đọc sách được mà ngay ở

trong nhà vắng vẻ, ở cõi thần tiên cũng không đọc sách được”.

Có người chê phòng lạnh quá, ánh sáng chói quá, bàn khó ngồi quá,

không đọc sách được. Những người đó không muốn đọc sách nên kiếm

cớ ra như vậy, và suốt năm không có mùa nào cho họ đọc sách cả: mùa

xuân thì đẹp quá không nên đọc sách, mùa hè thì nóng quá chỉ nên ngủ,

thu buồn quá, đông lạnh quá…

Vậy nghệ thuật đọc sách ra sao? Giản dị lắm: cứ mở sách ra đọc lúc

nào thấy muốn đọc. Lấy tập Ly Tao của Khuất Nguyên hay tập thơ của

[171]

Omar Khayyam

rồi ra ngồi bờ sông. Mây trên trời mà đẹp ư? Thì cứ

https://thuviensach.vn

gấp sách lại, ngắm mây một lúc đã. Có một cối thuốc, một chén trà thì càng thú. Hoặc một đêm tuyết rơi, ngồi trước lò sưởi, ấm nước sôi trên

lò, kiếm một gói thuốc lá và mươi, mười hai cuốn sách, lật sơ sơ coi cuốn nào thích thì đọc. Kim Thánh Thán cho rằng một đêm tuyết rơi, khóa kĩ cửa lại, đọc cấm thư thì không còn gì thú bằng.

4. NGHỆ THUẬT VIẾT VĂN

Nghệ thuật viết có nghĩa rộng hơn kĩ thuật viết. Một người mới tập

viết nên liệng bỏ kĩ thuật đi, đừng quan tâm tới những tiểu tiết bề ngoài

đó mà nên dùng công đào sâu tâm linh mình, để phát triển một cá tính độc

đáo về văn chương, cái đó mới là cơ sở của việc cầm bút. Khi cơ sở đã

vững, cá tính độc đáo đã phát triển thì tự nhiên có bút pháp, mà những tiểu tiết về kĩ thuật sẽ giải quyết được dễ dàng. Từ pháp, ngữ pháp còn

vài điểm chưa thông thạo ư, cái đó không quan trọng miễn là ta có cái gì

để mà nói.

Các nhà xuất bản luôn luôn có những biên hi ệ u viên (lecteur) để sửa các dấu phết, dấu chấm phết trong các bản thảo. Vả lại nếu không tu

dưỡng cá tính của mình thì dù phết lên mấy lớp sơn ngữ pháp hay văn

chương cũng không thành một nhà văn được. Buffon nói: “Bút pháp t ứ c

[172]

là tác gi ả ”

. Bút pháp không phải chỉ là một phương pháp, một hệ

thống hoặc một yếu tố trang sức, mà là toàn thể ấn tượng của ta về tinh

thần của tác giả: Tác giả sâu sắc hay nông cạn, có nhiều kiến thức hay

không, có những đức nào khác nữa, thái độ đối với mọi sự vật ra sao. Tất

nhiên không có sách nào dạy cái “kĩ thuật hài hước”, hoặc “kĩ thuật ngạo

đời”, không có sách nào chỉ cho ta được “mười lăm qui tắc thực tế” hay

“mười một qui tắc cảm xúc tế nhị”.

Trong cuộc vận động để phục hưng thuyết Tính linh

(expressionnisme) để phát biểu cái “bản ngã” và đề xướng một thể tản

văn giản dị, linh động, tự nhiên, tôi bắt buộc phải viết nhiều thiên tiểu

luận về văn học và nghệ thuật viết. Tôi cũng đã rán viết ít câu cách ngôn

gom dưới nhan đề là “Tuy ế t gia yên khôi” (Tàn thuốc xì gà).

A. KĨ THU Ậ T VÀ CÁ TÍNH

Các giáo sư dạy tác văn mà bàn về văn học thì cũng không khác các

chú phó mộc bàn về mĩ thuật. Các nhà phê bình chuyên áp dụng kĩ thuật

https://thuviensach.vn

mà phân tích văn chương thì cũng không khác các ông kĩ sư dùng cái côm-pa (compas) để đo chiều cao và tính sự cấu tạo của núi Thái Sơn.

Không có cái gì là kĩ thuật viết văn cả. Các văn sĩ Trung Hoa mà tôi

nhận là có giá trị đều bảo như vậy.

Kĩ thuật đối với văn học cũng như giáo điều đối với giáo phái: đều là

tiểu tiết cả mà chỉ bọn tính tình hẹp hòi, vụn vặt mới lưu ý tới.

Những người mới tập tành thường bị kĩ thuật huyễn hoặc: kĩ thuật

viết tiểu thuyết, kĩ thuật soạn kịch, kĩ thuật diễn kịch. Họ không biết rằng có một cái gọi là cá tính, chính cá tính mới là cơ sở của mọi thành

công trên đường nghệ thuật và văn học.

B– TH ƯỞ NG TH Ứ C VĂN H Ọ C

Một người đọc nhiều danh tác mà thấy rằng tác giả thứ nhất tự thuật

linh động, tác giả thứ nhì rất tế nhị, tác giả thứ ba văn ý sướng đạt, tác

giả thứ tư có bút pháp cảm động, tác giả thứ năm thấm thía như một thứ

rượu ngon, tức là đã có đủ kinh nghiệm cần thiết để nhận thức được văn

thế nào là “ấm”, thế nào là thuần thục, thế nào là mạnh mẽ, thế nào là

hùng tráng, thế nào là rực rỡ, thế nào là chua cay, thế nào là tế nhị, thế

nào là phong vận. Khi đã nếm qua các vị đó rồi thì không cần dùng một

loại sách chỉ nam nào nữa cũng biết được thế nào là thứ văn học ưu mĩ.

Một học sinh về văn học trước hết cần tập phân biệt các tư vị khác

nhau. Tư vị ưu mĩ nhất là vị “ấm” và vị thuần thục mà hai cái đó khó học

được nhất. Văn “ấm áp” với văn lạt lẽo chỉ cách nhau có một chút thôi.

Một nhà văn mà tư tưởng không sâu sắc, thiếu tính cách sáng tạo, có

thể tập viết lối văn giản dị, nhưng rồi sẽ hóa ra vô sinh khí. Chỉ cá tươi

mới có thể không cần gia vị, riêng cái vị của nó cũng đủ ngon rồi; cá không tươi thì phải thêm nước tương, hồ tiêu, hạt cải – càng thêm nhiều

càng tốt.

Một tác giả có tài cũng như em gái Dương Quí Phi, vô chầu thiên tử

mà không cần phấn son, còn các mĩ nhân khác trong cung đều phải tô

[173]

phấn thoa son. Vì vậy mà rất ít nhà văn dám dùng văn thể

giản dị.

C- VĂN TH Ể VÀ T Ư T ƯỞ NG

Một tác phẩm hay hoặc dở hoàn toàn do có phong vận và tư vị hay

không và nếu có thì phong vận và tư vị đó ra sao. Không có qui tắc nào để

https://thuviensach.vn

luyện cho có được phong vận. Nó từ tác phẩm phát ra cũng như khói thuốc phát từ ống điếu, mây phát từ đầu núi, không ai biết nó ở đâu tới.

Văn thể ưu mĩ nhất là văn thể giống như “mây bay n ướ c ch ả y” (hành vân lưu thủy) của Tô Đông Pha.

Văn thể là ngôn ngữ, tư tưởng và cá tính hợp lại.

Rất ít khi tư tưởng sáng sủa mà ngôn ngữ không sáng sủa. Nhưng

nhiều khi tư tưởng không sáng sủa mà ngôn ngữ rất sáng sủa; văn như

vậy có thể gọi là tối tăm một cách sáng sủa.

Dùng ngôn ngữ tối tăm để diễn những tư tưởng sáng sủa là lối viết

của những người suốt đời ở độc thân vì họ không bao giờ phải giải thích

[174]

một cái gì cho vợ nghe. Thí dụ: Emmanuel Kant

. Ngay đến Samuel

Butler cũng đôi khi kì quái.

Văn của một người luôn luôn có màu sắc của tác giả mà người đó

thích. Họ càng ngày càng giống tác giả đó từ cách suy nghĩ tới cách diễn

giải. Người mới tập viết chỉ có cách đó là luyện văn được thôi. Về sau,

từng trải nhiều rồi, người ta mới phát hiện được cái “bản ngã” mà tạo

được một lối viết riêng.

Ghét tác giả nào thì đọc sách của họ không có ích gì hết. Các giáo sư

nên nhớ kĩ lời đó.

Phẩm tính của ta một phần là bẩm sinh, văn thể của ta cũng vậy. Còn

một phần nữa hoàn toàn là do tiêm nhiễm của người.

Trên thế giới, thế nào cũng có một tác giả hợp với mỗi người, nhưng

phải mất công phu mới tìm ra được tác giả đó.

Một số tác giả luôn luôn kích thích độc giả như một chiếc áo đầy rận

của người ăn mày. Ngứa ngáy là một cái thú trên đời.

Vương Trung (27-100) phân biệt chuyên gia và học giả, tác giả và tư

tưởng gia. Tôi cho rằng một chuyên gia mà học thức quảng bác thêm thì

thành một học giả, một tác giả mà trí tuệ thâm thúy thì thành một tư

tưởng gia.

Một học giả cũng như một con chim ưng già ăn thức gì thì mớm thức

đó cho chim con; một tư tưởng gia cũng như một con tằm không nhả ra lá

dâu mà nhả ra tơ.

Cây bút cũng như chiếc dùi của người đóng giày, càng đóng càng bén,

nhưng phạm vi của quan niệm thì mỗi ngày một mở rộng như một người

leo núi ngắm cảnh, càng lên cao càng nhìn được xa.

https://thuviensach.vn

D– H Ọ C PHÁI TÍNH LINH

[175]

[176]

Học phái Tính linh

do ba anh em họ Viên

thành lập ở cuối

thế kỉ mười sáu (cũng gọi là học phái Công An vì họ Viên quê ở huyện

Công An), chủ trương phát huy cái bản ngã của ta. Tính là tính tình cá nhân mà linh là tâm linh cá nhân.

Viết chẳng qua để phát huy tính tình hoặc biểu diễn tâm linh của mình. Cái mà ta gọi là ‘thần linh” chính là sự lưu động của tâm linh đó.

Đọc một cuốn sách cổ hoặc coi một bức họa cổ, chỉ là xét xem tâm

linh của tác giả lưu động ra sao. Khi mà tâm lực khô cạn hoặc tinh thần

suy giảm đi thì những văn sĩ, họa sĩ đa tài nhất cũng thiếu tinh thần, thiếu

hoạt bát.

Cái bản ngã hoặc cá tính của ta gồm tứ chi, da thịt, gân cốt, thần kinh,

trí tuệ, tình cảm, giáo dục, học vấn, kinh nghiệm. Một phần do bẩm sinh, một phần do tu dưỡng. Tính tình người ta đã cố định từ khi mới sanh hoặc trước nữa. Có người thì cứng cỏi thô bỉ, có người lỗi lạc, ngay

thẳng, khảng khái; có người thì nhu nhược, nhút nhát, đa sầu đa cảm. Cái

đó ở trong cốt tủy ta, giáo sư tài giỏi hoặc cha mẹ thông minh tới mấy

cũng không thể sửa đổi được. Nhưng cũng có những phẩm chất do giáo

dục, kinh nghiệm mà có; vì tư tưởng, quan niệm, ấn tượng thay đổi tùy

thời đại, hoàn cảnh, trào lưu, nguồn gốc rất khác nhau, cho nên quan niệm, kiến giải có hồi mâu thuẫn nhau.

Học phái Tính linh chủ trương rằng khi viết ta chỉ nên diễn tư tưởng,

tình cảm, cái yêu, cái ghét, nỗi sợ, cùng tật ham mê chân thật của ta thôi.

Không được giấu giếm cái xấu mà khoe cái hay của mình, không được

sợ người ngoài cười chê, mà cũng không sợ trái với lời thánh hiền đời xưa.

Phái Tính linh chỉ thích cá tính được xuất hiện trong mỗi thiên, mỗi

tiết, mỗi câu, mỗi tiếng. Chỉ miêu tả hay tự thuật những cảnh vật mình

trông thấy, tình cảm mình cảm thấy, sự thực mình hiểu biết. Như vậy mới là văn chương chân thực.

Nàng Lâm Đại Ngọc trong H ồ ng Lâu M ộ ng là một người trong phái Tính linh. Nàng bảo: “Nếu quả thật được một câu thơ kì dị thì ngay đến

phạm luật bằng trắc, hư thực cũng không sao”.

https://thuviensach.vn

Vì yêu tình cảm chân thật, phái Tính linh rất ghét lối tô điểm, mà chỉ

trọng sự thiên chân. Phái đó trọng thuyết “Ngôn dĩ đ ạ t chí” (nói để diễn được chí mình) của Mạnh Tử.

Phái đó có nhiều tệ bệnh: nếu nhà văn không thận trọng thì mắc cái

tệ nhạt nhẽo (như Viên Trung Lang) hoặc mắc cái tệ quái đản (như Kim

Thánh Thán), hoặc quá trái ngược với kinh của cổ nhân (như Lý Trác Ngô) nên bị nhà Nho đời sau rất ghét.

Nhưng cứ thực mà xét thì tư tưởng và văn học Trung Hoa hoàn toàn

nhờ những tác giả trong phái đó mà không đến nỗi bị tiêu diệt.

Mục tiêu của phái văn học chính thống Trung Hoa là chỉ biểu hiện tấm lòng của thành hiền thời xưa chứ không phải tấm lòng của mình, cho

nên không có sinh khí. Mục tiêu của phái Tính linh là chỉ biểu hiện tấm

lòng của mình chứ không phải tấm lòng của thánh hiền thời xưa, cho nên

có sinh khí.

Người nào cặp mắt sáng suốt, không bị ngoại vật huyễn hoặc thì

thường giữ được tấm lòng hiếu kì, kinh thán; người đó không cần uốn

cong sự thật cho cảnh vật có vẻ tân kì. Quan niệm cùng kiến giải của

những người trong phái Tính linh có vẻ rất tân kì chỉ vì độc giả đã quen

nhìn sai cảnh vật rồi.

Các nhà trong phái Tính linh đều phản đối sự mô phỏng cổ nhân hoặc

kim nhân, lại phản đối cả các kĩ thuật văn học. Anh em họ Viêm tin rằng

cứ “để cho miệng và tay tự nhiên” thì sẽ được những kết quả tốt đẹp. Lí

Lạp Ông tin rằng văn chương cần nhất là nhã và thú. Viên Tử Tài tin rằng “không có kĩ thuật để viết văn”. Hoàng Sơn Cốc đời Bắc Tống tin

rằng “chương, cú trong văn ngẫu nhiên mà thành như những đường sâu

đục trong khúc cây vậy”.

[177]

VĂN TH Ể BÌNH T Ụ C

Tác giả với độc giả nên coi nhau như bạn thân rồi lần lần mới sinh ra

nhiệt tình.

Viết văn mà không dám dùng tiếng “tôi” thì không thành nhà văn có tài

được.

Tôi thích nói láo hơn là nói thực. Tôi thích nói láo mà không thận trong

hơn là nói láo mà thận trọng. Không thận trọng tức là rất yêu quí độc giả

đấy.

https://thuviensach.vn

Tôi rất tin một người ngốc mà không giữ gìn lời nói chứ không dám tin một vị luật sư.

Tôi cho rằng tạp chí tốt nhất là thứ bán nguyệt san. Không cần phải

là một cuốn sách chân chính, cứ hai tuần một kì chiêu tập một số người,

hội họp với nhau trong một căn nhà nhỏ, mỗi người tùy ý bàn phiếm khoảng hai giờ, mà độc giả là người bàng thính. Như vậy cùng bằng một

cuộc dạ đàm tuyệt vui.

Tôi rất thích cùng với hai ba bạn tri kỉ lại một quán cơm nhỏ ăn uống

với nhau, mà rất ghét dự một bữa thịnh yến với các phú ông hoặc các nhân vật quan trọng. Trong quán nhỏ đó, vừa ăn uống, vừa bàn phiếm,

trào lộng, thậm chí rượu đổ, chén vỡ, cái vui đó, các khách sang trọng trong bữa tiệc không hưởng được mà cũng không mơ tưởng được.

E– TH Ế NÀO LÀ Đ Ẹ P?

Trong văn học cũng như trong vạn vật, cái đẹp tùy thuộc sự biến đổi

và động tác, mà cơ sở của nó là sự sống. Cái gì sống thì luôn luôn biến

đổi và động tác, thì tự nhiên đẹp. Làm sao có thể có những qui tắc trong

văn học được khi ta thấy núi cao, hang thẳm, suối trong đều có một vẻ

đẹp kì dị, trang nghiêm gấp bao nhiêu lần những con kinh đào, mà những

cảnh thiên nhiên đó có kiến trúc sư nào tính toán, xây dựng nên đâu? Tinh

tú là cái văn của trời, núi cao sông lớn là cái văn của đất. Gió thổi, mây

trôi mà trên trời trải ra một bức gấm; sương rơi, lá rụng mà mặt đất khoác vào một chiếc áo mùa thu.

Vậy những vật sinh động trong vũ trụ đều có vẻ đẹp cả. Thân cây

đằng già đẹp hơn nét chữ Vương Hi Chi, mà sườn núi đứng trang nghiêm

hơn những mộ bi của Trương Mộng Long. Xét vậy thì ta viết rằng cái

“văn” hoặc cái đẹp của văn học do tự nhiên mà có và cái gì phát huy được hết thiên tính thì đều đẹp cả. Cái đẹp vốn là nội sinh chứ không

phải ngoại lai. Móng ngựa sinh ra để chạy, thích hợp với động tác chạy;

vuốt cọp sinh ra để vồ mồi, thích hợp với động tác vồ mồi; chân hạc thích hợp với động tác đi ở ao vũng, còn chân gấu thích hợp với động tác

đi trên lớp băng. Con ngựa, con cọp, con hạc hoặc con gấu có bao giờ

nghĩ tới cái vẻ đẹp của hình thể chúng đâu? Chúng sống tự nhiên và có

cái tư thế tự nhiên thích hợp khi cử động. Nhưng theo quan niệm của chúng ta thì chúng ta thấy rằng móng con ngựa, vuốt con cọp, chân con

hạc hay con gấu có một vẻ đẹp kì dị, hoặc hùng tráng, hoặc tế xảo, hoặc

https://thuviensach.vn

thanh kì hoặc thô bạo. Cái đẹp của chúng do tư thế cùng hoạt động của chúng, mà hình thể của chúng là do các cơ quan rất hiệu năng của chúng

tạo thành. Đó là bí quyết của cái đẹp trong văn. Khi cái “thế” cần một cử

động, một hình dáng nào thì không thể cưỡng mà ngăn cản nó được; không cần tới nữa thì phải ngưng lại liền. Một danh tác cũng giống một

sự phát triển của thiên nhiên, tự cái chỗ không có cái “thế” mà thành một

cái “thế” đẹp. Phong cách cùng cái vẻ đẹp đều tự nhiên phát sanh, vì cái

mà ta gọi là cái “thế” đó, chính là cái đẹp của động tác chứ không phải là

cái đẹp của định hình. Hễ hoạt động thì có cái “thế”, do đó mà có vẻ

đẹp, có sức mạnh, có văn.

*

* *

CHƯƠNG XIII

NHỮNG QUAN HỆ VỚI THƯỢNG ĐẾ

1. KHÔI PHỤC TÔN GIÁO

Biết bao kẻ cho rằng biết Thượng Đế, được Thượng Đế yêu hay

ghét, thành thử bàn đến vấn đề khôi phục tôn giáo thì thế nào tôi cũng bị

nhiều người rầy là phạm tội bất kính hoặc chê là muốn đóng vai tiên tri.

