https://thuviensach.vn

Tên sách : PHẬT-LỤC

Soạn giả : TRẦN TRỌNG-KIM

Nhà xuất bản : EDITIONS LE-THANG

Năm xuất bản : In lần thứ hai

------------------------

Nguồn sách : Thư viện Quốc gia Việt Nam

Đánh máy : Amovo

Kiểm tra chính tả : Đoàn Duy Nam,

Nguyễn Đăng Khoa, Trương Thu Trang

Biên tập chữ Hán – Nôm : Trần Tú Linh

Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 02/10/2019

https://thuviensach.vn

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận

« SỐ HÓA 1000 QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG

BÓNG » của diễn đàn TVE-4U.ORG

Cảm ơn Soạn giả TRẦN TRỌNG-KIM và nhà xuất bản LE-THANG đã chia sẻ với bạn đọc những kiến thức quý giá.

https://thuviensach.vn

MỤC LỤC

MẤY LỜI NGỎ CÙNG ĐỘC-GIẢ

LỜI MỞ ĐẦU

I. THÍCH-CA MẦU-NI PHẬT 釋迦牟尼佛

II. THẬP ĐẠI ĐỆ-TỬ ⼗⼤弟⼦

1) XÁ-LỊ-PHẤT 舍利弗 (Sariputra)

2) MỤC-KIỆN-LIÊN ⽬犍連 (Maudgalyayana)

3) ĐẠI-CA-DIẾP ⼤迦葉 (Maha Kacyapa)

4) TU-BỒ-ĐỀ 須菩提 (Subhuti)

5) A-NA-LUẬT 阿那律 (Anuruddha)

6) PHÚ-LÂU-NA 富樓那 (Purna)

7) CA-CHIÊN-DIÊN 迦旃延 (Kotyayana)

8) ƯU-BA-LI 優波離 (Upali)

9) RA-HẦU-LA 囉喉羅 (Rahula)

10) A-NAN-ĐÀ 阿難陀 (Ananda)

III. CHƯ PHẬT 諸佛

1) A-DI-ĐÀ PHẬT 阿彌陀佛

2) DƯỢC-SƯ LƯU-LY-QUANG PHẬT 藥師琉璃光佛

IV. CHƯ BỒ-TÁT 諸菩薩

1) DI-LẶC BỒ-TÁT 彌勒菩薩

2) QUAN-THẾ-ÂM BỒ-TÁT (PUSA) 觀世⾳

3) ĐẠI-THẾ-CHÍ BỒ-TÁT ⼤勢⾄菩薩

4) VĂN-THÙ BỒ-TÁT ⽂殊菩薩

5) PHỔ-HIỀN BỒ-TÁT 普賢菩薩

6) ĐỊA-TẠNG BỒ-TÁT 地藏菩薩

V. THẾ-GIAN VÀ THẾ-GIỚI

https://thuviensach.vn

1) THẾ-GIAN

a) Lục đạo

b) Tam giới

2) THẾ-GIỚI

a) Ở trong không-gian

b) Ở trong thời-gian

VI. SỰ THỜ-PHỤNG VÀ CÁCH BÀI-TRÍ CÁC TƯỢNG

TRONG CHÙA

1) ĐIỆN THỜ PHẬT

2) NHÀ BÁI ĐƯỜNG

3) NHÀ HÀNH-LANG

4) NHÀ TĂNG-ĐƯỜNG

PHẦN PHỤ THÊM : MẤY CẢNH CHÙA LỚN Ở BẮC-KỲ

1) CHÙA HÒA-GIAI

2) CHÙA BÀ-ĐÁ

3) CHÙA LIÊN-PHÁI

4) CHÙA BẰNG

5) CHÙA PHẬT-TÍCH

6) CHÙA BÁCH-MÔN

7) CHÙA BÚT-THÁP

8) CHÙA CÓI

9) CHÙA ĐỌI

10) CHÙA TÂY-PHƯƠNG

https://thuviensach.vn

PHẬT-LỤC

TRẦN TRỌNG-KIM SOẠN

In lần thứ hai

EDITIONS LE-THANG

133. Rue du Coton – Tél. 391

https://thuviensach.vn

MẤY LỜI NGỎ CÙNG ĐỘC-GIẢ

PHẬT-LỤC là sách nói về truyện nhà Phật. Sách này không phải là sách bàn về lý-thuyết cao-siêu của đạo Phật, mà cũng không phải là sách nói về lịch-sử rất phức-tạp của đạo Phật.

Đạo Phật sâu rộng vô cùng, không thể lấy cái học-thức thô-thiển và cái ý-kiến tầm-thường mà bàn luận cho tinh-tường được.

Song vì chúng tôi thấy nhiều người tuy nói là tín-đồ nhà Phật, nhưng ngoài mấy câu kinh câu kệ và sự đi đến chùa lễ-bái để cầu phúc cầu đức ra, hỏi đến Phật, đến Bồ-tát là thế nào, thì chưa hầu dễ đã có mấy người biết rõ mà nói được. Thậm chí đến cách bài-trí ở trong chùa, thấy có tượng thì gọi là tượng Phật, tượng Thánh mà thôi, chứ không biết đích-xác là ngôi tượng nào thờ vị nào, và bày ra như thế là có ý-nghĩa gì.

Chúng tôi thấy thế, cho nên mới làm ra quyển sách nhỏ

này, nói lược qua mấy cái đại ý về đạo cứu-thế của nhà Phật cùng cái ý-nghĩa thờ-phụng chư Phật và chư Bồ-tát ở

trong chùa, để giúp thêm cho sự hiểu-biết của các tín-đồ và họa may có bổ-ích được một đôi chút cho những người muốn biết đại khái đạo Phật là thế nào chăng.

Cái mục-đích sách PHẬT-LỤC này chỉ thiển-cận như thế

thôi. Nhưng lúc làm, chúng tôi cũng đã kê-cứu cẩn-thận và có nhờ ông NGUYỄN TRỌNG THUẬT tìm giúp các điển-tích để tránh khỏi sự sai lầm.

https://thuviensach.vn

Vậy xin có lời cảm tạ ông THUẬT , và mong rằng cái việc làm này, tuy nhỏ mọn, nhưng cũng không đến nỗi vô ích cho sự Phật-học của nước nhà.

T.T.K

https://thuviensach.vn

LỜI MỞ ĐẦU

Chữ Phật 佛 là tiếng gọi tắt chữ Phật-đà 佛陀 dịch theo âm chữ phạm Bouddha. Lấy cái nghĩa chân-đế 真 諦 là cái nghĩa chân-thực tuyệt-đối 1 mà xét, thì Phật là hoàn-toàn chân-tính, chân-như bất sinh, bất diệt, độc nhất vô nhị ở

trong vũ-trụ. Cái chân-tính ấy thường gọi là Pháp-thân 2 , tức là phần sáng tỏ thiêng-liêng, vạn vật nhờ đó mà có, rồi chung qui lại quay về đó. Theo cái nghĩa chân-đế ấy thì chỉ

có một Phật chứ không có hai, nhưng lấy cái nghĩa tục-đế 俗

諦 là cái nghĩa luân-chuyển tương-đối 3 của sự báo-ứng biến-hóa mà người ta có thể hiểu biết được mà xét, thì Phật là giác-giả 覺著, tức là cái danh-hiệu để gọi những bậc có trí-tuệ cực minh-triệt 4, cực cao-siêu, hiểu thấu hết thảy mọi sự mọi vật ở trong vũ-trụ. Những bậc ấy đã chứng được cái pháp-thân chân-thực, vượt qua khỏi cuộc luân-hồi biến-hóa, và lại đem sự hiểu biết của mình mà tuyên truyền ra để tế-độ chúng sinh, cứu vớt các giống hữu tình 5 ở chốn hôn-mê, đưa sang bến giác-ngộ yên-lặng.

Theo cái nghĩa « tục-đế » ấy, thì Phật không phải là cái danh-hiệu để gọi riêng một vị nào, nhưng để gọi chung hết thảy những bậc đã tu thành chính quả viên-mãn, không sót chút gì là mờ-đục ngại-trở và không mắc tí nào vào trong sự

biến-hóa vô-thường nữa.

Vậy theo « chân-đế », thì ở trong vũ-trụ chỉ có một pháp-thân, mà theo « tục-đế » thì cái Pháp-thân biến hiện https://thuviensach.vn

ra nhiều báo-thân và ứng-thân cho nên mới nói rằng từ đời vô-thủy đến nay có Hằng-hà sa số Phật. 6

Nay theo lịch-sử thì người đã thành Phật và đã sáng lập ra đạo Phật là đức Thích-ca mầu-ni. Khi Ngài đã đắc đạo rồi, Ngài đem đạo-lý dạy người ta biết bởi đâu mà có thế-gian và vạn vật, và tại sao mà có sự khổ-não ở đời, rồi Ngài chỉ

bảo cho mọi người tự mình nên lấy cái bản-tính sáng-suốt mà phá tan cái mờ-tối, để giải-thoát ra ngoài luân-hồi sinh tử. Đến khi ngài diệt độ, nghĩa là Ngài đã về chỗ chân-như

yên-lặng rồi, các đồ-đệ làm tượng Ngài thờ như lúc sống.

Bởi vậy mới thành ra có sự thờ-phụng ở các chùa.

Về sau dần dần số tín-đồ nhiều ra, đạo-lý mỗi ngày một mở rộng. Trong số tín-đồ, có phái tu theo cái nghĩa tiểu-thặng, cố tu-hành để giải-thoát lấy mình ; có phái tu theo cái nghĩa đại-thặng, lấy lòng từ-bi bác-ái mà tu-hành, không những là để cứu mình mà lại còn lo cứu người. Tiểu-thặng là cỗ xe nhỏ chỉ chở được một người, đại-thặng là cỗ

xe lớn chở được nhiều người. Dùng sang nghĩa bóng là nói một phái tu lấy tự giác, tự lợi 7 ; một phái tu để tự giác giác tha 8. Cái nghĩa của hai phái Tiểu-thặng và Đại-thặng khác nhau là thế.

Phái Tiểu-thặng tuy cũng nhận có nhiều Phật khác, nhưng chỉ riêng thờ một đức Thích-ca mà thôi. Phái Đại-thặng thì không những thờ đức Thích-ca và đức A-di-đà, mà lại thờ cả các vị Bồ-tát, là những bậc đã tu đắc đạo, nhưng chưa được viên-mãn 9 như chư Phật. Các vị Bồ-tát đều có công-đức lớn ở lại trong thế-gian mà tế-độ chúng sinh. Vì https://thuviensach.vn

thế, sự thờ-phụng và đạo-lý của hai phái Tiểu-thặng và Đại-thặng có nhiều chỗ không giống nhau.

Đạo Phật ở nước Việt-nam ta, thuộc về phái Đại-thặng, cho nên ta cần phải biết rõ danh-hiệu và sự tích của chư

Phật và chư Bồ-tát cùng các vị thần thánh thờ ở trong các chùa.

Sách này chia ra làm năm mục : Mục đầu nói về Phật-tổ

là đức Thích-ca mầu-ni Phật cùng thập đại-đệ-tử ; mục thứ

hai nói về chư Phật ; mục thứ ba nói về chư Bồ-tát ; mục thứ tư nói về thế-gian và thế-giới ở trong không-gian và thời-gian ; mục thứ năm nói về các tượng và cách bài-trí ở

các chùa. Sau cùng phụ thêm một mục nói mấy cảnh chùa lớn và cổ ở Bắc-kỳ. Chủ-đích là dùng lời giản-ước và rõ-ràng mà bày tỏ những điều các tín-đồ cần phải biết trong đạo Phật, để tránh khỏi những sự lầm-lẫn về đường tín-ngưỡng.

https://thuviensach.vn

I. THÍCH-CA MẦU-NI PHẬT 釋迦牟尼佛

Đức Thích-ca mầu-ni Phật (Cakyamuni) là tị-tổ 10 Phật-giáo ở thế-gian này. Ngài giáng thế từ năm nào ? Xưa kia ta theo các kinh Đại-thặng ở bên Tàu, thường cho là Ngài sinh vào ngày mồng 8 tháng tư năm thứ 26 đời vua Chiêu-vương nhà Chu, là vào năm 1027 trước Tây-lịch kỷ-nguyên. Song xem các kinh truyện ở Tây-tạng, thì thấy chép rằng. Phật nhập diệt năm 544 trước Tây-lịch ; ở đảo Tích-lan (Cey-lan), thì chép là năm 546 ; ở Diến-điện, thì chép là vào năm 481. Theo những năm ấy mà tính lên 80 năm về trước, thì Ngài sinh vào quãng năm 624, hay năm 628, hay năm 561

trước Tây-lịch. Đến ngày nay, các nhà khảo-cứu bên Âu-tây và bên Nhật-bản đều công-nhận là Ngài sinh vào khoảng năm 560 trước Tây-lịch, tức là vào đời vua Linh-vương nhà Chu bên Tàu. Còn ngày Phật giáng đản 11, thì thường nhận là ngày mồng tám tháng tư.

Sách Phật-bản-hạnh 佛本⾏ chép rằng : « Trước khi đức Thích-ca giáng sinh xuống cõi Sa-bà (Sabaloka) là cõi thế-giới ta ở đây, Ngài là Hộ-minh Bồ-tát 護明菩薩 ở trên tầng trời Đâu-suất, là tầng trời thứ tư trong thế-giới. Vì Ngài thấy chúng sinh ở cõi trần, đời đời mắc phải nghiệp-báo luân-hồi, cứ chìm đắm trong bể khổ, Ngài bèn phát nguyện 12 giáng sinh mà độ thế ».

Ngài giáng sinh vào đất trung Ấn-độ làm con vua Tĩnh-phạn (Suddhodana) ở nước Ca-bỉ-la (Kapila-vastu), họ là Cồ-đàm (Gautama), tên là Tất-đạt-đa (Siddharta). Ngài sinh https://thuviensach.vn

được bảy ngày thì bà thân-mẫu là Ma-gia phu-nhân (Mâvâ) mất.

Tĩnh phạn-vương giao cho bà dì ruột là Ba-xa-ba-đề

(Pradjapati) nuôi Ngài.

Sách chép rằng : khi đức Thích ca sinh ra, trong thế-giới có nhiều điềm lạ, như : cả trên trời dưới đất đều rung động, và có ánh sáng chiếu khắp mười phương, cùng là những chuyện như có chín con rồng xuống phun nước tắm cho Ngài, và các thiên thần hòa nhạc tung hoa, v.v… Ngài lại có 32 tướng lạ, đại khái như là ở trên đỉnh đầu có thịt gồ lên, mặt tròn như vành nguyệt, ở dưới trán, chỗ hai lông mày giao với nhau, có nốt thịt gọi là bạch-ngọc-hào, mũi cao, mắt xanh và sáng quắc, miệng rộng, tay dày và dài, ngực đầy đặn có ngấn chữ vạn 卍, v.v…

Vua Tĩnh-phạn triệu một vị tiên đến xem tướng cho Ngài, vị ấy nói rằng : « Ngày sau nếu Ngài không xuất gia đi tu, thì làm một đấng thánh vương cả thiên-hạ, mà nếu xuất gia thì thành Phật ».

Ngày lớn lên, thiên-tư rất là dĩnh-ngộ 13, học gì cũng hiểu hết thảy và lại có sức khỏe khác thường, hàng phục được những kẻ rất mạnh. Vua phong làm Thái-tử và cưới nàng Gia-du-đà-ra 耶輪陀曪 (Yasodhara) cho Ngài, sau sinh ra được người con tên là Ra-hầu-la 侯羅 (Rahula).

Thiên tính Ngài vốn nhân từ, hay thương xót hết thảy mọi loài vật. Khi Ngài mới mười tuổi, một hôm đi theo phụ-vương xem dân làm ruộng, Ngài thấy người nông-phu khó-nhọc vất-vả, con trâu kéo cầy khổ-sở, chỗ đất ruộng cày https://thuviensach.vn

lên, sâu bọ ngổn-ngang, chim-chóc tranh nhau mổ ăn. Ngài thấy cái cảnh khổ của chúng sinh như thế, lấy làm thương-xót lắm, đi tìm chỗ ngồi một mình mà nghĩ-ngợi. Về sau, khi Ngài đã lớn lên, vào quãng mười chín, hai-mươi tuổi, mấy lần đi ra chơi ngoài cửa thành, lần thì gặp người ốm lọm-khọm, lần thì gặp người có bệnh-tật đau-đớn rền-rĩ, lần thì gặp người chết, thân thích đem đi chôn, kêu gào khóc-lóc.

Ngài trông thấy những cảnh khổ của người ta ở đời, rất lấy làm buồn rầu. Lần sau cùng Ngài đi chơi ra ngoài cửa thành gặp người đi tu, hình dáng đoan-trang. Ngài hiểu là chỉ có sự tu-hành mới giải-thoát được mọi sự ưu-bi khổ-não 14 ở

trong thế-gian. Từ đó đêm ngày Ngài nghĩ cách xuất gia đi tu đạo.

Vua Tĩnh-phạn biết ý ấy, can ngăn mãi không được, bèn một mặt thì bày ra các trò vui chơi để Ngài khuây-khỏa đi, không nghĩ đến sự đi tu ; một mặt thì xuống lệnh bắt quân lính canh phòng nghiêm-nhặt không cho Ngài đi. Nhưng việc Ngài xuất gia tu đạo là một việc nhân-duyên lớn, đến ngày giờ là Ngài phải đi. Một hôm ở trong cung mở tiệc yến, đàn-địch hát múa đến quá nửa đêm. Mọi người đều đắm-thắm say-sưa, duy chỉ có Ngài là hững-hờ như không. Đến khi tan cuộc, ai nấy về phòng riêng, Ngài đi qua trông thấy những ca-nhi mỹ-nữ khi nãy hương thơm nồng-nàn, sắc đẹp rực-rỡ, bây giờ thấy nằm ngổn-ngang, đầu tóc rũ-rợi, bồ-hôi bồ-hám nhễ-nhại, mùi hôi tanh xông lên, khác nào như

một đống thây người chết. Ngài trông thấy thế, thở dài mà than rằng : « Có khác gì một đống thịt thối không ! Sự ảo-vọng vô-thường ghê gớm thay ! » Nói đoạn, đi gọi tên hầu https://thuviensach.vn

ngựa thân-cận là Xa-nặc ⾞匿 (Channa) bảo đóng ngựa để

trốn đi. Khi sắp ra đi, Ngài ghé qua vào phòng bà Gia-du-đà-ra, mở hé cửa buồng, trông thấy vợ và con đang ngủ, Ngài thở dài mà khép cửa lại, rồi lên ngựa cùng với tên hầu ngựa đi ra ngoài thành. Nhân vì đêm hôm ấy lính canh cửa ngủ say cả, cho nên Ngài mở cửa đi không ai biết. Ra khỏi cửa thành, Ngài phát thệ 15 rằng : « Nếu ta không dứt được sự ưu-bi khổ-não và không được cái đạo vô-thượng chính-đẳng chính-giác 16 thì ta không về qua cửa này nữa ».

Ngài đi lên phía bắc, về miền núi Tuyết-sơn đến rừng khổ-hạnh, là nơi có những người đi tu ở đó. Ngài vào đó rồi cho tên hầu ngựa giắt ngựa về, và lấy gươm cắt tóc, cởi áo đổi cho người đi săn, một mình đi tìm các danh-sư tu ở

vùng ấy mà hỏi đạo. Bấy giờ Ngài vừa 29 tuổi và từ đó người ta gọi Ngài là Cồ-đàm sa-môn (Cramana Cautama) và sách thì thường chép là Bồ-tát, chứ không gọi tên nữa.

Khi vua Tĩnh-phạn biết Thái-tử đã xuất gia đi tu, liền sai các quan đại-thần đi khuyên Ngài về. Ngài nhất-quyết không về. Vua biết chí Ngài đã không đổi, cho nên không nài ép nữa, bèn sai ngầm bọn Kiều-trần-như 憍 陳 如

(Kaundinya) năm người đi tu để theo hộ-trì Ngài trong sự

tu-hành.

Ngài vào rừng đi tìm những bậc tiên để hỏi đạo. Trước hết Ngài đến hỏi đạo một vị tiên, tên là Bạt-ca-bà 跋 迦 婆

(Bhargava) tu phép khổ-hạnh, sau Ngài đến hỏi hai vị tiên tên là A-la-ra 阿 羅 囉 (Alara) và Ca-lam 迦 藍 (Kalâma), tu theo học-phái Tăng-kia 僧佉 (Samkhya), sau cùng Ngài đến https://thuviensach.vn

hỏi đạo vị tiên tên là Uất-đà-ca 鬰陀伽 (Udraka tu theo học phái Du-ca 瑜 伽 (Yoga), tức là tu phép thiền-na (Dhyana) của đạo Bà-la-môn. Các vị tiên ấy, ai cũng nói tu để sinh lên cõi trời. Ngài cho những người tu lên cõi trời rồi hết kiếp lại phải luân-hồi, như thế vẫn còn ở trong vòng sinh, bệnh, lão, tử, chưa thật là đạo cứu-cánh 17 giải-thoát. Ngài cùng với bọn Kiều-trần-như đi đến chỗ gần sông Ni-liên-thiền-na 尼連

禪那河 (Nairandhana), ngồi tu phép khổ-hạnh, giữ giới nhịn ăn, nhịn mặc, cứ mỗi ngày chỉ ăn cầm hơi một hạt gạo và một hạt kê. Ngài tu như thế trong sáu năm giòng mà vẫn không thấy được đạo. Ngài nghĩ rằng : « Ta tu khổ-hạnh như thế này, mà không thấy rõ đạo, thì cách tu của ta vẫn chưa phải. Ta nên theo con đường giữa, cứ ăn uống như

thường, không say mê việc đời mà cũng không khắc khổ hại thân, rồi mới thành được đạo ».

Ngài nghĩ thế, rồi đứng dậy đi xuống sông tắm. Khi ấy có người đàn-bà chăn bò đem bát sữa dâng Ngài. Ngài ăn xong, thấy trong mình khoan-khoái dễ chịu. Bọn Kiều-trần-như thấy Ngài không giữ khổ-hạnh, tưởng Ngài đã thoái chí không tu nữa, đều rủ nhau bỏ đi tu chỗ khác.

Ngài một mình đi đến chỗ có cây ba-la, lấy cỏ làm chiếu mà ngồi, rồi phát nguyện rằng : « Nếu ngồi đây mà không giác-ngộ được đạo chính-đẳng chính-giác, thì quyết không đứng dậy nữa ». Ngài ngồi dưới gốc cây ba-la bốn mươi chín ngày, suy nghĩ các lẽ về sự khổ của chúng sinh và cái căn-do sự biến-hóa vô-thường trong thế-gian.

https://thuviensach.vn

Kinh chép rằng : « Khi Bồ-tát gần đắc đạo, hào-quang chiếu lên các tầng trời. Ở tầng trời thứ sáu có Ba-tuần Ma-vương (Mara) tức là Tha-hóa Tự-tại-thiên, xưa nay vốn lấy ảo-hóa 18 mà làm mê-hoặc 19 chúng sinh, bỗng thấy hào-quang chiếu lên, biết rằng Bồ-tát sắp thành Phật, tất đem chính-đạo truyền ra ở đời, phá tan mất cái lưới mờ-tối của mình, liền sai yêu-nữ xuống cám-dỗ. Ma-vương thấy bọn yêu nữ không làm gì được, tự mình đem binh tướng xuống dùng hết pháp-lực 20 mà đánh phá, cũng không lay chuyển được. Sau cùng Ma-vương đến gần chỗ Bồ-tát ngồi, dùng lời nói ngọt mà dụ rằng : « Nếu Bồ-tát không muốn ở thế-gian, thì lên trên trời, tôi xin nhường ngôi cho Ngài ».

Bồ-tát đáp rằng : « Nhà ngươi kiếp trước có gây được cái nhân tốt, cho nên mới được làm Tự-tại thiên-vương.

Song phúc ấy có hạn, hễ hết hạn, thì lại luân-hồi cứ thế mà dứt cho đến duyên Thức, duyên Hành và duyên Vô-minh, thì được giải-thoát ra ngoài luân-hồi ».

Sự giải-thoát ra ngoài luân-hồi, không có sinh tử nữa, là cái mục đích lớn của đạo Phật. Muốn tới cái mục-đích ấy thì phải theo tám con đường chính, gọi là Bát chính đạo ⼋ 正

道 :

- Chính kiến 正 ⾒ là theo con đường ngay chính mà trông nghe.

- Chính tư-duy 正思維 là theo con đường ngay chính mà suy nghĩ.

- Chính ngữ 正語 là theo con đường ngay chính mà nói.

https://thuviensach.vn

- Chính nghiệp 正 業 là theo con đường ngay chính mà làm.

- Chính mệnh 正 命 là theo con đường ngay chính mà sống.

- Chính tinh-tiến 正 精 進 là theo con đường ngay chính mà cố-gắng.

- Chính niệm 正 念 là theo con đường ngay chính mà tưởng nhớ.

- Chính định 正定 là theo con đường ngay chính mà thu-liệm tâm thần vào đạo-lý.

Ấy lúc đầu đạo Phật chỉ cốt lấy bấy nhiêu điều mà dạy người. Về sau đạo-lý mở rộng ra, mới lập thành nhiều thuyết khác nhau, nhưng đại ý vẫn phải lấy những điều ấy làm trọng yếu.