Những sinh vật là chúng ta này, nhỏ không bằng một phần tỉ của vỏ trái

đất mà chính vỏ trái đất cũng không bằng một phần tỉ của vũ trụ, mà lại

dám tự nhận rằng biết Thượng Đế!

Tuy nhiên, không một triết lí nào được đầy đủ, không một quan niệm

nào về đời sống tinh thần được đứng đắn nếu không tìm ra được những

quan hệ thỏa mãn và hòa hợp với đời sống của vũ trụ ở chung quanh ta.

Nhân loại tự nó cũng đã quan trọng rồi và nó là đầu đề chính để ta nghiên

cứu: đó là yếu tố của chủ nghĩa nhân bản. Nhưng con người trong một

vũ trụ cũng vĩ đại, kì diệu không kém; cho nên người nào không biết vũ

trụ, không tìm hiểu vũ trụ khởi nguyên từ đâu, kết cục ra sao thì không

thể nói là có một đời sống thỏa mãn được.

[178]

Khuyết điểm của phái chính thống trong Ki Tô giáo

là trong lịch

trình tiến triển, nó thường xen lẫn vào những hoạt động hoàn toàn ở

ngoài phạm vi tôn giáo, chẳng hạn xen vào môn vật lí học, địa chất học,

https://thuviensach.vn

thiên văn học, phạm tội học, xen vào vấn đề tính dục, và quan niệm về

phụ nữ. Nếu nó tự hạn trong phạm vi của nó thì công việc định hướng

lại cho nó không đến nỗi quá khó khăn như ngày nay.

Mặt khác, khoa học ngày nay đã đem lại cho người theo đạo Ki Tô

một ý thức mới mẻ và sâu sắc hơn về cái thần bí của vũ trụ và một quan

niệm mới về vật chất – quan niệm cho rằng vật chất có thể biến thành

năng lực; sau cùng về bản thân của Thượng Đế thì theo lời của James Jeans: “Vũ trụ cơ hồ như gần giống với một tư tưởng vĩ đại hơn là với

một bộ máy vĩ đại”. Chính các nhà toán học cũng đã chứng thực được rằng có một cái gì không thể tính bằng toán học được. Vậy tôn giáo cứ

nên đứng trong phạm vi của nó, đừng can thiệp quá nhiều như vậy vào

các phạm vi các khoa học tự nhiên, mà nên thừa nhận rằng những khoa

học đó không thuộc về tôn giáo. Nó nên tự hạn và chắc chắn nó sẽ tự

hạn trong phạm vi lương tâm; mà lương tâm cũng tôn nghiêm ngang hoa

cỏ, cá chim, tinh tú, chứ đâu có kém. Thánh Paul đã làm công việc mổ xẻ

đầu tiên, cắt môn nấu bếp ra khỏi tôn giáo, mà làm lợi cho tôn giáo vô

chừng. Vậy tôn giáo cũng nên tách ra khỏi môn địa chất học, môn tỉ giảo

giải phẩu học (Anatomie compareé). Khi các giáo sư sinh lí học lên tiếng

thì tôn giáo nên làm thinh, như vậy đỡ lố bịch biết bao mà lại được nhân

loại kính mộ hơn biết bao.

Luôn luôn ta có thể tuân phục Thượng Đế trong một không khí lễ

nghi và kính ngưỡng. Như vậy sự sùng bái thành một kinh nghiệm mĩ

thuật chân chính, tựa như khi ta ngắm vừng Thái dương lặn sau một hàng

cây trên núi. Và như vậy, tôn giáo là một sự kiện thuộc về lương tâm, có

tính cách giống với thi ca.

Còn giáo hội mà như ngày nay thì người nào thật sùng bái Thượng Đế

sẽ coi thường nó, vì Thượng Đế của người đó không phải là một đấng

có thể mua chuộc được bằng những món nhỏ cúng dâng hàng ngày. Khi

người đó muốn tiến về phương Bắc, thì không xin Thượng Đế cho gió

thổi về hướng Bắc, muốn tiến về phương Nam thì không xin Thượng

Đế cho gió thổi về hướng Nam. Cảm tạ Thượng Đế vì gió thuận là một

hành động vô lễ; vì như vậy tức là cho rằng Thượng Đế ghét bỏ những

kẻ tiến về phương Nam, chỉ phù hộ cho một mình ta vì ta tiến về

phương Bắc, như vậy là tự cho rằng chỉ có mình mới là quan trọng. Phải

https://thuviensach.vn

có một sự cảm thông giữa người và Thượng Đế, chứ người không xin Thượng Đế một ân huệ nào cả. Tôn giáo đã biến chuyển một cách kì dị.

Làm sao còn có thể hiểu ý nghĩa của nó nữa? Phải chăng nó dùng một thứ

cảm xúc thần bí để tán tụng hiện trạng của xã hội? Hay là nó dùng một

mớ chân lí đã thần bí hóa, đã được che đậy để cho bọn giáo sĩ có thể

sống được? Nó là một phương tiện để giữ cho huyết thống của người da

trắng châu Âu khỏi bị pha lộn chăng? Hay chỉ là một bức tường ngăn cấm sự li dị và sự hạn chế sinh dục? Hay chỉ là một cách để mạt sát tất

cả những người có tinh thần cải cách xã hội?

Vậy con người ngày nay không được an lòng – riêng tôi, trái lại, thì

rất thỏa mãn – khi thấy rằng tôn giáo chỉ còn là sự tôn sùng cái đẹp, cái vĩ

đại và cái thần bí của đời sống với những trách nhiệm của nó; còn bao

nhiêu chuẩn xác cổ lỗ mà thần học đã tích lũy trên bề mặt của tôn giáo

thì đã cởi bỏ được hết rồi. Theo tôi, dưới hình thức đó, tôn giáo sẽ rất

giản dị mà cũng đủ thỏa mãn được nhiều người trong thời đại này rồi.

Ta lo lắng về sự trường sinh, và nỗi lo đó có các tính cách bệnh hoạn.

Loài người muốn được bất tử, là điều dễ hiểu nhưng nếu không có đạo

Ki Tô thì chúng ta không quá chú ý tới vấn đề đó như vậy đâu. Đáng lí nó

chỉ nên là một tư tưởng đẹp, một ước vọng ngông cuồng cao nhã ở giữa

cảnh hư và thực, thì nó lại thành một vấn đề nghiêm trọng quá đỗi, và

các nhà tu hành suốt đời thắc mắc hoài về cái chết, tự hỏi hoài rằng chết

rồi sẽ ra sao. Sự thực thì ngoài năm chục tuổi, ít người sợ chết mà cũng ít

người nghĩ tới Thiên đường hay Địa ngục. Có người còn đem vấn đề đó

[179]

ra bỡn cợt trên bài minh

viết sẵn để chết rồi sẽ khắc lên mộ bia.

Nhiều bậc tài đức nhất ở thời chúng ta, chẳng hạn H.G. Wells, A.

Einstein, Arthur Keith, tỏ ý không tin rằng con người trường sinh, hoặc

chẳng hề quan tâm tới vấn đề đó. Họ đem một quan niệm vĩnh sinh khác

đáng tin hơn nhiều thay vào quan niệm vĩnh sinh đó: tức quan niệm chủng tộc vĩnh sinh, quan niệm sự nghiệp và ảnh hưởng vĩnh tồn. Miễn

là chết rồi, sự nghiệp của mình vẫn còn tồn tại, và còn ảnh hưởng – dù

là rất ít – tới đời sống xã hội, như vậy là đủ rồi. Chúng ta hái một bông

hoa, ngắt cánh hoa liệng xuống đất, nhưng hương của nó còn hoài trong

không khí. Thuyết vĩnh tồn đó hợp lí hơn, không có ý nghĩa tự tư, tư lợi,

cho nên cao đẹp hơn. Hiểu như vậy thì ta có thể nói rằng Louis Pasteur,

Luther Bubank và Thomas Edison vẫn còn sống với chúng ta. Thể xác họ

https://thuviensach.vn

đã nát rồi, nhưng cái đó có đáng kể chi vì “thể xác” chỉ là những phân tử

hóa học hợp lại mà thành, rồi lại biến đổi hoài hoài để tạo nên những

trạng thái khác. Loài người bắt đầu nhận thức rằng đời mình chỉ là một

giọt nước trong một dòng sông lớn chảy hoài, bất diệt, và tự lấy làm sung sướng được cống hiến một phần nào vào cái dòng sinh hoạt lớn đó.

Nếu bớt tự tư đi một chút thôi, thì chúng ta sẽ cho như vậy là mãn nguyện lắm rồi chứ.

[180]

2. TẠI SAO TÔI LÀ MỘT DỊ GIÁO ĐỒ

Tôn giáo luôn luôn là một việc cá nhân. Mỗi người đều có thể có ý

kiến riêng của mình về tôn giáo, và muốn nghĩ sao thì nghĩ, Thượng Đế

không khi nào trách ai cả. Kinh nghiệm về tôn giáo của người nào thì chỉ

giá trị đối với người đó, vì tôn giáo không phải là một vấn đề có thể

chứng minh được. Nhưng kinh nghiệm của một tâm hồn thành thực đã có

lần thắc mắc, chiến đấu về vấn đề tôn giáo, tất có thể hữu ích cho một

số người khác; cho nên tôi trình bày dưới đây trường hợp của tôi.

Tôi là một dị giáo đồ. Tất có người sẽ cho rằng như vậy là tôi phản

[181]

nghịch

Ki Tô giáo; nhưng tiếng phản nghịch có nghĩa nặng quá vì tôi

xa đạo Ki Tô lần lần, do một sự chuyển biến tâm lí rất chậm, và trong

khi có sự chuyển biến đó, tôi cố níu lấy tín ngưỡng cũ của tôi một cách

thất vọng với tất cả tấm lòng nhiệt thành tôn sùng, nhưng tín ngưỡng cũ

cứ lần lần bỏ xa tôi ra. Như vậy, đã không có oán hận thì làm gì có phản

nghịch?

Tôi sinh ra trong một gia đình mục sư, trong một thời gian tôi đã dự bị

theo nghề truyền đạo; và trong cuộc chiến đấu cảm xúc tự nhiên của tôi

vẫn hướng về tôn giáo chứ không chống lại nó. Rồi lần lần tôi có thái độ

hiện nay; phủ nhận thuyết chuộc tội, thái độ mà theo một quan niệm giản dị, người ta có thể coi là thái độ của một dị giáo đồ. Sự diễn biến

đó rất tự nhiên như đứa trẻ thôi bú hoặc như một trái táo chín rụng trên

đất; tới lúc trái táo đó phải rụng thì tôi để cho nó rụng, không ngăn cản

nó. Dùng ngôn ngữ của Đạo gia thì như vậy là sống theo Đạo (theo Tự

Nhiên); mà dùng ngôn ngữ phương Tây thì như vậy là thành thực với bản

thân và với vũ trụ, sống theo kiến giải của mình. Tôi cho rằng người ta

không thể tự nhiên và sung sướng được nếu không thành thực với chính

https://thuviensach.vn

mình về phương diện tinh thần. Đối với tôi, làm một dị giáo đồ, chỉ là cầu được tự nhiên, tự tại thôi.

“Là m ộ t d ị giáo đ ồ ” từ ngữ đó cũng chỉ như từ ngữ “là m ộ t Ki Tô giáo đ ồ ” , về phương diện ý nghĩa không có gì hơn kém; từ ngữ đó chỉ là một lời phủ nhận, vì đối với độc giả trung bình thì dị giáo đồ là một người không theo Ki Tô giáo, mà từ ngữ là “là Ki Tô giáo đ ồ ” đã có một nghĩa rất rộng, rất mơ hồ, thì từ ngữ trái ngược lại “d ị giáo đ ồ ” cũng có nghĩa rất rộng, rất mơ hồ. Tệ hơn, có người cho rằng dị giáo đồ là một

kẻ không tin tôn giáo, không tin Thượng Đế; nhưng thế nào là có một

“thái độ tôn giáo”? Và hiểu Thượng Đế ra sao? Cần phải trả lời hai câu

đó đã rồi hãy phán đoán. Những dị giáo đồ vào hàng danh nhân luôn luôn

có một thái độ rất thành kính đối với thiên nhiên. Vậy thì tại sao lại dùng

tiếng “d ị giáo đ ồ ” , theo một ý nghĩa ước định, hẹp hòi để trỏ một người không bước chân vào giáo đường, không thuộc vào cái nhóm người Ki Tô

giáo, không thừa nhận những giáo nghĩa chính thống của Ki Tô giáo?

Xét về phương diện thực tế, thì một dị giáo đồ Trung Hoa là một người nghĩ rằng chỉ có thể lo về kiếp trần được thôi, còn những kiếp khác thì xa vời quá; người đó muốn sống đầy đủ và vui vẻ trong khi còn

ở trên cõi trần, đôi khi cũng có một nỗi buồn thấm thía nhưng rán vui vẻ

chịu đựng; người đó có một ý thức mạnh mẽ về cái đẹp và điều thiện,

nghĩ rằng làm được một điều thiện là đủ vui rồi, bất tất phải đòi một

phần thưởng nào khác. Người đó có lẽ còn thương hại hay hơi khinh bỉ

những giáo đồ làm điều thiện để mong được lên Thiên Đường, và nếu

không có hi vọng được lên Thiên Đường hoặc nếu không sợ bị đày

xuống Địa Ngục thì không có ý làm điều thiện nữa. Nếu quan niệm về dị

giáo đồ đó mà đúng thì tôi cho rằng ở xứ này có nhiều người là dị giáo đồ

mà không tự biết đấy. Những Ki Tô giáo đồ có tư tưởng rộng rãi hiện

nay rất gần những dị giáo đồ, họ chỉ không đồng ý kiến với nhau khi bàn

[182]

về Thượng Đế thôi

.

Tôi ngạc nhiên thấy loài người bạo gan và ngạo nghễ khoa trương

làm sao! Dám khoe là nhận thức rõ ràng được một đấng “siêu việt”, dám

cho đấng đó có tính cách này tính cách nọ, khi mà sự nghiệp sáng tạo của

đấng đó mênh mông, ta chỉ mới biết được một phần cực nhỏ.

Một giáo nghĩa căn bản của đạo Ki Tô là rất coi trọng cá nhân. Trong

đời sống hàng ngày của giáo đồ, giáo nghĩa đó đưa tới một thái độ khoa

https://thuviensach.vn

trương lố bịch làm sao!

Bốn ngày trước khi cử hành đám tang má tôi, mưa bỗng trút xuống

như thác. Ở Chương Châu mưa thường kéo dài mà nếu lần này mưa

không sớm dứt thì cả châu thành sẽ ngập, không thể nào làm đám tang

được. Nhiều người từ Thượng Hải lại để đưa đám, nếu phải hoãn lại

ngày chôn cất thì bất tiện cho họ. Một bà trong họ tôi bảo rằng bà tin ở

Thượng Đế, Thượng Đế sẽ làm vừa lòng các con của Ngài (ở Trung Hoa

không thiếu gì hạng Ki Tô giáo tin như vậy). Bà cầu nguyện và mưa tạnh. Thế là cơ hồ như mưa tạnh để cho một gia đình theo đạo Ki Tô có

thể cử hành một đám tang cho kịp ngày. Cơ hồ như nếu không có gia đình

chúng tôi thì có lẽ Thượng Đế đã bắt cả mấy chục ngàn dân Chương Châu bị nạn lụt rồi. Ý đó làm cho tôi bất bình: thực là ích kỉ một cách

không tưởng tượng được. Thượng Đế mà lại phù hộ cho những đứa con

ích kỉ như vậy ư?

Một mục sư Ki Tô giáo viết sách kể đời mình để tán dương Thượng

Đế, vì Thượng Đế đã nhiều lần chiếu cố đến ông ta. Một lần ông ta gom

góp được sáu trăm đồng bạc để mua vé tàu qua Mĩ; ngày mua vé, Thượng

Đế thương ông ta, làm cho hối suất hạ xuống. Có sáu trăm đồng thì hối

suất hạ xuống nhiều lắm, ông ta cũng chỉ được lợi vài chục đồng; vậy

mà Thượng Đế đã làm náo động cả thị trường chứng khoán ở Luân Đôn,

Nữu Ước, Ba Lê để làm vui lòn con người lố bịch đó! Lối tán thưởng Thượng Đế đó không phải là hiếm thấy trong số giáo đồ Ki Tô đâu. Như

vậy có phải là bất kính với Thượng Đế và hợm hĩnh không?

Xét toàn thể thì nhân loại có thể có chút ý nghĩa về lịch sử nhưng xét

từng cá nhân thì như Tô Đông Pha đã nói, chúng ta so với vũ trụ chỉ là

một hạt kê trong một đại dương, hoặc một con phù du, sớm sinh tối chết,

vì cuộc đời thọ lắm là sáu bảy chục năm có nghĩa lí gì đối với không gian

vô cùng. Ki Tô giáo đồ có vẻ như không khiêm tốn, không thỏa mãn vì sự

trường tồn của dòng sinh hoạt tập thể, trong đó có họ; họ còn muốn chính họ cũng được trường sinh nữa. Như vậy có khác gì cái bình đất sét

hỏi người thợ nặn: “T ạ i sao ông l ạ i n ặ n tôi thành hình này và t ạ i sao tôi

[183]

l ạ i d ễ v ỡ ?”. Cái bình đó

khi v ỡ còn đ ể l ạ i đ ượ c vài cái bình con, v ậ y mà v ẫ n ch ư a th ỏ a mãn. Con ng ườ i không th ỏ a mãn r ằ ng đã nh ậ n đ ượ c c ủ a Th ượ ng Đ ế cái thân th ể kì di ệ u, g ầ n nh ư th ầ n thánh đó. Con ng ườ i mu ố n s ố ng hoài kia, không đ ể cho Th ượ ng Đ ế đ ượ c yên ổ n, ngày https://thuviensach.vn

nào cũng t ụ ng ni ệ m c ầ u xin Th ượ ng Đ ế ban cho cái này cái khác, c ả

nh ữ ng cái l ặ t v ặ t. T ạ i sao h ọ c ứ qu ấ y r ầ y Th ượ ng Đ ế hoài v ậ y nh ỉ ?

Hồi xưa, một học giả Trung Hoa không tin đạo Phật mà bà mẹ thì rất

tin. Bà muốn tích công đức, niệm “Nam Mô A Di Đà Ph ậ t” cả ngàn lần một ngày. Mỗi lần bà ta niệm tới tên Phật thì người con lại gọi “M ẹ ” . Bà ta bực mình, gắt lên. Người con đáp: “M ẹ nghĩ coi, n ế u đ ứ c Ph ậ t nghe đ ượ c m ẹ g ọ i tên Ngài hoài nh ư v ậ y, Ngài không b ự c mình sao?”.

Song thân tôi đều là những tín đồ rất thành kính của Ki Tô giáo. Cứ

nghe ba tôi cầu kinh mỗi buổi tối thì biết lòng mộ đạo của người ra sao.

Tôi là con một vị mục sư, đã được hưởng những tiện lợi của giáo mục

trong giáo hội, hấp thụ được những sở trường của nó mà cũng đã đau khổ về những sở đoản của nó. Tôi đã luôn luôn mang ơn về những sở

trường, còn sở đoản thì tôi đã chuyển ra thành sức mạnh cho tôi. Vì theo

triết học Trung Hoa, trong đời không có gì là họa, là phúc cả; họa là phúc

mà phúc cũng là họa. Hồi nhỏ người ta cấm tôi vô hí viện Trung Hoa, cấm tôi nghe hát Trung Hoa và tôi không được biết chút gì về thần thoại

cùng cố sự Trung Hoa. Sau khi vô trường Nhà Dòng, thì tôi quên hết ít

đoạn trong T ứ Th ư mà ba tôi đã dạy tôi. Như vậy có lẽ mà lại hay vì sau này khi đã hấp thụ một nền giáo dục hoàn toàn Âu Tây, tôi nghiên cứu lại

cựu học với một tinh thần mới mẻ và với những hứng thú của một thanh

niên phương Tây khám phá được những cái kì diệu của phương Đông.

Tới thời thiếu niên – tuổi đó thường là mộ đạo nhất – bỗng phát ra

một sự xung đột giữa lòng tôi và óc tôi: lòng tôi thì cảm thấy những cái

đẹp của Ki Tô và óc tôi thì muốn lí luận về mọi sự. Cũng lạ là tôi không

bao giờ bị giày vò, thất vọng như Tolstoi mà đến nỗi xuýt muốn tự tử.

Trái lại, trong một giai đoạn, tôi thấy mình là tín đồ của một đạo Ki Tô

giáo thống nhất, sống hòa hợp với tín ngưỡng, chỉ hơi khoáng đạt, tự do

hơn các tín đồ khác, chấp nhận ít giáo điều hơn họ. Vả chăng lúc nào tôi

cũng có thể suy nghĩ lại về bài thuyết giáo trên núi. Những câu như: “Các

con hãy coi nh ữ ng bông hu ệ trong ru ộ ng”, ý tưởng đẹp quá, nên thơ quá, tất phải là đúng. Do đó mà tôi ý thức được một đời sống Ki Tô giáo trong

nội tâm, nó làm tăng nguồn sinh lực của tôi lên.

Còn những giáo nghĩa thì nó trốn đi đâu mất một cách đáng kính, và

nhiều cái thiển cận làm cho tôi phát chán. Tín điều “nh ụ c th ể ph ụ c ho ạ t”

trong giáo nghĩa đã bị bác bỏ từ lâu, vì ở thế kỉ thứ nhất, người ta không

thấy Chúa giáng lâm lần nữa, mà xác của các thánh đồ nằm yên trong mộ

https://thuviensach.vn

chứ không sống lại; vậy mà điều đó vẫn y nguyên còn nằm trong bộ “Tín đi ề u c ủ a Thánh đ ồ ” ( Symbole des Apôtres ). Đó là một trong những cái thiển cận tôi kể làm thí dụ.

Rồi sau tôi vô ban Thần học; đây mới là chốn linh thiêng nhất. Tôi được biết thêm rằng tín điều “X ử n ữ sanh con” là một vấn đề mà các vị

Khoa Trưởng các Viện thần học ở Mĩ còn chưa tin, còn đương bàn cãi,

mỗi nhà đưa ra một kiến giải. Thế mà các tín đồ Trung Hoa nhất định

phải chấp nhận tín điều đó rồi mới được phép làm lễ rửa tội. Tôi bực

mình về điểm đó lắm. Có vẻ như người ta thiếu thành thực, dù sao thì

cũng là thiếu công bằng.

Tôi tìm đọc thêm những sách cao hơn, đọc những bài bình luận thông

thái về những vấn đề vụn vặt, và tôi thấy rằng một quan niệm như trên

về thần học chẳng có giá trị gì cả. Kết quả là tới kì thi, tôi bị loại. Các

giáo sư bảo tính tình tôi không hợp với nghề mục sư, và viên Chủ giáo

khuyên tôi đừng tiếp tục nữa. Phí công cho các vị đó. Như vậy, tuy rủi mà

hóa may cho tôi. Nếu lúc đó tôi cứ tiếp tục rồi sau này khoác áo mục sư

thì không biết làm sao tôi có thể thành thực với tôi được. Nếu người ta

cho tôi là đã phản nghịch thì chỉ có mỗi lần đó, lần tôi bất bình rằng sao

các nhà thần học có quyền nghi ngờ một tín điều mà các tín đồ lại bắt

buộc phải tin, là trong lòng tôi có một tình cảm gì gần giống với sự phản

nghịch.

Thời đó, tôi đã tới giai đoạn coi các nhà thần học là kẻ thù lớn nhất

của Ki Tô giáo. Tôi không sao hiểu được hai mâu thuẫn lớn lao này.

Mâu thuẫn thứ nhất: các nhà thần học xây dựng tất cả tín ngưỡng về

đạo trên một quả táo. Nếu ông Adam không ăn một quả táo cấm trên vườn Thượng Đế thì không có tội ác nguyên thủy, mà không có tội ác nguyên thủy thì không cần phải chuộc tội. Dù trái táo đó có tượng trưng

cho cái gì đi nữa thì tôi vẫn cho lẽ đó là hiển nhiên. Mà tín điều đó, theo

tôi, trái hẳn với giáo huấn của đấng Ki Tô, Ngài không hề nói tới tội ác

nguyên thủy và sự chuộc tội, tuyệt nhiên không. Với lại, cũng như nhiều

người khác ở thời đại này, tôi không nhận thấy mình có tội ác nguyên thủy, tôi không tin điều đó. Tôi chỉ biết rằng nếu Thượng Đế chỉ yêu tôi

bằng nửa má tôi yêu tôi thì không khi nào Ngài đày tôi xuống địa ngục cả.

Đó, trong thâm tâm tôi nghĩ như vậy, cho như vậy là đúng rồi, khỏi bàn gì

nữa, và tôi không vì bất kì một tôn giáo nào phủ nhận sự thực đó.

https://thuviensach.vn

Mâu thuẫn thứ nhì, tôi thôi, còn vô lí hơn: Khi ông Adam và bà Eve, trong tuần trăng mật, lỡ ăn một trái táo thì Thượng Đế nổi giận tới nỗi

bắt con cháu hai ông bà đời đời kiếp kiếp phải chịu tội chỉ vì một lỗi nhỏ

của tổ tiên; nhưng tới khi cũng những đứa con cháu đó của hai ông bà giết người con độc nhất của cũng vị Thượng Đế đó thì Ngài lại vui vẻ

đến nỗi tha tội cho hết. Ai muốn giảng gì thì giảng, đưa những luận cứ

gì thì đưa, tôi không thể nào chấp nhận sự vô lí đó được. Đó là sự kiện

cuối cùng làm tôi thắc mắc.

Tuy vậy, sau kì thi, tôi vẫn còn là một tín đồ nhiệt tâm, và tôi tự

nguyện dạy Thánh kinh mỗi ngày chủ nhật ở Thanh Hoa học hiệu, một

trường không phải là của giáo hội, làm cho nhiều giáo viên đồng sự ngạc

nhiên. Buổi học Thánh Hoa nghe về đau khổ, vì buổi đó tôi phải kể cho

trẻ em Trung Hoa nghe về đời sống của Thiên thần ca hát dưới ánh trăng

trên Thiên Đường, điều mà tôi không tin một mảy may. Mọi sự đã quyết

định từ trước rồi; tôi bỏ hết các tín điều mâu thuẫn, mà chỉ giữ lại một

lòng yêu và một nỗi sợ: tôi yêu Thượng Đế vô cùng sáng suốt, Ngài đã

cho tôi được vui vẻ và bình tĩnh, và tôi ngờ rằng thiếu lòng yêu đó thì tôi

khó mà vui vẻ, bình tĩnh được như vậy; và tôi sợ sẽ bị sa đọa vào một

thế giới mồ côi.

Sau cùng tôi được cứu thoát. Tôi biện luận với một bạn đồng sự. Tôi

bảo: “Nh ư ng n ế u không có Th ượ ng Đ ế thì còn ai làm đi ề u thi ệ n n ữ a và th ế gi ớ i s ẽ điên đ ả o m ấ t”.

Ông bạn theo Khổng giáo của tôi đáp: “T ạ i sao l ạ i nh ư v ậ y? Chúng tôi ph ả i s ố ng m ộ t đ ờ i s ố ng h ợ p v ớ i đ ạ o ch ỉ vì chúng ta là nh ữ ng con ng ườ i hi ể u đ ạ o, th ế thôi”.

Nghe lời giảng đó về sự tôn nghiêm của đời sống con người, tôi cắt

hết những liên lạc với đạo Ki Tô và tôi thành một dị giáo đồ từ hồi đó.

Bây giờ thì đối với tôi, mọi sự minh bạch lắm. Thế giới của dị giáo

đồ là thế giới giản dị. Dị giáo đồ không giả định một điều gì cả, không

bắt buộc phải giả định một điều gì cả. Người đó chuyên lập luận trên sự

thực của đời sống và nhờ vậy làm cho đời sống hấp dẫn hơn. Người đó

không cần phải làm điều thiện để tự biện hộ cho mình (nghĩa là thấy điều thiện là đáng làm thì làm, không cần vì một lẽ gì khác), như vậy là

biện hộ cho điều thiện còn hơn các tôn giáo. Nếu người ta nhận rằng nên

làm điều thiện chỉ vì nó là điều thiện thì người ta không thể không coi

https://thuviensach.vn

những lời mà khoa thần học dẫn dụ tín đồ làm điều thiện chẳng những là thừa mà còn làm che lấp mất cái rực rỡ của đạo đức nữa.

Lòng yêu nhân loại phải là một sự thực chung kết và tuyệt đối.

Chúng ta phải có thể yêu nhau được mà không cần có một vị nào ở trên

Trời bắt buộc ta cả. Theo tôi, đạo Ki Tô làm cho đạo đức hóa ra khó khăn, rắc rối một cách vô ích, mà làm cho tội lỗi hóa ra tự nhiên, thích

thú. Theo tôi, chỉ có dị giáo chủ nghĩa là có thể cứu tôn giáo ra khỏi thần

học, khôi phục được tính cách giản dị và đẹp đẽ của tín ngưỡng, khôi phục được sự tôn nghiêm của tình cảm trong tôn giáo.

Vì đâu mà những thuyết lầm lẫn rắc rối về thần học đã phát hiện trong mấy thế kỉ đầu kỉ nguyên và biến đổi những chân lí giản dị trong

bài “Thuy ế t giáo trên núi” thành một cơ cấu cứng ngắc, kì dị, để cho giai cấp tế sư lợi dụng? Theo tôi, nguyên do chỉ ở trong hai chữ “Thiên kh ả i” .

Sự tin tưởng rằng có một bí mật hoặc một ý chí của Thượng Đế được

Thượng Đế khải thị cho một vị tiên tri, rồi vị tiên tri truyền thụ lại cho

sư sinh, là một sự tin tưởng chung cho tất cả các tôn giáo: Ki Tô giáo,

[184]

H ồ i giáo, Móc Môn giáo, (Mormonisme)

, Ho ạ t Ph ậ t giáo

[185]

(Lamaisme), Ki Tô giáo khoa h ọ c (Christian Science)

để cho mỗi tôn

giáo có thể giữ độc quyền cứu rỗi tín đồ, một thứ độc quyền có chấp

chiếu chứng thư. Những chân lí giản dị mà Đức Ki Tô dạy ta ở trên Núi,

phải được tô điểm thêm, những bông huệ mà Ngài khen là đẹp phải

được sơn son thếp vàng cho đẹp thêm. Do đó mà có ông “Adam th ứ

nh ấ t” , ông “Adam th ứ nhì” vân vân…

Những lí luận của thánh Paul, ở buổi đầu kỉ nguyên Ki Tô, có vẻ

chắc chắn, đáng tin, không thể bác được đó, ngày nay người ta cho là không vững, vì óc phán đoán nào cũng bấp bênh lắm. Chỉ có cách trở về

chủ trương dị giáo, bỏ hẳn tín điều “khải thị” đó thì con người ngày nay

mới tìm lại được đạo Ki Tô nguyên thủy mà tôi cho là thỏa mãn hơn.

Vậy bảo dị giáo đồ là một người không tin tôn giáo là lầm: người đó

chỉ không tin sự “khải thị” thôi. Một dị giáo đồ luôn luôn tin ở Thượng

Đế nhưng không muốn nói ra, sợ bị hiểu lầm. Tất cả các dị giáo đồ

Trung Hoa tin ở Thượng Đế, mà trong văn học họ thường gọi là Tạo vật

hoặc Hóa Công. Chỉ khác mỗi điều này là người Trung Hoa thành thực,

https://thuviensach.vn

để đấng Tạo Vật ẩn sau một vừng hào quang bí mật, như vậy họ càng kính sợ Tạo Vật hơn.

Họ thường lãnh hội được cái đẹp của vũ trụ, sự an bài thông minh

trong vũ trụ, sự kì diệu của vạn vật, cái bí mật của tinh tú, sự mênh mông bao la của Trời Đất và cái tôn nghiêm của linh hồn; và bấy nhiêu

cũng đủ rồi. Họ nhận sự chết cũng như nhận sự đau khổ, rồi họ đặt lên

bàn cân, một bên là sự chết, một bên là sự sống; một bên là đau khổ, một

bên là thanh phong, minh nguyệt. Thấy hai bên cũng ngang nhau và họ

không phàn nàn gì cả. Họ cho rằng thuận mạng trời mới chính là thái độ

tín ngưỡng, và thái độ đó, họ gọi là “S ố ng trong Đ ạ o” (Sinh ư Đạo). Nếu tạo vật muốn cho họ chết hồi bảy chục tuổi thì đến bảy chục tuổi họ

vui vẻ chết. Họ cũng tin rằng “thiên lí tu ầ n hoàn” , cho nên trên thế giới không có sự bất công vĩnh viễn. Bấy nhiêu đủ rồi, họ không cần gì hơn

nữa.

*

* *

CHƯƠNG XIV

NGHỆ THUẬT TƯ TƯỞNG

1. CẦN CÓ NHỮNG TƯ TƯỞNG CẬN NHÂN TÌNH

Tư tưởng là một nghệ thuật chứ không phải là một khoa học. Xét về

học vấn thì một trong những tương phản quan trọng nhất giữa phương

Đông và phương Tây ở điểm này: phương Tây có nhiều tri thức chuyên

môn mà ít tri thức cận nhân tình, còn Trung Hoa không có tri thức chuyên

môn mà rất chú ý tới vấn đề nhân sinh. Chúng ta nhận thấy rằng ngay

khu vực tri thức cận nhân tình của phương Tây cũng bị tư tưởng khoa học xâm chiếm, cho nên cũng có tính cách chuyên môn, cũng dùng quá nhiều thuật ngữ khoa học hoặc bán khoa học. Tôi dùng những “t ư t ưở ng khoa h ọ c” đó là theo nghĩa ngày nay chứ theo nghĩa chân chính thì “t ư

t ưở ng khoa h ọ c” không thể tách khỏi lương tri và tưởng tượng được.

Theo nghĩa ngày nay thì “tư tưởng khoa học” của phương Tây tách xa lương tri mà chỉ có tính cách lí luận khách quan, rất chuyên môn và

“nguyên t ử ” từ phương pháp tới quan niệm. Tóm lại, sự tương phản giữa hai nền học vấn Đông và Tây là một bên trọng lương tri, một bên trọng

https://thuviensach.vn

luận lí. Luận lí mà thiếu lương tri thì hóa ra bất cận nhân tình, lương tri mà thiếu luận lí thì không thể thấu triệt được những bí mật của hóa công.

Dạo trong vườn văn học và triết học Trung Hoa ta thấy gì? Thấy

không có khoa học, không có tín điều, không có những lí luận cực đoan và

thực ra cũng không có cả những triết học tính chất khác hẳn nhau. Lương

tri và tinh thần không cực đoan đã đè bẹp tất cả các lí thuyết, các tín điều. Cũng như thi hào Bạch Cư Dị đời Đường, học giả Trung Hoa

mượn đạo Nho để điều chỉnh hành vi, mượn đạo Phật để luyện tâm cho

thanh tĩnh, mượn sử kí, hội họa, núi sông, thi tửu, ca nhạc để an ủi tinh

[186]

thần

. Họ xử thế mà như xuất thế.

Vậy, cơ hồ như Trung Hoa là một dân tộc không chịu gắng sức vào

sự suy tư, mà chỉ rán tìm một lối sống. Triết học đối với họ chỉ là một

vấn đề lương tri, viết thành một bộ sách dày cũng được mà tóm tắt vào

hai câu thơ cũng đủ. Xét chung, họ không có một hệ thống triết học, không có môn luận lí, môn siêu hình, không có những từ ngữ khó hiểu như trong các học viện phương Tây; họ có rất ít tinh thần độc đoán; rất ít

tinh thần cuồng tín, rất ít từ ngữ trừu tượng và lôi thôi dài dòng. Không

có một chủ nghĩa duy lí máy móc nào mà có thể phát triển ở Trung

[187]

Hoa

được mà người ta thâm oán cái quan niệm “t ấ t c ả lu ậ n

[188]

lí”

. Xứ đó không cần luật sư trong công việc làm ăn, mà cũng không

cần luận lí gia trong triết học. Chỉ có một cảm giác thâm thiết về sinh

hoạt mà không có những hệ thống triết học tinh vi; không có những triết

gia như Kant, Hegel mà chỉ có những nhà viết những thiên tùy bút, tiểu

[189]

luận, những câu cảnh ngữ

, thiền ngữ và những ngụ ngôn như trong

phái Đạo gia.

Xét toàn diện thì văn học Trung Hoa chỉ có những đoản thi, đoản văn,

kẻ nào không ưa thì thấy rất chán, cho rằng bài nào như bài nấy; nhưng

người nào đã ưa thì thấy có nhiều vẻ thay đổi và đẹp đẽ lạ lùng như một

cảnh thiên nhiên. Văn nhân Trung Hoa chỉ viết những bài đoản văn dài vài

ba trăm hoặc năm sáu trăm chữ để diễn cái cảm giác về sinh hoạt. Trong

những bài ngẫu hứng, trong những đoạn nhật kí, bút kí, trong những bức

thư và tiểu luận của họ, chúng ta thấy tác giả khi thì bình luận về những

https://thuviensach.vn

cảnh chìm nổi trong đời, khi thì kể lại chuyện một thiếu nữ tự tử; hoặc mô tả một buổi du xuân, một bữa tiệc trên tuyết, hoặc chép một cuộc chơi thuyền dưới trăng, một buổi tối nằm trong chùa nghe mưa. Chúng ta

thấy rất nhiều văn gia đồng thời là thi gia, và nhiều thi gia đồng thời là

văn gia, viết không bao giờ quá năm bảy trăm chữ, nhưng thường khi chỉ

một hàng cũng chứa được cả một triết lí về nhân sinh. Chúng ta gặp nhiều ngụ ngôn, cảnh ngữ, nhiều bức thư phóng bút, không sắp đặt tư

tưởng cho chặt chẽ. Do đó mà các môn phái, các hệ thống khó phát sinh

đươc. Trí tuệ thường bị tinh thần cận tình hợp lí, nhất là bị cảm xúc nghệ thuật áp đảo, hạn chế, không cho nảy nở. Quả thực là người Trung

Hoa không tín nhiệm tri thức, trí tuệ.

Chẳng cần phải chứng minh rằng luận lí là một lợi khí của trí óc, nhờ đó mà khoa học mới tiến. Tôi sở dĩ vạch những nhược điểm của tư

tưởng luận lí là chỉ để độc giả thấy một sở đoản đặc biệt của tư tưởng

phương Tây, chẳng hạn chính sách cơ giới trong chính trị của người Đức

mà người Nhật bắt chước. Luận lí cũng có vẻ quyến rũ của nó, và tôi coi

loại tiểu thuyết trinh thám là một sản phẩm thú vị của tinh thần luận lí,

trong đó Trung Hoa tuyệt nhiên không có. Nhưng luận lí cũng có mặt trái

[190]

của nó

.