Khi đức Thích-ca đã đắc đạo rồi, Ngài còn ngồi ở dưới cây ba-la bảy ngày, nghĩ bụng rằng : « Ta nay đã thành chính-quả, bản nguyện đã được viên-mãn. Nhưng cái đạo-pháp của ta rất mầu-nhiệm khó hiểu, chỉ có Phật với Phật mới biết được. Còn hết thảy chúng sinh ở trong đời ngũ-trọc

21 này, vì tham-dục 22, sân-khuể 23 , ngu-si, tà-kiến 24 , kiêu-mãn 25 che lấp, làm thế nào mà hiểu được cái đạo-pháp của ta. Nếu ta đem đạo-pháp ấy mà truyền ra, chúng sinh tất mê-hoặc, không tin theo và lại buông lời phỉ-báng

26, thành ra phải tội. Chỉ bằng ta cứ im lặng mà vào Nát-bàn ».

https://thuviensach.vn

Nhưng sau Ngài nghĩ lại rằng : « Ta đã phát nguyện tu thành Phật để cứu chúng sinh, lẽ nào lại tự giác mà không giác tha, để chúng sinh chìm-đắm ở chỗ sinh tử ».

Ngài nghĩ như thế, rồi đứng dậy định đi thuyết-pháp.

Chỗ này có sách chép là Phạm-thiên và Đế-thích thấy Ngài đã đắc đạo mà không muốn đi thuyết-pháp, bèn xuống kêu nài, Phật mới ưng chịu.

Phật đã định đi thuyết-pháp, nhưng chưa biết đi đâu trước. Lúc đầu Ngài nghĩ đến mấy người tiên đã dạy Ngài lúc mới xuất gia, nhưng sau biết là những vị ấy đã mất rồi, Ngài lại nghĩ đến bọn Kiều-trần-như (Kaundinya) là những người đã cùng Ngài tu luyện lâu năm, bèn đi tìm đến vườn Lộc-uyển để thuyết-pháp cho bọn ấy nghe.

Năm người ấy trông thấy Phật đến, trước còn ngờ Ngài đã bỏ lòng tu đạo, có ý khinh nhờn ; sau thấy dung-quang của Ngài, ai nấy đều kính phục. Phật bèn thuyết-pháp về tứ

Thánh-đế. Năm người dần dần nghe ra, đều cắt tóc mặc áo cà-sa, xin làm đệ-tử. Ấy từ đó trong thế-gian mới có Tam-bảo 三寶 : Phật là Phật-bảo 佛寳, đạo của Phật dạy là Pháp-bảo 法 寶 và những người sa-môn theo làm đồ-đệ Phật là Tăng-bảo 僧寳.

Phật cùng năm người sa-môn đi thuyết-pháp các nơi, lấy đạo từ-bi bác-ái mà dạy người và dùng phương-tiện 27 mà độ chúng sinh. Đi đến đâu thì vua quan cùng dân chúng tranh nhau đón rước. Những người theo đạo qui Phật, mỗi lúc hàng trăm hàng nghìn người. Phật không phân-biệt người sang kẻ hèn gì cả, hễ ai phát tâm qui-y là Phật độ hết https://thuviensach.vn

cả. Phật lại về cố-quốc là Ca-bỉ-la độ cho phụ-vương Tĩnh-phạn, cho bà dì và vợ con cùng các thân-thích.

Bấy giờ những tín-đồ nhà Phật chia ra làm bốn hạng, gọi là tứ chúng 四衆. Hạng đàn-ông xuất gia tu hành, gọi là tỉ-khâu (bhikshu) ; hạng đàn-bà xuất gia tu hành, gọi là tỉ-khâu-ni (bhikshuni) ; hạng đàn-ông theo đạo mà không xuất-gia, gọi là ưu-bà-tắc (Upasaka) ; hạng đàn-bà theo đạo mà không xuất gia, gọi là ưu-bà-di (Upasaki). Những tỉ-khâu và tỉ-khâu-ni lập thành các Tăng-hội, có nhà tinh-xá, tức là nhà chùa, để ở mà tu-hành học đạo.

Phật không có định-sở ở hẳn chỗ nào. Khi ở Ba-la-nại (Bénarès), khi ở Xá-vệ thành (Savasthi), khi ở Vương-xá thành (Radjagriha). Khi ở Trúc-viên tinh-xá (Vénounana), hoặc ở Linh-thứu-sơn (Gridhakouta). Lệ cứ đến mùa hè là mùa nhiều mưa, thì các đệ-tử tụ hội ở một nơi nào, để học đạo ; đến mùa khô ráo thì lại đi thuyết-pháp khắp trong vùng trung-lưu sông Hằng-hà (Le Gange).

Phật đi thuyết-pháp như thế trong bốn-mươi-nhăm năm. Đến năm 80 tuổi, một hôm Ngài đi đến cái rừng gần thành Câu-thi-na (Koucinagara), thấy trong mình phát bệnh nặng, biết là sắp vào nát-bàn, bèn nghỉ lại ở chỗ có hai cây sa-la, và ngỏ ý cho các đệ-tử biết. Khi ấy các tỉ-khâu nghe nói Phật sắp diệt-độ, ai nấy đều kêu khóc, xin Phật hãy ở lại trần-gian mà độ chúng sinh.

Phật nói rằng : « Trời, đất, người, vật, phàm cái gì ở

trong tạo-hóa đã có sinh, tất là có tử. Muốn trái lẽ ấy sao được. Ta nay vào nát-bàn là chỉ bỏ cái hình-hài vô-thường https://thuviensach.vn

mà thôi, chứ Phật, Pháp và Tăng vẫn thường trụ ở thế-gian để tế-độ chúng sinh ». Các đệ-tử nghe lời thuyết-pháp của Phật đều được an-ủy.

Ngày Phật viên-tịch là ngày rằm tháng hai, vào quãng năm 480 trước Tây-lịch, tức là vào năm thứ 34 đời vua Kính-vương nhà Chu bên Tàu.

Phật diệt-độ rồi, các đệ-tử đem hỏa táng, chia xá-lị 28

(Carira) ra làm tám phần, vua các nước rước về xây tháp để

thờ. Về sau vua A-dục (Acoka) lại chia làm tám vạn bốn nghìn phần để thờ trong tám vạn bốn nghìn cái tháp, khắp cả các nước ở xứ Ấn-độ.

Sau khi Phật đã diệt-độ, các đệ-tử vâng theo ý-chỉ của Phật, tôn Ca-diếp tôn-giả lên làm chủ-tọa để chủ trương làm mọi việc trong các Tăng-hội. Ca-diếp tôn-giả họp các vị

đã tu đến bậc A-la-hán mà san-định 29 những qui-tắc của Phật đã định, làm thành bộ luật-giới, và sưu-tập 30 những lời Phật đã thuyết pháp làm thành các bộ kinh.

Từ đó đạo Phật dần dần truyền rộng ra các nước ở Á-đông. Hiện nay những nước như Ni-ba-la (Népal) Tây-tạng, Mông-cổ, Trung-hoa, Cao-ly, Nhật-bản và Việt-nam, theo phái Đại-thặng, gọi là Bắc-tôn ; những nước như Tích-lan, Diến-điện, Xiêm-la, Cao-mên và Ai-lao theo phái Tiểu-thặng, gọi là Nam-tôn. Dù là Bắc-tôn hay Nam-tôn, phái nào cũng thờ đức Thích-ca mầu-ni Phật làm giáo-chủ.

https://thuviensach.vn

II. THẬP ĐẠI ĐỆ-TỬ ⼗⼤弟⼦

Khi đức Thích-ca còn tại thế, các đệ-tử có đến hàng mấy vạn người, nhưng cái số thật giỏi có thể trao-truyền được tâm pháp, tuyên-dương 31 được giáo lý của Phật, thì có mười người, gọi là thập đại đệ-tử của Phật. Mười người ấy đều là những bậc thông minh trí-tuệ, gồm hết mọi học-vấn, có đủ các đức-hạnh và đã chứng A-la-hán quả, tức là đã thoát-ly được luân-hồi.

Nay tham-khảo 32 các kinh truyện, đem danh-hiệu và lịch-sử của từng người lần lượt kể qua ra sau này : 1) XÁ-LỊ-PHẤT 舍利弗 (Sariputra)

Khi đức Thích-ca đến thuyết-pháp ở Vương-xá thành, ở

đấy có hai người dòng-dõi bà-la-môn : một người tên là Xá-lị-phất, một người tên là Mục-kiện-liên (Maudgalyayana).

Hai người rất thông minh và có trí-tuệ rất lớn, trong nước ai cũng kính trọng, và mỗi người có hơn một trăm học-trò. Hai người kết bạn với nhau rất thân, nhưng chưa cho cái đạo bà-la-môn của mình học là đạo cứu-cánh, cho nên hẹn với nhau rằng : Hễ ai biết được chính-pháp trước, thì cùng bảo cho nhau biết.

Một hôm Xá-lị-phất đi chơi, bỗng gặp một thầy tỉ-khâu tên là A-xả-bà-kỳ 阿捨婆耆, đệ-tử của Phật, đi khất thực 33 ở

trong làng. Xá-lị-phất trông thấy dung nghi thầy tỉ-khâu ấy rất là chỉnh-túc 34, bèn đến hỏi rằng : « Tôi xem thầy giống như người mới xuất gia, sao mà đã có cái phong-độ 35 ung-https://thuviensach.vn

dung trang-nghiêm như thế ? Tôn-sư của thầy là ai và dạy những phép gì ? »

Thầy tỉ-khâu đáp rằng : « Thầy tôi vốn dòng họ Cam-giá, là bậc thầy cả cõi người và cõi trời. Tôi đây còn trẻ tuổi, mới theo học đạo, đã tuyên thuyết thế nào được cái đạo-pháp mầu-nhiệm của thầy tôi. Song cứ cái chỗ tôi đã hiểu, thì xin nói để ông nghe ». Nói đoạn, đọc bài kệ rằng : Nhất thiết chư pháp bản, ⼀切諸法本

Nhân duyên sinh vô chủ. 因緣⽣無主

Nhược năng giải thử giả, 若能解此者

Tắc đắc chân thực đạo. 則得真實道

Dịch nôm :

Sinh ra hết thảy mọi phép nọ,

Đều do nhân-duyên không có chủ.

Hễ mà hiểu được nghĩa ấy,

Thì đạo chân-thực mới hiểu rõ.

Xá-lị-phất nghe mấy câu kệ ấy, trong lòng lấy làm thỏa thích, thấy ngay cái chỗ của đạo. Nhân nghĩ rằng : « Hết thảy chúng sinh đều bám lấy cái ngã, cho nên cứ luân-hồi ở

trong vòng sinh tử. Nếu trừ được cái ngã-tưởng, thì ở chỗ

« ngã sở » cũng đều là bỏ được. Ví như ánh sáng mặt trời có thể phá được mọi sự mờ tối ; cái tưởng vô-ngã cũng vậy, có thể phá được hết thảy mọi cái ám-chướng 36 của cái ngã-

kiến 37. Xưa nay ta tu-hành học đạo đều là tà-kiến cả, thật nay mới thấy rõ cái đạo chân-chính ». Nghĩ thế rồi, trở về

tìm Mục-kiện-liên, đọc bài kệ ấy cho bạn nghe. Hai người https://thuviensach.vn

cũng đồng một ý, định đi đến chỗ Phật ở, xin qui-y. Các đệ-tử của hai người cùng xin đi cả.

Xá-lị-phất theo đức Thích-ca học đạo, chứng được A-la-hán quả, thành một bậc trí-tuệ đệ-nhất trong các đệ-tử, được truyền đạo-pháp nói ở trong kinh Bát-nhã ba-la-mật.

Sách của ông có bộ Xá-lị-phất tập-dị-môn-túc luận 舍利

弗集異⾨⾜論 20 quyển, và A-tỉ đàm-luận 阿毗曇論 30 quyển.

2) MỤC-KIỆN-LIÊN ⽬犍連 (Maudgalyayana) Mục-kiện-liên cùng với bạn là Xá-lị-phất theo làm đệ-tử-phật, có tiếng là bậc thần-thông đệ-nhất. Ông tài giỏi, lừng-lẫy thuở đương thời, cho nên những người theo ngoại đạo rất ghét. Một hôm ông vào thành đi khất-thực, bị bọn phạm chí đánh chết

Sách Tỉ-nại-gia-tạp-sự 昆奈耶雜事 chép rằng : « Có người hỏi đức Thế-tôn : Một bậc thánh như Mục-kiện-liên mà bị

bọn ngoại đạo đánh chết, thế là nghiệp gì ? »

Đức Thế-tôn đáp rằng : « Kiếp xưa Mục-kiện-liên là con một họ Bà-la-môn quá yêu vợ mà bất hiếu với mẹ. Mẹ giận quá có rủa : « Sao những đứa hung-ác không đánh chết mày đi ! » Nay tuy chứng cõi thánh làm một bậc thần-thông đệ-nhất, mà vẫn phải chịu cái nghiệp bị đánh chết ».

Sách của ông ở trong tạng Kinh có bộ Mục-kiện-liên pháp-uẩn-túc-luận ⽬犍連法蘊⾜論 12 quyển.

Xá-lị-phất và Mục-kiện-liên đều chứng cõi nát-bàn trước đức Thích-ca mầu-ni.

Ế

https://thuviensach.vn

3) ĐẠI-CA-DIẾP ⼤迦葉 (Maha Kacyapa) Đại Ca-diếp vốn là giòng bà-la-môn, học đạo Bà-la-môn rất giỏi, tinh thông cả các kinh truyện của đạo ấy. Nhà rất giàu, hay làm việc bố-thí, nhưng vì ông trông thấy cảnh đời có nhiều sự khổ-não, muốn tìm đạo chính để cứu đời, cho nên ông mới trút bỏ hết cả danh lợi, vào rừng tìm thầy học đạo.

Sách Thủ-hoa ⼿華 chép rằng : « Đại Ca-diếp cùng 500

đệ-tử trụ ở cái đền thờ vua Đế-Thích tại núi Vi-đề-ka, tu phép đầu-đà (đhuta) 38 , đi xin cơm ăn, nhặt dẻ chắp làm áo mặc. Sau nghe đức Thích-ca thành đạo, đang thuyết-pháp ở

Trúc-viên, gần Vương-xá-thành, ông bèn đến đó xin qui-y ».

Sách Phó-pháp-tạng 付 法 藏 chép rằng : « Lúc Đại Ca-diếp tìm đến ra mắt đức Thích-ca, thì mặc áo làm bằng mụn dẻ chắp lại. Ông cúi đầu kính-lễ, rồi chắp tay bạch Phật rằng : « Tôi xin qui-y về đạo của Thế-tôn là đạo rất trong sạch, xin Thế-tôn thương mà nhận cho được đứng vào cuối hàng đệ-tử ». Phật liền cho ông ngồi lên trên cả mọi người ».

Trong các đệ-tử của đức Thích-ca, Đại Ca-diếp là bậc đầu-đà đệ-nhất, nghĩa là làm đủ mười-hai phép rất khổ-hạnh, không ai bằng, và lại hiểu thấu đạo lý của Phật hơn cả mọi người.

Kinh Đại Phạm-thiên-vương vấn Phật quyết-nghi ⼤梵天

王問佛決疑經 nói rằng : « Một hôm đức Thích-ca hội cả đại chúng ở núi Linh-thứu-sơn 靈 鷲 ⼭ , Ngài ngồi cầm hoa mà https://thuviensach.vn

không nói gì, để xem có ai hiểu ý gì không, thì chẳng ai hiểu gì cả. Chỉ có Đại Ca-diếp tủm-tỉm cười. Đức Thích-ca liền bảo ông rằng : « Ngô hữu chính-pháp nhãn tàng, nát-bàn diệu tâm, phó chúc Ma-ha Ca-diếp 吾有正法眼藏涅磐妙

⼼，付囑摩訶迦葉 . Ta có phép chính-pháp-nhãn, trông rõ hết thảy vạn pháp và cái diệu-tâm về nát-bàn, truyền lại cho Đại Ca-diếp ».

Sách Tây-vực ký ⻄ 域 記 nói rằng : « Khi đức Thích-ca sắp viên-tịch có dặn Đại Ca-diếp rằng : Ta tu-hành khổ-hạnh đã bao nhiêu kiếp, là chỉ vì chúng sinh mà cầu lấy phép vô-thượng. Nay ta đã mãn quả rồi, và chẳng bao lâu ta sẽ vào cõi nát bàn, ta đem hết pháp-tạng trao lại cho ngươi, ngươi trụ-trì lại mà tuyên-truyền những phép chính ấy, chớ để sai lạc ». Nói đoạn, Phật trao cho Ca-diếp cái áo cà-sa và cái bát để làm biểu-hiệu sự truyền đạo-thống. Lệ

truyền y bát khởi đầu từ đó.

Sau khi đức Thích-ca diệt-độ rồi Đại Ca-diếp hội 500 đệ-tử của Phật đã tu đến bậc a-la-hán ở núi Tỉ-bà-la 毗 婆 羅

ngoài thành Vương-xá để kết-tập những luật-qui và những lời Phật đã thuyết-pháp. Đại Ca-diếp cử Ưu-bà-li (Upali) làm bộ Luật-tạng, cử A-nan-đà (Ananda) san-định bộ Kinh-tạng, còn ông thì nhận làm bộ Luận-tạng.

Việc kết-tập ấy hoàn-thành rồi, Đại Ca-diếp truyền y bát cho A-nan-đà, và vào trong núi Kê-túc 雞⾜ ở nước Ma-yết, ngồi làm phép thiền-định mà chứng quả nát-bàn.

Đại Ca-diếp là đệ-nhất tổ trong phái Thiền-tôn 禪宗.

4) TU-BỒ-ĐỀ 須菩提 (Subhuti)

https://thuviensach.vn

Tu-bồ-đề là con một người trưởng-giả ở thành Xá-vệ

qui-y Phật học đạo, được chứng a-la-hán quả, và nổi tiếng là bậc giải không 解 空 đệ-nhất trong các đệ-tử của Phật.

Giải không nghĩa là hiểu rõ cái không lý của đạo Phật.

Kinh Tăng-nhất A-hàm 增⼀阿含經, về phẩm thứ mười-ba, có phép những lời của Tu-bồ-đề như là : « Pháp pháp tự

sinh, pháp pháp tự diệt, pháp pháp tương động, pháp pháp tự tức… Pháp pháp tương loạn, pháp pháp tự tức, pháp năng sinh pháp… Như thị nhất thiết sở hữu, giai qui ư

không : vô ngã, vô nhân, vô mệnh, vô sĩ, vô phu, vô hình, vô tượng, vô nam, vô nữ… 法法⾃⽣，法法⾃滅，法法相動，法

法⾃息… 發發相亂，法法⾃息，法能⽣法… 如是⼀切所有，皆歸于

空：無我，無⼈，無命，無⼠，無夫，無形，無像，無男，舞⼥…

Các pháp tự sinh, các pháp tự diệt, các pháp làm động lẫn nhau, các pháp tự nghỉ… Các pháp làm loạn lẫn nhau, các pháp tự nghỉ, pháp sinh ra pháp… Như thế là hết thảy cái có, đều về cả cái không : không có ta, không có người, không có mệnh, không có người hơn, không có người kém, không có hình, không có tượng, không có trai, không có gái… »

Sách Tây-vực-ký ⻄域記 quyển thứ tư, cũng chép lời ông nói rằng : « Thường nghe Phật nói mà biết được cái không của chư pháp, ví-dụ như cái tính của chư pháp là không cả.

Thế là lấy tuệ-nhỡn mà xem pháp-thân vậy ».

Về sau Long-thụ Bồ-tát xướng lên cái luận « chư pháp giai không » và lập thành một phái chuyên học về thuyết Bát-nhã, có lẽ bởi Tu-bồ-đề đã khởi ra trước hết.

https://thuviensach.vn

5) A-NA-LUẬT 阿那律 (Anuruddha) A-na-luật là con vua Cam-lộ-phạn-vương và em vua Bạch-tĩnh vương. Khi đức Thích-ca về thăm quê ở Ca-bỉ-la, A-na-luật được nghe Phật thuyết-pháp, bèn xin cha mẹ cho theo Phật đi tu, chứng được a-la-hán quả.

Kinh Lăng nghiêm 愣嚴 nói rằng : « A-na-luật trông xem cõi Diêm-phù-đề như xem quả « Am-ma-la » để trong bàn tay ». Nghĩa là xem cả một cõi đất mà biết rõ như xem một quả cầm trong tay. Bởi vậy ông có tiếng là bậc thiên-nhỡn đệ nhất trong các đệ-tử của Phật.

Ông thường hay thuyết-pháp về « tứ-thiền » và phép

« lậu-tận » để khai ngộ 39 cho các đệ-tử khác. Đến khi đức Thích-ca nhập diệt, ông cùng với A-nan-đà hết sức hộ-trì.

6) PHÚ-LÂU-NA 富樓那 (Purna)

Phú-lâu-na người xứ Ba-la-nại đi tu tiên đã đắc đạo, sau được nghe Phật thuyết-pháp ở vườn Lộc-uyển, liền xin qui-y Phật và chứng được a-la-hán quả, có tài về đường thuyết-pháp, được Phật khen là thuyết-pháp đệ-nhất.

Về hồi cuối đời Phật, Phú-lâu-na đem đạo Phật truyền sang nước Du-lư-na là một nước rất hung-tợn lúc bấy giờ.

Được ít lâu ông vào cõi Nát-bàn ở nước ấy.

7) CA-CHIÊN-DIÊN 迦旃延 (Kotyayana)

Ca-chiên-diên vốn là dòng-dõi bà-la-môn, và là cháu ngoại ông tiên A-tư-đà, là vị tiên đã xem tướng cho đức Thích-ca khi Ngài mới giáng sinh.

https://thuviensach.vn

Khi Phật về ở nước Ba-la-nại, tiếp-độ và giáo-hóa chúng sinh, Ca-chiên-diên được nghe Phật thuyết-pháp, liền xin qui-y Phật, chẳng bao lâu được a-la-hán quả, nổi tiếng là bậc luận-nghị đệ nhất.

Sách của ông làm ra có bộ Thi-thiết túc-luận 施設⾜論 có một vạn tám nghìn câu tụng, và bộ Ca-chiên diên kinh 旃延

經 nói về nghĩa thoát ly cả có và không, để phá trừ cái

« ngã-mạn 我 慢 », tức là lòng chấp có ngã mà kiêu-mạn vậy.

8) ƯU-BA-LI 優波離 (Upali)

Ưu-ba-li là dòng dõi con nhà giai cấp hèn, làm nghề thợ

cạo, thường vào cạo râu cho họ Thích-ca. Khi Phật về Ca-bỉ-la, Ưu-ba-li xin xuất gia qui-y Phật.

Lúc ấy có nhiều người đệ-tử bạch Phật rằng : « Ưu-ba-li là dòng dõi hèn-hạ, sao Phật lại cho được ngang hàng với những người quí phái ».

Phật nói rằng : « Bốn dòng sông lớn chảy vào biển đều thành nước mặn, người bốn họ xuất-gia đều là họ Thích-ca cả ».

Ưu-ba-li ở trong tăng chúng, giữ giới-luật rất kính-cẩn, được Phật khen là trì luật kiên-cố đệ-nhất. Sau khi Phật diệt-độ rồi, Đại Ca-diếp tôn-giả cử ông kết-tập bộ luật, gọi là Tỉ-ni 毘尼 (Vinaya), tức là bộ Luật-tạng.

9) RA-HẦU-LA 囉喉羅 (Rahula)

https://thuviensach.vn

Ra-hầu-la là con Phật. Khi Phật thành đạo rồi về thăm quê nhà, cho Ra-hầu-la đi làm sa-di 40. Đến năm 20 tuổi, Ra-hầu-la theo Xá-lị-phất thụ giới làm sa-môn. Ở trong tăng chúng thuở ấy, Ra-hầu-la là bậc trẻ tuổi mà chứng được a-la-hán quả và có tiếng là bậc tu « mật hạnh » đệ nhất, nghĩa là làm những việc vi-mật không ai biết được.

10) A-NAN-ĐÀ 阿難陀 (Ananda)

A-nan-đà là em họ đức Thích-ca. Sách chép rằng ông sinh vào ngày đức Thích-ca thành đạo, rồi đến năm 20 tuổi, thì xuất gia theo Phật. Ông thường chầu-chực luôn ở cạnh Phật, cho nên trong các đệ-tử, ông là bậc đa-văn 41 đệ

nhất. Đến khi đức Thích-ca vào cõi Nát-bàn rồi, Đại Ca-diếp tôn-giả chờ cho ông chứng được a-la-hán quả, mới cử ông chủ việc kết-tập bộ Kinh-tạng. Ở đầu các mục kinh đều để

câu khai mào là : « Như thị ngã văn 如是我聞 : Ta nghe như

thế này ». Việc kết-tập ở Vương-xá thành, là ông có công lớn. Sau ông được Đại Ca-diếp truyền y bát cho làm tổ thứ

nhì bên phái Thiền-tôn. Ông giáo-hóa được nhiều người ở

vùng sông Hằng-hà, cho nên khi ông nhập diệt, vua hai nước đến tranh lấy thi-hài đem về thờ-phụng. Ấy đủ biết cái đức-vọng của ông thịnh lắm vậy.

https://thuviensach.vn

III. CHƯ PHẬT 諸佛

Theo cái lý-thuyết tam thân 三 ⾝ của Đại-thặng Phật giáo, thì Phật có ba thân, là pháp-thân, báo-thân và ứng thân. Pháp-thân 法⾝ là lý-pháp tụ-tập lại mà thành ra thân, tức là lấy pháp-tính làm thân vậy. Pháp-tính không phải là sắc chất mà cũng không phải là tâm-trí, mà khắp đầy cả

vũ-trụ, đâu đâu cũng có, không sinh không diệt, lúc nào cũng thường trụ 42, thuần-nhiên là cái diệu lý chân-thực thanh-tĩnh. Vạn pháp phải nương vào đấy mà có và mọi đức phải tu lại ở đấy mà thành.