Đặc tính hiển hiện nhất của học vấn phương Tây là nó quá chuyên

môn, phân biệt tri thức thành nhiều môn quá. Sự chuyên môn hóa với những danh từ kĩ thuật đã tạo ra hiện trạng kì dị này của văn minh phương Tây: triết học bị kéo lùi về phía sau, đứng sau chính trị và kinh tế

một khoảng rất xa, thành thử phần đông chúng ta không quan tâm tới triết

học mà chẳng hề thấy chút ân hận nào trong lòng. Hạng trung nhân và cả

hạng tri thức cũng cho triết học là một môn chẳng cần phải biết. Đó là

một hiện tượng kì dị của văn hóa hiện đại, vì triết học đáng lẽ phải hợp

nhân tâm nhân sự thì lại cách biệt hẳn với đời sống. Hồi xưa, nền văn

minh cổ điển Hi Lạp, La Mã đâu có như vậy; ở Trung Hoa cũng không

vậy: người ta có văn hóa phải quan tâm trước hết tới sinh hoạt. Con người ngày nay trái lại chẳng chú ý gì tới vấn đề nhân sinh cả; hay là tại

chúng ta đã tiến bộ quá rồi chăng? Phạm vi tri thức của ta đã mở rộng ra

quá, chúng ta đã có nhiều “môn” quá, đến nỗi triết học đáng lẽ phải là

môn quan trọng nhất cần học hơn cả thì lại là môn mà chẳng ai thèm học. Thành thử môn triết học cũng y như các thiên tử nhà Chu thời Chiến

https://thuviensach.vn

Quốc, đáng lẽ được các vua chư hầu cống lễ, thì lại mất dần quyền lực và quốc thể, chỉ còn một số ít dân trung tín nhưng nghèo đói.

Vì chúng ta đã tới một giai đoạn văn hóa, trong đó con người chỉ có

môn loại tri thức, chứ không có tri thức; chỉ có sự chuyên môn chứ không

có sự tổng hợp; chỉ có nhà chuyên môn chứ không có triết gia về tri thức

của nhân loại. Sự chuyên môn quá đỗi trong khoa học cũng không khác gì

sự chuyên môn quá đỗi về thuật nấu bếp trong hoàng cung Trung Hoa.

Người ta kể chuyện khi một triều đại nào đó bị lật đổ, một vị đại thần

mướn được một người bếp trước làm cung nữ. Hãnh diện lắm, ông ta

mời bạn bè lại dự tiệc do một tay bếp giỏi trong hoàng cung đích thân

nấu nướng, sắp đặt. Gần tới ngày, ông bảo người cung nữ sửa soạn một

bữa thịnh yến. Người cung nữ đáp là không biết nấu. Chủ nhân hỏi:

- Thế hồi trước ở trong cung làm gì?

Cung nữ đáp:

- Tôi chuyên giúp việc làm bánh.

- Thế thì làm mấy món bánh để đãi khách.

- Tôi không làm bánh được, chỉ chuyên cắt hành để làm nhân bánh.

Vị đại thần bật ngửa ra.

Khu vực tri thức của nhân loại ngày nay cũng có tình trạng như vậy.

Chúng ta có một nhà sinh-vật-học chuyên nghiên cứu một phần về sinh

mạng và bản chất con người; một nhà tinh-thần-bệnh-học chuyên nghiên

cứu về một phần khác về sinh mạng; một nhà địa-chất-học chuyên

nghiên cứu lịch sử nhân loại trước thời hồng hoang; một nhà nhân-chủng-

học chuyên nghiên cứu tâm tính các dân tộc dã man; một nhà sử học, nếu

thực có tài, có thể giảng cho ta về những bài học khôn, dại của thời trước; một nhà tâm-lí-học đôi khi có thể giúp chúng ta hiểu tâm trạng, thái độ của chúng ta nhưng cũng có lúc chỉ nói bậy nói bạ. Vài nhà tâm lí

kiêm mô phạm làm cho tôi kinh ngạc. Người ta chỉ lo chuyên môn hóa mà

không nghĩ tới tổng hợp các tri thức để đạt mục đích tối cao này là giúp

cho tri thức về nhân sinh được tăng tiến. Các nhà bác học phương Tây mà

không hoạt động một cách giản dị hơn và bớt luận lí đi thì không thể

thực hiện sự tổng hợp đó được. Chỉ việc gom góp những tri thức chuyên

môn thì không thể làm cho sự minh triết của con người tăng lên được; mà

công việc nghiên cứu các bảng thống kê cũng chẳng bố ích gì về phương

diện đó cả; phải có óc minh trí, phải có nhiều lương tri hơn, phải có óc

trực giác sáng suốt hơn, tế nhị hơn thì mới thành công được.

https://thuviensach.vn

Một tư tưởng hợp môn luận lí khác xa một tư tưởng hợp lý, cũng như

một tư tưởng có tính cách học viện khác xa một tư tưởng có tính cách thi

vị. Trong thế giới hiện đại, có nhiều tư tưởng học viện mà ít tư tưởng thi

vị. Aristole và Platon là những triết gia “hi ệ n đ ạ i” , không phải vì người Hi Lạp giống người thời nay mà vì hai nhà đó là thủy tổ của tư tưởng

hiện đại. Mặc dầu Aristole có nhiều kiến giải hợp với chủ nghĩa nhân

tính và thuyết Trung dung, ông chính là ông tổ các tác giả sách khoa học

ngày nay vì ông là người đầu tiên tạo ra thứ ngôn ngữ trong học viện mà

phần đông không ai hiểu nổi, thứ ngôn ngữ mà các nhà khoa học và tâm lí

học sở trường vào bậc nhất, không nhà nào chịu thua nhà nào. Mặc dầu

Platon hiểu thấu bản chất con người, ông cũng chịu trách nhiệm về

phong trào tôn sùng khái niệm và trừu tượng của phái Tân-Platon; truyền

thống đó đáng lẽ nên điều hòa bớt đi thì ngày nay được phổ biến trong

giới văn nhân: nhà nào cũng bàn về khái niệm và ý thức hệ, cơ hồ như

những cái đó có một tính tồn tại độc lập. Gần đây, các nhà tâm lí học đã

cướp của chúng ta những bộ môn “lí trí”, “ý chí”, “tình c ả m” ; như vậy là đã tiếp tay vào việc sát hại “tâm hồn”, sát hại cái mà các nhà thần học

thời trung cổ coi là một thực thể. Chúng ta đã giết mất “linh h ồ n” nhưng chúng ta đã tạo ra cả ngàn khẩu hiệu xã hội, chính trị (như cách mạng,

phản cách mạng, tiểu tư sản, tư sản, đế quốc) để thống trị tư tưởng của

chúng ta, tạo ra những thực thể như “giai c ấ p”, “v ậ n m ạ ng”, “qu ố c gia”

rồi chúng ta biến đổi quốc gia thành một quái vật nuốt sống cá nhân.

Tôi cho rằng cần phải cải tạo tư tưởng cho nó thêm sinh lực, thêm thi

vị, phải nhận xét sinh mạng một cách nghiêm trang, coi nó là một toàn

thể. James Harvey Robinson đã cảnh báo chúng ta: “Vài quan sát gia minh

trí thành th ự c tin r ằ ng n ế u chúng ta không nâng trình đ ộ t ư t ưở ng lên th ậ t cao, thì văn minh th ế nào cũng thoái hóa m ấ t”. Giáo sư Robinson cũng nhận một cách sáng suốt rằng : “L ươ ng tâm và s ự minh trí đáng l ẽ

ph ả i hòa h ợ p v ớ i nhau thì l ạ i ch ố ng đ ố i nhau”. Các nhà kinh tế học và tâm lí học ngày nay, theo tôi thấy, có nhiều lương tâm mà thiếu minh trí.

Có một điểm mà chúng ta phải nhấn mạnh hoài là nên coi chừng, đừng

áp dụng môn luận lí vào thế sự. Nhưng sức mạnh và uy quyền của tư

tưởng khoa học đã quá lớn đến nỗi mặc dầu nhiều người đã cảnh cáo,

nó vẫn lấn hoài khu vực triết học: người ta tin rằng tâm linh con người

có thể nghiên cứu như một hệ thống ống cống trong châu thành, mà những làn sóng tư tưởng có thể nghiên cứu như những điện ba của máy

https://thuviensach.vn

phát thanh. Hậu quả không tai hại gì lắm trong những tính toán, suy tư

hằng ngày của chúng ta, nhưng rất tai hại trong môn chính trị thực hành.

2. TRỞ VỀ LƯƠNG TRI

Người Trung Hoa ghét từ ngữ: “t ấ t y ế u lu ậ n lí” , vì không có gì là tất yếu luận lí trong thế sự cả. Họ nghi ngờ môn luận lý; mới đầu là họ

khinh các danh từ, rồi kinh sợ các định nghĩa, cuối cùng là họ thâm oán

các hệ thống, các lí thuyết. Khi người ta chú ý tới danh từ là triết học bắt

đầu suy. Một học giả Trung Hoa Cung Định Am bảo: “Thánh nhân thì không nói, ng ườ i có tài thì nói còn k ẻ ngu thì bi ệ n lu ậ n”, mặc dầu chính ông ta lại ham biện luận.

Lịch sử triết học thực là một lịch sử bi thảm: các triết gia đều thuộc

vào hạng hay nói chứ không phải hạng làm thinh. Hết thảy đều muốn nghe tiếng nói của chính mình. Ngay như Lão Tử là người đầu tiên bảo ta

[191]

rằng: “Đại khối vô ngôn” ( vũ tr ụ không nói gì c ả)

vậy mà trước khi

vô ẩn ở U cốc quan, hưởng lạc dư niên cũng quyết tâm lưu lại bộ Đ ạ o Đ ứ c Kinh gồm năm ngàn chữ. Đáng đại biểu nhất cho hạng triết gia thiên tài ham ăn nói là Khổng Tử. Ông chu du “bảy mươi hai nước” để rán thuyết phục các vua chúa; Socrate còn hơn nữa, suốt ngày dạo phố ở

thành Athènes, gặp người qua đường nào cũng vẫy người ta lại, đặt hết

câu hỏi này đến câu hỏi khác để được nghe mình dạy khôn cho người ta.

Vậy câu “thánh nhân không nói” chỉ đúng một cách tương đối.

Tuy nhiên, có một sự cách biệt giữa bực thánh và hạng có tài vì bực

thánh bàn về sinh hoạt là do những lịch duyệt của bản thân còn hạng có

tài thì bàn về những lời nói của thánh nhân, mà kẻ ngu thì lại tranh biện

về những lời nói của hạng có tài. Phái Ngụy biện Hi Lạp, đại biểu cho

hạng hay nói, chỉ dùng cái thuật “nhai văn nhá ch ữ ” . Triết học vốn là môn trọng sự minh triết đã biến thành một môn trọng danh từ, và số nhà

ngụy biện càng tăng thì triết học càng li khai với sinh hoạt. Các triết gia

dùng càng ngày càng nhiều danh từ, dùng những câu càng ngày càng dài;

rồi những cảnh ngôn ngăn ngắn biến thành những câu dài; những câu dài

biến thành những thiên biện luận; những thiên biện luận biến thành những chuyên thư; những chuyên thư biến thành những bộ đại luận;

những bộ đại luận biến thành những bộ nghiên cứu về ngôn ngữ học; luôn luôn phải dùng thật nhiều danh từ, mỗi ngày một nhiều, để định https://thuviensach.vn

nghĩa, phân loại các từ ngữ mà người ta dùng, phải thành lập nhiều học phái để cho khác nhau và để kế tiếp những học phái trước; cứ như thế

cho đến khi người ta quên hẳn cái cảm giác trực tiếp và thâm thiết về

sinh hoạt đi, mà hạng phàm nhân chúng ta có quyền hỏi họ: “Ông nói cái

gì th ế ?” . Thỉnh thoảng cũng có vài nhà tư tưởng đọc lập được đời sống trực tiếp kích thích – chẳng hạn Goethe, Samuel Johnson, Emerson,

William James – họ không chịu dùng thứ ngôn ngữ khó hiểu của bọn ham

nói và luôn luôn chống lại tinh thần phân loại. Họ là những nhà minh triết, giữ cho ta được ý nghĩa chân chính của triết học. Nhiều khi họ

không dùng luận cứ, chỉ dùng ít cảnh ngữ.

Khi người ta thích dùng danh từ là người ta bắt đầu tiến tới sự ngu

muội, khi người ta thích định nghĩa là đã tiến thêm một bước nữa tới gần

sự ngu muội. Càng phân thích thì người ta cần phải định nghĩa, càng định

nghĩa thì lại càng muốn cho được hoàn toàn hợp luận lí, nhưng không thể

nào đạt được sự hoàn toàn hợp luận lí, mà muốn như vậy là ngu muội. Vì

từ ngữ cần thiết cho sự phô diễn tư tưởng cho nên định nghĩa là việc hoàn toàn đáng khen. Cái nguy hiểm là sau khi ý thức được những từ ngữ

ta định nghĩa rồi, ta bắt buộc lại phải định nghĩa những tiếng dùng để

định nghĩa, rút cục là bên cạnh những tiếng phô diễn sinh hoạt, chúng ta

có thêm một loạt tiếng để định nghĩa những tiếng trên và các triết gia chỉ

chú trọng tới loại tiếng đó. Tất nhiên có một sự khác nhau xa giữa những

tiếng hữu ích và những tiếng vô ích, những tiếng thường dùng trong đời

sống hàng ngày và những tiếng chỉ dùng trong nhóm triết gia; lại có một

sự khác nhau xa giữa những định nghĩa của Socrate, của Francis Bacon và

những định nghĩa của các giáo sư ngày nay. Shakespeare có cảm giác thâm

thiết về đời sống chắc chắn là không thèm định nghĩa một cái gì cả; nói

cho đúng hơn, vì ông không thèm định nghĩa cho nên những tiếng ông dùng mới có một “thực thể” mà ta không thấy trong dụng ngữ của các tác

giả khác; do đó ngôn ngữ của ông mới thấm nhuần được cái ý nghĩa về

nhân sinh bi kịch, mới có cái ý vị trang nghiêm, hùng tráng mà ít ai kiếm

được.

Từ ngữ chia cắt tư tưởng của ta trong trình tự phô diễn, mà lòng ưa

sắp đặt thành hệ thống còn tai hại hơn nữa, vì nó làm cho ta không nhận

thức được đời sống tinh nhuệ. Một hệ thống chỉ là một lối nhìn nghiêng

chân lý. Hệ thống mà xây dựng càng hợp với luận lí thì sự nhìn nghiêng

đó càng đáng sợ. Các ý muốn nhìn chân lí một cách phiến diện rồi phát

https://thuviensach.vn

triển nó ra, xây dựng thành một hệ thống hoàn toàn, hợp luận lí, là một nguyên nhân làm cho triết học của chúng ta cách biệt với đời sống. Nội

một việc bàn đến chân lí là đã làm tổn hại chân lí rồi; nếu còn rán chứng

minh nó thì là làm cho nó thương tàn, biến tướng đi; nếu lại dán cho nó

một nhãn hiệu, một phái danh thì là giết nó; mà kẻ nào tín ngưỡng nó là

chôn chặt nó. Cho nên chân lí nào dựng thành hệ thống là chân lí ấy chết,

bị chôn chặt rồi. Và trong khi làm đám tang chân lí thì ai nấy đều tấu lên

khúc vãn ca này: “Tôi hoàn toàn có lí, còn các anh hoàn toàn l ầ m l ẫ n”.

Người ta không quan tâm tới chân lí nữa, chỉ chú trọng tới đám táng. Vì

tất cả các đảng phái triết học cổ cũng như kim chỉ lo việc chứng minh có

mỗi một điều: “Tôi hoàn toàn có lí, còn các anh hoàn toàn l ầ m l ẫ n”.

Kết quả của thứ luận lí bất cận nhân tình đó là tạo thành một thứ

chân lí bất cận nhân tình. Ngày nay chúng ta có một triết học cách biệt

hẳn với đời sống, một triết học đã bỏ cái mục đích dạy con người về ý

nghĩa của nhân sinh và về thái độ minh triết, một triết học không còn cái

[192]

thâm thiết, cái ý thức về đời sống nữa. William James

gọi cái cảm

giác thâm thiết đó là “y ế u t ố c ủ a kinh nghi ệ m”. Trước khi làm cho triết học phương Tây hóa ra cận nhân tình, phải làm cho môn luận lí của họ

cận nhân tình đã. Phải trở về một lối suy tư thiết thực, đừng cách biệt sự

thực, nhất là đừng cách biệt bản chất con người. Câu bất hủ của

Descartes: “Tôi suy t ư , v ậ y tôi t ồ n t ạ i” phải bỏ đi mà thay vào câu này của Walt Whitman: “Đ ị a v ị hi ệ n t ạ i c ủ a tôi nh ư v ầ y là đ ủ cho tôi r ồ i”.

Đời sống không cần quì gối cầu khẩn môn luận lí chứng thực rằng nó là

một sự vật có thực.

Tôi càng ngày càng nhận thấy rằng triết học và phép luận lí của

William James có hại cho tư tưởng hiện đại của phương Tây. Mặc dầu

không biết lối tư tưởng của người Trung Hoa, ông khổ trí rán chứng thực

và bênh vực nó. Chỉ khác có mỗi một điều là nếu ông sinh ở Trung Hoa

thì ông đã không viết nhiều như vậy, chỉ chép trong một bài tiểu luận dài

từ ba tới năm trăm chữ, hoặc trong một trang nhật kí rằng mình nghĩ như

vậy đó; và ông đã đề phòng từ ngữ vì biết rằng càng dùng nhiều từ ngữ

thì người ta lại càng không hiểu mình. Nhưng ông quả là có tinh thần Trung Hoa vì nhận thức đời sống một cách sâu sắc, thấu triệt được những lịch duyệt của con người, phản đối chủ nghĩa duy lí máy móc, lo

lắng giữ sao cho tư tưởng được linh động; ông bực mình vì có những kẻ

https://thuviensach.vn

tự cho là đã phát minh được một chân lí tuyệt đối, bao hàm được tất cả

các chân lí khác, rồi giam hãm chân lí tuyệt đối đó vào một hệ thống cứng ngắc. Ông lại có tinh thần Trung Hoa vì ông nhất định cho rằng về

phương diện ý thức nghệ thuật thì sự thực do tri giác quan trọng hơn sự

thực do quan niệm. Triết gia là người cảm tính cực cao, quan sát kĩ lưỡng

những biến động của sinh hoạt, luôn luôn kinh thán về những mâu thuẫn

của sinh hoạt, luôn luôn kinh thán về những mâu thuẫn tân kì nhất, về

những bất thường, về những lệ ngoại không sao giảng được. Triết gia

không chấp nhận một hệ thống, không phải vì nó sai mà vì nó là một hệ

thống.

Khổng Tử nói: “Đ ạ o không xa ng ườ i; cái gì ng ườ i ta coi là đ ạ o mà

[193]

l ạ i xa ng ườ i

thì không ph ả i là đ ạ o” (đạo bất viễn nhân, nhân chi vi đạo nhi viễn nhân, bất khả dĩ vi đạo). Ông còn nói một câu rất sáng suốt,

giống khẩu khí của James: “Ng ườ i ta có th ể làm cho đ ạ o r ộ ng l ớ n ra ch ứ

đ ạ o không làm cho ng ườ i vĩ đ ạ i lên (nhân năng hoằng đạo, phi đạo hoằng nhân). Không, thế giới không phải là một phép tam đoạn luận (syllogisme) hoặc một luận cứ, nó là một sinh v ậ t; vũ trụ không nói, chỉ

sinh hoạt thôi; nó không biện luận, nó tồn tại, thế thôi.

3. CẬN NHÂN TÌNH

Trái với óc luận lí, có cái lương tri, hay đúng hơn có cái tinh thần cận

nhân tình. Tôi cho tinh thần cận nhân tình là lí tưởng cao cả, lành mạnh

nhất về phương diện tu dưỡng, và con người cận nhân tình là mẫu người

có giáo dục, kiến thức nhất. Không ai có thể hoàn toàn được, chỉ có thể

trở thành một người dễ thương và cận nhân tình thôi. Tôi mong mỏi được thấy một thời mà mọi dân tộc trên thế giới có tinh thần đó trong

việc nhà cũng như trong việc nước. Các quốc gia hợp nhân tình sống yên

ổn với nhau; vợ chồng hợp nhân tình vui vẻ với nhau. Lựa rể, tôi chỉ cần

có mỗi một tiêu chuẩn này: phải là một người cận nhân tình. Không một

cặp vợ chồng hoàn toàn nào không cãi nhau bao giờ, mà chỉ có những cặp

vợ chồng cận nhân tình, cãi nhau một cách hợp tình hợp lí rồi làm lành

với nhau một cách hợp tình hợp lí. Chỉ trong một thế giới mà mọi người

đều cận nhân tình thì mới có thể có thái bình và hạnh phúc được.

https://thuviensach.vn

Tinh thần cận nhân tình là vật quí nhất mà Trung Hoa có thể cống

[194]

hiến cho phương Tây. Tôi không bảo bọn quân phiệt

bắt dân chúng

đóng trước năm chục năm thuế là cận nhân tình đâu; tôi chỉ muốn nói rằng tinh thần cận nhân tình là phần tinh túy của văn minh Trung Hoa.

Hai người Mĩ đã ở Trung Hoa lâu năm ngẫu nhiên chứng thực phát minh

đó của tôi. Một vị bảo rằng tất cả đời sống xã hội Trung Hoa đặt cơ sở

trên từ ngữ “giảng lí” (nói sao cho hợp tình hợp lí). Trong một cuộc tranh

luận Trung Hoa, luận cứ cuối cùng là: “Cái đó có h ợ p tình lí không?”. Lời trách cứ nặng nhất mà cũng thường dùng nhất là lời này: “Ng ườ i đó không gi ả ng lí”, nghĩa là ăn nói không hợp tình hợp lí. Người nào chịu nhận rằng mình không hợp tình hợp lí là chịu thua trong cuộc tranh luận

rồi.

Trong cuốn “My country and my people” (N ướ c tôi và dân t ộ c tôi), tôi viết “Đối với một người phương Tây, một luận thuyết chỉ cần hợp

phép luận lí. Đối với một người Trung Hoa thì còn phải hợp nhân tình.

Hợp nhân tình, tức “c ậ n tình” , thực ra còn quan trọng hơn là hợp luận lí.

Tiếng reasonableness (hợp lí) của Anh dịch ra tiếng Trung Hoa là “tình lí” ; tính lí gồm hai nguyên tố “nhân tình” và “thiên lí” . Tình là thuộc về

lòng người, lí là định luật của vũ trụ. Người có giáo dục, kiến thức là người hiểu nhân tình và thiên lí. Nho gia sống hòa hợp với lòng người và

thiên nhiên để mong thành một thánh nhân. Thánh nhân, theo quan niệm

của họ, chỉ là một người cạn nhân tình, như Khổng Tử mà ai cũng ngưỡng mộ là có lương tri sáng suốt, có nhân tính tự nhiên.

Một tư tưởng nhân-tính-hóa chỉ là một tư tưởng cận nhân tình. Người

chuyên giảng luận lí luôn luôn là một kẻ ngụy thiện (giả đạo đức), vậy

là không hợp nhân tình, là lầm lẫn; còn người cận nhân tình thì luôn luôn

ngờ mình lầm, vì vậy mà luôn luôn có lí. Người hợp luận lí và người cận

nhân tình khác nhau ở đoạn tái bút trong bức thư. Tôi vẫn thích đoạn tái

bút trong thư từ của các bạn tôi, đặc biệt là những đoạn nói ngược lại

hẳn lời lẽ trong thư. Những đoạn đó luôn luôn chứa những tư tưởng cận

nhân tình, những do dự cùng những ý tưởng thông minh, có lương tri.

Những tư-tưởng-gia đại tài là một người sau khi đã cặm cụi tìm những

luận-cứ dài dòng để chứng minh một luận thuyết, bỗng do trực giác, do

lương tri, thấy rằng mình lầm lẫn và chịu rằng mình lầm, hủy bỏ tất cả

các luận-cứ đó. Như vậy là có một tư tưởng nhân-tính-hóa.

https://thuviensach.vn

Có tinh thần cận nhân tình thì không quyết tin rằng mình phải mà người trái, tư tưởng và hành vi của ta nhờ vậy mà bớt cạnh góc đi. Tinh

thần trái ngược lại là tinh thần nhiệt cuồng và vũ đoán. Tôi cho rằng ở

Trung Hoa ít có sự nhiệt cuồng và vũ đoán. Quần chúng Trung Hoa có khi

cũng dễ bạo động, nhưng tinh thần cận nhân tình của họ đã nhân-tính-

hóa chính thể chuyên chế, tôn giáo và tục mà người ta gọi là tục “khinh

thị đàn áp phụ nữ”. Tất nhiên cũng có lệ ngoại nhưng xét đại thể thì điều

đó đúng, và tinh thần cận nhân tình làm cho dân chúng coi các Hoàng Đế,

thần thánh và các ông chồng Trung Hoa chỉ như những người thường.

Hoàng Đế Trung Hoa không phải là một đấng bán thần như Hoàng Đế

Nhật Bản; và tuy các sử gia Trung Hoa dựng lên cái thuyết rằng Hoàng

Đế thay trời trị dân, nhưng nếu họ thất đức không biết trị dân thì sẽ mất

sự ủy nhiệm của Trời, dân chúng sẽ chặt đầu họ; và sự thực dân Trung

Hoa đã chặt đầu nhiều vị vua chúa quá nên không tin rằng họ là thần thánh hoặc bán thần thánh nữa. Các hiền triết Trung Hoa không bị phong

thần mà chỉ được coi là những bậc thầy sáng suốt, mà thần thánh Trung

Hoa cũng không phải là những kiểu mẫu hoàn thiện, trái lại cũng hủ bại,

ăn hối lộ như bọn quan liêu. Cái gì mà ra ngoài tình lí thì bị coi là “bất

cận nhân tình”, và một người thần thánh hóa, hoàn toàn quá thì có thể là

một tên đại gian, vì về tâm lí, người đó có cái gì bất thường.

Về chính trị, tại nhiều xứ châu Âu, có cái gì bất cận nhân tình một

cách dị thường trong luận lý và hành sự. Tôi không ngại lí thuyết phát xít

và chuyên chế bằng sợ tinh thần cuồng nhiệt trong những thuyết đó, và

sợ cái phương pháp mà người ta dùng để đưa lí thuyết đến chỗ phi lí.

Kết quả là các giá trị điên đảo hết, môn chính trị học, môn nhân loại học,

nghệ thuật, tuyên truyền, ái quốc, khoa học, chính phủ, tôn giáo lẫn lộn

với nhau một cách đáng lo; tai hại nhất là có sự đảo lộn các tương quan

về quyền lợi của quốc gia và cá nhân. Chỉ một tinh thần bệnh hoạn mới

có thể biến quốc gia thành một vị thần, một ngẫu tượng nuốt sống các

quyền lợi cá nhân.

Albert Pauphilet đã nói: “Không có gì gi ố ng nhau b ằ ng tinh th ầ n c ự c h ữ u và tinh th ầ n c ự c t ả ”. Đặc tính của hai chế độ và hai ý thức hệ đó là trước hết tin vào sực mạnh, vào quyền lực – tin tưởng này quả là tin tưởng nông nổi, ngu muội nhất của tinh thần phương Tây – rồi sau nữa

là tin ở tất yếu luận lí. Tôi mong rằng sẽ có người nhận thấy nỗi đau

khổ của nhân loại do tinh thần luận lí gây nên.

https://thuviensach.vn

Ta còn có thể nói rằng châu Âu ngày nay không do tinh thần cận nhân tình, cũng không do tinh thần hợp lí, mà do tinh thần cuồng nhiệt thống

trị. Nhìn hiện trạng châu Âu, chúng ta có cảm giác không yên ổn, không

phải chỉ do những xung đột về quốc gia, về biên giới, về vấn đề thực

dân – mà do tinh thần của các nhà lãnh đạo.

Cảm giác không yên ổn đó y như cảm giác của một người ngồi trong

một chiếc tắc-xi chạy trong một châu thành ngoại quốc, rồi bỗng nhiên

hoảng hốt vì không tin cậy người lái xe. Hắn chẳng những không biết

đường đi mà lại còn nói lảm nhảm, không ra đầu đuôi gì cả làm cho ta

ngờ rằng hắn say rượu. Nguy hơn nữa là hắn lại có súng mà mình không

có cách nào phóng ra khỏi chiếc xe được. Bảo cái tinh thần đó không phải chính là tinh thần của nhân loại, mà chỉ là một trạng thái thác loạn,

một thứ bệnh nhất thời, rồi đây nó sẽ qua đi như một luồng dịch khí; bảy

như vậy thì cũng có lí. Chúng ta nên tin ở khả năng của tâm linh con người, tin rằng tâm linh của mỗi người dù hạn chế cũng vô cùng cao cả,

sáng suốt hơn trí tuệ của các nhà lãnh đạo khinh suất ở châu Âu, mà sau

này chúng ta sẽ có thể sống yên ổn được vì loài người sẽ có những tư

tưởng hợp nhân tình.

*

* *

DANH NHÂN và DANH TÁC TRUNG HOA

dẫn trong cuốn này

(Danh tác in ch ữ nghiêng)

A

Án Tử 晏子

Ảnh mai am ức ngữ 影梅庵憶語

Ẩ m so ạ n b ộ 飮饌部

Âu Dương Tu 歐陽修

B

Bạch Cư Dị 白居易

Bạch Ngọc Thiềm 白玉蟾

Bán bán ca 半半歌

https://thuviensach.vn

Bát đại sơn nhân 八大山人

Bồ Tùng Linh 蒲松齡

C

Càn Long 乾隆

Cát Hồng 葛 洪

C ầ u nhiêm khách 虬髯各

Công an phái 公安派

Cung Định Am 龔定庵

CH

Chi ế n qu ố c sách 戰國策

Chu Đỗ 朱杜

Chu Văn Vương 周文王

Chung Vinh 鍾蠑

Ch ử tuy ề n 煑泉

D

Dong am 慵菴

Dương Chu 楊朱

Dương Quí Phi 楊貴妃

Đ

Đ ạ i h ọ c 大學

Đào Tiềm 陶潛 Uyên Minh 淵明

Đ ạ o đ ứ c kinh 道德經

[195]

Điền Nghệ Hằng

田藝恆

Đồ Long 屠隆

Đồ Xích Thủy 屠赤水

Đỗ Phủ 杜甫

Đỗ Quang Đình 杜光庭

Đường Minh Hoàng 唐明皇

GI

Giả Phù Tây賈鳧西

H

https://thuviensach.vn

Hà Thiệu Cơ 何紹基

Hàn Phi Tử 韩非子

Hàn Sơn hòa thượng 寒山和尚

Hán cung thu oán khúc 漢 宮秋怨曲

Hoài Nam Tử 淮南子

Hoàng Cửu Nhân 黄九姻

Hoàng Sơn Cốc 黄山谷

H ồ ng lâu m ộ ng 紅樓夢

Huệ Tử 惠子

Huyền Trang 玄奘

K

Kim Bình Mai 金瓶梅

Kim Thánh Thán 金聖歎

KH

Kh ả o bàn d ư s ự 考槃 餘事

Khổng Tử 孔子

Khuất Nguyên 屈原

L

Lan đình t ậ p t ự 蘭亭集序

Lão Tử 老子

Lâm Bô 林逋 Quân Phục 君復

Liệt Tử 列子

Liêu trai 聊齋

Liễu Như thị 柳如是

[196]

Liễu Tôn Nguyên

柳宗元

Lu ậ n ng ữ 論語

L ữ th ị Xuân thu 呂氏春秋

Ly Tao 離騷

Lý Bạch 李白

Lý Lạp Ông 李笠翁

[197]

Lý Mật Am

李寓菴

https://thuviensach.vn

Lý Trác Ngô 李卓吾

M

Mạnh Thường Quân 孟尝君

Mặc Tịch Cương 冒辟疆

Mặc Tử 墨子

Mạnh Tử 孟子

Mễ Phí 米芾 Mễ Điên 米顛

Minh Liêu t ử du 冥廖子游

Mộc Bì Tử 木皮子

NH

Nhan Hồi 顔囘

Nhan Nguyên 顔元

[198]

Nhàn tình ng ẫ u ký

閒情偶記

NG

Nghê Vân Lâm 倪雲林

Nguyễn Tịch 阮藉

PH

Phù sinh l ụ c ký 浮生六記

Q

Quản phu nhân 管夫人

Qui kh ứ lai t ừ 歸去來辭

S

Sở Bá Vương 楚霸王

S ơ n viên ti ể u mai thi 山園小梅詩

S ử ký 史記

T

Tạ Đạo Uẩn 謝道蕴

Tạ Linh Vận 謝靈運

Tào Triêm 曹霑 Tuyết Cần 雪芹

Tăng Quốc Phiên 曾國藩

Tần Thủy Hoàng 秦始皇

https://thuviensach.vn

Tây du ký 西遊記

Tây s ươ ng ký 西廂記

Tế Điên 濟顛

Tô Đông Pha 蘇東坡

Tô Tần 蘇秦

Tôn Tư Mạc 孫思邈

Tư Mã Thiên 司馬遷

Từ Văn Trường 徐文長

[199]

Tử Tư

子思

Tưởng Thản 蔣坦

TH

Thạch Đà 石濤

Thẩm Tam Bạch 沈三白

Thi Nại Am 施耐庵

Thi ph ẩ m 詩品

Thu đăng t ỏ a ứ c 秋燈瑣憶

Thu Phù 秋芙

Th ủ y H ử 水滸

Thư Bạch Hương 舒白香

TR

Trà l ụ c 茶錄

Trà s ớ 茶疏

Trang Chu 莊周 Trang Tử 莊子

Triêu Vân 朝雲

Triệu Mạnh Phủ 趙孟頫

Trịnh Bản Kiều 鄭闆橋

Trung dung 中庸

Trương Đại 張岱

Trương Mộng Long 張夢龍

Trương Trào 张潮

U m ộ ng ả nh 幽夢影

V

https://thuviensach.vn

Vân 雲

[200]

Viên Hoằng Đạo

袁宏道 Trung Lang 中良

Viên Mai 袁枚 Tử Tài 子才

Viên Tôn Đạo 袁宗道

Viên Trung Đạo 袁中道

Vũ lâm linh khúc 雨霖玲曲

Vương Hi Chi 王羲之

Vương Hoằng 王弘

Vương Trung 王中

X

Xuân d ạ y ế n đào lý viên t ự 春夜宴桃李園序

Xuân Thân Quân 春申君

*

* *

[201]

PHỤ LỤC 1

(MỘT BÀI TẠP BÚT CỦA LÂM NGỮ ĐƯỜNG)

CÁI MẶT VÀ NỀN PHÁP TRỊ

(…) Theo chỗ chúng tôi quan sát, nếu nước Trung Hoa muốn có nền

pháp trị thật sự bình đẳng thì không gì bằng ai nấy vứt cho mất quách cái

mặt đi. Một khi cái mặt đã mất, nền pháp trị tự nhiên sẽ thực hiện, nước

Trung Hoa tự nhiên sẽ mạnh giàu. Thí dụ như ngồi xe hơi chẳng hạn: theo phép tòa Đô chính, người thường chỉ được chạy ba mươi lăm dặm

một giờ thì ngài Bộ trưởng phải cho chạy năm, sáu mươi dặm một giờ

mới “có mặt”. Muôn một có đè chết người, cảnh sát có chạy lại thì Ngài

Bộ móc ví đưa ra một tấm danh thiếp rồi ngài ung dung bỏ đi, cái mặt

ngài lúc đó phình ra to tướng. Nhỡ ra gặp thày phú lít, không biết nếp tẻ,

cứ giữ Ngài lại, không cho Ngài đi thì Ngài há miệng ra ngài chửi:

“Không biết thằng bố mày à?”, rồi Ngài bảo tài xế mở máy, một thày phú-lít thật hạt lẩm cẩm cứ bắt giam anh chàng tài xế của Ngài thì Ngài

hầm hầm bỏ đi, gọi máy nói cho me xừ Cẩm và chỉ nửa giờ sau là chú tài

https://thuviensach.vn

xế được tha về, là thày phú lít lập tức bị bãi chức, là me xừ Cẩm thân chinh đến Bộ xin lỗi: lúc đó cái mặt ngài Bộ thật phình to không sao tưởng tượng nổi.

Có điều lắm lúc tôi thấy đi chung xe, chung tàu, chung máy bay với

những con người “có mặt”, là điều khá nguy hiểm, không bằng đi chung

xe, chung tàu, chung máy bay với những con người “không có mặt” lại

hóa lợi hơn. Tỉ dụ năm ngoái, có một ông quyền có cái mặt to quá, không

chịu nghe lời người mãi biện căn dặn, cứ nhất định hưởng cho bằng được cái vinh diệu hút thuốc lá giữa một căn lầu chất đầy diêm sinh.

Người mãi biện sợ ông quyền hỏi mình “có biết thằng bố mày không”

nên chịu nước lép, đành phải nể nang cái mặt ông quyền. Kết quả? Kết

quả về sau con tàu Trường Giang bốc cháy. Ông quyền cố nhiên giữ vẹn

được cái “mặt”, nhưng lại không giữ vẹn được cái thây nó bị cháy tiêu.

Lại như năm nọ, ngài thị trưởng Thượng Hải đi máy bay, cái mặt Ngài

cũng to quá, Ngài cứ bắt máy bay chất hành lý quá trọng tải ấn định. Viên

phi công ngại cái mặt Ngài Thị Trưởng, nên cũng nể nang nó. Vì thế, lúc

cất cánh, máy bay mới tròng trành. Ngài Thị Trưởng lại muốn cho những

người đi tiễn được chiêm ngưỡng cái mặt to tướng của Ngài, nên Ngài

bắt máy bay phải lượn quanh mấy vòng trước khi tiến kinh. Chẳng may

máy bay bổ ngang, bổ ngửa, chúi đầu, chúi mũi, húc phải cột tàu mà ngã

lăn đùng. Kết quả là Ngài Thị Trưởng giữ vẹn được cái mặt nhưng lại

cụt mất cái đùi. Tôi nghĩ phàm bà con nào cho rằng cái “mặt” đủ để đảm

bảo cho máy bay dù hành lý có chất quá trọng tải cũng không sao, bà con

ấy đều nên cụt chơi một đùi và thừa nhận rằng đó là một hân hạnh được

ông Trời nể nang cái mặt mình.

(…) Phương pháp lên mặt của người mình rất nhiều. Trên tàu, xe,

cấm không cho khạc đờm thì cứ khạc đờm; bãi cỏ cấm không được

giẫm lên thì cứ giẫm lên, hạm đội của hải quân thì cứ dùng mà chở

thuốc phiện; ông Trưởng ty cấm thuốc phiện thì lại cứ đích thân xin mua

thuốc phiện. Tất cả những cái đó đều có một vinh diệu tương xứng.

Khốn nỗi những cái đó dù sao cũng chả ích lợi gì cho nhân quần xã hội,

nhân quần xã hội có thể cóc cần những cái đó. Tụi dân đen nước ta vốn

dĩ chẳng có mặt miếc gì hết, cho nên họ van xin các ông cả bà lớn hãy

vứt quách cái mặt đi cho rồi để nền pháp trị được sớm thực hiện, để

quốc gia mau đi tới cảnh thái bình.

https://thuviensach.vn

Trích trong Ngã đích tho ạ i

GIẢN CHI dịch

--------------

Trong tập Th ả gi ớ i đình (tạp văn), Lỗ Tấn cũng có nói về cái mặt.

Xin trích ra đây để quý vị độc giả cùng xem. (chú thích của Giản Chi).

“… Mà cái nghĩa “bẽ mặt” thì lại tùy người mà không giống nhau:

Anh phu xe ngồi bên đường cởi trần bắt rận không sao, chứ ông rể nhà

giàu mà ngồi bên đường cởi trần bắt rận thì “bẽ mặt”. Anh phu xe không

phải không có “mặt” có điều lúc đó anh không cho là “bẽ”, kịp bị vợ đá

cho một cái quay lơ ra khóc, bấy giờ mới thấy là “bẽ mặt” (…). Cái cơ

hội “bẽ mặt”, hầu như trong giới “thượng lưu” tương đối có nhiều hơn;

nhưng cũng không hẳn như vậy đâu: chẳng hạn anh phu xe ăn cắp một

túi tiền bị người ta tóm được thì “bẽ mặt” mà người “thượng lưu” vét

một mẻ ngọc vàng châu báu, lại hình như không thấy tí gì là “bẽ mặt”,

họ lại có cái “xuất dương quan sát” làm phương thuốc hay để đổi cái

“mặt” nữa kia.