Báo-thân 報 ⾝ là cái phần hơn, phần tốt của phúc-đức trí-tuệ tích-tụ làm thân, mà được cái quả-báo viên-mãn.

Báo-thân lúc nào cũng nương vào pháp-thân, không bao giờ

gián-đoạn, tức là trí khế-hợp 43 với lý để đối với mình và đối với người mà thụ-dụng, cho nên còn gọi là thụ-dụng-thân 受

⽤⾝.

Ứng-thân 應 ⾝ là tùy loại mà hóa hiện ra sắc-thân để

phổ-ứng quần-cơ 44 tu thành chính-giác và thuyết-pháp độ

chúng. Vì thế có khi gọi là hóa-thân 化⾝ hay là biến-hóa-thân 變化⾝.

Nói tóm lại, pháp-thân là trỏ cái thể sở chứng được ; báo-thân và ứng-thân là trỏ cái dụng nhờ ở cái thể ấy mà phát ra. Vậy nên tuy nói là ba thân, nhưng thực là chỉ có một thể. Một thể tức là một Phật.

Một Phật, nghĩa là một cái minh-giác linh-diệu chung khắp cả vũ-trụ. Cái minh-giác linh-diệu ấy lưu chuyển phát-https://thuviensach.vn

hiện ra các thân khác, tức là thành ra chư Phật. Do cái phúc-đức trí-tuệ hay so sự biến-hóa phổ-ứng ở đời, thì có nhiều Phật ; mà do cái thuần-lý thì chỉ có một Phật. Một mà hóa ra nhiều, nhiều mà vẫn là một.

Lấy ngay chư Phật nói ở trong các kinh mà xét, thì biết rằng hết thảy chư Phật là đều một pháp-thân cả. Đức A-di-đà là báo-thân của Phật và đức Thích-ca mầu-ni là ứng-thân của Phật ; hay là nói ngược lại : đức Thích-ca mầu-ni đã thành Phật là được cái pháp-thân của Phật, cái đời Ngài hiện ra ở thế-gian mà thuyết-pháp và giáo-hóa chúng sinh là ứng-thân của Phật ; mà đức A-di-đà ở Tây-phương Cực-lạc, hưởng-thụ yên vui và cứu-độ chúng sinh, là báo-thân của Phật ; hay là nói như cái thuyết của phái Chân-ngôn rằng : đức Đại-nhật Như-lai là pháp-thân của đức Thích-ca mầu-ni mà đức A-di-đà là báo-thân của đức Thích-ca mầu-ni, và đức Thích-ca mầu-ni là ứng-thân của đức Đại-nhật Như-lai.

Vậy xét về pháp-thân thì chư Phật là đồng một thể, tức là có một mà thôi ; mà xét về báo-thân thì có A-di-đà Phật và các Phật khác ; và xét về ứng-thân thì có Thích-ca mầu-ni Phật cùng chư Phật khác đã giáng thế mà tu thành chính-giác. Ví như trong không-gian chỉ có một mặt trăng là pháp-thân, cái ánh-sáng của mặt trăng chiếu ra khắp thiên-hạ là báo-thân, và những bóng mặt-trăng hiện ra ở dưới nước là ứng-thân.

Bởi có cái lý-thuyết tam-thân ấy, cho nên đạo Phật nhận có nhiều Phật ở đời quá khứ, đời hiện-tại và đời vị-lai. Hiện các kinh bên phái Đại-thặng nói trong một trụ-kiếp có một nghìn vị Phật giáng thế, để thuyết-pháp mà cứu-độ chúng https://thuviensach.vn

sinh. Kiếp là tiếng gọi tắt chữ kiếp-ba 却 波 , dịch theo âm chữ phạm kalpa. Kiếp có ba thứ là tiểu-kiếp, trung-kiếp và đại-kiếp. Hai-mươi tiểu-kiếp là một trung-kiếp, bốn trung-kiếp là một đại-kiếp 45. Trong cái số chư Phật đã sinh ra ở

thế-gian mà tu thành chính-quả, thì các kinh chép rõ danh-hiệu của bảy vị. Ba vị trên thuộc về cuối Trang-nghiêm-kiếp 莊嚴却 là một tiểu-kiếp quá-khứ trong trụ-kiếp này, và bốn vị dưới thuộc về Hiền-kiếp 賢却 là tiểu-kiếp hiện-tại.

Bẩy vị Phật ấy là :

- Tỉ-bà thi Phật 毘婆⼫佛 (Vipacyin Bouddha).

- Thi-khí Phật ⼫棄佛 (Cikhin Bouddha).

- Tỉ-xá-phù Phật毘舍浮佛 (Vicvabhù Bouddha).

- Câu-lưu tôn Phật 抅留孫佛 (Krakutchhanda Bouddha).

- Câu-na-hàm mầu ni Phật 抅 那 含 牟 尼 佛 (Kanakamuni Bouddha).

- Ca-diếp Phật 迦葉佛 (Kacyapa Bouddha).

- Thích-ca mầu-ni Phật 釋 迦 牟 尼 佛 (Cakya muni Bouddha).

Còn vị Phật thứ tám sẽ là đức Di-lặc 彌勒 tức là vị Phật tương-lai.

Ở Ni-ba-na (Nepal) và ở Tây-tạng cũng lấy cái lý-thuyết tam-thân của Phật mà xướng lên một thuyết nói rằng từ đời vô-thủy vẫn có vị Bản-sơ Giác-giả 本 初 覺 者 hay là Bản-sơ

Bản-Phật 本初本佛, gọi theo tiếng phạm là A-đề Phật 阿提佛

(Adi-Bouddha).

https://thuviensach.vn

A-đề Phật tức là chí-thiện pháp-thân, thường gọi là Tối-thắng Phật 最 勝 佛 hay là Tối-thượng-thắng Phật 最 上 勝 佛

thống lĩnh hết thảy chư Thiền-na Phật (Dhyani Bouddhas) và chư Thiền-na Bồ-tát (Dhyani-Bodhisattvas), vì lẽ rằng Phật và Bồ-tát đều do A-đề Phật mà phát-hiện ra.

Phái-cổ-giáo ở Tây-tạng rất sùng-bái đức A-đề Phật, hiệu là Pháp-thân Phổ-hiền 法 ⾝ 普 賢 (Dharmakya Samantabhadra) ; phái tân-giáo thì thờ đức Kim-cương-trì

⾦剛持 tức là đức Bạt-chiết-ra-đà-la 跋折曪陀羅 (Vajrabhara) và đức Kim-cương hữu-tình, ⾦剛友情 tức là Bạt-chiết-ra tát-đóa 跋折曪薩埵 (Vajrasattva) Hai vị này là biểu-hiệu cái thể

46 và cái dụng 47 của A-đề Phật, tuy là hai, nhưng cùng đồng một thể, cho nên tượng hai vị ấy tạc giống nhau, hình dáng như vị Bồ-tát ngồi trên tòa sen, mà đều gọi cả là A-đề

Phật.

A-đề Phật do năm cái trí của mình mà hóa ra năm vị

Thiền-na Phật (Dhyani-Bouddhas), là :

- Đại-nhật Như-lai ⼤⽇如來 hay là Tỷ-lô-già-na Phật 毘盧

遮那佛 (Vairocana) ở trung-ương, tức là Thường-trụ tam-thế

diệu-pháp-thân 常住三世妙法⾝.

- Bất-động Như-lai 不 動 如 來 hay là A-xúc Phật 阿 閦 佛

(Aksobhya), ở đông phương, tức là Kim-cương kiên cố tự-tính-thân ⾦剛堅固⾃性⾝.

- Bảo-sinh Phật 寳 ⽣ 佛 (Ratnasambhava), ở nam phương, tức là Phúc-đức trang-nghiêm thánh-thân 福德莊嚴

聖⾝.

https://thuviensach.vn

- Vô-lượng-thọ Phật 無量壽佛 (Amitiyus), ở tây phương, tức là Thụ-dụng trí-tuệ-thân 受⽤智慧⾝.

- Bất-không-thành-tựu Phật 不空成就佛 (Amoghasidhi) ở

bắc phương, tức là Tác-biến-hóa-thân 作變化⾝.

Năm vị Thiền-na Phật này do tự tính luân thân ⾃性輪⾝

48 của mình mà hóa ra năm vị Thiền-na Bồ-tát (Dhyani Bodhisattavas), là :

- Phổ-hiền Bồ-tát 普 賢 菩 薩 (Samantabhadra

Bodhisattva).

- Kim-cương-thủ Bồ-tát ⾦ 剛 ⼿ 菩 薩 (Vajrapâni Bodhisattva).

- Bảo-thủ Bồ-tát 寳⼿菩薩 (Ratnapâni Bodhisattva).

- Quan-thế-âm Bồ-tát 觀 世 ⾳ 菩 薩 (Avalokitésvara Bodhisavattva).

- Văn-thù Bồ-tát ⽂殊菩薩 (Manjucri Bodhisavattva).

Các thuyết trong Đại-thặng Phật-giáo tuy có nhiều chỗ

khác nhau, nhưng không bao giờ ra ngoài cái thuyết tam thân của Phật. Hiện nay ở những nước theo Đại-thặng Phật-giáo như Trung-quốc, Nhật-bản, Cao-ly và Việt-nam, thì có phái Mật-giáo Chân-ngôn chuyên thờ đức Đại-nhật Như-lai và phái Tĩnh-thổ chuyên thờ đức A-di-đà Phật.

Ở nước Việt-nam ta chỉ có phái Tĩnh-thổ là thịnh hành.

Về đường giáo-lý, thì phái này thờ đức Thích-ca mầu-ni Phật làm giáo-chủ, mà về đường tín-ngưỡng thì thờ đức A-di-đà Phật làm Đạo-sư. Vậy sau này nói qua sự-tích và công đức hai vị Phật đã phát đại nguyện để cứu-dộ chúng sinh, như

https://thuviensach.vn

đức A-di-đà Phật và đức Dược-sư Lưu-ly-quang Phật, là hai vị Phật thường ở các chùa, người ta hay tụng niệm đến luôn.

1) A-DI-ĐÀ PHẬT 阿彌陀佛

Theo lý-thuyết của đạo Phật, thì thế-gian ta ở đây là Sa-bà thế-giới 娑婆世界 (Sahaloka), tức là một thế-giới ô-trọc 49

có nhiều sự khổ-não. Ở ngoài thế-giới ô-trọc này có một thế-giới rất thanh-tĩnh 50 gọi là Cực-lạc thế-giới 極 樂 世 界

(Sukhâvati). Người ở thế-giới này lúc nào cũng được yên vui, không có chút gì là phiền-não. Vậy Sa-bà thế-giới là

uế-thổ 51 mà Cực-lạc thế-giới là tĩnh-thổ. 52

Ở kinh Phật-thuyết A-di-đà 佛說阿彌陀佛經 đức Thích-ca mầu-ni Phật thuyết-pháp về cõi Cực-lạc và đức A-di-đà, đại khái nói rằng : « Từ cõi trần này sang phương tây qua bao nhiêu cõi đất khác, đến một cõi thế-giới gọi là Cực-lạc thế-giới. Ở đấy có đức Phật A-di-đà hiện đang thuyết-pháp để

giáo-hóa chúng sinh, mà chúng sinh ở trong cõi ấy không có mọi sự khổ và chỉ hưởng mọi sự vui sướng, cho nên gọi là Cực-lạc ».

A-di-đà Phật là dịch theo tiếng phạm Amitiyus Bouddha tức là Vô-lượng-thọ Phật 無量壽佛 hay là Amitabha Bouddha tức là Vô-lượng-quang Phật 無量光佛.

Kinh Bi-hoa 悲花 nói về nhân quả của đức Phật A-di-đà, chép rằng : « Từ A-tăng-kỳ kiếp thuở xưa, tức là vô-số kiếp về trước, có một thế-giới gọi là cõi San-đề-lam 刪提嵐, ở đấy có một ông vua hiệu là Vô-tránh-niệm 無諍念 sinh được một https://thuviensach.vn

nghìn người con. Thuở ấy có đức Phật ra đời hiệu là Bảo-tạng Như-lai 寳 藏 如 來 . Vua cùng các hoàng-tử đều qui-y Phật và hết lòng tín-ngưỡng đạo-pháp. Một hôm đức Bảo-tạng Như-lai nhập chính-định, phóng hào-quang rất lớn, chiếu rõ mười phương thế-giới cho vua xem. Trong mười phương thế-giới ấy có chỗ thấy đầy cả năm thứ ô-trọc, có chỗ thấy rất là trong sạch nhiệm-mầu. Vua thấy thế, mới bạch đức Bảo-tạng Như-lai rằng : « Vì duyên-nghiệp gì mà các bậc Bồ-tát, có bậc thì chứng được chỗ thế-giới thanh-tĩnh, có bậc thì lại chứng phải chỗ thế-giới bất tĩnh như thế

kia ? »

Bảo-tạng Như-lai nói rằng : « Đó là do nguyện lực của các Bồ-tát, người thì nguyện ở cõi thanh-tĩnh, lìa bỏ hết mọi sự xấu-xa của ngũ trọc, người thì nguyện ở lại trong đời ngũ

trọc. Ai nguyện thế nào thì được như thế ».

Vua bèn phát nguyện bốn-mươi-tám điều, để Phật thụ

ký 53 cho. Phật bảo cho vua biết rằng : « Sau vua sẽ thành Phật hiệu là Vô-lượng-thọ Như-lai ở Cực-lạc thế-giới. Người con thứ nhất của vua Vô-tránh-niệm là Bất-tuẫn 不 眴 và người con thứ hai là Ni-ma 尼摩 cũng phát nguyện sinh sang cõi Cực-lạc. Phật bảo Bất-tuẫn sẽ là Quan-thế-âm Bồ-tát và Ni-ma sẽ là Đại-thế-chí Bồ-tát. Hai người sẽ chầu chực đức Phật A-di-đà ở cõi Cực-lạc để tiếp dẫn chúng sinh về chỗ

yên vui ».

Kinh Đại Di-đà ⼤⽶托 nói rằng : Đức A-di-đà lúc tối sơ

hiệu là Pháp-tạng tỉ-khâu 法 藏 ⽐ 丘 . Thuở ấy Tỉ-khâu đến trước Thế-tự-tại-vương Phật 世⾃在王佛 (Lokisvara Bouddha) https://thuviensach.vn

mà bạch rằng : « Tôi phát cái lòng vô-thượng bồ-đề, nguyện khi được thành Phật thì có cái tướng quang minh, ở

cõi đất tốt đẹp khác thường, như thế có được không ? »

Phật biết cái trí-thức của Tỉ-khâu cao-minh, tâm nguyện quảng-đại, bèn đem hai nghìn một trăm cõi Phật có đủ các tướng hay dở đẹp xấu cho tùy tâm nguyện của Tỉ-khâu mà hiện lộ ra. Tỉ khâu thu cái tâm của mình lại làm một, được ngay phép thiên-nhỡn 54, không có chỗ nào là trông không rõ, rồi bạch Phật rằng : « Tôi đã thu lấy được hết cả các cõi đất của Phật đã cho xem. Còn cái hạnh thanh-tĩnh để làm cho quốc-thổ trang nghiêm, thì xin bày tỏ ra để Phật nghe mà xét cho ». Nói đoạn Pháp-tạng tỉ-khâu phát ra 48 lời đại nguyện như sau này :

- Nguyện trong cõi tôi không có địa-ngục, ngã-quỉ, súc-sinh và các giống ruồi muỗi sâu bọ. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện trong cõi tôi không có hình tướng con trai con gái, và các loài chúng sinh ở cõi trời, cõi người sinh sang nước tôi đều do hoa-sen ở hồ thất-bảo mà hóa sinh ra.

Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, ai muốn ăn, thì ở

trong cái bát thất-bảo hiện ra các thức ăn ; ăn xong bao nhiêu đồ khí-dụng tự-nhiên hóa đi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, ai muốn mặc áo quần gì, thì cứ tưởng đến là có, không phải may áo nhuộm giặt gì cả. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

https://thuviensach.vn

- Nguyện ở trong cõi đất tôi, từ mặt đất lên đến trên không, chỗ nào cũng có cung-điện lâu đài, hồ ao, cây cối, hoa quả, mùi thơm ngào ngạt khắp mọi nơi, ai ai cũng tu Phật hạnh. Không được như lời ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều có lòng yêu kính nhau, không ghen ghét nhau. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi hết thảy không có lòng dâm-dật sân-nộ 55, ngu-si. Không được như lời nguyện ấy không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi ai cũng có thiện tâm, không làm mê-hoặc cái tưởng-niệm của kẻ khác, ai muốn nói điều gì là người ta hiểu ý ngay. Không được như lời nguyện ấy không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều không nghe thấy cái tiếng gì là bất thiện. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi biết thân mình là ảo-vọng, không có lòng tham-trược 56. Không được như lời ấy, không làm Phật.

- Nguyện ở trong cõi đất tôi người ở cõi trời và cõi người tuy có khác nhau, nhưng hình-dung đều là một màu kim sắc, mắt mặt đoan-chính tươi-đẹp, không có gì là xấu-xa.

Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ ở thập phương trong vô-số thế-giới đều được https://thuviensach.vn

hóa làm người, đều làm duyên-giác, thanh-văn, đều chuyên-nhất cái tâm mà tọa thiền, và đều được sống lâu thiên ức vạn kiếp. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ trong nghìn ức thế-giới ở mười phương đều được làm người, làm duyên-giác, thanh văn, đều chuyên-nhất cái tâm mà tọa-thiền, và số người ấy có đến mấy nghìn vạn. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, ai cũng có thọ-mệnh đến vô-số kiếp. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, được vui sướng như

bậc tỉ-khâu đã tu đến chỗ không sinh tử nữa. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi, ở ngôi chính tín, lìa bỏ các cái tư-tưởng điên-đảo, chư-căn 57 đều tĩnh-tịch, hết thảy ai cũng đến nát-bàn. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện tôi thuyết kinh, hành đạo, hơn gấp mười chư

Phật. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều biết rõ cái túc-mệnh 58 của mình và biết rõ những việc ở trăm nghìn vạn ức kiếp khác. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

https://thuviensach.vn

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều được phép

« thiên-nhãn », trông thấy rõ trăm nghìn vạn ức thế-giới.

Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều được phép

« thiên-nhĩ », nghe thấy trăm nghìn vạn ức chư Phật thuyết-pháp và đều thụ-trì 59 được hết cả. Không được như

lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều được phép « tha-tâm-trí 60 », hiểu biết tâm-niệm của chúng sinh ở trăm nghìn vạn ức thế-giới. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người ở trong cõi đất tôi đều được phép

« thần-túc » 61 chỉ trong khoản một niệm, có thể vượt qua trăm nghìn vạn ức thế-giới. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện cái danh-hiệu của tôi, ở thập phương thế-giới đâu đâu cũng biết ; hết thảy đại chúng khen ngợi cái phần hơn phần đẹp của công-đức tôi và của quốc-thổ tôi ; người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ, khi đã nghe cái danh-hiệu của tôi, hễ ai có lòng từ-thiện vui-mừng, thì cho sang sinh ở nước tôi. Không được như lời ấy, không làm Phật.

- Nguyện cái quang-minh ở trán tôi chiếu sáng hơn gấp trăm nghìn vạn ức cái sáng của mặt trăng. Không được như

lời nguyện ấy, không làm Phật.

https://thuviensach.vn

- Nguyện cái quang-minh của tôi chiếu sáng khắp cả các chỗ tối-tăm trong vô-số thiên-hạ, người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ, thấy cái quang-minh của tôi, đều có từ-tâm làm điều thiện và được sinh ra ở

nước tôi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ ở trong thập phương vô-số thế-giới, nhờ được cái quang-minh của tôi xúc-động đến thân, thành ra tâm thân từ-hòa hơn mọi người khác. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người ở trong thập phương vô-số thế-giới đều phát bồ-đề tâm, phụng trì trai-giới, tu sáu phép ba-la-mật 62, làm mọi điều công-đức, hết lòng phát nguyện, muốn sinh ra ở nước tôi ; khi ai sắp chết, tôi cùng chúng thánh hiện ra trước người ấy, đem về

sinh ra ở nước tôi ; làm một vị bồ-tát bất-thoái-chuyển 63.

Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người ở trong thập phương vô-số thế-giới, hễ nghe danh-hiệu của tôi, thì đốt hương tung hoa, thắp đèn, treo tranh, cho các sa-môn ăn uống, xây tháp lập chùa, trai-giới thanh-tĩnh, làm mọi điều từ-thiện, nhất tâm niệm đến tôi ; làm được như thế, thì chỉ trong một ngày một đêm là được sinh ra ở nước tôi.

Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người ở trong thập phương vô-số thế-giới rất lòng tin vui, muốn sinh sang nước tôi, chỉ niệm đến tôi mười tiếng là được, trừ những https://thuviensach.vn

người phạm vào tội ngũ-nghịch 64 và phỉ-báng, thì không được. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người cùng các loài ruồi muỗi sâu bọ trong thập phương vô-số thế-giới, lúc trước làm mọi điều ác nhưng nghe danh-hiệu tôi, thì sám-hối làm điều thiện, phụng-trì kinh-giới, nguyện được sinh ra ở nước tôi, rồi đến khi chết không phải vào ác-đạo 65 và hết thảy mọi điều sở-dục đều được như ý. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở cõi trời và cõi người trong thập phương vô-số thế-giới nghe danh-hiệu tôi, thì cúi đầu làm lễ

mừng-rỡ tin vui, tu bồ-tát hạnh. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người đàn-bà trong thập phương vô-số

thế-giới, nghe danh-hiệu tôi, thì mừng-rỡ vui-vẻ, phát bồ-đề tâm. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện phàm những người sinh ra ở nước tôi là vào ở

chỗ Phật, chỉ trừ ai muốn đi đến phương khác để giáo-hóa chúng sinh, tu bồ-tát hạnh, và cúng-dàng chư Phật, thì được sinh ra ở phương ấy ; tôi sẽ lấy cái sức thần-uy để

giáo-hóa hết thảy chúng sinh, ai nấy đều phát lòng tin, tu hết mọi điều lành. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện người nào đã sinh ra ở cõi đất tôi, mà muốn sinh ra phương khác, thì được như cái sở-nguyện của mình, không phải sa vào ác-đạo nữa. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

https://thuviensach.vn

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi, có đủ hương-hoa và các thứ châu-báu, khi nào muốn đi đến các thế-giới để

cúng-dàng chư Phật, thì chỉ trong khoảng một lát là đi đến khắp cả mọi nơi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi, muốn đi lấy những vật trong muôn giống để cúng-dàng thập phương chư Phật, thì có ngay lập-tức để cúng-dàng khắp hết thảy, xong rồi trong ngày ấy lại trở về cõi tôi. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi thụ-trì kinh pháp, ngâm đọc và tuyên-thuyết 66, thì có đủ tài biện-luận và trí-tuệ. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi, có thể diễn-thuyết được hết thảy các phép, mà trí-tuệ và tài biện-luận thì không có hạn lượng. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi đều có sức kim-cương na-la-diên, thân-thể như sắc hoàng-kim, có đủ các tướng đẹp và thuyết kinh thành đạo, không khác gì Phật.

Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện cõi đất thanh-tĩnh của tôi, chiếu rõ thập phương vô-lượng thế-giới, các vị bồ-tát muốn ở dưới cây bảo-thụ trông thấy hết thảy cõi đất nghiêm-tĩnh 67 của Phật trong thập phương, thì những cõi đất ấy tức-thì hiện ra như

cái gương sáng, trông rõ mặt mũi hình tướng. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

https://thuviensach.vn

- Nguyện các vị bồ-tát ở cõi đất tôi, tuy ai có ít công-đức nhưng cũng có thể trông thấy cái cây ở đạo-trường của tôi, cao bốn ngàn do-tuần 68. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện ở trong cõi đất tôi, các hạng người ở cõi trời và cõi người cùng hết thảy vạn vật, đều nghiêm-tĩnh quang-lệ

69, hình sắc khác thường, cùng vi cực diệu 70, không ai xét lường được ; chúng sinh dầu có phép thiên-nhỡn cũng không biết rõ danh số được. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện những người ở trong cõi đất tôi cứ tùy cái chí-nguyện của mình muốn nghe chính-pháp, thì tự-nhiên được nghe ngay. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện các vị bồ-tát và thanh-văn ở trong cõi đất tôi, đều có trí-tuệ uy-thần, ở trán có quang-minh, tiếng nói hồng-sướng 71, thuyết kinh hành đạo, không khác gì Phật.

Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện chư bồ-tát ở thế-giới phương khác nghe danh-hiệu của tôi, thì qui-y tinh-tiến và được phép tam-muội thanh-tĩnh 72 giải-thoát. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện chư bồ-tát ở thế-giới khác nghe danh-hiệu của tôi, thì qui-y tinh-tiến và được phép tam-muội phổ-đẳng 73, đến khi thành Phật thường trông thấy hết thảy chư Phật.

Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

https://thuviensach.vn

- Nguyện chư bồ-tát ở các thế-giới khác, nghe danh-hiệu của tôi, thì qui-y tinh-tiến và tức-thì đến chỗ bất-thoái-chuyển-địa 74. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

- Nguyện chư bồ-tát ở các thế-giới khác, nghe danh-hiệu của tôi, thì qui-y tinh-tiến và tức-thì được phép đệ-nhất nhẫn, đệ-nhị nhẫn, đệ-tam nhẫn 75 và đối với Phật pháp không hề bao giờ thoái-chuyển. Không được như lời nguyện ấy, không làm Phật.

Pháp-tạng Tỉ-khâu phát ra 48 lời nguyện ấy, gây thành cái duyên tốt cho mình, đức Tự-tại-vương Phật thụ ký hết cả bấy-nhiêu điều. Sau quả-nhiên Tỉ-khâu thành chính-quả

ở cõi Cực-lạc, tức là đức A-di-đà Phật, có phép mầu đúng như lời nguyện.

Hiện nay ở cõi Tây-phương Cực-lạc, đức A-di-đà Phật cùng hai vị đại Bồ-tát là Quan-thế-âm và Đại-Thế-chí chủ

việc tế-độ và tiếp-dẫn chúng sinh ở trong thập phương. Hễ

bất kỳ ở đâu có người phát tâm làm điều từ-thiện và hết lòng cầu-nguyện được hóa sinh ở cõi Cực-lạc, thì Phật độ

cho hết cả. Bởi vậy ở các chùa đâu đâu cũng có tượng thờ

đức A-di-đà và hai vị Đại Bồ-tát : Quan-thế-âm và Đại Thế-chí, gọi là Di-đà tam tôn 彌陀三尊.

2) DƯỢC-SƯ LƯU-LY-QUANG PHẬT 藥師琉璃光佛

Ở các chùa ít khi có tượng thờ đức Dược-sư Lưu-ly-quang Phật (Bhaisajyaguru), nhưng thường hay tụng kinh Dược sư Lưu-ly-quang Như-lai bản-nguyện 樂師琉璃光如來本

https://thuviensach.vn

願經. Kinh ấy chép rằng : Văn thù Bồ-tát bạch đức Thích-ca mầu-ni Phật rằng : « Xin Phật diễn-thuyết danh-hiệu và những lời đại-nguyện của chư Phật cho các đệ-tử nghe ».

Phật nói rằng :

« Ở phương đông, cách cõi đất này gấp mười lần cát ở

sông Hằng có một thế-giới, gọi là Tĩnh-lưu-ly 淨琉璃. Ở cõi thế-giới ấy có đức Phật, hiệu là Dược-sư Lưu-ly-quang Như-lai. Khi Ngài còn ở ngôi Bồ-tát, có phát mười-hai lời đại nguyện như sau này :

« - Nguyện khi được chính-giác thì thân ta quang-minh rực-rỡ, chiếu khắp vô-lượng vô-số thế-giới và có đủ 32

tướng lạ, 80 thứ vẻ đẹp ; thân ta đã vậy, lại làm cho hết thảy chúng sinh cũng giống như ta.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, thân ta như

ngọc lưu-ly, trong-sạch sáng-tỏ hơn mặt trời, mặt trăng ; nếu chúng sinh có ai hôn-ám, sẽ nhờ cái sáng của ta mà tùy ý làm mọi sự-nghiệp.

« - Nguyện khi ta được chứng chính-quả bồ-đề, thì đem cái trí-tuệ phương-tiện vô-biên vô-hạn mà giúp cho chúng sinh được thụ-dụng không bao giờ hết.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai theo đạo khác, đều hết thảy an lập trong đạo bồ-đề.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, hết thảy chúng sinh đều tu đạo trong-sạch, không ai phá giới mà làm điều-ác.

https://thuviensach.vn

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai thân hình bất cụ, hoặc bị các bệnh tất xấu-xa khổ-sở, thì đều được đầy đủ ngay-lành đẹp-tốt.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai lo-sợ, đau-yếu, nghèo-đói, cô-đơn, hễ nghe danh-hiệu của ta, thì được no đủ yên lành.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, những người có nữ-thân đều được chứng chính-pháp.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, hết thảy chúng sinh giải-thoát ra ngoài lưới ma, mà tu bồ-tát hạnh.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai bị hình-phạt, phải tù-tội, hoặc bị tàn-hại gì, thì nhờ phúc-lực của ta mà được giải-thoát hết cả.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai đói khát mà làm những điều ác-nghiệp, thì ta làm cho được no-ấm và biết mùi đạo vị.

« - Nguyện khi ta được chứng đạo bồ-đề, chúng sinh có ai rét-mướt, thì ta làm cho ấm-áp, có đủ áo quần được như

ý muốn ».

Bởi có những lời đại-nguyện ấy, cho nên những khi người ta làm chay làm đàn xong, hoặc khi ai có bệnh-tật, thường hay tụng kinh Dược-sư để cầu tiêu-giải các tai-nạn.

https://thuviensach.vn

IV. CHƯ BỒ-TÁT 諸菩薩

Bồ-tát 菩 薩 là do tiếng phạm bồ-đề tát-đóa 菩 提 薩 埵

(bodhisattva) gọi tắt mà thành ra, tức là danh-hiệu của những người tu-hành đạo Phật đã thành-tựu 76, có thể giác-ngộ được hết thảy các loài hữu-tình chúng sinh, nhưng còn kém Phật một bậc, cho nên còn phải tu một kiếp nữa mới thành Phật. Người Tàu từ đời nhà Tống trở đi, thường hay gọi các vị Đại Bồ-tát là Đại-sĩ ⼤⼠.

Các Đại Bồ-tát đối với trên thì cầu được đạo Phật, mà đối với dưới thì cầu giáo-hóa chúng sinh ; bao giờ cũng nặng về tình mà thương muôn vật, cho nên cứ tùy từng loại mà hiện thân ra để cứu-độ chúng sinh. Cái tâm của Bồ-tát là đại-từ và đại-bi. Đại-từ là yêu-mến và tưởng-nhớ đến chúng sinh, hễ ai sở cầu điều gì yên-vui, thì tùy lòng nguyện của người ấy mà nhiêu-ích cho được cái sở cầu ; đại-bi là thương-xót hết thảy chúng sinh phải chịu mọi điều khổ-não, ra sức chửng cứu phổ-độ 77. Cái lòng của Bồ-tát quảng-đại như thế, cho nên mới phát tâm tế-độ chúng sinh, khiến cho các loài ở trong tứ-sinh 78 và tam-giới 79 khắp hết đều được giải-thoát.

Chư Bồ-tát, khi mới phát tâm, ai nấy đều phát bốn điều thề lớn sau này, gọi là tứ-hoằng-thệ 四弘誓 :

- Chúng sinh vô-biên, thệ nguyện-độ 衆⽣無邊，誓願度.

Thề xin độ hết chúng sinh vô-biên. Ấy là lấy Khổ đế làm duyên mà phát thệ.

- Phiền-não vô-số, thệ nguyện đoạn 煩惱無數，誓願斷.

Thề xin dứt hết phiền-não vô-số. Ấy là lấy Tập-đế làm https://thuviensach.vn

duyên mà phát thệ.

- Pháp-môn vô-tận, thệ nguyện học 法⾨無盡，誓願學.

Thề xin học hết pháp-môn vô-tận. Ấy là lấy Đạo-đế làm duyên mà phát thệ.

- Phật đạo vô-thượng, thệ nguyện thành 佛道無上，誓願

成. Thề xin thành đạo Phật vô-thượng. Ấy là lấy Diệt-đế làm duyên mà phát thệ.

Đối với tâm thân mình, chư Bồ-tát phát bốn điều nguyện lớn sau này :

- Tâm như đại địa ⼼如⼤地 : Nguyện cái tâm mình như

đất lớn, để nuôi lớn chúng sinh cho được thành chính-quả.

- Tâm như kiều thuyền ⼼如橋船 : Nguyện cái tâm mình như cái cầu, cái thuyền, để đưa chúng sinh sang bến bên kia.

- Tâm như đại hải ⼼如⼤海 : Nguyện cái tâm mình như

bể lớn, để nuôi chứa chúng sinh trong chỗ chân nguyên. 80

- Thân như hư không ⾝如虛空 : Nguyện cái thân mình như hư không bao-hàm hết thảy vạn vật, cùng với chúng sinh bình-đẳng vô nhị.

Đối với chúng sinh, chư Bồ-tát phát bốn điều thệ nguyện lớn sau này :

- Vị độ giả, linh độ 未度者, 令度 : Ai chưa độ, thì khiến được độ.

- Vị giải giả, linh giải 未 解 者 ， 令 解 : Ai chưa hiểu, thì khiến được hiểu.

https://thuviensach.vn

- Vị an giả, linh an 未安者，令安 : Ai chưa được an, thì khiến được an.

- Vị nát-bàn giả, linh nát-bàn 未涅磐者，令涅磐 : Ai chưa được nát-bàn, thì khiến được nát-bàn.

Đối với phép tu-hành của chư Bồ-tát, thì có mười phép phương-tiện sau này :

- Người tu bồ-tát hạnh, thì lòng không keo-lận, bao giờ

cũng sẵn lòng hỉ-xá thân mệnh và của mình, chỉ muốn lợi ích cho chúng sinh mà không cầu báo lại. Thế gọi là bố-thí phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, thì kiên giữ các điều cấm-giới, mình có đủ uy-nghi, không khinh-dể kẻ khác và đối với các trần-cảnh 81 lòng không nhiễm-trược 82. Thế gọi là trì-giới phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, thì xa lìa những sự điên-đảo sân-khuể và không có cái tưởng bỉ với ngã, đối với chúng sinh giả sử có kẻ ngang tàng xâm-phạm đến mình, cũng chịu nhịn, tâm không động. Thế gọi là nhận-nhục phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, đối với mọi việc trong sạch, phải chịu khó nhọc, dũng mãnh không lười ; học được phép gì thì tưởng nhớ suy nghĩ luôn, không để quên-nhãng. Thế gọi là tinh-tiến phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, xa bỏ hết thảy ngũ-dục (sắc-dục, thanh-dục, hương-dục, vị-dục, xúc-dục) và mọi điều phiền-não mà đối với mọi phép thiền-định giải-thoát, thì có https://thuviensach.vn

nhuệ ý tu tập, cầu chứng được Phật quả. Thế gọi là thiền-định phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh xa lìa những điều ngu-si phiền-não, nuôi cho lớn thêm hết thảy các công-đức, mừng-rỡ

yên-vui, lòng không chán-nản, khai-phát cái tuệ-giải, thành-tựu đạo bồ-đề. Thế gọi là trí-tuệ phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, vận cái tâm bình-đẳng đại-từ

làm lợi-lạc cho hết thảy chúng sinh, tuy trải bao nhiêu kiếp ở trần-gian mà không mỏi-chán. Thế gọi là đại-từ phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, tuy hiểu rõ chư pháp là vốn không có tự tính, nhưng vẫn lấy cái tâm bình-đẳng đại-bi thay cho hết thảy chúng sinh mà chịu mọi điều khổ-não, dẫu trải bao nhiêu kiếp ở trần-gian cũng không mỏi chán.

Thế gọi là đại-bi phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh lấy cái vô-ngại trí-tuệ mà mở bảo cho hết thảy chúng sinh, khiến cho liễu-ngộ 83 cái giác-tính bản hữu, không có điều gì nghi-hoặc nữa. Thế gọi là giác-ngộ phương-tiện.

- Người tu bồ-tát hạnh, chuyển cái pháp-luân vô-thượng, hóa-đạo hết thảy chúng sinh khiến theo sự dạy mà sửa cái học, làm cho thêm lớn cái bồ-đề hạnh ở ngôi bất-thoái. Thế gọi là chuyển bất-thoái pháp-luân phương-tiện.

Đại khái cái thực-đức của chư Bồ-tát là mở rộng lòng từ-bi, khéo dùng các phương-tiện ở trong tam-giới, không ở

hẳn ở cõi nát-bàn, vẫn cứ ra vào chỗ sinh tử, để hóa độ

chúng sinh, lấy phép « tự giác giác tha ⾃覺覺他 » làm cốt-https://thuviensach.vn

yếu. Vậy nên công-đức của các vị đại Bồ-tát thật là rộng lớn. Sau này nói lược qua sự-tích và danh-hiệu của mấy vị

đại Bồ-tát, thờ ở các chùa và thường hay tụng niệm đến luôn, như Di-lặc Bồ-tát, Quan-thế-âm Bồ-tát, Đại-thế-chí Bồ-tát, Văn-thù Bồ-tát, Phổ hiền Bồ-tát và Địa-tạng Bồ-tát.

1) DI-LẶC BỒ-TÁT 彌勒菩薩

Di-lặc Bồ-tát là do tiếng phạm Maitreya Bodhisattva phiên dịch ra theo nghĩa thì gọi là Từ-thị 慈⽒ và hiệu là A-dật-đa 阿逸多 (Adjita). Cứ như lời đức Thích-ca mầu-ni nói ra khi Ngài thuyết pháp, thì hiện nay đức Di-lặc Bồ-tát còn ở

trên tầng trời Đâu-suất, đợi đến ngày giáng sinh làm người ở trần-gian để tu thành Phật, tức là một vị Phật tương-lai nối sau đức Thích-ca mầu-ni vậy.

Theo sách Phật-tổ thống-kí 佛 祖 統 記 thì đức Thích-ca mầu-ni Phật giáng-thế vào cuối thời giảm, trong tiểu-kiếp thứ chín, khi thọ-mệnh của người ta là một trăm tuổi ; rồi trải qua hết thời tăng, trong tiểu-kiếp ấy, sang thời giảm trong tiểu-kiếp thứ mười, khi thọ mệnh người ta giảm đến tám vạn tuổi, bấy giờ đức Di-lặc mới giáng-sinh. Vậy tính theo số năm trong các tiểu-kiếp, thì từ đời đức Thích-ca đến đời đức Di-lặc thành Phật, cách nhau 8 triệu 10 vạn 8 nghìn (8.108.000) năm.

Khi đức Thích-ca đã thành Phật mà còn ở thế-gian, thì đức Di-lặc thường xuống nghe Phật thuyết-pháp, tức là một đệ-tử của Phật ở trên cõi Trời.

Ở bên Ấn-độ và Tây-Tạng, người ta làm tượng đức Di-lặc hình dung hoặc đứng hoặc ngồi như các vị Bồ-tát khác.

https://thuviensach.vn

Nhưng bên Tàu và bên Việt-nam ta thì hay làm tượng ngài hình-dung một người ngồi có cái sắc tướng béo lớn, dáng mặt vui-vẻ, miệng cười tươi tốt, rõ ra cái thái độ sung-sướng vô cùng. Ấy là tỏ cái ý rằng người đã tu đắc-đạo gần thành Phật, thì bao giờ trong lòng cũng thư-thái, không có chút gì là lo buồn cả.

Đức Di-lặc Bồ-tát tuy chưa thành Phật, nhưng ngài vẫn lấy lòng từ-bi mà phổ-độ chúng-sinh, cho nên người ta thờ

ngài cũng như thờ một vị đã thành Phật rồi. Thường ở chùa, người ta thờ đức Di-lặc ngồi giữa, bên tả có đức Pháp-hoa-lâm Bồ-tát 法花林菩薩, bên hữu có đức Đại-diệu-tướng Bồ-tát ⼤秒相菩薩, gọi chung là Di-lặc tam-tôn 彌勒三尊.

Có sách chép rằng đức Di-lặc Bồ-tát ở trên tầng trời Đâu-xuất xuống giảng cái thuyết « phi không phi hữu, trung đạo diệu lý ⾮空⾮有, 中道妙理 » làm ra sách Du-già sư địa-luận 瑜伽師地論 truyền cho Vô trước bồ-tát (Asangha) ở đất Ấn-độ. Sách ấy là sách cốt-yết của phái Du-già, tức là một phái chuyên bàn về cái tôn-chỉ Duy-thức 唯識.

Những kinh nói về đức Di-lặc Bồ-tát, có bộ Di-lặc bản kinh ⽶勒本經 : Di-lặc thượng-sinh kinh 彌勒上⽣經, nói Ngài sinh lên cõi trời ; Di-lặc hạ-sinh kinh 彌勒下⽣經, nói : Ngài sẽ sinh xuống trần-thế ; Di-lặc đại-thành Phật kinh ⽶勒⼤成

佛經, nói lúc Ngài sẽ thành Phật.

2) QUAN-THẾ-ÂM BỒ-TÁT (PUSA) 觀世⾳

Quan-thế-âm là một vị Đại Bồ-tát rất có lòng từ-bi hay cứu khổ cứu nạn, cho nên ở đâu đâu cũng thờ Ngài và tụng niệm danh-hiệu của Ngài. Ba chữ Quan-thế-âm 觀世⾳ có cái nghĩa rất sâu-xa, tỏ ra là trong thế-gian chỗ nào, lúc nào, https://thuviensach.vn

cũng có tiếng kêu đau, kêu khổ, thật là đáng thương đáng xót. Nhờ có Phật và có Bồ-tát mở lòng từ-mẫn đem phép mầu-nhiệm mà cứu vớt chúng sinh, cho nên đạo Phật là đạo từ-bi bác-ái vô cùng.

Kinh Pháp-hoa nói rằng : Khổ não chúng sinh, nhất tâm xưng danh, Bồ-tát tức thì quan kỳ âm thanh, giai đắc giải-thoát. Dĩ thị danh Quan-thế-âm 苦惱衆⽣⼀⼼稱名，菩薩即時觀

其⾳聲，皆得解説. 以是名觀世⾳ : Những chúng sinh bị khổ-

não mà nhất tâm đọc đến tên Bồ-tát, tức thì Ngài xem âm thanh của chúng sinh mà độ cho được giải-thoát. Bởi thế gọi tên Ngài là Quan-thế-âm.

Đức Quan-thế-âm mà có cái danh-hiệu ấy là do một đức Phật đã thụ-ký cho Ngài, cho nên chính Ngài nói trong kinh Lăng-nghiêm rằng : « Về vô-số kiếp đời xưa có đức Phật ra đời hiệu là Quan-thế-âm Như-lai 觀世⾳如來 . Ta đến trước Phật mà phát bồ-đề tâm. Phật dạy ta theo ba phép văn 聞 , tư 思 , tu 修 , nghĩa là nghe lời giảng dạy, suy nghĩ về đạo lý và tu-hành mà vào tam-ma-đề (Samadhi). Phật khen ta chóng được viên-thông pháp-môn và tức thì ở ngay chỗ đại hội thụ-ký cho ta cái hiệu là Quan-thế-âm ». Như thế là Ngài được lấy cái danh-hiệu của bản-sư làm danh-hiệu của mình vậy.

Người đời thường gọi tắt là Quan-âm có người cho là về

đời nhà Đường bên Tàu, người trong nước kiêng chữ thế 世, là tên vua Thái-tôn, cho nên mới bỏ chữ ấy đi, rồi sau thành quen.

https://thuviensach.vn

Quan-thế-âm Bồ-tát còn có hiệu là Quan-tự-tại Bồ-tát 觀

⾃在菩薩, lấy nghĩa chữ quan 觀 là khảo xét khắp trong thế-giới, và chữ tự tại ⾃在, là bao giờ cũng tự kỷ thường tại để

trừ sự khổ, ban sự vui cho chúng sinh. Quan-thế-âm Bồ-tát hay Quan-tự-tại Bồ-tát đều do nghĩa chữ phạm là Avalokitésvara Bodhisattva mà dịch ra. Tiếng phạm còn gọi Quan-thế-âm là Padmapâni, dịch nghĩa ra là Liên-hoa-thủ 蓮

花⼿.

Bởi vì đức Quan-thế-âm có phép thần-thông quảng đại, thường hay biến hiện ra nhiều sắc-tướng để trừ sự khổ-não, cho nên trong kinh nhà Phật có nơi nói có sáu vị Quan-thế-âm, có nơi nói có bảy vị Quan-thế-âm, lại có nơi nói có ba-mươi-ba vị Quan-thế-âm. Nhưng thường thì chỉ xưng-hô một tiếng Quan-thế-âm, tức là gồm hết cả các vị Quan-thế-âm khác.

Trong các danh-hiệu và sắc-tướng của đức Quan-thế-âm, ta nên biết mấy danh-hiệu sau này :

- Quan-âm vô-úy 觀⾳無畏. Danh-hiệu này là do ở phẩm Phổ-môn trong kinh Pháp-hoa nói rằng : « Quan-thế-âm Đại Bồ-tát thường dùng phép bố-thí vô-úy để cứu chúng sinh trong cơn cấp-nạn sợ-hãi ».

- Nam-hải viên-thông giáo-chủ đại-từ đại-bi, tầm thanh cứu khổ linh-cảm Quan-thế-âm Bồ-tát 南海圓通教主，⼤慈⼤

悲，尋聲救苦，靈感觀世⾳菩薩. Nghĩa là đức Quan-thế-âm làm

giáo-chủ đạo viên-thông ở miền Nam-hải, thường tìm tiếng kêu mà cứu khổ, rất cảm-ứng và rất thiêng-liêng. Bởi vì ngài tuy đã gần thành Phật, nhưng vì lòng thương-xót https://thuviensach.vn

chúng sinh, muốn ở miền thế-gian để cứu khổ cứu nạn. Vậy nên trong kinh nói rằng ngài thường trụ ở miền Nam-hải.

- Thiên-thủ thiên-nhỡn Quan-thế-âm Bồ-tát 千⼿千眼觀世

⾳ 菩 薩 . Ngài có thần-thông quảng-đại, cứu-độ chúng-sinh, không đâu là Ngài không thấy, không việc gì là Ngài không làm được, cho nên Ngài có sắc-tướng là một vị có nghìn tay nghìn mắt.

- Chuẩn-đề Quan-âm 準 提 觀 ⾳ . Ngài là một ứng-thân trong sáu Quan-âm. Theo đúng trong sách thì tượng Ngài tạc có ba mắt và mười-tám tay, mình mặc áo sắc trắng vẽ

hoa.

- Phật-bà Quan-âm. Xem trong các kinh-điển và những bức tranh vẽ của các nhà danh-họa từ đời Đường về trước, thì không đâu tỏ ra đức Quan-âm có tướng đàn-bà. Bởi vì Phật và Bồ-tát không có phân biệt nam tướng hay nữ tướng gì hết cả.

Thế mà ta thường nghe gọi là đức Phật-bà Quan-âm và lại thấy các tượng của Ngài hình-dung là người đàn-bà.

Nguyên về đời nhà Nguyên bên Tàu có tăng-nhân, tức là Đạo-tuyên luật-sư 道 宣 律 師 ở Nam-sơn làm ra một truyện nói rằng : Luật sư thường hỏi thiên-thần về cái duyên khởi của đức Quan-thế-âm. Thiên-thần đáp lại rằng : Về kiếp quá-khứ có một người tên là Hoa-nghiêm, vợ là Báo-ứng, sinh ra được ba người con gái. Người chị cả tên là Diệu-Nhan 妙顏, chị thứ tên là Diệu-Âm 妙⾳, em thứ ba tên là Diệu-Thiện 妙 善 . Diệu-Thiện đi tu đắc-đạo có tướng thiên-thủ thiên-nhỡn, tức là tượng của đức Quan-thế-âm. Về sau https://thuviensach.vn

có nhà làm tiểu-thuyết nhân truyện ấy mà đặt ra một truyện nói vua Trang-vương nước Sở có ba người con gái, người con út tên là Diệu-Thiện đi tu thành Phật. Người Việt-nam ta cũng nhân truyện ấy mà làm ra truyện Phật-bà Quan-âm, nói rằng Ngài tu ở động Hương-tích, thành Phật, có thiên-thủ thiên-nhỡn. Bởi vậy ở trong truyện ấy có câu :

« Rằng trong cõi nước Nam ta.

Bể Nam có đức Phật-bà Quan-âm ».

Truyện ấy lưu truyền ra ở chỗ dân-gian, ai cũng cho đức Quan-âm là Phật-bà, và khi vào các chùa thấy pho tượng có nhiều tay nhiều mắt, thì người ta gọi là tượng Mụ-Thiện, hay tượng Phật-bà.

Lại xét trong các sách của người Tàu, có nhiều chuyện nói đức Quan-âm hiện ra hình-dung người đàn-bà đẹp để

cứu-độ những người mắc phải tai-nạn hoặc để giáo-hóa người đời. Ngay như truyện Thị-Kính là truyện người đàn bà có tính nhẫn-nhục mà tu đắc-đạo, người ta cũng nói là đức Quan-âm hiện hình ra, cho nên ta vẫn gọi là đức Quan-âm Thị-Kính, và cũng có tượng để thờ ở trong chùa. Tượng đức Quan-âm Thị-Kính thường gọi là tượng Quan-âm tông-tử.

Bởi những chuyện như thế lưu truyền ở dân-gian, và lại có những nơi khuê-các, các bà thờ tượng đức Quan-âm làm thành nữ-thân, lâu dần người ta tin ngài là đàn-bà. Song xét kỹ ra, sự tin ấy không phải là sự sai lầm hẳn, là vì xem ở trong kinh Lăng-nghiêm có chỗ nói rằng : « Đức Quan-âm tu được cái thể viên-thông, trên hợp với cái diệu-tâm của chư Phật, dưới đồng với sự trông ngóng xót-thương của https://thuviensach.vn

chúng-sinh, mà hiện ra ba-mươi hai sự ứng-hóa và làm mười-bốn phép bố-thí vô-úy để tế-độ chúng-sinh ».