Trích trong bài Nói v ề cái m ặ t.

*

* *

PHỤ LỤC 2

Trong bài Tựa, cụ Nguyễn Hiến Lê viết:

“B ả n ti ế ng Hoa đ ầ y đ ủ , chép h ế t nh ữ ng c ổ văn, c ổ thi Trung Hoa mà Lâm Ng ữ Đ ườ ng d ẫ n trong tác ph ẩ m và nhi ề u khi l ạ i chép thêm b ả n d ị ch nh ữ ng bài đó c ủ a Lâm n ữ a. B ả n ti ế ng Pháp có c ắ t b ớ t nhi ề u đo ạ n và b ỏ

h ẳ n vài ti ế t. (…) M ớ i đ ầ u chúng tôi đã có ý chép thêm vào cu ố i sách nh ữ ng văn th ơ ch ữ Hán đ ể m ộ t s ố đ ộ c gi ả có th ể th ưở ng th ứ c nguyên văn c ủ a c ổ nhân; nh ư ng sau tính l ạ i n ế u chép h ế t r ồ i phiên âm n ữ a thì sách này s ẽ dày thêm ít nh ấ t là trăm r ưỡ i trang, giá sách s ẽ khó mà ph ổ

thông đ ượ c”.

Tuy không phải lo “giá sách khó phổ thông”, nhưng trong Phụ lục 2

này, tôi chỉ tạm chép vài bài thơ mà nguyên tác chữ Hán chưa thấy đăng

trên các trang web tiếng Việt. Nói là tạm chép là vì hai câu trong bài Phóng thuy ề n của Đỗ Phủ mà Lâm Ngữ Đường trích dẫn không giống https://thuviensach.vn

với hai câu tương ứng với bài Phóng thuy ề n mà tôi tìm thấy trên mạng, cho nên các bài còn lại tôi cũng không chắc là có thật giống với các bài

mà Lâm Ngữ Đường đã dùng hay không.

Goldfish

*

* *

1. Bài Dong Am của Bạch Ngọc Thiềm Bài thơ này Bạch Ngọc Thiềm treo ở thư trai và là bài thơ được Lâm

Ngữ Đường khen là “rất mực ca tụng sự thanh nhàn”.

慵庵

丹經慵讀，道不在書；

藏教慵覽，道之皮膚。

至道之要，貴乎清虛，

何謂清虛？終日如愚。

有詩慵吟，句外腸枯；

有琴慵彈，弦外韻孤；

有酒慵飲，醉外江湖；

有棋慵弈，意外干戈；

慵觀溪山，內有畫圖；

慵對風月，內有蓬壺；

慵陪世事，內有田廬；

慵問寒暑，內有神都。

松枯石爛，我常如如。

謂之慵庵，不亦可乎？

(Ngu ồ n: http://www.millionbook.net/js/z/zhongxiaoyi/lysc/027.htm) Dong Am

Đan kinh dong độc, đạo bất tại thư.

Tạng giáo dong lãm, đạo chi bì phu.

Chí đạo chi yếu, quí hồ thanh hư.

Hà vị thanh hư? Chung nhật như ngu.

Hữu thi dong ngâm, cú ngoại trường khô.

https://thuviensach.vn

Hữu cầm dong đạn, huyền ngoại vận cô.

Hữu tửu dong ẩm, tuý ngoại giang hồ.

Hữu kì dong dịch, ý ngoại can qua.

Dong quan khê sơn, nội hữu hoạ đồ.

Dong đối phong nguyệt, nội hữu bồng hồ;

Dong bồi thế sự, nội hữu điền lư.

Dong vấn hàn thử, nội hữu thần đô.

Tùng khô thạch lạn, ngã thường như như.

Vị chi Dong Am, bất diệc khả hồ?

Am bi ế ng nhác

[202]

Đan kinh

bi ế ng đ ọ c vì Đ ạ o không ph ả i ở trong sách.

[203]

T ạ ng kinh

bi ế ng coi vì ch ỉ là cái bì phu c ủ a Đ ạ o.

Cái t ố t c ủ a Đ ạ o là trong s ự thanh h ư .

Thanh h ư là gì? Là su ố t ngày nh ư ngu.

[204]

Có th ơ mà bi ế ng ngâm vì ngâm xong thì ru ộ t héo

,

Có đàn mà bi ế ng g ả y, vì g ả y xong là h ế t nh ạ c.

[205]

Có r ượ u mà bi ế ng u ố ng vì ngoài cái say còn có sông hồ

.

[206]

Có c ờ mà bi ế ng ch ơ i vì ngoài n ướ c c ờ còn có can qua

.

[207]

Bi ế ng coi núi khe vì trong lòng có ho ạ đ ồ r ồ i

.

Bi ế ng ng ắ m gió trăng vì trong lòng có B ồ ng Lai r ồ i.

Bi ế ng lo vi ệ c đ ờ i vì trong lòng có v ườ n ru ộ ng nhà c ử a r ồ i.

[208]

Bi ế ng h ỏ i nóng l ạ nh vì trong lòng có c ả nh tiên ấ m áp r ồ i

.

[209]

Dù tùng héo núi tan, ta cũng v ậ y thôi

,

Cho nên g ọ i là “Am bi ế ng nhác”, ch ẳ ng cũng đúng ư ?

(Nguyễn Hiến Lê dịch)

The Hall of Idleness

I’m too lazy to read the Taoist classics, for Tao doesn't reside in the books;

Too lazy to look over the sutras, for they go no deeper in Tao than its

looks.

https://thuviensach.vn

The essence of Tao consists in a void, clear, and cool.

But what is this void except being the whole day like a fool?

Too lazy am I to read poetry, for when I stop, the poetry will be gone;

Too lazy to play on the ch'in, for music dies on the string where it's born;

Too lazy to drink wine, for beyond the drunkard's dream there are rivers

and lakes;

Too lazy to pky chess, for besides the pawns there are other stakes;

Too lazy to look at the hills and streams, for there is a painting within my heart's portals;

Too lazy to face the wind and the moon, for within me is the Isle of the

Immortals;

Too lazy to attend to worldly affairs, for inside me are my hut and my

possessions;

Too lazy to watch the changing of the seasons, for within me are heavenly processions.

Pine trees may decay and rocks may rot; but I shall always remain what

I am.

Is it not fitting that I call this the Hall of Idleness?

(Lâm Ngữ Đường dịch)

2. Bài thơ của Chu Đỗ

Theo Lâm Ngữ Đường thì “mớ tọc bạc cũng có vẻ đẹp của nó”, đừng

cố tranh đấu làm gì với “quang âm thấm thoát” như Chu Đỗ trong bài dưới đây:

白发新添数百茎，

几番拔尽白还生；

不如不拔由他白，

那得功夫与白争.

(Nguồn: http://vip.book.sina.com.cn/book/chapter_40185_24672.html)

Bạch phát tân thiêm sổ bách hành,

Kỉ phiên bạt tận bạch hoàn sinh;

Bất tri bất bạt do tha bạch,

Ná đắt công phu dữ bạch tranh.

Tóc tr ắ ng l ạ i thêm vài trăm c ọ ng,

https://thuviensach.vn

M ấ y l ầ n nh ổ h ế t, nó l ạ i m ọ c.

Ch ẳ ng b ằ ng đ ừ ng nh ổ , cho nó tr ắ ng, Tranh đ ấ u làm chi cho thêm m ệ t.

(Nguyễn Hiến Lê dịch)

I've gained white hairs, some hundreds, on my head,

As often as they're plucked, still more grow in their stead.

Why not stop plucking, then, and let the white alone?

Who has the time to fight against the silvery thread?

(Lâm Ngữ Đường dịch)

3. Bài từ khúc của Quản phu nhân

Bài này cũng không có nhan đề. Lâm Ngữ Đường cho rằng Quản phu

[210]

nhân, vợ của hoạ sư

danh tiếng Triệu Mạnh Phủ đời Nguyên, đã

dùng thí dụ nước và đất sét để tả tình vợ chồng, do vậy mà trong bản

dịch ra tiếng Anh, ta thấy Lâm dùng các từ wet, water. Tuy trong nguyên

tác và cả trong bản Việt dịch của cụ Nguyễn Hiến Lê, ta không thấy từ

nào có nghĩa là nước hay ẩm ướt, nhưng chỉ có đất khô, có đất mà không

có nước, thôi thì làm sao mà nặn thành tượng được?

你侬我侬，

忒煞情多，

情多处热如火。

把一块泥，

捻一个你，

塑一个我。

将咱两个,

一齐打破，

再捻一个你，

再塑一个我。

我泥中有你，

你泥中有我；

与你生同一个衾，

死同一个椁。

(Ngu ồ n: http://vip.book.sina.com.cn/book/chapter_40185_24673.html) https://thuviensach.vn

Nhĩ nùng ngã nùng,

Thắc sát tình đa,

Tình đa xứ nhiệt như hoả.

Bả nhất khối nê,

Niệm nhất cá nhĩ,

Tố nhất cá ngã.

Tương gia lưỡng cá,

Nhất tề đả phá,

Tái niệm nhất cá nhĩ,

Tái tố nhất cá ngã.

Ngã nê trung hữu nhĩ,

Nhĩ nê trung hữu ngã;

Dữ nhĩ sinh đồng nhất cá khâm,

Tử đồng nhất cá quách.

Anh c ủ a em, em c ủ a anh,

Gi ữ a chúng ta tình c ự c đ ậ m đà,

Cho nên nhi ề u khi n ồ ng nh ư l ử a.

L ấ y m ộ t n ắ m đ ấ t sét,

N ặ n thành hình anh,

Đ ắ p thanh hình em.

R ồ i đ ạ p phá c ả hai hình chúng ta, nhào chung l ạ i, L ạ i n ặ n thành hình anh,

L ạ i đ ắ p thành hình em.

Trong ch ấ t đ ấ t c ủ a em có anh,

Trong ch ấ t đ ấ t c ủ a anh có em,

Anh v ớ i em, s ố ng thì đ ắ p chung m ề n,

Mà ch ế t thì li ệ m chung quách.

(Nguyễn Hiến Lê dịch)

Twixt you and me

There's too much emotion.

That's the reason why

There's such a commotion!

Take a lump of clay,

Wet it, pat it,

And make an image of me,

https://thuviensach.vn

And an image of you.

Then smash them, crash them,

And add a little water.

Break them and re-make them,

Into an image of you,

And an image of me.

Then in my clay, there's a litde of you.

And in your clay, there's a litde of me.

And nothing ever shall us sever;

Living, we'll sleep in the same quilt,

And dead, we'll be buried together.

(Lâm Ngữ Đường dịch)

*

* *

4. Bài Phóng thuyề n của Đỗ Phủ

Một trong những phút vui của Kim Thánh Thán là: “Ngồi trong chiếc

thuyền nhỏ, gặp gió tốt, khổ nỗi không có buồm để giương cho nó hả.

Bỗng thấy một chiếc thuyền lớn tiến vùn vụt như gió. Thử liệng cái móc

qua, hi vọng níu được. Không ngờ mà móc trúng, rồi lấy dây đỏi cột vào

đuôi thuyền lớn, và ngâm hai câu của Đỗ Phủ: “Màu xanh làm ta nh ớ ti ế c núi, màu đ ỏ b ả o ta r ằ ng có cam quít” (Thanh tích phong loan, hồng tri quất dữu) rồi vui vẻ phá lên cười. Chẳng cũng khoái ư?”.

Hai câu thơ đó, Lâm Ngữ Đường dịch như sau: “The green makes me

feel tender toward the peaks, and the red tells me there are oranges” . Các bản chữ Hán tôi tìm thấy trên mạng, kể bản trong Sinh ho ạ t đích ngh ệ

thu ậ t đăng trên website Sina, đều chép là: Thanh tích phong loan kh ứ , hoàng tri qu ấ t d ữ u lai” (câu 5 và câu 6).

放船

送客蒼溪縣

山寒雨不開

直愁騎馬滑

故作放舟逥

青惜峰巒過

https://thuviensach.vn

黃知橘柚來

江流大自在

坐穩興悠哉

(Nguồn: http://blog.sina.com.cn/u/1393639071)

Phóng thuyền

Tống khách Thương Khê huyện,

Sơn hàn vũ bất khai.

Trực sầu kị mã hoạt,

Cố tác phóng thuyền hồi.

Thanh tích phong loan quá,

Hoàng tri quất dữu lai.

Giang lưu đại tự tại,

Tọa ổn hứng du tai.

Thuy ề n đi nhanh vút

Ti ễ n đ ư a khách, huy ệ n Th ươ ng Khê

Núi non tuy l ạ nh, ch ẳ ng h ề có m ư a

Ng ự a đi d ễ tr ượ t, ph ả i ng ừ a

Nên dùng thuy ề n nh ỏ , đ ể đ ư a khách v ề

Xanh, qua vùng núi, ti ế c ghê,

Vàng, là vùng qu ấ t, s ắ p v ề t ớ i n ơ i Đi trên sông, th ậ t th ả nh th ơ i

Bi ế t bao h ứ ng thú, ng ồ i n ơ i lòng thuy ề n (Anh Nguyên dịch. Nguồn: Vnthuquan)

Th ả thuy ề n

Đ ư a khách đ ế n huy ệ n Th ươ ng Khê

Núi non l ạ nh l ẽ o b ố n b ề m ư a đâu Đ ườ ng tr ơ n, c ưỡ i ng ự a đang r ầ u Th ả con thuy ề n ng ỏ ngõ h ầ u v ề thôi Xanh xanh, bên núi d ầ n trôi

Màu vàng, bi ế t quýt đ ế n h ồ i trĩu cây

https://thuviensach.vn

Sông trôi, t ự t ạ i th ế này

Trên thuy ề n, c ả m h ứ ng đong đ ầ y t ứ th ơ

(Một người bạn của Lilypham dịch)

[1] Trong “Đ ờ i vi ế t văn c ủ a tôi” chép là: của Trình Xuyên với tên sách L ạ c thú ở đ ờ i.

(Goldfish).

[2] Xem Đ ắ c nhân tâm, chương 6: Xả hơi. (Goldfish).

[3] Bộ pyjama được cụ Nguyễn Hiến Lê dịch thoát thành: bộ bà ba. Bản chữ Hán dịch là thu ỵ y (睡衣). Goldfish).

[4] Luvasi gõ từ đầu sách đến hết chương II, Lilypham gõ chương III và từ chương XI đến cuối sách. Phần tôi chỉ gõ từ chương IV đến hết chương X. (Goldfish)

[5] Rất tiếc là bản này không chép chương IX và chương X. (Goldfish).

[6] Bản tiếng Anh chép là: Self-Expression, bản tiếng Hán chép là: 性灵. (Goldfish)

[7] Locke: một triết gia Anh nghiên cứu về tri thức luận (1632-1704).

[8] Hume: một triết gia Anh chịu ảnh hưởng của Locke và Berkeley (1711-1776).

[9] Berkeley: một triết gia Anh, nổi tiếng về siêu hình học (1685-1753)

[10] Một tác giả Thụy Sĩ ở thế kỉ trước (1821-1881)

[11] Trong tiết này, tác giả không xem xét quan niệm của những người theo đạo Phật, vì

“quan niệm đó bi thảm quá”; nhưng ông có xét quan niệm của những người theo đạo Ki Tô trong ba trang đầu; chúng tôi lược bỏ những trang đó vì thấy không cần thiết cho ý nghĩa của toàn chương.

[12] Démeter: nữ thần Đất, dạy nghề nông, che chở hôn nhân. Nữ thần đi khắp trời đất tìm con gái là Parséphone bị Hadès bắt cóc.

[13] Proserpine: Nữ thần Nông bị thần Platon bắt cóc.

[14] Orphée: thần giỏi thơ và nhạc, vợ là Eurydice chết, Orphée xuống âm phủ, đòi Pluton (tức như Diêm Vương) trả lại Eurydice cho mình.

[15] Tam tài là ba ngôi.

[16] Ý tác giả muốn nói: tinh thần mà không có vật chất thì vô dụng. Ông mỉa những người quá trọng tinh thần và khinh vật chất.

[17] Một số nhà khoa học ngày nay không tin chắc như vậy nữa mà ngờ rằng loài người và loài khỉ như có họ hàng xa với nhau thôi. Vấn đề chưa giải quyết dứt khoát: chung qui chỉ toàn là giả thuyết.

[18] Thước Trung Hoa, khoảng bốn tấc Tây.

https://thuviensach.vn

[19] Nhân vật chính trong kịch Hamlet.

[20] Cà hai truyện này đều trong sách Trang t ử, thiên Chí Lạc. (Goldfish).

[21] Sách Trang t ử, thiên Tề Vật luận. (Goldfish).

[22] Tức như lễ đăng quang ở phương Đông.

[23] Tức nước Mĩ.

[24] Sách in là “món bánh” tôi tạm sửa lại thành “món bánh rán”. Nguyên văn tiếng Anh là:

“doughnuts”. (Goldfish).

[25] Tức nước Đức.

[26] Có lẽ trừ nước Pháp – Coi 12 hàng dưới đây.

[27] Coi thêm ở mươi hàng sau.

[28] Vua Ai Cập và Syrie ở thế kỉ 12 (1137-1193) đánh đuổi giáo đồ Ki Tô giáo ra khỏi Jérusalem, Alexandre… Ông rất can đảm và có đức độ.

[29] Vua xứ Ethiopie hiện nay đã bị nhóm cách mạng lật đổ.

[30] Sách viết hồi trước thế chiến, lúc đó chưa có Liên Hiệp Quốc.

[31] Văn sĩ Anh (1880-1932) có tài viết tiểu sử danh nhân, tác giả cuốn N ữ hoàng Victoria.

[32] Dân Ả Rập theo Hồi giáo ở Mauritanie và nhiều xứ khác như Sénégal. Ngày trước, thời Trung Cổ, người Á Châu gọi chung dân Ả Rập là người Maure.

[33] Có lẽ tác giả muốn nói loài hải li (Goldfish).

[34] Thi sĩ và tiểu thuyết gia Đan Mạch (1805-1875) nổi danh về truyện ngắn: La petite Sirène, Les cynes sauvage… tưởng tượng phong phú, thi vị dồi dào.

[35] Nghĩa là một cá nhân sinh trong giai cấp nào ở trong những hoàn cảnh ra sao thì nhất định phải có cá tính ra sao.

[36] Nay thì đã khác rồi vì sách này tác giả viết trước thế chiến (1939-1945).

[37] Trí tri là biết cho đến nơi đến chốn; cách v ậ t là cân nhắc sự vật để biết rõ cái nào trước cái nào sau, coi cái nào gốc cái nào ngọn, nghĩa là để hiểu cái tương quan của mọi sự vật. Đoạn này ở đầu sách Đ ạ i h ọ c. [Trong Lời nói đầu cuốn Kh ổ ng t ử, cụ Nguyễn Hiến Lê viết: “(…) cuốn Đ ạ i h ọ c của Tăng Tử (một môn sinh được trực truyền), ngay trong đoạn đầu nói về việc tu thân để tề gia, trị quốc…, cũng đã có một ý tôi cho không phải là của Khổng tử mà của Tăng tử, tức

“trí tri tại cách vật”, vì trong Lu ậ n ng ữ ông không hề nói tới sự cách vật”. (Goldfish)].

[38] Nghĩa là họ đã tìm kiếm hết hơi rồi.

[39] Sách Trang T ử, thiên Sơn Mộc. (Goldfish)

[40] Sách M ạ nh T ử, thiên Li Lâu hạ. (Goldfish).