Vì thế có khi Ngài hiện ra làm Phạm-thiên-vương hoặc làm Đế-Thích, có khi Ngài hiện ra làm một vị Thiên-vương hoặc làm một vị Thiên-tướng ; có khi Ngài hiện ra làm ông vua, hoặc làm ông quan ; có khi Ngài hiện ra làm người trưởng-giả, hoặc người cư-sĩ, hoặc người tu-hành ; có khi Ngài hiện ra làm vị sư-ni, hoặc làm người đàn-bà, hoặc người con gái, v.v… Ngài dùng đủ 32 phép ứng-hóa ấy để ở

đâu và hạng người nào có sự khổ-não, thì Ngài theo hạng người ấy mà hiện ra ở đây, hoặc để thuyết-pháp giảng đạo, hoặc để cứu vớt những người bị khổ ách. Nếu vậy dù người ta có tin ngài là nữ-thân, thì cũng chỉ là một cái ảnh-tượng về cái hóa-thân của Ngài mà thôi. Và trong kinh Đình-thủy 停⽔經 nói rằng : đức Quan-âm có năm trăm hóa-thân, vậy thì dù Ngài có là nữ-thân nữa, cũng không phải là một hóa-thân nhất định của Ngài.

Xét về những công-đức và sự-trạng của đức Quan-thế-âm Bồ-tát ở trong Phật-giáo, thì phái Đại-thặng có thuyết nói rằng : đức Quan-thế-âm là do đức Phật A-di-đà phát hiện ra để trông coi sự sinh-hóa của thế-gian hiện-tại bây giờ ; có thuyết thì nói rằng : đức Quan-thế-âm là một vị Bồ-tát hiện ra sau khi đức Thích-ca-mầu-ni Phật đã vào nát-bàn rồi, để hộ-trì Phật pháp, cho đến khi đức Di-lặc giáng thế thành Phật. Nhất là ở bên Tây-tạng, người ta cho là Ngài hóa thân làm Đạt-lại La-ma ⼤賴喇嘛 (Dalai Lama) tức là vị Phật-sống ở xứ ấy. Mỗi khi vị Đạt-lại La-ma mất, thì https://thuviensach.vn

Ngài lại hiện vào một đứa trẻ, để dân Tây-tạng tìm mà rước về tôn lên làm Đạt-lại La-ma khác. Hiện nay tục ấy hãy còn.

Câu thần-chú rất linh-diệu của Quan-thế-âm Bồ-tát là : Úm ma-ni bát-mê hùm ! 唵 嘛 呢 叭 𡁠 吽 (Om mani padmê hùm).

Nay ở các chùa thờ Di-đà tam-tôn, để tượng đức A-di-đà ở giữa, tượng đức Quan-thế-âm bên tả, và tượng đức Đại-thế-chí bên hữu, và người ta vẫn tin theo cái thuyết đã nói ở trong kinh Bi-hoa, cho đức Phật A-di-đà là vua Vô-tránh-niệm, mà đức Quan-thế-âm Bồ-tát là người con trưởng và đức Đại-thế-chí là người con thứ của vua. Song đạo pháp của Phật vô-thượng vô-biên, ta không thể lấy cái trí thấp hèn mà suy lượng cho hết các ý nghĩa được. Ta chỉ biết rằng đức Quan-thế-âm là một bậc đại Bồ-tát đã tu gần thành Phật, có thần-thông rất lớn, thế mà chỉ vì trông thấy chúng sinh đau-đớn khổ-sở ở chỗ trần gian, đem lòng đại-từ đại-bi, phát lời thệ-nguyện cứu cho hết mọi loài, rồi mới thành Phật. Ngài nói rằng : « Hễ ở đâu có con ruồi con muỗi phải đau khổ là có ta ở đó ». Mấy lời từ-ái chứa-chan ấy, thật là chứng rõ đạo Phật là đạo từ-bi bác-ái vô-cùng vậy.

3) ĐẠI-THẾ-CHÍ BỒ-TÁT ⼤勢⾄菩薩

Đại thế-chí là một vị Bồ-tát cùng với Quan-thế-âm giúp rập đức Phật A-di-đà để tế-độ chúng sinh. Đại-thế-chí Bồ-tát là dịch theo nghĩa tiếng phạm Mahasthanaprâta Bodhisattva, tức là nói cái thế lực rất lớn mạnh do sự cầu-nguyện Phật mà có. Kinh Lăng-nghiêm nói rằng : « Về vô-số kiếp đời xưa, có đức Phật, hiệu là Siêu-nhật-nguyệt-https://thuviensach.vn

quang Như-lai 超⽇⽉光如來 ra đời, dạy Ngài tu phép niệm Phật tam-muội, thu cả lục căn là nhãn, nhĩ, tỵ, thiệt, thân, ý, định tâm chuyên-nhất về việc niệm Phật, bởi thế tâm khai, ngộ đạo viên-thông, được danh-hiệu là Đại-thế-chí.

Cũng có khi gọi là Thế-chí ».

Theo cái thuyết nói ở trong kinh Bi-hoa, thì đức Đại-thế-chí Bồ-tát là hoàng-tử Ni-ma con thứ hai vua Vô-tránh-niệm về kiếp Thiện-trì trong thế-giới San-đề-lam. Vì hoàng-tử Ni-ma phát bồ-tát tâm, nguyện làm bậc Bồ-tát để cứu độ

chúng sinh, cho nên đức Bảo-tạng Như-lai thụ-ký cho Ngài sẽ làm Đại-thế-chí Bồ-tát ở cõi Cực-lạc để cùng với A-di-đà Phật và Quan-thế-âm Bồ-tát tiếp-dẫn chúng sinh ra khỏi chỗ khổ-não, chờ đến khi quả phúc viên-mãn ngài sẽ thành Phật.

Kinh Quan-vô-lượng-thọ 觀 無 量 壽 經 tán công-đức của đức Đại-thế-chí Bồ-tát rằng : « Ngài đem ánh sáng trí-tuệ

soi khắp hết thảy, khiến chúng sinh đều thoát khỏi ba nơi ác-đạo, mà có cái sức mạnh vô-thượng ».

Bởi cái công-đức của Đại-thế-chí to lớn như thế, cho nên Vân-thê thiền-sư làm bài Tân-định Tây-phương nguyện-văn 新 定 ⻄ ⽅ 願 ⽂ có câu rằng : « Đức Phật A-di-đà, với đức Quan-thế-âm và đức Đại-thế-chí cùng các đấng hiền-thánh, phóng hào-quang ra mà tiếp-dẫn chúng sinh giắt tay đề-huề, chỉ trong một nhoáng là người mệnh chung được sinh về cõi Cực-lạc ». Vì thế cho nên ở các chùa, người ta làm tượng đức Đại-thế-chí và đức Quan-thế-âm đứng hai bên tả

hữu đức A-di-đà, gọi là hai vị hiệp-sĩ 協⼠.

https://thuviensach.vn

4) VĂN-THÙ BỒ-TÁT ⽂殊菩薩

Văn-thù là tiếng gọi tắt chữ Văn-thù sư-lỵ ⽂殊師利 dịch theo âm tiếng phạm Manjuçri. Chữ phạm này có sách dịch là Mãn-thù thi-lị 滿殊⼫利 hay là Man-thù thất-lị 曼殊室利 và cắt nghĩa là Diệu-đức 妙德, Diệu-âm 妙⾳ hay là 妙吉祥. Đại ý là nói một vị Bồ-tát biết rõ Phật tính và có đủ ba đức là pháp-thân, bát-nhã và giải-thoát, và đem ba đức ấy tuyên-truyền ra để giáo-hóa chúng sinh.

Trong kinh nhà Phật có chỗ nói rằng Văn-thù là một vị

đại Bồ-tát ở cõi Phật trong một thế-giới rất xa, có khi đức Thích-ca mầu-ni phóng hào quang triệu đến cõi Sa-bà-thế-giới này để thuyết-pháp cho các đệ tử nghe những phép mầu-nhiệm của Phật. Có chỗ thì lại nói Văn-thù Bồ-tát hiện xuống-làm một vị tỉ-khâu đứng đầu hết thảy các đệ-tử và rất thân-cận đức Thích-ca mầu-ni.

Văn-thù Bồ-tát hiểu thấu đến chỗ sâu xa của Phật pháp, cho nên có tên gọi là Pháp-vương-tử 法 王 ⼦ . Sách Hoa-nghiêm sở 華嚴疏 nói rằng : « Sau khi đức Thích-ca mầu-ni vào nát-bàn rồi, Văn-thù Bồ-tát cùng với A-nan-đà tôn-giả

làm ra bộ kinh Hoa-nghiêm. Khi kinh ấy làm xong, Long-thân đem xuống để dưới Long-cung. Sáu bảy trăm năm về

sau, Long-thụ Bồ-tát (Nagarjuna) xuống Long-cung thấy bộ

kinh ấy có ba bản, là thượng-bản, trung-bản và hạ-bản.

Ông thấy hai bản trên nghĩa-lý cao quá và khó quá, cho nên ông chỉ chép lấy hạ-bản đem lên truyền ra ở đời. Những đạo lý ở trong kinh ấy là do ba đấng thánh là đức Thích-ca mầu-ni Phật, đức Văn-thù Bồ-tát và đức Phổ-hiền Bồ-tát nói ra, cho nên mới gọi là Hoa-nghiêm tam thánh 華嚴三聖 ».

https://thuviensach.vn

Song xét theo cái ý nghĩa nói ở trong các kinh, thì Văn-thù-sư-lị tức là trí-tuệ. Xem như trong kinh Phóng-bát 放鉢

經, đức Thích-ca mầu-ni nói rằng : « Nay ta thành Phật là nhờ cái ơn của Văn-thù-sư-lị. Về đời quá-khứ vô-số chư

Phật đã trải qua làm đệ-tử của Văn-thù sư-lị, mà chư Phật sau này ra đời cũng sẽ phải nhờ uy-thần của Văn-thù-sư-lị

cả. Ví như ở thế-gian đứa tiểu-nhi phải có cha mẹ, Văn-thù-sư-lị là cha mẹ của đạo Phật ». Lấy cái nghĩa câu ấy mà suy, thì thấy rõ cái ý của đức Thích-ca lấy Văn-thù-sư-lị mà biểu-thị trí-tuệ vậy.

Vì có cái ý nghĩa ấy, cho nên các tượng của Văn-thù Bồ-tát làm trên đầu có năm búi tóc để biểu-thị năm cái trí của Phật, tay cầm thanh gươm để biểu-thị cái lợi-khí của trí-tuệ, mình cưỡi con sư-tử xanh để biểu-thị cái sức mạnh của trí-tuệ. Lại cũng bởi cái ý nghĩa ấy mà có khi người ta làm tượng Văn-thù Bồ-tát hình-dung một đứa đồng-tử để biểu-thị cái nghĩa còn nguyên thiên-tính. Ở các chùa bên Tàu lại hay làm tượng ngài hình-dung một tăng-nhân để thờ ở nơi tăng đường hoặc ở nơi giới-đàn, cốt để tỏ ý phải có trí-tuệ

mới tu được đạo.

Ở bên Tàu và bên Nhật-bản, người ta rất sùng-bái Văn-thù Bồ-tát mà nhất là phái Mật-tôn Chân-ngôn thờ ngài làm một vị Bồ-tát rất trọng-yếu, và nói rằng Ngài có câu thần-chú tám chữ : Úm ác vĩ ra hồng khứ tá lạc 唵惡尾囉吽佉咯, cho là linh-ứng lắm.

Ở các chùa khi có tượng Thích-ca mầu-ni ngồi cầm ấn lôi thuyết-pháp, thì bên tả có tượng đức Văn-thù Bồ-tát chủ

về đường trí-tuệ, và bên hữu có tượng đức Phổ-hiền Bồ-tát https://thuviensach.vn

chủ về đường chân-lý. Cái thâm ý trong sự bày-đặt như thế, là cốt tỏ ra rằng có trí-tuệ và có chân-lý thì mới có Phật ; mà Phật sở dĩ thành được chính-quả viên-mãn là nhờ có trí-tuệ và chân-lý vậy.

5) PHỔ-HIỀN BỒ-TÁT 普賢菩薩

Phổ-hiền Bồ-tát là dịch theo tiếng phạm Tam-man đa-bạt-đà-la Bồ-tát 三 曼 多 跋 陀 羅 菩 薩 (Samantabhadra Bodhisattta). Hai chữ Phổ-hiền là nói cái tính-thể bao-la khắp cả hết thảy, tức là nói cái chân-lý trị được những vô-minh rất vi-tế mới khởi lên, và dứt được những vô-minh-hoặc, gần ngang bằng Phật. Như vậy Phổ-hiền là vị Bồ-tát chủ về chân-lý, về thiền-định, và sự hành-vi của chư Phật.

Tượng Ngài làm ngồi lên trên con voi trắng, biểu-thị cái chân-lý chắc-chắn trong-sạch, để ở bên hữu tượng đức Thích-ca mầu-ni.

Sách Bí-tạng-ký 祕 藏 記 tả cái hình-dáng của Phồ-hiền Bồ-tát, sắc trắng tay cầm cái hoa sen, ở trên có thanh kiếm sáng lòe. Theo cái thuyết của phái Mật-giáo chân-ngôn, thì Phổ-hiền Bồ-tát tương-lai sẽ thành Phật để nối đức Đại-nhật Như-lai.

Thiên Hành-nguyện phẩm, trong kinh Hoa-nghiêm, nói rằng : « Khi ở hội Hoa-nghiêm trong rừng Thệ-đa, Phổ-hiền khen ngợi công-đức của Phật, rồi bảo các vị Bồ-tát và các vị

thiện-tài rằng : Công-đức của thập phương chư Phật, thì nhiều lắm, không thể nào nói cho xiết được. Nếu muốn vào pháp-môn để thành-tựu được cái công-đức ấy, nên tu mười https://thuviensach.vn

thứ hành-nguyện lớn, gọi là thập chủng quảng đại hành-nguyện ⼗種廣⼤⾏願 ».

Mười thứ hành-nguyện ấy là :

- Lễ kính chư Phật 禮敬諸佛.

- Xưng tán Như-lai 稱讚如來 : Khen ngợi đức Như-lai.

- Quảng-tu cúng-dàng 廣 修 供 養 : Rộng mở sự cúng-dàng.

- Sám-hối nghiệp-chướng 懺悔業障 : Sám hối các điều nghiệp-chướng.

- Tùy hỉ công-đức 隨喜功德 : Vui mừng mà thuận theo công-đức của chư Phật và chư Bồ-tát.

- Thỉnh chuyển pháp luân 請轉法輪 : Xin quay cái bánh xe phép để cho chúng sinh hiểu biết.

- Thỉnh Phật trụ thế 請佛住世 : Xin Phật ở lại thế-gian để

làm lợi-lạc cho chúng sinh.

- Thường tùy Phật học 常隨佛學 : Xin thường theo Phật mà học đạo.

- Hằng thuận chúng-sinh 恆 順 衆 ⽣ : Thường cứu giúp chúng-sinh, làm cho được yên-vui sung-sướng.

- Giai hồi-hướng 皆迴向 : Đem hết công-đức hồi-hướng về chúng sinh, khiến cho cứu-cánh được thành-tựu đạo bồ-đề.

Mười điều hành-nguyện ấy sâu rộng như biển, cho nên gọi là Phổ-hiền nguyện hải 普 賢 願 海 , cốt là khiến cho hết https://thuviensach.vn

thảy chúng sinh đều được biết rõ chỗ nương cậy mà tìm đến chỗ sáng tỏ để giải-thoát mọi điều khổ-não.

6) ĐỊA-TẠNG BỒ-TÁT 地藏菩薩

Địa-tạng là dịch theo nghĩa tiếng phạm Khất-xoa-để-nghiệt-sa 乞叉底孽沙 (Ksutigarbha). Địa-tạng là nói cái nghĩa yên-nhẫn 84, bất-động như đất lớn, nghĩ-ngợi sâu-xa kín-đáo như cái kho kín chứa đồ báu.

Địa-tạng Bồ-tát ở trên tầng trời Điêu-lị là tầng trời thứ

ba và Ngài cũng như các vị Đại Bồ-tát khác lấy từ-bi cứu-khổ làm đầu việc bản nguyện của mình, cho nên Ngài có câu phát nguyện rằng : « Địa ngục vị không, thệ bất thành Phật. Chúng sinh tận độ, phương chứng bồ-đề : 地獄未空, 誓

不成佛。衆⽣盡度⽅證菩提 : Địa-ngục chưa sạch không, thề

không thành Phật. Chúng sinh độ hết, mới chứng đạo bồ-đề ».

Kinh Địa-tạng bản nguyện 地藏本經 chép rằng : Khi đức Thích-ca mầu-ni lên tầng trời Điêu-lị để thuyết pháp cho Thánh-mẫu nghe, giữa chốn đại-hội đủ hết thảy chư Phật, chư Bồ-tát và các vị thánh chúng. Ngài ân-cần phó-chúc 85

cho Địa-tạng Bồ-tát rằng : « Ta đem việc chúng sinh ở cõi trời và cõi người chưa thoát khỏi tam giới, lục đạo 86, còn vị

ở trong nhà lửa, nhờ cậy ở Bồ-tát. Bồ-tát đừng để cho chúng sinh ấy đầy đọa trong mọi nơi ác đạo ». Kinh ấy có chỗ chép rằng : « Ở vào khoảng sau khi đức Thích-ca mầu-ni diệt độ rồi, mà đức Di-lặc chưa ra đời thì đức Địa-tạng https://thuviensach.vn

Bồ-tát thường hiện thân vào cõi nhân-gian, cõi thiên-giới và cõi địa-ngục để cứu khổ cho các chúng sinh ».

Bởi có lời phó chúc của Phật và lại có thần-thông rất lớn cho nên Địa-tạng thường hay biểu hiện lên xuống trong lục đạo để hóa-độ chúng sinh.

Tượng của Địa-tạng Bồ-tát thường làm đầu tròn, một tay cầm bảo-châu và một tay cầm gậy tích-trượng. Nhưng vì ngài có nhiều phép ứng-hóa cho nên ngài có sáu danh-hiệu gọi là lục Địa-tạng như sau này :

- Đàn-đà Địa-tạng 檀陀地藏, tay cầm cái tràng-phan có hình đầu người để đi hóa-độ nơi địa-ngục.

- Bảo-châu Địa-tạng 寳珠地藏, tay cầm bảo-châu để đi hóa-độ loài ngã-quỷ

- Bảo-ấn Địa-tạng 寳印地藏, tay cầm như-ý bảo-ấn để đi hóa-độ loài súc-sinh.

- Trì-địa Địa-tạng 持 地 地 藏 , tay cầm cõi đại-địa để đi hóa-độ loài A-tu-la.

- Trừ-cái-chướng Địa-tạng 除 蓋 障 地 藏 , đi hóa-độ loài người và trừ bỏ mọi sự che lấp ngại trở.

- Nhật-quang Địa-tạng ⽇光地藏, đi hóa-độ ở cõi trời, trừ

bỏ mọi điều khổ-não.

Kinh Liên-hoa tam-muội 蓮 花 三 昧 經 , lại chép rằng :

« Địa-tạng Bồ-tát có hiệu là Thắng-quân Địa-tạng 勝軍地藏 , đầu đội mũ trụ, mặc áo giáp « đà-la-ni », đeo con giao lớn

« kim-cương-trì », vác cành phướn « phát tâm tu hành »

cầm thanh gươm « trảm ác-nghiệp phiền-não quân ». Hai https://thuviensach.vn

bên tả hữu có hai đồng-tử tên là Chướng-thiện 掌 善 , và Chướng-ác 掌惡 , đứng hầu ».

Đó là hình-dung cái tướng của Địa-tạng rất dũng-mãnh về sự đánh phá những điều tàn-ác làm cho những sự

quang-minh từ-thiện được thắng lợi vậy. Kinh Địa-tạng bản nguyên còn chép nhiều chuyện như nói : Ngài thường hiện ra người nhi-nữ để cứu cho cha mẹ thoát khỏi nơi địa-ngục, mà sinh về cõi cực-lạc. Bởi vậy người ta gọi kinh ấy là sách Hiếu-kinh của nhà Phật. Trong kinh ấy có chỗ nói rõ : Khi người ta chết rồi, cứ bảy ngày vong-nhân bị một lần xét hỏi về cái nghiệp-quả của mình, đến ngày thứ bốn-mươi-chín là ngày bảy lần bảy, thì định xong : ai có cái nghiệp-báo thế

nào phải chịu như thế. Kinh ấy lại tả rất tường các thứ địa-ngục ở âm-phủ. Vậy nên người ta theo đó mà làm ra các động Thập-điện ở trong chùa để trừng-giới những kẻ gian-ác.

https://thuviensach.vn

V. THẾ-GIAN VÀ THẾ-GIỚI

Đạo Phật, nói chung về toàn-thể là đạo bao-quát cả

không-gian và thời-gian nghĩa là gồm hết vũ-trụ viên-mãn tuyệt-đối, không có gì sót ra ngoài cả. Nhưng xét riêng về

từng phương-diện, thì đạo ấy có phần thế-gian và phần xuất thế-gian.

Phần xuất-thế-gian là nói cõi của chư Phật, chư Bồ-tát cùng những bậc đã tu đắc đạo, chứng được A-la-hán quả 87

ra ngoài cõi đời ở nơi yên-lặng, trong-sạch, chân-thực, bình-đẳng, thường-định, không biến hóa. Phần thế-gian là nói cõi đời có vạn tượng sâm-nhiên 88 sinh sinh hóa hóa, vô-thường vô-định.

Phật, Bồ-tát, Duyên-giác, Thanh-văn, gọi là tứ thánh 四

聖 hay là bốn bậc thánh, tức là những bậc bất sinh bất diệt, thường-trụ tự-tại, phổ-biến 89 khắp cả. Những bậc ấy tuy là xuất-thế-gian, nhưng thường vẫn ra vào ở thế-gian, để tế-độ chúng sinh, mà không mắc vào cuộc luân-hồi biến-hóa nữa. Những hữu-tình ở cõi trời hay cõi người, đều gọi là lục phàm 六凡 hay là sáu bậc phàm, tức là những loài có sinh có hóa, cứ luân-chuyển bất-thường và phải chịu mọi điều khổ-não. Những hữu-tình ấy phải ở trong không-gian và thời-gian nghĩa là có giới-hạn lớn nhỏ nhiều ít và có thọ-mệnh 90

dài ngắn, thọ yểu, không nhất-định.

1) THẾ-GIAN

a) Lục đạo

https://thuviensach.vn

Ở thế-gian, các loài hữu-tình chúng sinh biến-hóa trong lục đạo 六道 và tam giới 三界. Do lục đạo mà thành ra có lục phàm. Lục đạo là sáu con đường tương thông với nhau trong cuộc luân-hồi sinh tử. Sáu con đường ấy là :

- Thiên đạo 天道, cõi trời.

- Nhân đạo ⼈道, cõi người.

- A-tu-la đạo 阿 修 羅 道 , cõi những loài hữu-tình không phải là thần mà cũng không phải là quỉ, thường ở những nơi bờ biển, hoặc hang núi hay có tính nghi-kị, hay tức giận và hay 惡 ⻤ 道 , cõi quỉ đói, hình dáng hoặc giống như người, hoặc giống như loài thú, ở những nơi rừng núi, hoặc bờ

sông bãi biển, không được ăn uống.

- Súc-sinh đạo 畜 ⽣ 道 , cõi cầm thú có lông có vảy thường hay ăn lẫn nhau.

- Địa-ngục đạo 地獄道, cõi tối-tăm dưới đất thường phải chịu sự đau-đớn khổ-sở.

b) Tam giới

Tam giới là ba cõi có giới-hạn phân-biệt là : dục-giới, sắc-giới và vô-sắc-giới.

Dục-giới : Dục-giới là cõi đời mà các hữu-tình chúng sinh có đủ các tình dục như ăn uống, thức ngủ, trai gái, dâm-dục, v.v… Trừ cõi người trở xuống, Dục-giới còn có sáu cõi trời, gọi là Lục-dục-thiên 六欲天. Sáu cõi trời ấy là :

- Tứ Thiên-vương thiên 四天王天, tức là cõi trời có bốn vị

Thiên-vương giúp vua Đế-Thích ở lưng chừng núi Tu-di.

Phương đông có Đông-phương Trì-quốc Thiên-vương 東⽅持

https://thuviensach.vn

國天王, là một vị Thiên-vương hộ-trì quốc-thổ. Phương nam có Nam-phương Tăng-trưởng Thiên-vương 南⽅增⻑天王, là một vị Thiên-vương làm cho thiện căn của chúng sinh tăng trưởng lên. Phương tây có Tây-phương Quảng-mục Thiên-vương ⻄⽅廣⽬天王, là một vị Thiên-vương lấy thiên-nhãn trong sạch, mà xem xét ủng-hộ chúng sinh. Phương bắc có Bắc-phương Đa-văn Thiên-vương 北 ⽅ 多 聞 天 王 , là một vị

Thiên-vương có tiếng phúc-đức nghe khắp bốn phương.

- Điêu-lợi thiên 忉利天 là cõi trời có vua Đế-Thích cùng với ba-mươi-hai vị thần khác cùng ở trên đỉnh núi Tu-di. Bởi có tất cả là ba-mươi-ba vị thần ở cõi ấy, cho nên gọi là Tam-thập-tam thiên 三⼗三天.

- Dạ-ma thiên 夜 摩 天 là cõi trời lúc nào cũng có hát-xướng vui-vẻ.

- Đâu-suất thiên 兜率天 là cõi trời đối với cái cảnh ngũ

dục 91, thì lấy tri túc 92 làm vui.

- Hóa-lạc thiên 化樂天 là cõi trời tự hóa ngũ trần 93 ra làm vui thú.

- Tha-hóa thiên 他 化 天 là cõi trời có Ma-vương Tự-tại-thiên, tên là Ba-tuần 波旬, tức là Mara, làm chủ-tế cả Dục-giới. Ở cõi trời ấy, lấy sự biến-hóa của kẻ khác làm vui.

Sắc-giới : Sắc-giới là cõi trời tuy đã lìa bỏ hết cái sắc chất dơ-bẩn xấu-xa của Dục-giới, nhưng còn có cái sắc chất trong sạch, do ngũ uẩn mà thành ra. Ngủ uẩn là năm cái tích-tập là : sắc, thụ, tưởng, hành, thức. Trong Sắc-giới tuy https://thuviensach.vn

có sắc chất, nhưng các hữu-tình không có nữ hình và không có các thứ dục-nhiễm 94 nữa.

Sắc-giới chia làm tứ Thiền-thiên, gồm có 18 cõi trời.

Thiền-thiên là cõi trời có những hữu-tình tu phép thiền-định.

Tứ Thiền-thiên là :

Sơ Thiền-thiên 初禪天 :

- Phạm-chúng-thiên 梵眾天 là cõi trời có dân chúng của Sơ-thiền Thiên-chủ.

- Phạm-phụ-thiên 梵輔天 là cõi trời có những thần liêu 95

của Sơ-thiền Thiên-chủ.

- Đại-phạm-thiên ⼤梵天 là cõi trời của Sơ-thiền Thiên-chủ. Sơ-thiền Thiên-chủ tức là Brahmâ làm chủ-tế cả vạn vật ở trong thế-giới.

Nhị Thiền-thiên ⼆禪天 :

- Thiểu-quang-thiên 少光天 là cõi trời ít có quang-minh.

- Vô-lượng-quang-thiên 無 量 光 天 là cõi trời có nhiều quang-minh.

- Quang-âm thiên 光⾳天 là cõi trời lấy quang-minh làm tiếng nói.

Tam Thiền-thiên 三禪天 :

- Thiểu-tĩnh thiên 少淨天 là cõi trời có ít thanh-tĩnh.

- Vô-lượng-tĩnh thiên 無量淨天 là cõi trời có nhiều thanh-tĩnh.

- Biến-tĩnh thiên 徧淨天 là cõi trời có thanh tĩnh khắp cả

mọi nơi.

https://thuviensach.vn

Tứ Thiền-thiên 四禪天 :

- Vô-vân thiên 無雲天 là cõi trời không có mây.

- Phúc-sinh thiên 福⽣天 là cõi trời để những người tu có nhiều phúc được sinh lên đó.

- Quảng-quả thiên 廣 果 天 là cõi trời có nhiều quả báo lớn.

- Vô-tưởng thiên 無想天 là cõi trời đã sinh ra đó là chung thân không có tưởng niệm nào khác.

- Vô-phiền thiên 無煩天 là cõi trời không có phiền-não.

- Vô-nhiệt thiên 無 熱 天 là cõi trời thanh lương tự tại không có nhiệt não.

- Thiện-kiến thiên 善⾒天 là cõi trời thấy rõ thập phương thế-giới.

- Thiện-hiện thiên 善 現 天 là cõi trời không có ngại chướng, cái gì cũng hiện rõ ra.

- Sắc-cứu-cánh thiên ⾊究竟天 là cõi trời đến đó là không có sắc tính nữa.

Vô-sắc-giới : Vô-sắc giới là những cõi trời cùng tột trong thế-gian, các hữu-tình ở cõi ấy chỉ có tâm-thức mà không có sắc-chất. Tâm-thức là nói có thụ, tưởng, hành, thức, tức là không có hình sắc nữa, nhưng vẫn có cảm-xúc, tư-tưởng, hành-động và trí-thức. Những hữu-tình ở các cõi trời ấy phải nương vào cái cảnh của tâm đã sở chứng và nhờ cái cảnh-pháp giữ cho cái tâm không phân-tán ra, mà vui-thú ở trong cảnh-giới của tứ Không-thiền-định. Vô-sắc-giới chia ra làm tứ Không-thiền thiên, là :

https://thuviensach.vn

- Không-vô-biên-xứ thiên 空 無 邊 處 天 : Ở cõi trời này không có các thứ sắc-chất nữa, chỉ có chỗ hư-không. Tâm với hư-không-pháp tương ứng với nhau mà có.

- Thức-vô-biên-xứ thiên 識 無 邊 處 天 : Ở cõi trời này không có hư-không xứ nữa. Tâm với thức-pháp tương ứng với nhau mà có.

- Vô-sở-hữu-xứ thiên 無所有處天 : Ở cõi trời này không có thức-xứ nữa. Tâm không nương vào đâu cả, chỉ tương ứng với vô-sở-hữu-pháp mà có.

- Phi-tưởng phi phi-tưởng-xứ thiên ⾮想⾮⾮想處天 : Ở cõi trời này không có thức-xứ, tức là không có hữu-tưởng, và không có vô-sở-hữu-xứ, tức là không có vô-tưởng, nghĩa là không có cái định ở vô-tưởng, gọi là phi-phi-tưởng. Tâm tự

đối với tâm mà thấy rõ cái chân-thực thanh-tĩnh, vô-vi, ở

cõi cùng-cực trong vô-sắc vậy.

Các cõi trời từ Lục-dục thiên lên đến Phi-tưởng phi phi-tưởng-xứ thiên, cộng tất cả là hai-mươi-tám cõi, gọi là tam-giới nhị-thập-bát thiên 三界⼆⼗⼋天.

Những hữu-tình chúng sinh ở trong hai-mươi-tám cõi ấy, càng lên cao bao nhiêu, thì thọ-mệnh càng lâu dài bấy nhiêu. Song vì hãy còn lậu-nghiệp 96 và ái-hoặc 97, cho nên chưa thoát khỏi được luân-hồi ở trong thế-gian. Bởi vậy trong các kinh thường nói rằng những bậc làm chủ-tể trên trời, như Phạm-thiên, Đế-thích, vẫn phải tu-luyện để được giải-thoát.

2) THẾ-GIỚI

https://thuviensach.vn

Nay ta theo cái tư-tưởng của Phật-giáo mà xét các thế-giới ở trong không-gian và thời-gian là thế nào.

a) Ở trong không-gian

Ở trong không gian có Hằng-hà sa-số thế-giới, nghĩa là không biết bao nhiêu mà kể cho xiết được. Nhưng trong các kinh nhà Phật thường gọi làm tam thiên đại-thiên thế-giới 三

千 ⼤ 千 世 界 . Theo cái nghĩa chú-thích ở trong các kinh, thì tam thiên đại-thiên thế-giới là nói gồm cả Đại-thiên thế-giới

⼤千世界, Trung-thiên thế-giới 中千世界 và Tiểu-thiên thế-giới

⼩千世界. Vậy sau này ta xét xem thế nào là một thế-giới và tam thiên đại-thiên thế-giới là bao nhiêu thế-giới.

Đạo Phật cho mỗi một thế-giới có một quả núi Tu-di 須

彌. Tu-di-sơn là phần đất rất cao, chung-quanh có mặt trời mặt trăng và tứ thiên-hạ, tức là một cách nói như ngày nay gọi là một quả địa-cầu vậy. Ở dưới núi Tu-di là địa-ngục và ở bốn phía chung quanh núi là chỗ ở của người, a-tu-la, ngã-quỉ và súc-sinh, gọi là tứ thiên-hạ. Ở lưng chừng núi có cõi trời thứ nhất là Tứ-thiên-vương thiên, có bốn vị Thiên-vương ở, và ở trên đỉnh núi, có cõi trời thứ hai là Điêu-lợi-thiên, là cõi trời vua Đế-Thích và 32 vị thần khác ở.

Lên quá núi Tu-di, ở trên không, cõi trời thứ ba là Dạ-ma-thiên, rồi đến cõi trời thứ tư là Đâu-suất-thiên, cõi trời thứ năm là Hóa-lạc-thiên và cõi trời thứ sáu là Tha-hóa-thiên. Cõi thứ sáu này là cõi trời cùng tột trong Dục-giới, có Ma-vương Tự-tại-thiên làm chủ.

Hết Dục-giới lên đến Sắc-giới vào cõi Sơ-thiên Phạm-thế-thiên, gồm có ba cõi trời là : Phạm-chúng-thiên, Phạm-https://thuviensach.vn

phụ-thiên, và Đại-Phạm-thiên. Ở cõi trời Đại-Phạm-thiên có đấng Phạm-thiên, tiếng phạm gọi là Brahmâ, làm chủ-tể cả

vạn vật ở trong thế-giới.

Vậy, một thế-giới, kể từ địa-ngục lên đến Đại-Phạm-thiên chia làm mấy tầng, có trời thánh, quỉ thần, nhân dân, cầm thú, thảo mộc, sơn hà, đại địa, ở trong Dục-giới và trong Sơ-thiền-thiên, thuộc về Sắc-giới. Chỗ cùng tột làm giới-hạn cho một thế-giới là cõi trời Sơ-thiền Phạm-thế-thiên che phủ khắp cả.

Song ở trong không-gian, không phải là chỉ có một thế-giới mà thôi. Cả một thế-giới như vừa nói đây, chỉ là một phần rất nhỏ ở trong vũ-trụ. Đạo Phật lấy tuệ-nhãn mà thấy rõ chỗ ấy, cho nên mới chia ra làm Tiểu-thiên thế-giới, Trung-thiên thế-giới và Đại-thiên thế-giới.

Tiểu-thiên thế-giới : Tiểu-thiên thế-giới có nghìn thế-giới và một đệ-nhị Thiền-thiên che phủ chung-quanh. Đệ-nhị Thiền-thiên có ba cõi trời là Thiểu-quang-thiên, Vô-lượng-quang thiên, và Quang-âm-thiên, thuộc về Sắc-giới.

Trung-thiên thế-giới : Trên Tiểu-thiên thế-giới có Trung-thiên thế-giới. Mỗi Trung-thiên thế-giới có một nghìn Tiểu-thiên thế-giới, tức là một triệu thế-giới, một nghìn đệ

nhị Thiền-thiên và một đệ tam Thiền-thiên. Đệ tam Thiền-thiên che phủ chung-quanh Trung-thiên thế-giới và có ba cõi trời là Thiểu-tĩnh thiên, Vô-lượng-tĩnh-thiên và Biến-tĩnh-thiên, thuộc về Sắc-giới.

Đại-thiên thế-giới : Trên Trung-thiên thế-giới có Đại-thiên thế-giới. Mỗi Đại-thiên thế-giới có một nghìn Trung-https://thuviensach.vn

thiên thế-giới, tức là một nghìn triệu thế-giới, một triệu đệ

nhị Thiền-thiên, một nghìn đệ tam Thiền-thiên và một đệ tứ

Thiền-thiên. Đệ tứ Thiền-thiên che phủ chung quanh Đại-thiên thế-giới và có chín cõi trời là : Vô-vân-thiên, Phúc-sinh-thiên, Quảng-quả-thiên, Vô-tướng-thiên, Vô-phiền-thiên, Vô-nhiệt-thiên, Thiện-kiến-thiên, Thiện-hiện-thiên và Sắc-cứu-cánh-thiên, thuộc về tầng cùng tột của Sắc-giới. Ở

cõi trời Sắc-cứu-cánh-thiên có đấng Tự-tại-thiên làm chủ cả

tam-thiên Đại-thiên thế-giới.

Xem như thế, thì ta hiểu những chữ « vô-lượng », « vô biên » nói ở trong các kinh, có cái nghĩa rộng lớn bao-la là thế nào. Nay muốn cho ai xem cũng dễ hiểu biết ngay, chúng tôi kể rõ cái số các thế-giới ra ở cái biểu sau này :

- Một thế giới :

1 Tu-di sơn.

1 Mặt trời.

1 Mặt trăng.

1 Tứ thiên-hạ ở chung quanh núi Tu-di.

1 Tứ Thiên-vương-thiên ở lưng chừng núi Tu-di.

1 Điêu-lợi-thiên ở trên đỉnh núi Tu-di, cõi trời của vua Đế-Thích.

1 Dạ-ma-thiên.

1 Đâu-suất-thiên.

1 Hóa-lạc-thiên.

1 Tha-hóa-thiên, cõi trời của Ma-vương Tự-tại thiên.

1 Sơ-thiền Phạm-thế-thiên, cõi trời của Đại-Phạm-thiên.

- Tiểu-thiên thế-giới (1000 thế-giới) :

1000 Tu-di sơn.

https://thuviensach.vn

1000 Mặt trời.

1000 Mặt trăng.

1000 Tứ thiên-hạ.

1000 Tứ Thiên-vương-thiên.

1000 Điêu-lợi-thiên.

1000 Dạ-ma-thiên.

1000 Đâu-suất-thiên.

1000 Hóa-lạc-thiên.

1000 Tha-hóa-thiên.

1000 Sơ-thiền Phạm-thế-thiên.

1 Đệ nhị Thiền-thiên.

- Trung-thiên thế-giới (1.000.000 thế-giới) : 1.000.000 Tu-di sơn.

1.000.000 Mặt trời.

1.000.000 Mặt trăng.

1.000.000 Tứ thiên-hạ.

1.000.000 Tứ Thiên-vương-thiên.

1.000.000 Điêu-lợi-thiên.

1.000.000 Dạ-ma-thiên.

1.000.000 Đâu-suất-thiên.

1.000.000 Hóa-lạc-thiên.

1.000.000 Tha-hóa-thiên.

1.000.000 Sơ-thiền Phạm-thế-thiên.

1.000 Đệ nhị Thiền-thiên.

1 Đệ tam Thiền-thiên.

- Đại-thiên thế-giới (1.000.000.000 thế-giới) 1.000.000.000 Tu-di sơn.

1.000.000.000 Mặt trời.

https://thuviensach.vn

1.000.000.000 Mặt trăng.

1.000.000.000 Tứ thiên-hạ.

1.000.000.000 Tứ Thiên-vương-thiên.

1.000.000.000 Điêu-lợi-thiên.

1.000.000.000 Dạ-ma-thiên.

1.000.000.000 Đâu-suất-thiên.

1.000.000.000 Hóa-lạc-thiên.

1.000.000.000 Tha-hóa-thiên.

1.000.000.000 Sơ-thiền Phạm-thế-thiên.

1.000.000 Đệ nhị Thiền-thiên.

1.000 Đệ tam Thiền-thiên.

1 Đệ tứ Thiền-thiên.

Cõi Sa-bà thế-giới ta ở đây là cõi gồm có cả tam thiên Đại-thiên thế-giới ấy, tức là một nghìn triệu thế-giới. Những vị thần lớn ở các cõi trời trong một thế-giới, có Ma-vương Tự-tại-thiên ở cõi trời thứ sáu, là thường vẫn lấy sự ảo-vọng mà bắt chúng sinh phải luân-hồi biến-hóa, để làm sự vui sướng của mình, cho nên cứ phản đối đạo Phật, là đạo đem chân-lý mà làm cho mất những sự mê-hoặc, lấy ánh sáng của trí-tuệ mà phá tan những sự mờ-mịt tối-tăm. Còn các thần lớn khác như Đại-Phạm-thiên, Đế-Thích và tứ Thiên-vương đều hết sức ủng-hộ đạo Phật, để cầu sự giải-thoát.

Bởi vậy ở trong chùa thờ Phật, chùa nào cũng có tượng thờ

Đại-Phạm-thiên, Đế-Thích và tứ Thiên-vương.

b) Ở trong thời-gian

Ở trong thời-gian, những thế-giới ấy không phải là cứ

trường-cửu mãi mãi. Theo cái thuyết nói trong sách Trí-độ-https://thuviensach.vn

luận 智度論 và sách Phật-tổ thống-ký 佛祖統記, thì các thế-giới cũng theo sự tuần-hoàn của tạo-hóa có thời thành 成, thời trụ 住, thời hoại 壞, thời không 空. Những thời ấy tiếng nhà Phật gọi là kiếp 劫. Do chữ kiếp-ba 圬波 (Kalpa) gọi tắt mà thành ra.

Kiếp có ba thứ : đại-kiếp, trung-kiếp và tiểu-kiếp. Mỗi đại-kiếp có bốn trung-kiếp là : thành-kiếp, trụ-kiếp, hoại-kiếp, và không-kiếp, và mỗi trung-kiếp có hai-mươi tiểu kiếp. Vậy một đại-kiếp có bốn trung-kiếp và tám-mươi tiểu-kiếp.

Cái số-lượng 98 của các kiếp tính theo cái số-lượng của trụ-kiếp, là kiếp đã có người sinh ra ở trần-gian. Cái số-lượng ấy định như thế này : Mỗi tiểu-kiếp có hai thời là thời giảm và thời tăng. Thời giảm khởi đầu từ thọ-mệnh của người ta lâu được 84.000 năm, rồi cứ môi một trăm năm giảm đi một năm, giảm mãi đến khi thọ-mệnh của người ta chỉ còn có mười năm. Hết cái khoảng một trăm năm mà người ta chỉ sống có mười năm, thì sang thời tăng, nghĩa là từ đó trở đi lại cứ mỗi một trăm năm lại tăng lên một năm, tăng mãi đến khi thọ-mệnh của người ta lại lâu được 84.000

năm như lúc đầu. Theo cái số-lượng ấy mà tính, thì :

- Mỗi thời giảm hay thời tăng có : (84.000 10) 100 =

8.399.000 năm.

- Mỗi tiểu-kiếp (gồm cả thời giảm và thời tăng) có : 8.399.000 2 = 16.798.000 năm.

- Mỗi trung-kiếp có : 16.798.000 20 = 335.960.000

năm.

https://thuviensach.vn

- Mỗi đại-kiếp có : 335.960.000 4 = 1.343.840.000

năm.

Hết một đại-kiếp là hết một tam thiên Đại-thiên thế-giới. Nhưng tam thiên Đại-thiên thế-giới này hết, thì tam thiên Đại-thiên thế-giới khác lại thành ra, cứ luân-chuyển mãi mãi như thế ở trong thời-gian.

Trong thời-kỳ thuộc về không-kiếp của đại-kiếp trước, thì thế-gian từ Sơ-Thiền Phạm-thế-thiên trở xuống là hư-không cả, sang đến thành-kiếp của Đại-kiếp sau thì các thế-giới khác lại thành-lập, khí-thế-gian 器世間 thành lập trước, rồi hữu-tình thế-gian 有情世間 thành lập sau.

Khí-thế-gian là nói riêng về phần sơn hà, đại địa ở trong thế-gian, tức là núi sông đất đai, mà hữu-tình thế-gian là nói riêng về các sinh vật như người và các loài cầm thú, côn trùng, v.v…

Sách Phật-tổ thống-ký nói rõ bốn thời thành, trụ, hoại, không trong một đại-kiếp như thế này.

Thành-kiếp : Trong đệ nhất tiểu-kiếp của thành-kiếp ở

trong tầng trời Quang-âm thiên là tầng trời thứ ba của đệ-nhị Thiền-thiên, thuộc về Sắc-giới có mây vàng che phủ, rồi đổ cơn mưa lớn xuống, nước mưa tích lại ở trên cái phong-luân, nghĩa là trên luồng gió quay. Sau có gió lớn thổi mạnh làm cho nước thành ra có bọt ; bọt ấy thành ra núi Tu-di. Ấy thế là khởi đầu có khí-thế-gian. Khi ấy hết thẩy các giống hữu-tình ở cả trên tầng trời Quang-âm-thiên chen chúc đông-đúc lắm. Trong những hữu-tình ấy có ai đã kém phúc rồi, thì phải sinh xuống cõi dưới, thoạt đầu tiên có một vị

https://thuviensach.vn

người trời chết ở trên tầng trời Quang-âm rồi sinh xuống cõi trời Đại-phạm thiên làm Phạm-vương thọ được 60 tiểu-kiếp.

Sang tiểu-kiếp thứ ba các vị người trời ở cõi Quang-âm thiên lại xuống sinh ra ở Sơ-thiền Phạm-thế-thiên làm Phạm chúng thiên, mỗi người thọ được 20 tiểu-kiếp. Rồi sau cứ

dần dần sinh xuống các tầng trong Dục-giới. Sau rốt những bậc người trời ở trên cõi Quang âm thiên, có ai hết phúc xuống trần thế, hóa sinh làm người ta ở cõi đời. Lúc đầu người ta hoặc bay, hoặc đi, tùy ý và không có hình tướng đàn ông đàn bà gì cả. Bấy giờ ở đất có suối ngọt, chảy ra những chất có vị ngọt như sữa, như mật, người ta mới nếm quen, thành ra cái tính ưa vị ngọt, rồi mất cả thần-thông và cái sáng ở thân mình. Dần dần thế-gian mờ tối, gió đen thổi xuống biển, làm cho mặt trời mặt trăng nổi lên ở lưng chừng núi Tu-di, chiếu khắp bốn thiên-hạ, sinh ra có ngày có đêm. Chúng sinh lúc ấy do sự ham-mến các vị ở đất mà nhan sắc xấu kém đi, và lại ăn lúa gạo mà có tàn uế 99 ở

trong mình. Vì có cái lòng dục cứ muốn kén chọn, mới sinh ra hai đạo là có trai và có gái ; vì có cái sức tập quen lâu ngày, mới sinh ra dâm-dục mà có vợ chồng ở với nhau. Từ

đó những người ở tầng trời Quang-âm thiên giáng sinh, thì phải đầu thai ở trong bụng mẹ, thành ra có thai sinh.

Trụ-kiếp : Qua sang trụ-kiếp là thời-kỳ các thế-giới đã yên trụ rồi, đến tiểu-kiếp thứ tám, tức là Trung-nghiêm kiếp có ba vị Phật ra đời, là Tì-bà-thi Phật, Thi-khí Phật và Tì-xá-phù Phật. Đến tiểu-kiếp thứ chín là Hiền-kiếp bây giờ, vào thời giảm, khi thọ-mệnh của người ta giảm đến 50.000

năm, thì có Câu-lưu-tôn Phật ra đời ; giảm đến 40.000

https://thuviensach.vn

năm, thì có Câu-na-hàm Phật ; giảm đến 20.000 năm, thì có Ca-diếp Phật ; giảm đến 100 năm thì có Thích-ca-mâu-ni Phật. Đến tiểu-kiếp thứ mười, khi thọ mệnh của người ta giảm đến 80.000 năm, thì có Di-lặc Phật sẽ ra đời. Từ tiểu-kiếp thứ mười-lăm đến tiểu-kiếp thứ hai-mươi còn có 992 vị

Phật nữa ra đời, cộng tất cả là 1.000 vị ra đời trong trụ-kiếp.

Hoại-kiếp : Hoại-kiếp là thời-kỳ các thế-giới tan nát hết. Từ tiểu-kiếp thứ nhất đến tiểu-kiếp thứ 19 trong trung-kiếp này, hóa tai khởi từ địa-ngục lên đến Sơ-thiền Phạm-thế-thiên trong Sắc-giới, các loài hữu-tình mất hết, chỉ còn trơ cái khí-thế-gian bỏ không. Đến tiểu-kiếp thứ 20 có bảy mặt trời ở đáy biển mọc lên, biển lớn cạn khô, núi Tu-di lở

nát, gió thổi lửa bốc lên mạnh, cháy đến cõi Phạm-thế

thiên. Ấy thế là tam thiên Đại-thiên thế-giới đều thành ra tro hết.

Không-kiếp : Không-kiếp là thời-kỳ sau hoại-kiếp, từ

cõi Sơ-thiền Phạm-thế-thiên trở xuống các thế-giới đều không có nữa. Trong khoảng 20 tiểu-kiếp về thời-kỳ ấy, thế-gian bỏ trống không như cái hang tối, không có mặt trời mặt trăng, không có ngày đêm gì cả, chỉ là tối tăm mờ mịt.

Song hết không-kiếp ấy lại khởi đầu có thành kiếp khác.

Đó là nói đại khái cái tư-tưởng của Phật-giáo về thế-gian ở trong vũ-trụ. Nguyên lúc đầu đạo Phật chỉ chú lấy sự hiểu đạo để cầu giải-thoát mà thôi, sau dần dần các nhà Phật-học mới đem đạo lý bàn rộng ra và lập ra các thuyết. Từ đó cái tư-tưởng về thế gian mới thành ra phổ-thông ở trong Phật-giáo. Cái tư-tưởng ấy huyền-diệu bao-la, ta không thể

https://thuviensach.vn

lấy cái trí phàm trần nhỏ hẹp mà xét đoán được. Nhưng ta cần phải biết rõ mọi thuyết, để mà so sánh với sự học-thức của ta ở đời nay vậy.

https://thuviensach.vn

VI. SỰ THỜ-PHỤNG VÀ CÁCH BÀI-TRÍ CÁC

TƯỢNG TRONG CHÙA

Cách bài-trí các tượng chư Phật chư Bồ-tát cùng các vị

thần thánh ở trong chùa, tuy vẫn có qui-thức và ý-nghĩa rõ-ràng, nhưng vì xưa nay không có sách-vở nào ghi chép cho tinh-tường, thành thử người ta vào chùa không phân-biệt được pho tượng nào thờ vị nào. Nay ta muốn biết rõ, thì trước hết phải phân-biệt tượng thờ chư Phật và tượng thờ

chư Bồ-tát.