[41] Sách M ạ nh T ử, thiên Cáo Tử thượng. (Goldfish).

https://thuviensach.vn

[42] Một người đàn bà nhiều tội lỗi nhưng sau ân hận sửa tánh, rất trung thành với Ki Tô, cho nên được thờ phụng.

[43] Trong bản tiếng Anh, Lâm Ngữ Đường bảo là mặc bộ pyjamas mà bản chữ Hán dịch là: thu ỵ y (睡衣). (Goldfish).

[44] Đoạn “những cái đó [quyền thế, chức tước, tư sản, tiền tài] tới thì họ cũng nhận nhưng không cho mình là vì có nó mà khác nh ữ ng nh ữ ng ng ườ i th ườ ng” thật khó hiểu, sách in sai chăng?

(Goldfish).

[45] Câu cuối trong bài thơ B ầ n n ữ của Tần Thao Ngọc. (Goldfish).

[46] Theo Lâm Ngữ Đường. Có người hiểu câu đó là: người tướng giỏi không dùng vũ lực.

[47] Theo Lâm Ngữ Đường. Có người hiểu câu đó là: sẽ thấy được kết quả tốt đẹp.

[48] Cũng theo Lâm. Có người hiểu là: không dùng sức mạnh.

[49] Năm 1919, sau thế chiến thứ nhất.

[50] Sách này viết năm 1936, 1937.

[51] Ý muốn nói: Clémenceau đại diện cho Pháp ở hội nghị Verseilles, yêu sách quá đáng, bắt Đức bồi thường quá nặng, nên dân tộc Đức bất bình mà Hitler dễ lợi dụng sự bất bình đó.

[52] Cũng theo Lâm. Có người hiểu là: Thế gọi là ánh sáng huyền vi, hoặc: Thế gọi là sâu kín sáng sủa.

[53] Theo bản tiếng Hán thì Lâm dịch là Mysterious female: tức Giống cái Mầu nhiệm. Mẹ

của Vạn vật. Có người cho Huyền Tẫn là tên riêng của Đạo, trỏ cái thể hư không của Đạo.

[54] Sái: trong bộ Trang t ử , thiên Sơn mộc, cụ Nguyễn Hiến Lê phiên âm là Thái. (Goldfish).

[55] Nguyên văn: hoá th ự c là đồ nấu nướng.

[56] Sách in là Nghê Văn Lâm, tôi sửa lại thành Nghê Vân Lâm. (Goldfish).

[57] Hàn Sơn thuộc đời Đường, Tế Điên thuộc đời Tống. (Goldfish).

[58] Thánh Thán nghĩa là tiếng thở dài của Thánh (Khổng Tử).

[59] Tức phái lo cho đời, phái xử thế của đạo Nho, chứ không phải phái xã hội theo nghĩa ngày nay.

[60] Thi sĩ cuối đời Đông Tấn (364-427) tên là Tiềm, tự là Uyên Minh, biệt hiệu là Ngũ Liễu tiên sinh, nổi tiếng về nhiều bài thơ điền viên và các bài tản văn ngắn, lời rất bình dị, tự nhiên mà ý tứ thâm trầm. Người đương thời tặng ông Tĩnh Tiết tiên sinh, vì phục ông là cao khiết.

[61] Tức quan đại tư mã Đào Khản.

[62] Một chức lại nhỏ đi thâu thuế.

[63] Có sách chép là Thứ sử.

[64] Tức Sơ tổ Tuệ Viễn. (Goldfish).

https://thuviensach.vn

[65] Có bản chép là “nẻo trước”. (Goldfish).

[66] Là cái xe có trang sức.

[67] Là thả lỏng.

[68] Có bản chép là “hẹn kỳ”. (Goldfish).

[69] Mit uns, tiếng Đức, nghĩa là “với chúng tôi”, về phía chúng tôi; mit ihnen nghĩa là “với các anh”, về phía các anh.

[70] Văn hào Mĩ ở thế kỉ trước (1817-1862), môn đệ của Emerson, tác giả những cuốn: Une semaine sur les rivières Concord et Merrimack, La vie dans les bois; tả cảnh rất khéo, có tinh thần hài hước và nhiều tư tưởng ngược đời, tinh thần rất gần dân tộc Trung Hoa.

[71] Chính là tháp: cái giường hẹp và dài.

[72] Tức Tô Đông Pha, thi hào đời Tống. Trong bài H ậ u Xích Bích Phú, một người bạn Tô Đông Pha có cá ngon, nhưng không có rượu. Tô về nhà hỏi vợ có rượu không. Bà đáp: “Tôi có đấu rượu, cất đã lâu, đợi ông thình lình dùng tới”. Thế là Tô đem rượu và cá cùng bạn đi chơi Xích Bích.

[73] Trong bản tiếng Pháp bỏ đoạn này. Người Trung Hoa rất thích chuối vì thứ đó hiếm.

[74] Nguyên tác: “The green makes me feel tender toward the peaks, and the red tells me there are oranges”. Nhưng trong bản Sinh ho ạ t đích ngh ệ thu ậ t đăng trên website Sina lại là: 青惜峰峦

过, 黄知橘柚来 ( Thanh tích phong loan quá, Hoàng tri qu ấ t d ữ u lai). Xem thêm bài Phóng thuy ề n trong Phụ lục 2. (Goldfish).

[75] Một truyện ngắn của Đỗ Quang Đình, đời Đường, chép trong bộ Thái Bình nguyên kí, kể chuyện một hiệp sĩ râu quăn (cầu nhiêm khách) và Lí Thế Dân. Truyện được nhiều người khen là hay nhất đời Đường. Coi bản dịch ra tiếng Việt của Giản Chi đăng trong N ộ i san B ư u đi ệ n số Xuân Canh Tí và bản viết lại ra tiếng Anh của Lâm Ngữ Đường trong Famous Chinese

Short Stories. [Có thể xem truyện Gã râu xòm tại http://www.thuvien-it.net/home/truyen/view.asp?

act=6_3&lv=6&cid=1&sid=19&tid=21239. (Goldfish)]

[76] Triết gia Mĩ gốc Y Pha Nho (1863-1952), tác giả nhiều cuốn viết về triết học; ông theo chủ trương duy vật, cho rằng lí tưởng nào cũng phải có một cơ sở tự nhiên; về luân lí, ông theo học thuyết Aristote.

[77] Lâm Ngữ Đường dịch là “the innersell” (cái ở trong con người).

[78] Lâm dịch là “illustrious way” (con đường rực rỡ).

[79] Đoạn này ở trong chương I sách Trung Dung.

[80] Chữ thành ở đây không phải chỉ có nghĩa là thành thực, mà còn hàm cái nghĩa theo tự

nhiên, không hư nguỵ. Lâm dịch là “being one’s true seft” cũng là nghĩa đó.

[81] Đoạn này là chương XXI.

[82] Đoạn này là chương XXII.

https://thuviensach.vn

[83] Thereau: coi chú thích ở trang 8. Tác phẩm Walden cũng có nhan đề là La vie des bois (Đời sống trong rừng)

[84] Tức kinh Đạo giáo.

[85] Tức kinh Phật.

[86] Nghĩa là hết thơ,

[87] Nghĩa là ngoài cảnh mộng lúc say có có cảnh thiên nhiên.

[88] Nghĩa là ngoài sự đấu trí trong cuộc cờ còn có sự chiến đấu trong đời.

[89] Ý nói: trong lòng cảnh đẹp như tranh (hoạ đồ) rồi, không cần coi cảnh thiên nhiên nữa.

[90] Nguyên văn: Thần đô là cảnh tiên. Lâm dịch là: trong lòng có đám rước trên trời (Within me there are heavenly processions).

[91] Nghĩa là: dửng dưng, không quan tâm tới.

[92] Ông tự là Dật Thiếu, người đời Tấn, quê ở Cối Kê (nay thuộc Chiết Giang) nổi danh về

chữ tốt và về văn thơ,

[93] Lễ tắm rửa ở bờ sông, vấy nước để trừ ma.

[94] Người ta thả một chén rượu trên dòng nước, chén trôi đi tấp vào đâu thì vớt lên mà uống.

[95] Theo tôi, xét chung thì lời đó đúng mà xét riêng đời Tống thì triết gia Trung Hoa cũng hay bàn về những vấn đề siêu hình như lí, khí, tính, tâm.

[96] Sách in là “ t ự biến hoá”, tôi tạm sửa lại là “s ự biến hoá”. (Goldfish).

[97] Sách Trang t ử, thiên Ngoại vật. (Goldfish).

[98] Nên nhớ tác giả viết cuốn này vào năm 1937.

[99] Chữ trong Cung Oán Ngâm Khúc: Ý cũng sắp ra ngoài đào chú.

[100] Khoa học cải lương nhân chủng học bằng cách đào thải những giống xấu, mà bảo vệ, cải thiện những giống tốt.

[101] Trong đó như vầy: Thượng Đế tạo ra Đàn ông trước, rồi mới lấy vẻ đẹp của hoa, tiếng hót của chim, màu sắc của cầu vòng, sự mềm mại của gió, sự giảo hoạt của loài hổ, sự vô thường của mưa… tạo nên Đàn bà; rồi cho làm vợ Đàn ông. Đàn ông mừng lắm, dắt Đàn bà đi.

Nhưng ít lâu sau, đem trả lại Thượng Đế vì chịu Đàn bà không nổi. Thượng Đế bằng lòng, thu Đàn bà về. Ít lâu sau, Đàn ông lại xin Thượng Đế trả lại, vì vắng Đàn bà sống không nổi. Thượng Đế lại chiều lòng trả lại. Lần thứ ba, lại trả Thượng Đế, Thượng Đế cũng chịu. Lần thứ tư, lại xin lại, Thượng Đế cũng chịu nhưng bảo: Từ nay vui khổ thì chịu lấy, đừng quấy rầy ta nữa. Lần này là lần cuối cùng đấy.

[102] Nguyên văn là Sex appeal, một danh từ Mĩ không thể dịch ra tiếng Pháp hoặc ra tiếng Việt được: nó tựa như tiếng charme của Pháp hoặc tiếng duyên của ta nhưng hàm nghĩa gợi tình https://thuviensach.vn

hơn, gần như gợi tính dục nữa. Bản Trung Hoa dịch là tính đích h ấ p d ẫ n (sự hấp dẫn của nữ

tính).

[103] Hồi tác giả viết cuốn này. Nay đã khác.

[104] Chương trong Thánh kinh về sự sáng tạo thế giới.

[105] Tiểu thuyết tả chân danh tiếng nhất đời Thanh, của Tào Tuyết Cần (1719-1764).

[106] Hiệu Tập Trai (1635-1704), một triết gia trong phái kinh học đời Thanh: nghiên cứu thẳng các kinh truyện, chứ không theo Hán học hay Tống học.

[107] My country and my people. Cuốn này rất nổi danh, giới thiệu Trung Hoa với Âu Mĩ.

[108] Nghĩa là sinh mệnh truyền đời nọ đến đời kia liên miên bất đoạn, như những đợt sóng trên một dòng nước. [Nguyên văn tiếng Anh là: “stream-of-life”. (Goldfish)].

[109] Bản tiếng Pháp dịch: người trẻ phải tập yêu và tập trung thành (les jeunes doivent apprendre à aimer et à être fidèles). [Nguyên văn tiếng Anh là: the young shall learn to love and be loyal. (Goldfish)].

[110] Sách in là “quí danh”, tôi sửa lại là “quí canh” (貴庚) theo bản Sinh hoạt đích nghệ

thuật. Nguyên văn tiếng Anh là: “glorious age”. (Goldfish).

[111] Thần hôn định tỉnh là nói về bổn phận của người con hiếu thảo đối với cha mẹ là: buổi sáng sớm vào hỏi thăm cha mẹ xem có ngủ được yên giấc không, và buổi tối cũng vào hỏi thăm cha mẹ có khỏe không? (theo Cao Đài t ừ đi ể n). (Goldfish).

[112] Tức bọn Sơn Đông mãi võ, huynh hoang quảng cáo những món thuốc tầm thường. Pháp văn: philosophe “de foire”: “triết gia chợ phiên”. [Nguyên văn tiếng Anh: “market philosopher”.

(Goldfish)]

[113] Đoạn này tác giả dùng một phép chơi chữ: Tiếng Anh lying có hai nghĩa: nằm, và nói dối. Cả bản tiếng Pháp và bản tiếng Trung Hoa đều không dịch nỗi lối chơi chữ đó: cho nên tôi nghĩ lượt bớt đi cho dễ hiểu.

[114] Một hoạ sĩ danh tiếng đời Nguyên.

[115] Một hoạ sĩ danh tiếng đời Tống, bạn của Tô Đông Pha.

[116] Một văn sĩ ít ai biết, coi trong bài tựa của tác giả.

[117] Tôi cắt một đoạn Lâm tả những tiếng ông nghe được một buổi sáng ở Thượng Hải trong khi ông đã tỉnh dậy mà vẫn nằm ở trên giường.

[118] Chúng tôi không rõ loài chim giá cô này, tiếng Việt gọi là gì. Nhưng ở Bắc Việt, chúng tôi được nghe một loài chim mà chúng tôi không được biết tên: tiếng hót giống như tác giả đã tả.

Theo tai chúng tôi, thì nó hót: chè xôi chuối – thịt; tiếng thịt đổ xuống thật mau. Trong Nam này hình như vào mua xuân, ở đồng quê và ngay của Sài Gòn, có một loài chim hót nghe cũng rất thích.

Hỏi ra cũng không ai biết tên, có người gọi nó là chim bồ côi vì tiếng hót nghe y nghe: père, frère, mẻre tout est perdu (cha, anh, mẹ, mất cả rồi), sau mỗi tiếng père, frère, mère ngừng lại một chút rồi tout est perdu dồn một hơi rất gấp.

https://thuviensach.vn

[119] Chúng tôi không hiểu rõ ý của tác giả trong đoạn này. Mấy hàng trên mới nói cái thú nhàn đàm là giữ được cái giọng ung dung, nhàn thích, thân mật. Đây lại nói là cần được trút hết nỗi phẫn uất một cách kịch liệt. Phải chăng nhàn đàm tặng ta cả hai thú đó?

[120] Tôi tạm thêm chữ “không” (có lẽ sách in thiếu), vì nguyên tác tiếng Anh như sau:

“There is no question but we need the presence of women in a cultured conversation, to give it the necessary frivolity which is the soul of conversation. Without frivolity and gaiety, conversation soon becomes heavy and philosophy itself becomes foolish and a stranger to life. (Goldfish).

[121] Về tên tác giả của ti ể u ph ẩ m Ch ử tuy ề n 煮泉小品, trong Sinh ho ạ t đích ngh ệ thu ậ t chép là Điền Nghệ Hằng 田藝恆, nhưng có tài liệu chép là Điền Nghệ Hành 田藝衡. (Goldfish).

[122] Ở đây tôi bỏ một đoạn dài hơn một trang nói về cách nấu nước và pha trà mà nhiều người đã viết, chẳng hạn Nguyễn Tuân trong “Vang bóng m ộ t th ờ i” .

[123] Ý nói trà rất dễ nhiễm (hấp phụ) mùi hương. Nguyên văn tiếng Anh: “tea, most susceptible to contamination of flavors”. (Goldfish).

[124] Tiểu thuyết gia Anh (1811-1863), viết loại nào cũng thành công, có vẻ châm biếm, cay độc hơn Dickens.

[125] Bỏ một đoạn trên ba trang, trong đó tác giả kể lại một lần bỏ thuốc lá.

[126] Trong nguyên tác tiếng Anh, là Stalin, Hiller và Mussolini (trang 241). (Goldfish).

[127] Sách in là: “Một tôn giáo bất cận nhân tình là một chính trị điên khùng”, và tôi tạm sửa lại như trên. Nguyên văn tiếng Anh: “An inhuman religion is no religion, inhuman politics is foolish politics”. (Goldfish).

[128] Ở tỉnh Chiết Giang, nổi danh vì thứ rượu hoàng tửu. Gần đó có Lan Đình, nơi mà Vương Hi Chi thường lại chơi. Coi bài Lan Đình t ậ p t ự.

[129] Lệnh có nghĩa là làm chủ, ra lệnh. Trong bữa tiệc, cử một người làm chủ, ra lệnh (chẳng hạn làm thơ) thì các người khác phải nghe, không thì bị phạt rượu, cho nên gọi là tửu lệnh.

[130] Tác giả viết sách cho người phương Tây đọc, nên đưa ra những tỉ dụ trong tiếng Anh.

Chẳng hạn lựa hai chữ Humdrum và Drumstick; cắt cái đuôi drum của chữ thứ nhất và cái đầu, cũng drum, của chữ thứ nhì; còn lại ghép thành Hum-Strick, phải đoán ra bộ phận đã bị cắt. Tác giả còn đưa ra nhiều thí dụ nữa. Trong bản tiếng Hán, người dịch theo đúng nguyên văn mà lại không đưa thêm một vài thí dụ trong Trung Hoa, thành tử chúng ta chỉ hiểu một cách mơ hồ thôi.

[131] Người uống rượu.

[132] Sách in là th ự c v ậ t, tôi tạm sửa lại là th ự c ph ẩ m. Nguyên văn cả câu trong bản tiếng Anh là: “Taking then the broader view of food as nourishment, the Chinese do not draw any distinction between food and medicine”. (Goldfish).

[133] Theo nguyên tác thì là món súp gà ác nấu với sinh địa: “…black-skinned chicken soup, cooked with rehmannia lutea”. (Goldfish).

[134] Ta thường gọi là Đông y.

https://thuviensach.vn

[135] Tác giả hơi khó tính. Ở Sài Gòn này nhìn mây trắng trôi sau một rặng dương (phi lao) trên nền trời xanh, nhiều khi tôi cũng thấy thú lắm.

[136] Nguyên văn tiếng Anh: “Ten-feet mountains and one-foot trees; one-inch horses and bean-sized human beings”. (Goldfish).

[137] Nguyên văn tiếng Anh: “It would be all right for officials to live in halls twenty or thirty feet high, if their bodies were nine or ten feet”. (Goldfish).

[138] Bỏ đoạn nói về một kiểu cửa sổ của Lí Lạp Ông và vài kiểu ghế.

[139] Tức “Rocky Mountains”. (Goldfish).

[140] Trong cuốn Candide

[141] Một trong Trúc lâm thất hiền đời Tấn, sanh năm 210, mất năm 263; rất ưa rượu và đàn, lưu lại 82 bài thơ Vịnh hoài, đều có giọng lãng mạn chán thế sự.

[142] Hai nhà tính dục học Mĩ hiện đại (sexologue). [Sách in là Havelock Hellis và Van de Velde, tôi đã sửa lại theo bản tiếng Anh. Còn từ “tình dục học” (sách in như vậy) trong chú thích này, tôi đã sửa thành “tính dục học” vì trong chương II, tiết I, cụ Nguyễn Hiến Lê dịch chữ sex là tính d ụ c. (Goldfish)].

[143] Cả hai đều là văn nhân người Anh. (Goldfish).

[144] Đoạn này với đoạn “B.- Vân” ở dưới là những cảnh ngắm trăng, ngâm thơ, đánh cờ…, người phương Tây có thể cho là chứa ít nhiều tình điệu là lạ; chúng ta trái lại, cho là thường, cho nên tôi lược bỏ tới non nửa.

[145] Nghĩa là một nửa chỗ còn lại.

[146] Bản tiếng Pháp dịch là Lac de l’Ouest (Tây hồ), bản tiếng Hán chép là Lưỡng hồ (hai cái hồ). [Nguyên tác tiếng Anh là WestLake. (Goldfish).

[147] Sách in là d ừ a, tôi tạm sửa lại là d ư a. Nguyên tác là melon. (Goldfish).

[148] Đê do Tô Đông Pha sai đắp, nên có tên từ đó.

[149] Tức đêm mùng bảy tháng bảy âm lịch.

[150] Tức: Cháu Trời, trỏ sao Chức nữ.