Tượng thờ chư Phật tạc theo những tướng lạ đã nói ở

trong kinh, nhất là những tướng đã biểu-lộ ra ngoài, như là trên đỉnh đầu có cái gồ thịt nổi cao lên tựa búi tóc, mặt tròn và ở phía dưới trán, chỗ hai lông mày giao với nhau, có cái nốt thịt gọi là bạch-ngọc-hào, hai tai dày và dài, ngực có ngấn chữ vạn 卐 , mình vàng sắc hoàng-kim. Tượng nào cũng để ngồi lối phù-già, nghĩa là ngồi xếp-bằng trên tòa sen, dáng-điệu thuyết-pháp hoặc làm hiệu bố-thí. Bởi vì tượng Phật thường làm lộ viên-đỉnh 100 không mấy khi đội mũ, để tóc xoăn như con ốc, cho nên tục gọi là tượng Bụt ốc.

Tượng thờ chư Đại Bồ-tát, thì đầu đội mũ bào-quan, cổ

đeo anh-lạc, nghĩa là đeo dây châu báu, hoặc ngồi, hoặc đứng trên tòa sen, có khi cưỡi trên con thú, tay cầm pháp bảo hay cầm quyết, là hiệu riêng của từng vị.

Tại sao tượng chư Phật và chư Đại-Bồ-tát thường để

ngồi hay đứng trên hoa sen ? Nguyên trong các thứ hoa, có https://thuviensach.vn

hoa sen biểu-thị được rõ-ràng cái ý-nghĩa đạo Phật. Một là đạo Phật, nói rút lại, là đạo nói về nhân với quả : nhân không lìa quả, quả không lìa nhân, mà hoa sen là hoa có cả

nhân và quả, đồng thời cùng sinh ra một lúc. Hai là hoa sen sinh trưởng ở chỗ có bùn có nước, nổi lên trên mặt bùn mặt nước, mà không nhiễm mùi bùn mùi nước. Ví như Phật sinh trưởng ở thế-gian, làm những điều ra ngoài thế-gian, mà không nhiễm chư pháp của thế-gian. Vậy nên nhà Phật lấy hoa sen làm biểu-hiệu để hiện-lộ ra cái chính-giác của Phật không có chút gì là nhiễm-trược cả. (Trung A-hàm uế-phẩm thanh-bạch liên-hoa dụ, quyển VI)

Vì cái nghĩa ấy, cho nên nói rằng : « Liên-hoa li chư

nhiễm-ố 蓮花離諸染汙 : hoa sen lìa bỏ các thứ dơ bẩn », và thường lấy hoa sen mà đặt những tên như Diệu-pháp liên-hoa kinh 妙法蓮花經 , liên-hoa ấn 蓮花印 , liên-hoa tọa 蓮花座, v.v…

Phái Tĩnh-thổ trong đạo Phật cũng lấy hoa sen mà ví đất Tĩnh-thổ, bởi vậy mới nói rằng : « Di-đà chi Tĩnh-thổ, dĩ

liên-hoa vi sở cư, cố chỉ Tĩnh-thổ viết liên 彌陀之淨⼟，以蓮花

為所居，故指淨⼟⽈蓮 : Đất Tĩnh-thổ của Phật Di-đà là lấy hoa sen làm chỗ ở, cho nên gọi Tĩnh-thổ là sen ». Cũng vì thế, cho nên nói rằng những người được Phật độ về cõi Tĩnh-thổ

đều do hoa sen mà hóa sinh ra ở cõi ấy.

Cái nghĩa chư Phật và chư Đại Bồ-tát ngồi trên tòa sen là thế. Đã lấy hoa sen làm cái biểu-hiệu xuất thế-gian, tức là có cái nghĩa hàm tàng cả thế-gian, cho nên trong kinh nói rằng : « Chư Phật thường dĩ liên-hoa vi tọa sàng giả, cái thủ

liên-hoa tàng thế-giới chi nghĩa. Liên hoa tàng thế-giới giả, https://thuviensach.vn

báo thân Phật chi Tĩnh-thổ giã : 諸佛常以蓮花為坐床者，蓋取蓮

花 藏 世 界 之 義 。 蓮 花 藏 世 界 者 ， 報 ⾝ 佛 之 淨 ⼟ 也 : Chư Phật thường lấy hoa sen làm chỗ ngồi, là lấy cái nghĩa hàm tàng thế-giới, tức là cõi Tĩnh-thổ của báo-thân Phật ».

Vậy chư Phật và chư Đại Bồ-tát là bậc ra ngoài thế-gian, cho nên để ngồi trên tòa sen, còn những bậc thần thánh ở

trong thế-gian, thì có tượng thờ Phạm-thiên và Đế-Thích mặc áo long-bào, đội mũ miện, ngồi ngai như vị hoàng-đế ; tượng thờ bốn vị Bồ-tát hình dáng thiên-thần ; tượng thờ

tám vị Kim-cương mặc áo giáp, đội mũ trụ, cầm binh khí, hình dáng vô tướng.

Ta đã nhận rõ hình dáng các tượng ở trong chùa như thế

rồi bây giờ muốn biết cách bài-trí các tượng ở trong chùa thế nào là đúng qui-thức, thì tưởng nên chia nhà chùa ra làm bốn lớp như sau này : Điện thờ Phật, nhà bái-đường ở

trước điện thờ Phật, nhà hành-lang ở hai bên chùa, nhà tăng-đường hay nhà tổ.

1) ĐIỆN THỜ PHẬT

Chùa nào ở trước chính điện cũng có ba cửa Tam-quan làm rộng lớn, tầng trên thường để làm gác chuông. Tam quan 三觀 nghĩa là ba điều xem-xét cho rõ trong đạo Phật.

Ba điều ấy là không-quan 空觀, dả-quan 假觀 và trung-quan 中觀. Không-quan là xét sự vật gì cũng không có thực tính và thực tướng, tức là cái gì cũng không cả ; dả-quan là xét đủ hết cả chư pháp đều biến hoa vô thường, tức là dả cả ; trung-quan là xét theo cái lẽ không phải là không và không phải là dả, trung chính ở giữa có cả không và dả, đó là chỗ

https://thuviensach.vn

yếu-trọng ở con đường vào cửa Phật. Bởi vậy người ta mới làm ba cái cửa để biểu-thị ba cái lẽ chân thực ấy.

Khi đã vào trong chùa, thì chỗ cần xem nhất là điện thờ

Phật. Cách bài-trí các tượng ở trong chùa rất có ý-nghĩa : lớp trên cùng ở trong xa, thờ hết thảy chư Phật ; lớp dưới ở

giữa điện thờ Phật và Bồ-tát chủ việc tiếp-dẫn chúng sinh về Cực-lạc ; lớp thứ ba thờ Phật và Bồ-tát chủ việc giáo-hóa chúng sinh ở cõi Sa-bà, là cõi thế-giới ta ở đây ; lớp thứ tư

thờ Phật Thích-ca mới giáng sinh ra ở đời và hai vị Thiên-vương làm chủ-tể trên cõi trời ; các lớp ngoài nữa thờ bốn vị

Thiên-vương và Thiên-thần chủ việc hộ-trì Phật pháp. Theo cái ý-nghĩa ấy, thì ở trong điện thờ Phật phải có bốn lớp hay là sáu lớp kể từ trong cùng điện ra đến ngoài bái-đường.

Tượng tam-thế : Lớp trên cùng tột, ở chỗ giáp vách gần nóc chùa, có ba pho tượng nhỏ để ngang một dãy, khuôn khổ bằng nhau, hình dáng giống nhau, gọi là tượng Tam-thế 三世. Tam-thế là nói tổng-hợp hết thảy chư Phật ở

đời quá-khứ, đời hiện-tại và đời vị-lai, tức là trỏ chung các cõi Phật trong thời-gian, cho nên để chỗ rất cao mãi trong xa.

Tượng Di-đà tam-tôn : Lớp thứ hai có ba pho tượng lớn ; pho tượng ngồi giữa là tượng đức A-di-đà, pho tượng đứng bên tả là tượng đức Quan-thế-âm, pho tượng đứng bên hữu là tượng đức Đại-thế-chí. Ba pho tượng này thờ

đức Phật và hai đức Bồ-tát ở Tây-phương Cực-lạc, chủ việc cứu độ chúng sinh. Tuy cõi Cực-lạc là cõi Phật, nhưng có duyên với cõi Sa-bà là cõi trần ta này, cho nên để gần hơn lớp thờ Phật tam thế.

https://thuviensach.vn

Tượng đức Thích-ca giáo-chủ : Lớp thứ ba có ba pho tượng lớn : Pho tượng lớn ngồi giữa là đức Thích-ca mầu-ni, pho tượng ở bên tả hoặc đứng trên tòa sen, hoặc ngồi trên con sư-tử xanh, là tượng đức Văn-thù Bồ-tát, pho tượng ở

bên hữu hoặc đứng trên tòa sen, hoặc ngồi trên con voi trắng là tượng đức Phổ-hiền Bồ-tát.

Ở lớp thứ ba này có nhiều chùa làm tượng đức Thích-ca mầu-ni ngồi cầm hoa sen, gọi là tượng niêm-hoa để ở giữa, bên tả để tượng Ca-diếp tôn-giả vẻ mặt già, bên hữu để

tượng A-nan-đà tôn-giả vẻ mặt trẻ, là hai vị đại đệ-tử của Phật Thích-ca lúc còn ở thế-gian. Tượng hai vị tôn-giả ấy đều tạc đứng, hình dáng hai người tỉ-khâu.

Lớp này thờ đức Phật làm giáo-chủ ở Sa-bà thế-giới và các vị Bồ-tát giúp Phật mà giáo-hóa chúng sinh, cho nên để

gần ở ngoài.

Tượng Cửu-long : Lớp thứ tư có pho tượng Cửu-long để giữa. Tượng này làm theo điển nói khi đức Thích-ca mầu-ni mới giáng sinh, có chín con rồng xuống phun nước cho ngài tắm, đoạn rồi ngài bước đi bảy bước, tay tả chỉ lên trời, tay hữu chỉ xuống đất mà kêu lên rằng : « Thiên thượng, thiên hạ, duy ngã độc tôn 天上天下為我獨尊 : Trên trời, dưới trời chỉ có ta là tôn-quí hơn cả ». Bởi vậy tượng Cửu-long làm chín con rồng vây bọc chung quanh và ở trên những đám mây có chư Phật, chư thiên, nhã nhạc, cờ phướn và bát bộ Kim-cương, ở giữa có một pho tượng nhỏ, đứng một tay chỉ lên trời và một tay chỉ xuống đất. Đó là tượng đức Thích-ca mầu-ni lúc sơ sinh.

https://thuviensach.vn

Bên tả tượng Cửu-long có tượng Đế-Thích ngồi ngai, mặc áo đội mũ hoàng-đế, bên hữu có tượng Đại-Phạm-thiên cùng một kiểu như tượng Đế-Thích. Đó là theo điển nói hai vị Đại-Thiên-vương này làm chủ-tể ở cõi Sa-bà thế-giới và lúc nào cũng hộ-trì đức Thích-ca khi ngài chưa thành Phật.

Sa-bà thế-giới là cõi đời ta ở đây, cho nên mới để tượng Cửu-long và tượng Phạm-thiên Đế-Thích ở lớp ngoài cùng.

Những chùa thường, ở trong điện thờ Phật chỉ bày có thế mà thôi. Còn những chùa rộng lớn thì bày thêm hai lớp tượng nữa, là :

Tượng tứ Thiên-vương : Ở ngoài tượng Cửu-long để

bốn pho tượng tứ Thiên-vương mặc áo vương phục, bày làm hai dãy đối nhau, tức là bốn vị hộ-thế.

Tượng tứ Bồ-tát : Có chùa bỏ tượng tứ Thiên-vương mà bày tượng bốn vị Bồ-tát, tạc hình thiên thần, gọi là Ái Bồ-tát 愛菩薩, tay cầm cái tên ; Sách Bồ-tát 索普薩, tay cầm cái dây ; Ngữ Bồ-tát 語菩薩 tay cái lưỡi ; Quyển Bồ-tát 拳譜

薩 tay nắm lại và để vào ngực.

Tượng bát bộ Kim-cương : Có nhiều chùa tạc tượng tám vị Kim cương, là thần tướng trên trời, thường gọi là bát bộ Kim-cương :

- Thanh-trừ-tai Kim-cương ⻘除災⾦剛.

- Tích-độc-thần Kim-cương 積毒神⾦剛.

- Hoàng-tùy-cần Kim-cương ⿈隨求⾦剛.

- Bạch-tĩnh-thúy Kim-cương ⽩淨⽔⾦剛.

- Xích-thanh-hóa Kim-cương ⾚⻘⽕⾦剛.

- Định-trừ-tai Kim-cương 定除災⾦剛.

https://thuviensach.vn

- Tử-hiền Kim-cương 紫賢⾦剛.

- Đại-thần-lực Kim-cương ⼤神⼒⾦剛.

Bốn vị Bồ-tát và tám vị Kim-cương này, theo những điển ở trong các kinh, thì có nhiều thuyết khác nhau, song đại ý là nói những bậc thần đã phát bồ-đề-tâm, đem thần lực mà hộ-trì Phật pháp.

Theo cho đúng qui-thức, thì ở trong điện thờ Phật phải bày như thế, mới có ý-nghĩa. Vì rằng chư Phật là bậc đại-giác viên-mãn đã xuất thế-gian rồi, thì ở xa trên cùng. Đức Phật A-di-đà chủ việc cứu-thế ở cõi Cực-lạc và đức Phật Thích-ca mầu-ni chủ việc giáo-hóa ở cõi Sa-bà, thì để chính giữa điện. Các vị Bồ-tát là những bậc có lòng từ-bi bác-ái đem trí-tuệ và chân-lý mà giúp Phật trong việc cứu-độ

chúng sinh, thì để hai bên cạnh Phật. Còn những bậc ở

trong thế-gian mà có thần-uy thế-lực như các vị Thiên-vương và có sức mạnh rất lớn như các vị Kim-cương, thì để

ở ngoài cùng để hộ-trì Phật pháp.

Cách bài trí khác ở các chùa : Ở các chùa, có nhiều chùa hoặc vì không biết, hoặc vì tùy tiện, hoặc vì lẽ gì ta không rõ, bày các tượng thờ ở trong điện không đúng cái qui-thức đã nói ở trên. Đại khái thì chùa nào cũng có tượng Tam-thế, và tượng đức A-di-đà, nhưng từ lớp thứ ba trở

xuống thì có mấy cách khác như sau này :

- Một cách là ở lớp thứ ba bỏ ba pho tượng Thích-ca mầu-ni, Văn-thù và Phổ-hiền, mà để tượng đức Di-lặc thay vào.

https://thuviensach.vn

Tượng Di-lặc ở nước ta thường làm một ông rất béo đẫy, bụng phệ-nệ, ngồi ngửa lưng về đằng sau, miệng cười hớn-hở có vẻ rất sung-sướng, tỏ ý là không có lo buồn điều gì.

Bởi vậy tục thường gọi là « ông Vô-lo ». Cũng có chùa làm đủ ba pho tượng Di-lặc tam-tôn : ở giữa là đức Di-lặc, bên tả là tượng Pháp-hoa-lâm Bồ-tát, bên hữu là tượng Đại-diệu-tướng Bồ-tát. Có nhiều người không biết, gọi lầm hai vị

Bồ-tát ấy là Quan-thế-âm và Đại-thế-chí.

Cũng có chùa trên để tượng Tuyết-sơn là tượng đức Thích-ca khi tu phép khổ-hạnh ở trong núi Tuyết-sơn, hình-dáng gầy-còm, da bọc lấy xương ; dưới để thêm tượng Di-lặc. Người thường thấy tượng Di-lặc béo tốt, chỉ mặc có manh áo lơ-thơ, để phơi cả ngực và bụng ra, mà tượng Tuyết-sơn thì lại gầy-còm mà lại có áo che kín, bèn gọi là tượng Di-lặc là « ông nhịn mặc mà ăn » và tượng Tuyết-sơn là « ông nhịn ăn mà mặc ».

- Một cách là ở lớp thứ ba để tượng Di-lặc và ở lớp dưới để tượng Thiên-thủ thiên-nhãn Quan-thế-âm, rồi mới đến tượng Cửu-long. Cũng có chùa gọi tượng Thiên-thủ ấy là tượng đức Chuẩn-đề Quan-âm.

- Một cách là có nhiều chùa bỏ hai tượng Đại-Phạm-thiên và Đế-Thích, mà bày ra ngoài tượng Cửu-long ba pho : giữa là tượng Ngọc-hoàng, bên tả là tượng thần Nam-tào, bên hữu là tượng thần Bắc-đẩu. Ngọc-hoàng là chủ-tể

trên cõi trời, Nam-tào là thần coi việc sinh, Bắc-đẩu là thần coi việc tử. Ba vị thần này thuộc về Đạo-giáo, nhưng không hiểu tại sao lại đem vào thờ với Phật. Có lẽ là về những đời Đường đời Tống bên Tàu, Đạo-giáo rất thịnh-hành, có khi https://thuviensach.vn

lấn cả Phật-giáo, chư tăng bên Phật-giáo mới đem những vị

thần bên Đạo-giáo vào thờ trong chùa, để tỏ ý dung-hòa cả

hai tôn-giáo chăng. Có người lại nói rằng đó là chỉ để thờ

những vị thần coi việc sinh tử họa phúc ở thế-gian mà thôi, chứ không có ý gì khác cả.

- Một cách là bày thêm ở hai bên nách chùa về phía trong cùng, tượng đức Quan-thế-âm và tượng đức Đại-thế-chí, hoặc tượng đức Văn-thù và tượng đức Phổ-hiền. Có khi lại bày một bên là tượng đức Phật-bà Diệu-Thiện, một bên là tượng đức Quan-âm tọa-sơn hay là tượng đức Quan-âm tống-tử, tức là đức Quan-âm Thị-Kính. Cũng có khi cả hai bên bày hai tượng hóa-thân của đức Quan-âm, hoặc tượng đức Di-lặc và tượng đức Địa-tạng.

Đại khái cách bài-trí trong điện thờ Phật ở những chùa xứ Bắc-kỳ là thế. Ít lâu nay có nơi làm chùa mới, chỉ tạc có một pho tượng Phật để thờ ở giữa điện. Như thế, người ta không biết rõ là tượng thờ đức A-di-đà hay là tượng thờ đức Thích-ca mầu-ni, thành ra lại khó hiểu lắm và không đúng cái ý-chí của phái Đại-thặng.

Các kiểu tượng : Ta nên biết rằng trong chư Phật chư

Bồ-tát thờ ở các chùa nước Nam ta, chỉ có tượng đức Thích-ca và đức Quan-thế-âm là có nhiều kiểu hơn cả.

Tượng đức Thích-ca có bốn kiểu như sau này :

- Tượng Cửu-long tạc theo điển lúc đức Thích-ca sơ sinh.

- Tượng Tuyết-sơn tạc theo điển lúc đức Thích-ca tu khổ-hạnh.

https://thuviensach.vn

Hiện nay ở Bắc-kỳ, chùa Tây-phương, thuộc phủ Quốc-oai, tỉnh Sơn-tây, có cái tượng Tuyết-sơn tạc rất khéo, và chùa Bút-tháp thuộc phủ Thuận-thành tỉnh Bắc-ninh, có pho tượng Tuyết-sơn cũng có mỹ-thuật. Hai pho tượng ấy thật đáng xem.

- Tượng Thuyết-pháp hay tượng Niêm-hoa tạc theo điển lúc đức Thích-ca đã thành Phật.

- Tượng Nát-bàn tạc theo điển lúc đức Thích-ca vào Nát-bàn, nằm nghiêng về bên tả, gối đầu về bên cánh tay tả.

Kiểu này ở nước ta không có mấy, chỉ ở bên Lào và bên Xiêm, thuộc về phái Tiểu-thặng mới có nhiều.

Tượng đức Quan-thế-âm có sáu kiểu như sau này :

- Tượng đức Chuẩn-đề Quan-âm, theo đúng trong sách, thì phải làm có 3 mắt và 18 tay cầm pháp bảo, nhưng thường chỉ làm có nhiều tay mà thôi.

- Tượng đức Thiên-thủ Thiên-nhỡn Quan-thế-âm, tạc theo điển bà Diệu-Thiện, nhưng thường chỉ làm được một trăm tay là cùng. Chỉ có chùa Búp-tháp, thuộc tỉnh Bắc-ninh, làm được một kiểu có nhiều đầu và có nghìn tay nghìn mắt rất là tinh-xảo.

- Tượng Phật-bà Quan-âm đội mũ ni, hoặc đứng hoặc ngồi trên tòa-sen, tay cầm lọ nước cam-lộ và cành dương-liễu.

- Tượng Quan-âm tọa-sơn, làm ngồi trên núi đá.

- Tượng Phật-bà Quan-âm ngồi trên tòa sen để trên đầu một người. Đó là theo cái điển nói có giống yêu-quái hay https://thuviensach.vn

hiện ra làm tên lái-đò để quấy-nhiễu hành khách. Đức Quan-âm làm phép bắt nó phải đội tòa sen, để trừ hại cho chúng sinh.

- Tượng Phật-bà Thị-kính hay là Quan-âm tống-tử, tạc theo điển nàng Thị-Kính, người nước Cao-ly, lấy chồng là Thiện-sĩ, bị chồng ngờ là thất tiết. Nàng bên cải nam hình đi tu, pháp-danh là Kính-tâm, lại bị Thị-mầu đổ oan tình cho, nàng phải nuôi một đứa trẻ thơ. Sau được chứng chính-quả

thành Phật. Tượng này làm ngài ngồi bế đứa trẻ ở bên cạnh có con vẹt đậu trên núi đá. Con vẹt ấy là hậu thân của Thiện-sĩ.

Những tượng Quan-âm ở nước ta thường là nữ tướng cả

chỉ có tượng Chuẩn-đề và tượng Thiên-thủ thiên-nhỡn là không phân biệt nam hay nữ.

2) NHÀ BÁI ĐƯỜNG

Tượng Hộ-pháp : Ở nhà bái-đường là nhà ngang liền với điện thờ Phật, thì các chùa thường có hai pho tượng rất lớn, mặc áo giáp đội mũ trụ, cầm binh khí, hình dáng hai người võ sĩ rất dữ tợn, hoặc đứng hoặc cưỡi trên hai con sấu. Đó là tượng hai vị Hộ-pháp, bên tả là vị Khuyến-thiện, bên hữu là vị Trừng-ác. Người ta thường gọi tắt là ông Thiện và ông Ác. Những điển nói về hai ông Hộ-pháp này có nhiều chỗ khác nhau. Nhưng chung qui cũng là hai vị thiên thần có sức mạnh chuyên coi việc hộ-trì Phật pháp.

Những chùa thật cổ chỉ làm có một vị Hộ-pháp gọi là Vi-đà thiên-tướng-quân ⾱馱天將軍, tức là một vị thiên tướng vâng sắc chỉ của Phật hộ-trì Phật pháp trong ba châu là https://thuviensach.vn

Đông-châu, Tây-châu và Nam-châu, cho nên người ta thường gọi là Tam-châu Hộ-pháp 三洲護法.

Ban thờ Thổ-địa-thần : Ở nhà bái-đường có ban thờ

Thổ-địa-thần, tức là vị thần coi giữ cõi đất. Sách Tượng-khí 像器 nói rằng : « Thổ-địa-đường, tức là nhà bái-đường, thờ

Thổ-địa-thần và Hộ-pháp-thần, mà ban thờ Thổ-địa-thần thì ở phía đông phật điện ». Ở các chùa, thì ban thờ Thổ-địa-thần để về bên tả bái-đường, có pho tượng tạc mặt đỏ, trông rất uy-nghiêm, tục gọi là đức ông trông-coi tài-sản và các khí vật trong chùa, khiến kẻ gian-phi không được xâm-phạm. Cũng có chùa tạc tượng Thổ-địa-thần làm một người già râu bạc, mặt trông hiền-hậu. Nhưng người ta cho như

thế không đúng cái nghĩa thờ Thổ-địa-thần.

Ban thờ Long-thần : Ở bên cạnh ban thờ Thổ-địa-thần có ban thờ Long-thần. Người ta nói vị Long-thần này là một Long-vương đã quy Phật và có công hộ-trì Phật pháp.

Nhưng xét ra trong các kinh thường nói rằng : « Khi Phật thuyết pháp thì có thiên long bát bộ 天 ⿓ ⼋ 部 đều đến nghe ». Thiên là các bậc ở cõi trời, long là các long-thần, và sáu bậc quỉ thần khác nữa, gọi gồm cả là bát bộ. Có lẽ

người ta không hiểu rõ nghĩa bốn chữ ấy mà nhận lầm là một vị Long-thần chăng.

Ban thờ thánh-tăng : Ở phía bên hữu nhà bái-đường, các chùa ta còn có ban thờ vị Thánh-tăng. Sự thờ vị Thánh-tăng sẽ nói ở mục nhà tăng-đường.