[151] Câu này có lẽ do hai câu dưới đây của Lâm Bô đúc lại:

----“S ơ ả nh hoành tà thu ỷ thanh thi ể n

----Ám h ươ ng phù đ ộ ng nguy ệ t hoàng hôn”

Nghĩa là: Bóng (mai) lưa thưa xiên ngang bên dòng nước trong và nông. Hương thơm thoang thoảng động nhẹ dưới ánh trăng lúc hoàng hôn.

Lâm Bô tự Quân Phục, là một thi sĩ đời Tống, đồng thời với Âu Dương Tu. Bài “Sơn viên tiếu mai thi” trong đó trích hai câu thơ trên được Âu Dương Tu rất khen.

Chúng tôi còn biết hai câu thơ nữa vịnh mai, cũng rất hay, tiếc rằng không nhớ tên tác giả:

----“Nh ấ t chi xung phá song ti ề n nguy ệ t,

----B ấ t đáo La Phù m ộ ng di ệ c h ươ ng”.

https://thuviensach.vn

Nghĩa là: Một cành (mai) xung phá mặt trăng ở trước cửa sổ. Chẳng tới núi La Phù mà mộng cũng thơm.

La Phù là một danh sơn ở Quảng Đông, tương truyền Cát Hồng, một văn sĩ và triết gia đời Đông Tấn thành tiên ở núi đo.

Ta thấy vịnh mai, luôn luôn thi sĩ Trung Hoa khen cái thế đâm ngang của cành cùng cái âm hưởng của hoa; lại tả thêm cảnh trăng hoặc người nữa. [Ngọc Danh trong một bài luận về mai bảo rằng 2 câu “Nh ấ t chi… m ộ ng di ệ c h ươ ng” là của Tô Đông Pha, và dịch thơ như sau: “Song trăng m ộ t nhánh mai g ầ y/ La phù ch ư a t ớ i h ươ ng bay m ộ ng v ề ” . (Goldfish)].

[152] Sách in là “nghiền”, có lẽ là do chữ “ghiền” hoặc chữ “nghiện” in lầm mà ra. Tôi tạm sửa lại thành “nghiện”. Nguyên tác tiếng Anh là “hobbies”. (Goldfish).

[153] Bản tiếng Pháp dịch là: Sont mal formeés. Nguyên văn tiếng Hán: B ấ t k ế t th ự c… Được hoàn toàn thực là khó thay! Sen kiêm cả chẳng?

[154] Sách in là đá, tôi tạm sửa lại thành đ ấ t: Có cảnh sơn thuỷ trên đất (Nguyên văn tiếng Anh là: There are

Landscapes on earth). (Goldfish).

[155] Tức các triết gia thời cổ ngoài Khổng, Lão.

[156] Tức các sách của các nhà gần đây.

[157] Gốc là tiếng Phạn, trỏ Ấn Độ. Người Trung Hoa dùng tiếng đó để trỏ chung Trung Hoa và các nước Phương Đông.

[158] Từ là một thể thơ phổ vào đờn ca, thịnh ở đời Tống; khúc là hí khúc, tức là tuồng, thịnh ở đời Nguyên, Minh .

[159] Sách Trang t ử, thiên Tắc Dương. (Goldfish).

[160] Dịch theo Lâm Ngữ Đường. Chữ Hán là: “đương kì vô”, và người ta thường hiểu là “ở

chỗ trống của nó”; cái bầu xe có trống xe mới chạy được, cái chén có chỗ trống mới chứa được, cửa có trống thì mới là cửa. Nhưng ở trong đoạn văn này của Kim Thánh Thán, phải hiểu như

Lâm Ngữ Đường thì mới có nghĩa.

[161] So đoạn này với tiết 4 chương II và đoạn đầu tiết 2 chương VI ta thấy tư tưởng của tác giả có vẻ như mâu thuẫn. Tác giả có nhận rằng vật chất ảnh hưởng tới tinh thần không?

[162] Câu đó tôi chép theo Lu ậ n ng ữ - chương Vi Chính. Theo lời chú thích của Chu Hi thì câu đó nghĩa là: Học mà không suy nghĩ thì mờ tối, không hiểu được gì; suy nghĩ mà không chịu học thì lòng không yên ổn. Trần Trọng Kim trong Nho giáo giảng hơi khác: “… Suy nghĩ mà không ch ị u h ọ c thì khó nh ọ c, m ấ t công”.

Nhưng trong bản L’importance de vivre, tôi thấy dịch ra tiếng pháp: “Penser sans étudier vour rend frivole, mais étudier sans penser est un désastre” ( suy nghĩ mà không h ọ c thì ta thành ra phù phi ế m, h ọ c mà không suy nghĩ là m ộ t tai h ạ i). Còn trong sách “Sinh ho ạ t đích ngh ệ thu ậ t”, tôi thấy chép là: “Tư nhi bất học tắc võng, học nhi bất tư tắc đãi”. Như vậy ngược với câu trong Lu ậ n Ng ữ nhưng lại đúng với bản dịch trong tiếng Pháp. Vậy tôi ngờ rằng Lâm Ngữ Đường đã thay đổi câu trong Lu ậ n Ng ữ hoặc đã dùng câu trong một Lu ậ n Ng ữ nào khác với bản Chu Hi chú thích chăng? Vì còn ngờ cho nên tôi cứ chép đúng câu trong chính văn Lu ậ n Ng ữ . [Trong nguyên tác tiếng Anh, câu đó là: “Thinking without learning makes one flighty, and learning without thinking is a disaster” . (Goldfish)].

https://thuviensach.vn

[163] Tiếng Pháp dịch là: La science qui consisle dans la mémorisation des faits ne qualifie pas un homme pour l’enseignement”. (Người nào học vấn chỉ do nhớ nhiều sự kiện (chứ không suy nghĩ) thì không đủ tư cách dạy học)

[164] Sách Trang t ử, thiên Dưỡng sinh. (Goldfish).

[165] Nhà điêu khắc nổi nhất nước Pháp (1840-1917), tác giả các tác phẩm như Ng ườ i t ư

t ưở ng ( Le Penseur ) và Cái hôn (Le baiser).

[166] Bỏ một đoạn tác giả khen y phục đời Tấn, điệu bộ, giọng nói và cả tiếng cười của người Trung Hoa.

[167] Tôi thấy Einstein cũng rất đẹp. (D.G).

[168] Trong bản tiếng Pháp, ghi tên nhà Nho đó là Ch’eng Yich’uan Trong bản tiếng Hán không ghi. Chúng tôi không đoán được Ch’eng Yich’uan là ai. [Trong nguyên tác tiếng Anh cũng ghi là Ch'eng Yich'uan. Theo Liêu Hân, thì nhà nho đó là Trình Di ( Ki ế n th ứ c ngày nay, số 648,

ngày 10.8.2008, trang 41. Xem chi tiết tại http://www.thuvien-ebook.com/forums/showthread.php?

t=12573&page=3, post #30) (Goldfish)].

[169] Tô Tần đời Chiến Quốc.

[170] Hai tiếng “độc thư” của Trung Hoa còn có nghĩa là học.

[171] Thi sĩ Ba Tư ở thế kỉ XII, cũng nổi danh như Lí Bạch ở Trung Hoa. Ông cũng là một nhà toán học và thiên văn học.

[172] Le style c’est l’homme. Ta thường dịch “Văn t ứ c là ng ườ i”.

[173] Lâm Ngữ Đường dùng chữ văn thể theo nghĩa bút pháp (style). [Trong bản chữ Hán ghi là 文体 (văn thể), còn trong nguyên tác ghi là: style (bút pháp). (Goldfish)]

[174] Kant là triết gia Đức (1724-1804) tác giả Phê phán Lí trí thu ầ n lí và Phê phán Lí trí th ự c ti ễ n. Samuel Butler, nhà văn Anh(1835-1902) tác giả The Way Of All Fresh (Xác thịt là thế đấy)

[175] Nguyên tác tiếng Anh là: The School of Self-Expression. (Goldfish).

[176] Tức Viên Tôn Đạo, Viên Hoằng Đạo, Viên Trung Đạo (đời Minh).

[177] Đoạn này không có trong bản tiếng Pháp. Nguyên văn chữ Hán của Lâm là “gia thường”; tôi đoán “gia thường” ở đây là Familiar của Anh, hoặc familier của Pháp, ta thường dịch là văn bình tục hay thân mật. [Nguyên tác tiếng Anh là: The Familiar Style. (Goldfish)]

[178] Tác giả nói về Ki Tô giáo vì tác giả viết cho người Âu Mĩ đọc mà cũng vì tác giả sanh trong một gia đình Ki Tô giáo.

[179] Một thể văn ngắn để ghi một việc, một điều gì.

[180] Tiếng Pháp là Paien, mới đầu trò những dân tộc thời cổ theo đa thần giáo, không thờ

một vị thần duy nhất, tức Thượng Đế. Rồi sau đó, người Ki Tô giáo gọi tất cả những người ngoại đạo là Paien. Người Trung Hoa dịch Paien là d ị giáo đ ồ; Đào Duy Anh dịch là ng ườ i tà giáo, người vô tín ng ưỡ ng. Dịch là d ị giáo đ ồ có phần hơn cả, nhưng ta nên nhớ chữ “d ị ” đó là đối với Ki Tô giáo mà nói.

https://thuviensach.vn

[181] Phản ngịch vì trước tác giả theo Ki Tô giáo rồi sau bỏ.

[182] Chúng tôi lược bỏ hai trang vì không có lợi mấy đối với phần đông độc giả ở nước ta.

[183] Tác giả muốn nói về con người.

[184] Một tôn giáo mới thành lập ở Mĩ vào khoảng 1830.

[185] Một tôn giáo mới thành lập năm 1879 ở Mĩ, lấy Thánh Kinh làm căn bản.

[186] Bạch Cư Dị viết câu đó để khắc trên mộ bi của ông. Tiếc rằng trong bản tiếng Hán không chép nguyên văn, chỉ dịch ý theo bản tiếng Anh thôi.

[187] Thời xưa, tất nhiên.

[188] Nghĩa là: cứ theo phép luận lí thì nhất định phải như thế này, thế nọ; và hễ cái gì hợp với khoa luận lí thì nhất định là đúng.

[189] Cảnh ngữ: Bản chữ Hán ghi là 警語. Theo Thi ề u Ch ử u thì chữ c ả nh 警 có nghĩa là: Răn bảo, lấy lời nói ghê gớm khiến cho người phải chú ý nghe gọi là “cảnh”.

[190] Triết gia Bergson cũng bảo: “Không có một cái tội nào, một hành vi ghê tởm nào mà môn luận lí không biện hộ cho được”.

[191] Các học giả ngày nay cho rằng Lão Tử sinh sau Khổng Tử. Nếu thuyết đó đúng thì Khổng Tử mới là người đầu tiên bảo rằng Trời không nói gì cả (Thiên hà ngôn tai?)

[192] Triết gia Mỹ (1842 -1910), nổi tiếng về tâm lý học, trọng chủ nghĩa thực dụng.

[193] Theo Lâm. Có người hiểu là: kẻ muốn làm theo Đạo mà lại xa cách với người...

[194] Trung Hoa trước thế chiến vừa rồi.

[195] Khi kiểm tra tên tác giả của tác phẩm “Ch ử tuy ề n” lilypham tìm thấy tên khác là Điền Nghệ Hành 田藝蘅. Do vậy cứ chép ra để bạn đọc tham khảo. (Lilypham).

[196] Hoặc là Liễu Tông Nguyên. (Lilypham).

[197] Chắc là sách in sai vì trong Sinh ho ạ t đích ngh ệ thu ậ t (bản chữ chữ Hán) chép là 李寓

庵. (Lilypham).

[198] Chắc là sách in sai. Bản chữ chữ Hán chép là 閑情偶寄. (Lilypham).

[199] Có tài liệu ghi là 子胥. (Lilypham).

[200] Từ điển Thi ề u Ch ử u phiên âm là: Viên Hoành Đạo. (Lilypham).

[201] Trong sách in là “Phụ lục”, tôi sửa lại thành “Phụ lục 1” để phân biệt với “Phụ lục 2”

bên dưới mà tôi tạo thêm (Goldfish).

[202] Tức kinh Đạo giáo.

[203] Tức kinh Phật.

[204] Nghĩa là hết thơ,

https://thuviensach.vn

[205] Nghĩa là ngoài cảnh mộng lúc say có có cảnh thiên nhiên.

[206] Nghĩa là ngoài sự đấu trí trong cuộc cờ còn có sự chiến đấu trong đời.

[207] Ý nói: trong lòng cảnh đẹp như tranh (hoạ đồ) rồi, không cần coi cảnh thiên nhiên nữa.

[208] Nguyên văn: Thần đô là cảnh tiên. Lâm dịch là: trong lòng có đám rước trên trời (Within me there are heavenly processions).

[209] Nghĩa là: dửng dưng, không quan tâm tới.

[210] Bản tiếng Hán chép là: 画师 (hoạ sư). Có người bảo Triệu Mạnh Phủ là Thư pháp gia.

(Goldfish).

https://thuviensach.vn

Document Outline

- Vài lời thưa trước

- TỰA

- CHƯƠNG I

- 1. MỘT QUAN NIỆM VỀ NHÂN SINH

- 2. MỘT CÔNG THỨC BÁN KHOA HỌC

- 3. MỘT LÍ TƯỞNG

- CHƯƠNG II

- 1. QUAN NIỆM CỦA HI LẠP VÀ TRUNG HOA

- 2. KHÔNG THOÁT LI ĐƯỢC CÕI TRẦN

- 3. TINH THẦN VÀ NHỤC THỂ

- 4. MỘT QUAN NIỆM CỦA KHOA SINH VẬT HỌC

- 5. ĐỜI SỐNG LÀ MỘT BÀI THƠ

- CHƯƠNG III

- 1. CON KHỈ TRONG TÂY DU KÍ

- 2. LOÀI NGƯỜI KHÔNG HOÀN TOÀN

- 3. AI CŨNG PHẢI CHẾT

- 4. CÓ MỘT CÁI BAO TỬ

- 5. CÓ NHỮNG BẮP THỊT CƯỜNG TRÁNG

- 6. CÓ MỘT TÂM TRÍ

- CHƯƠNG IV

- 1. SỰ TÔN NGHIÊM CỦA CON NGƯỜI

- 2. DO TÁNH TÒ MÒ KHÔNG VỊ LỢI MỚI CÓ VĂN MINH.

- 3. ÓC TƯỞNG TƯỢNG

- 4. TINH THẦN HÀI HƯỚC

- 5. TINH THẦN PHÓNG KHOÁNG VÀ ĐỘC LẬP

- 6. CHỦ NGHĨA CÁ NHÂN

- CHƯƠNG V

- 1. TA HÃY TỰ TÌM LẤY TA: TRANG TỬ

- 2. TÌNH, TRÍ, DŨNG: MẠNH TỬ

- 3. NGẠO ĐỜI, TỰA NHƯ NGU ĐỘN VÀ ẨN DẬT: LÃO TỬ

- 4. TRIẾT HỌC TRUNG DUNG: TỬ TƯ

- 5. MỘT NGƯỜI YÊU ĐỜI: ĐÀO UYÊN MINH

- CHƯƠNG VI

- 1. VẤN ĐỀ HẠNH PHÚC

- 2. HẠNH PHÚC CỦA TA THUỘC VỀ CẢM GIÁC

- 3. BA MƯƠI BA LÚC VUI CỦA KIM THÁNH THÁN

- 4. NGƯỜI TA HIỂU LẦM CHỦ NGHĨA DUY VẬT

- 4. NHỮNG THÚ VUI TINH THẦN LÀ GÌ?

- CHƯƠNG VII

- 1. TRONG CÁC LOÀI ĐỘNG VẬT CHỈ DUY CÓ CON NGƯỜI LÀ LÀM VIỆC

- 2. THUYẾT NHÀN TẢN CỦA TRUNG HOA

- 3. ĐẠO THANH NHÀN

- 4. CÕI TRẦN LÀ THIÊN ĐƯỜNG DUY NHẤT

- 5. VẤN ĐỀ HOẠ PHÚC

- 6. BA TẬT CỦA NGƯỜI MĨ

- CHƯƠNG VIII

- 1. TRONG VÒNG ĐÀO CHÚ

- 2. CHỦ NGHĨA ĐỘC THÂN: SẢN PHẨM LỐ LĂNG CỦA VĂN MINH

- 3. VẺ GỢI TÌNH CỦA PHỤ NỮ PHƯƠNG TÂY

- 4. LÍ TƯỞNG VỀ GIA ĐÌNH CỦA TRUNG HOA

Table of Contents

Vài lời thưa trước

TỰA

CHƯƠNG I

1. MỘT QUAN NIỆM VỀ NHÂN SINH

2. MỘT CÔNG THỨC BÁN KHOA HỌC

3. MỘT LÍ TƯỞNG

CHƯƠNG II

1. QUAN NIỆM CỦA HI LẠP VÀ TRUNG HOA

2. KHÔNG THOÁT LI ĐƯỢC CÕI TRẦN

3. TINH THẦN VÀ NHỤC THỂ

4. MỘT QUAN NIỆM CỦA KHOA SINH VẬT HỌC

5. ĐỜI SỐNG LÀ MỘT BÀI THƠ

CHƯƠNG III

1. CON KHỈ TRONG TÂY DU KÍ

2. LOÀI NGƯỜI KHÔNG HOÀN TOÀN

3. AI CŨNG PHẢI CHẾT

4. CÓ MỘT CÁI BAO TỬ

5. CÓ NHỮNG BẮP THỊT CƯỜNG TRÁNG

6. CÓ MỘT TÂM TRÍ

CHƯƠNG IV

1. SỰ TÔN NGHIÊM CỦA CON NGƯỜI

2. DO TÁNH TÒ MÒ KHÔNG VỊ LỢI MỚI CÓ VĂN MINH.

3. ÓC TƯỞNG TƯỢNG

4. TINH THẦN HÀI HƯỚC

5. TINH THẦN PHÓNG KHOÁNG VÀ ĐỘC LẬP

6. CHỦ NGHĨA CÁ NHÂN

CHƯƠNG V

1. TA HÃY TỰ TÌM LẤY TA: TRANG TỬ

2. TÌNH, TRÍ, DŨNG: MẠNH TỬ

3. NGẠO ĐỜI, TỰA NHƯ NGU ĐỘN VÀ ẨN DẬT: LÃO TỬ

4. TRIẾT HỌC TRUNG DUNG: TỬ TƯ

5. MỘT NGƯỜI YÊU ĐỜI: ĐÀO UYÊN MINH

CHƯƠNG VI

1. VẤN ĐỀ HẠNH PHÚC

2. HẠNH PHÚC CỦA TA THUỘC VỀ CẢM GIÁC

3. BA MƯƠI BA LÚC VUI CỦA KIM THÁNH THÁN

4. NGƯỜI TA HIỂU LẦM CHỦ NGHĨA DUY VẬT

4. NHỮNG THÚ VUI TINH THẦN LÀ GÌ?

CHƯƠNG VII

1. TRONG CÁC LOÀI ĐỘNG VẬT CHỈ DUY CÓ CON NGƯỜI LÀ LÀM VIỆC

2. THUYẾT NHÀN TẢN CỦA TRUNG HOA

3. ĐẠO THANH NHÀN

4. CÕI TRẦN LÀ THIÊN ĐƯỜNG DUY NHẤT

5. VẤN ĐỀ HOẠ PHÚC

6. BA TẬT CỦA NGƯỜI MĨ

CHƯƠNG VIII

1. TRONG VÒNG ĐÀO CHÚ

2. CHỦ NGHĨA ĐỘC THÂN: SẢN PHẨM LỐ LĂNG CỦA VĂN MINH

3. VẺ GỢI TÌNH CỦA PHỤ NỮ PHƯƠNG TÂY

4. LÍ TƯỞNG VỀ GIA ĐÌNH CỦA TRUNG HOA