Động Thập-điện : Ở nhà bái-đường những chùa lớn thường làm ở vách hai bên tả hữu mười cái động ở âm-ty, https://thuviensach.vn

gọi là động thập-điện. Đáng lẽ nên để tượng 18 vị La-hán ở

hai bên nhà bái-đường, mà để động thập-điện ở nhà hành-lang thì mới đúng. Vì các vị La-hán là đệ-tử Phật, vâng sắc-lệnh của Phật ở lại thế-gian mà gửi Phật pháp. Nhưng có lẽ

vì không đủ chỗ, cho nên mới đem để các vị La-hán ở nhà hành-lang mà để động thập-điện ở nhà bái-đường.

Những động này thường làm theo điển đã nói ở trong kinh Địa-tạng bản-nguyện, phô bày những hình phạt ở âm-ty để trừng-giới những kẻ gian-ác. Trong những động ấy có tượng các vua Diêm-vương, các phán quan cùng những ngục-tốt là quỉ-sứ đầu trâu mặt ngựa rất là hung-tợn, và bày ra các ngục hình, như bàn chông, vạc dầu, v.v… rất gớm ghê.

Sách nhà Phật nói rằng : Ở dưới âm-ty có 10 ông vua coi 10 điện, gọi là Thập-điện Diêm-vương. Mười ông vua ấy là :

- Tần-quang-vương 秦廣王, coi điện thứ nhất.

- Sở-giang-vương 楚江王, coi điện thứ hai.

- Tống-đế-vương 宋帝王, coi điện thứ ba.

- Ngũ-quan-vương 伍官王, coi điện thứ tư.

- Diêm-la-vương 閻羅王, coi điện thứ năm.

- Biến-thành-vương 變成王, coi điện thứ sáu.

- Thái-sơn-vương 泰⼭王, coi điện thứ bảy.

- Bình-đẳng-vương 平等王, coi điện thứ tám.

- Đô-thị-vương 都市王, coi điện thứ chín.

- Chuyển-luân-vương 轉輪王, coi điện thứ mười.

https://thuviensach.vn

Theo các điện trong sách, hễ người nào chết, thì linh hồn phải qua mười điện ấy để Diêm-vương xét hỏi các công-đức và các tội-lỗi mà định sự thưởng - sự phạt theo cái nghiệp-báo của người ấy.

Chùa nào có động Thập-điện thì hay làm riêng ra một chỗ ở đàng sau điện thờ Phật. Cũng có nhiều chùa không làm thành động chỉ làm tượng mười vị Diêm-vương và đặt ban thờ hoặc ở hai bên điện thờ Phật, hoặc ở hai bên nhà bái-đường, mỗi ban để thờ năm-vị.

3) NHÀ HÀNH-LANG

Nhà hành-lang là hai dãy nhà dài làm ở hai bên chùa đi thông vào nhà hậu-đường. Ở giáp tường nhà hành-lang thường có mỗi bên chín pho tượng, có khi làm to bằng người thật, ngồi trên núi đá hoặc ở gốc cây, hình-dáng pho nào cũng có bộ nghĩ-ngợi trầm-mặc, gọi gồm cả la Thập-bát La-hán ⼗⼋羅漢.

La-hán là do chữ phạm A-la-hán 阿羅漢 (Arahat) gọi tắt.

Đạo Phật gọi A-la-hán là những bậc đã tu đến chỗ không sinh không tử, không có gì phải học nữa, cho nên có nghĩa là vô-học 無學, hay là vô-sinh 無⽣ và lại có nghĩa là sát-tặc 殺賊, tức là nói giết được cái giặc phiền-não.

Ở các chùa bên Tây-tạng, bên Tàu và bên Việt-nam ta thường làm mười-tám vị La-hán, nhưng trong các sách chỉ

nói có mười-sáu vị mà thôi. Sách Pháp-trụ-ký 法住記 chép rằng. « Mười-sáu vị A-la-hán vâng sắc-mệnh của Phật ở lại thế-gian mà thủ hộ chính pháp, đến nay vẫn chưa nhập diệt ». Mười-sáu vị A-la-hán ấy là :

https://thuviensach.vn

- Tân-độ-la Bạt-ra-nọa-xa Tôn-giả 賓 度 羅 跋 囉 惰 闍 尊 者

(Pindola Bharadvaja)

- Ca-nặc-ca Phạt-xa Tôn-giả 迦 諾 迦 伐 蹉 尊 者

(Kanakavatsa).

- Ca-nặc-ca Bạt-lị-nọa-xa Tôn-giả 迦 諾 迦 跋 厘 惰 闍 尊 者

(Kanaka Bharadvaja).

- Tô-tần-đà Tôn-giả 蘇頻陀尊者 (Suivinda).

- Nặc-cự-la Tôn-giả 諾距羅尊者 (Nakula).

- Bạt-đà Tôn-giả 跋陀尊者 (Bhadra).

- Ca-ri-ca Tôn-giả 迦理迦尊者 (Karika).

- Phạt-xa-la phất-đa-la Tôn-giả 伐 闍 羅 弗 多 羅 尊 者

(Vajravutra).

- Thú-bác-ca Tôn-giả 戍博迦尊者 (Svaka).

- Bán-thác-ca Tôn-giả 半託迦尊者 (Panthaka).

- Ra-hộ-la Tôn-giả 羅怙羅尊者 (Râhula).

- Na-ka-tê-na Tôn-giả 那伽犀那尊者 (Nagaséna).

- Nhân-kết-đà Tôn-giả 因揭陀尊者 (Ingata).

- Phạt-na-bà-tư Tôn-giả 伐那婆斯尊者 (Vanavâsin).

- A-thị-đa Tôn-giả 阿⽒多尊者 (Ajita).

- Chú-đồ bán-thác-ca Tôn-giả 注 荼 半 托 迦 尊 者

(Cudapanthaka).

Tương truyền rằng tượng 16 vị La-hán này là do người Quán Hưu 貫休 đời nhà Lương nằm chiêm bao thấy mà vẽ

https://thuviensach.vn

ra.

Sách La-hán-đồ-tán-tập 羅 漢 圖 讚 集 vẽ 18 vị, là thêm một vị tên là Khánh-hữu Tôn-giả 慶友尊者 và một vị tên là Tân-đầu-lư Tôn-giả 賓 頭 慮 尊 者 . Người ta cho Tân-đầu-lư

chính là Tân-độ-la Bạt-ra-nọa-xa, nhưng chỉ lấy hai chữ tên tự ở trên dịch hơi sai âm của tiếng phạm và bỏ mấy chữ tên họ ở dưới đi, mà đặt ra một vị khác. Còn Khánh-hữu là dịch theo nghĩa tiếng Nan-đề-mật-đa-la 難提密多羅 là tên người làm bộ sách Pháp-trụ-ký vào quãng tám trăm năm sau Phật Thích-ca đã nhập diệt.

Lại có một thuyết nói rằng : Họ Trương ở Kim-thủy đất Thục vẽ tranh 18 vị La-hán và Tô Đông-pha làm bài tụng tán. Theo thuyết này thì hai vị thêm vào sau là Ca-diếp Tôn-giả và Quân-đồ bát-thán Tôn-giả 軍徒鉢歎尊者.

Bên Tây-tạng, thì tương truyền rằng hai vị sau là Ma-gia phu-nhân và Di-lặc.

Vậy theo đúng trong sách, thì chỉ có 16 vị mà thôi, còn hai vị nữa là đời sau người ta nhận lầm mà thêm ra và không biết đích xác là danh hiệu người nào.

Dù thế nào mặc lòng, bởi có những điển nói về những vị

A-la-hán ấy, mà gây thành ra nhiều kiểu rất đẹp về nghề

điêu-khắc hay là nghề hội-họa. Hiện nay còn nhiều chùa cổ

có những tượng A-la-hán rất khéo và một đôi khi thấy có những bức tranh vẽ các vị A-la-hán rất có tinh-thần.

4) NHÀ TĂNG-ĐƯỜNG

https://thuviensach.vn

Tượng Thánh-tăng : Nhà tăng-đường hay là nhà tổ ở

sau điện thờ Phật, có ban thờ các vị sư tổ đã tu ở chùa. Ở

trên ban thờ ấy có pho tượng thờ vị Thánh-tăng.

Vị Thánh-tăng này, theo như sách Tượng-khí, thì bên Tiểu thặng thờ một vị đại đệ-tử của Phật, như Kiều-trần-như (Kaundinya) hoặc là Đại-Ca-diếp (Kacyapa) hoặc là Tu-bồ-đề (Subhuti) mà bên Đại-thặng thì thờ đức Văn-thù bồ-tát làm hình-dáng một người tăng nhân. Song ở bên Việt-nam ta ở các nhà tổ trong chùa thấy thờ đức A-nan-đà làm Thánh-tăng.

Thờ đức Văn-thù là có ý lấy trí-tuệ mà tu đạo Phật, mà thờ đức A-nan-đà là lấy sự nghe nhiều nhớ nhiều mà tu đạo Phật. Tuy hai vị cùng là đệ-tử Phật, nhưng cái ý-nghĩa có chỗ khác nhau như thế.

Theo trong sách thì vị Thánh-tăng chỉ thờ ở nhà tăng-đường mà thôi, song ở nước ta, các chùa đặt thêm ban thờ

ở nhà bái-đường nữa.

Tượng đức Tổ-tây : Trên bàn thờ các vị tổ ở tăng-đường, thường có một pho tượng tạc dung-mạo người Tây-trúc (Ấn-độ), mũi cao, tóc quăn, râu quai nón, tục gọi là đức Tổ-tây hay là Tổ Đạt-ma.

Chính pháp-danh của Ngài là Bồ-đề-đạt-ma 菩 提 達 磨

(Bodhidharma), người dòng-dõi phái quí-tộc ở phía nam Ấn-độ, xuát-gia tu hành đạo Phật và chuyên học về môn Thiền-na (Dhyana). Năm Phổ-thông nguyên-niên (520) đời vua Võ-đế nhà Lương, ngài đi đường biển sang Quảng-châu. Vua Lương Võ-đế mời ngài vào kinh-đô ở Kiến-nghiệp tức là https://thuviensach.vn

thành Nam-kinh bây giờ. Ngài vào yết-kiến vua Võ-đế, nhưng thấy vua không hiểu đến chỗ mầu-nhiệm của đạo Phật, Ngài bèn qua sông Dương-tử, sang nước Bắc-Ngụy, trụ ở chùa Thiếu-lâm, tu pháp tham-thiền, suốt ngày ngồi nhìn vào vách, tục gọi là ông thầy tu xem vách.

Tương truyền rằng Bồ-đề-đạt-ma là tổ thứ 28 của phái Thiền-tôn bên Ấn-độ, sang Tàu làm sơ tổ ở cõi Đông-thổ

truyền đạo pháp và áo cà-sa cho đệ-tử là Tuệ-khả 慧可 làm đệ nhị tổ. Ngài tịch vào ngày rằm tháng mười năm Đại-thông thứ hai (530) đời vua Võ-đế nhà Lương.

Ban thờ Chư-vị : Đáng lẽ ở nhà tăng-đường chỉ thờ vị

Thánh-tăng và chư tổ đã tu ở chùa mà thôi, song thường thấy ở gian giữa nhà ấy có ban thờ Phật, gian bên tả có ban thờ Chư-vị và gian bên hữu có ban thờ các tổ.

Chư-vị là nói chung các vị thần thánh của phái đồng-bóng, đại khái như tứ phủ, là Thiên-phủ, Địa-phủ, Thủy-phủ

và Nhạc-phủ, cùng các Thánh-mẫu, các Đức-ông, các quan-lớn, v.v… Phái Chư-vị không có quan-hệ gì đến đạo Phật, nhưng vì sự mê-tín của dân-gian thường tin là các vị thần thánh ấy hay can-thiệp đến việc họa phúc của người đời, cho nên có nhiều người, nhất là đàn-bà, con gái hay theo về

phái ấy và rất sùng sự thờ-phụng Chư-vị. Bởi vậy nhà chùa muốn có nhiều người đến lễ bái, mới lập ra ban thờ Chư-vị, để các con-công đệ-tử đến dâng bát hương, hoặc là ngày rằm, ngày mồng-một, sau khi lễ Phật rồi, ra ngồi đồng, ngồi bóng. Cũng vì thế, cho nên có chùa phải làm ra điện riêng bên cạnh để thờ Chư-vị.

https://thuviensach.vn

Cách thờ-phụng như thế thật là hỗn-tạp 101, không đúng

với cái tôn-chỉ của đạo Phật chút nào, vì rằng đạo Phật là đạo tối kị sự mê-hoặc 102 mà lại đem sự mê-hoặc để làm mờ-tối lòng người, thì thật là một sự rất trái đạo vậy.

Nói tóm lại, sự thờ-phụng, cách bài-trí ở trong chùa, tuy có ý-nghĩa và qui-thức rõ-ràng, nhưng vì người trong tăng-già hiểu không rõ và lại hay lạm-dụng hai chữ « phương-tiện », thành ra có nhiều sự sai-lầm, làm mất cái ý nhất-trí

103 của tôn giáo.

Xét kỹ ra, thì căn-do là bởi hai lẽ này : Một là các sơn-môn không có mối thống-nhất và sự học đạo không được uyên-thâm, việc gì cũng tùy tiện, lâu sinh ra nhiều sự hồ-đồ

bác-tạp 104 mà không ai biết. Hai là người ta cho đạo Phật là đạo viên-dung 105, cốt có thờ Phật thờ thánh thì thôi, còn sự thờ-phụng thêm bớt và cách bài-trí bề ngoài, dù có một đôi chỗ sai-lầm, cũng không ai lấy làm quan-ngại và cũng chẳng có ai bẻ-bắt gì, thành thử dần dần hóa quen, không muốn thay đổi nữa.

Đó là những chỗ khuyết-điểm trong sự thờ-phụng của đạo Phật ở nước ta, ta nên biết mà sửa đổi lại cho thích-hợp với cái đạo tôn-nghiêm của Phật-giáo.

https://thuviensach.vn

PHẦN PHỤ THÊM : MẤY CẢNH CHÙA LỚN Ở

BẮC-KỲ

Trong mục thứ năm đã nói rõ cách bài-trí các tượng để

thờ trong chùa, nay muốn có trưng-chứng rõ-ràng, tưởng không gì bằng vẽ ra mấy cảnh chùa lớn và cổ ở Bắc-kỳ để ai xem cũng có thể nhận biết được một cách chắc-chắn hơn nữa. Những chùa này có nơi chúng tôi vẽ cả toàn cảnh, có nơi chỉ vẽ riêng chính-điện thờ Phật, cốt để người ta thấy rõ cách bài-trí khác nhau thế nào. Còn cách phân-biệt tả hữu, thì theo vị-trí của người đứng trong chùa trông ra.

https://thuviensach.vn

1) CHÙA HÒA-GIAI

Chùa Hòa-giai, chính danh là Hồng-phúc-tự, là một chùa rất cổ ở Hà-nội thuộc về phái Tào-động bên Thiền-tôn.

Tương truyền chùa này làm từ đời Lý ; nhưng đến năm Chính-hòa thứ tám (1687) đời vua Lê Hy-tôn có làm lại.

Năm Thành-thái thứ hai (1899) lại chữa lại. Chùa này cũng khá rộng, nhưng trừ pho tượng Cửu-long cổ để ở nhà trai-đường ra, không có gì là lạ, cho nên chỉ vẽ cái chính-điện thờ Phật mà thôi.

(1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà ; (5) Tượng Quan-thế-âm ; (6) Tượng Đại-thế-chí ; (7) Tượng Thế tôn Thích-ca ; (8) Tượng Ca-diếp ; (9) Tượng A-nan-đà ; (10) Tượng một vị Phật đầu trọc, ngực có chữ vạn, ngồi trên tòa sen. Không biết rõ là vị nào, có người bảo là đức Dược-sư ; (11, 12) Tượng hai vị Bồ-tát ; (13) Tượng Cửu-long ; (14) Tượng Đế-Thích ; (15) Tượng Phạm-thiên ; (16) Hương-án ; (17) Tượng một vị Phật đầu-trọc, ngực có chữ

vạn ngồi trên lưng một ông vua nằm phục xuống. Có lẽ là theo điển vua Đế-Thích tình-nguyện làm giường cho Phật https://thuviensach.vn

Thích-ca ngồi thuyết pháp ; (18, 19) Tượng hai vị Thiên-vương ; (20) Tượng Quan-âm tống-tử (Thị-Kính) ; (21, 22) Tượng hai vị Thiên-vương ; (23, 24) Tượng 10 vị Diêm-vương ; (25, 26) Tượng hai vị Hộ-pháp bằng đồng mới đúc ; (27) Tượng Thánh-tăng và hai vị thị-giả ; (28) Tượng đức chúa, tức là Thổ-địa-thần và hai vị thị-giả.

Đáng lẽ ban thờ Thổ-địa-thần để bên tả, mà ban thờ

Thánh-tăng để bên hữu, nhưng đây lại đặt ngược.

https://thuviensach.vn

2) CHÙA BÀ-ĐÁ

Chùa Bà-đá, chính danh là Linh-quang-tự ở Hà-nội, thuộc về phái Lâm-tế bên Thiền tôn. Các chùa của ta, phi thuộc về phái Tào-động thì thuộc về phái Lâm-tế, vì rằng bên Thiền-tôn chỉ có hai phái ấy truyền sang nước Nam ta mà thôi.

Chùa Bà-đá có một điều nên chú ý là các tượng thờ ở

trong điện làm rất to và ở ngoài nhà bái-đường không có hai vị Hộ-pháp. Chùa này tương truyền làm từ đời Hồng-đức, vào khoảng thế-kỷ thứ XV. Đến đời Lê mạt bị quân Tây-sơn tàn phá. Rồi đến năm Thiệu-trị thứ bảy (1847) mới trùng tu.

(1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà ; (5) Tượng Quan-thế-âm ; (6) Tượng Đại-thế-chí ; (7) Tượng Thích-ca Thế-tôn ; (8) Tượng Văn-thù ; (9) Tượng Phổ-hiền ; (10) Tượng Cửu-long ; (11) Hương-án ; (12) Tượng đức chúa, tức là Thổ-địa-thần và hai vị thị-giả ; (13) Tượng https://thuviensach.vn

Thánh-tăng ; (14, 15) Tượng hai vị Thiên-vương ; (16, 17) Tượng 10 vị Diêm-vương.

https://thuviensach.vn

3) CHÙA LIÊN-PHÁI

Chùa Liên-phái, thuộc huyện Hoàn-Long, tỉnh Hà-đông, là một cảnh chùa rất phồn thịnh ở gần Hà-nội. Chùa này nguyên trước là nhà tư của Trinh-Thập. Năm Chinh-hòa thứ

17 (1696) ông xuất gia, lấy nhà riêng làm chùa, đặt tên là Liên-tôn-tự. Sau tị húy, đổi là Liên-phái. Lâu ngày đổ nát.

Năm Bảo-thái thứ bảy (1726) đã trùng tu, đến năm Minh-mệnh thứ 20 (1839) và năm Tự-đức thứ 17 (1864) lại chữa lại.

(1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà ; (5) Tượng Đại-thế-chí ; (6) Tượng Quan-thế-âm ; (7) Tượng Thích-ca Thế-tôn đội mũ ngọc ; (8) Tượng Văn-thù Bồ-tát, ngồi tòa sen ; (9) Tượng Phổ-hiền Bồ-tát, ngồi tòa sen ; (10) Tượng Cửu-long ; (11) Hương-án ; (12, 13) Tượng Hộ-pháp ; (14) Tượng đức chúa, tức là tượng Thổ-địa-thần và hai thị-giả ; (15) Thánh-tăng ; (16, 17) Hai bàn thờ nhỏ và thấp để thờ hậu.

https://thuviensach.vn

4) CHÙA BẰNG

Chùa Bằng, chính danh là Báo-quốc-tự, ở làng Bình-vọng, tục gọi là làng Bằng, thuộc phủ Thường-tín, tỉnh Hà-đông. Chùa này tương truyền là làm từ đời nhà Trần và có cái kiểu không giống như các chùa khác.

(A) Cửa Tam-quan : (1, 2) Tượng hai vị Hộ-pháp ; (3, 4) Tượng tám vị Kim-cương.

(B) Nhà Bái-đường : (1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà ; (5) Tượng Quan-thế-âm ; (6) Tượng Đại-thế-chí ; (7) Tượng Thích-ca Thế-tôn ; (8) Tượng Văn-thù ; (9) Tượng Phổ-hiền.

(C) Chính điện : (10) Tượng Cửu-long ; (11) Tượng bốn vị Thiên-vương ; (12) Hương-án ; (13) Tượng Quan-âm https://thuviensach.vn

tọa-sơn, tay phải chống ra đằng sau, tay trái để lên đầu gối, hai bên có Thiện-tài và Long nữ ; (14) Tượng Quan-âm thiên-thủ thiên-nhãn ; (15) Tượng Thổ-địa-thần đầu bạc ; (16) Tượng Thánh-tăng ; (17, 18) Tượng mười vị Diêm-vương.

(D) Nhà hành-lang : (1) Động núi đá ; (2) Tượng đức chúa (Thổ-địa-thần) và hai vị thị-giả ; (3) Tượng Thánh-tăng ; (4, 5) Tượng hai thị-giả là Tiêu-diện và Lực-sĩ ; (6) Khám thờ hậu ; (7, 8) Tượng 18 vị La-hán.

(E) Nhà hậu-đường : (1) Ba tượng Phật ; (2) Tượng tổ

Đạt-ma ; (3) Tượng sư tổ ; (4, 5) Ban thờ tổ.

(F) Tăng phòng

(G) Nhà chân, sân, vườn

https://thuviensach.vn

5) CHÙA PHẬT-TÍCH

Chùa Phật-tích, chính danh là Vạn-phúc-tự, thuộc làng Phật-tích, tổng Thụ-phúc, huyện Tiên-du, tỉnh Bắc-ninh.

Chùa này làm từ năm Thông-thụy thứ tư (1037), đời vua Thái-tôn nhà Lý. Năm Chính-hòa thứ tám (1687), đời vua Hy-tôn nhà Lê trùng tu, đến năm Thiệu-trị thứ sáu (1846) có chữa lại. Hiện nay có nhiều chỗ đổ nát, trường Bác-cổ

đang trù-liệu sửa-sang lại.

(A) Chính điện : (1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng Thích-ca Thế-tôn làm bằng đá, hình-dáng người Ấn-độ ; (5) Tượng Ca-diếp ; (6) Tượng A-nan-đà ; (7) Tượng Di-lặc ; (8) Tượng Phổ-hiền cưỡi voi ; (9) Tượng Văn-thù cưỡi sư-tử ; (10) Tượng Thích-ca sơ-sinh ; (11) Tượng Đế-thích ; (12) Tượng Phạm-thiên ; (13) Tượng bốn vị Thiên-vương ; (14) Hương-án ; (15) Tượng Quan-âm tống-tử ; (16, 17) Hai tượng Quan-âm tọa-sơn ; (18) Tượng A-di-đà ; (19) Tượng Quan-thế-âm ; (20) Tượng Đại-thế-chí ; (21) Tượng https://thuviensach.vn

Thánh-tăng ; (22) Tượng Thổ-địa-thần ; (23, 24) Tượng 18

vị La-hán ; (25, 26) Tượng hai vị Hộ-pháp.

(B) Nhà Hậu đường : (1) Các tượng của người lập hậu ; (2) Tượng Quan-công ; (3) Tượng vua nhà Lý ; (4) Tượng ông Nguyễn Đồng Khoa ; (5) Tượng một vị Tổ trông rất linh-hoạt ; (6) Tượng các tổ ; (7) Bia ; (8) Tượng một bà lão đội khăn, tương truyền là bà bán trầu trước ở chùa ấy, rồi sau được lập hậu.

(C) Nhà thờ Tổ : (1) Khám thờ tổ đệ nhất, bó cốt làm tượng ; (2, 3) Tám tượng tổ ; (4, 5) Sáu tượng tổ.

https://thuviensach.vn

6) CHÙA BÁCH-MÔN

Chùa Bách-môn, chính danh là Lâm-cảm-tự, xây trên núi Khám-sơn, thuộc làng Long-khám, tổng Đông-sơn, huyện Tiên-du, tỉnh Bắc-ninh. Chùa làm vuông bốn mặt, thật là một kiểu chùa ít có ở nước Nam. Nguyên chùa này có từ đã lâu, trước thế-kỷ thứ XVI. Năm Quang-bảo thứ ba (1556) đời Mạc Phúc-Nguyên đã trùng-tu, đến năm Hoằng-định thứ mười-hai (1612) lại sửa lại, nhưng vẫn theo kiểu cũ. Tục truyền vào đời Trịnh-Sâm (1767-1782) bà chúa Chè là Đặng-thị Ngọc-Huệ, người làng Gióng (Phù-đổng) đứng lên trùng-tu theo kiểu hiện thời, có một trăm cái cửa cho nên gọi là Bách-môn.

(A) Mặt chính : (1, 2, 3) Tam thế ; (4) Di-lặc Bồ-tát ; (5) Pháp-hoa-lâm Bồ-tát ; (6) Đại-diệu-tướng Bồ-tát ; (7) https://thuviensach.vn

Thiên-thủ thiên-nhỡn Quan-âm ngồi trên đầu tên quỉ ; (8) Thích-ca sơ-sinh ; (9) Thánh-tăng ; (10) Thổ-địa-thần ; (11) Ngọc-hoàng ; (12) Nam-tào ; (13) Bắc-đẩu ; (14, 15) Hộ-pháp ; (16) Đức chúa (Thổ-địa-thần) và hai thị-giả ; (17) Thánh-tăng và hai thị-giả.

(B) Mặt bên hữu : (1) A-di-đà ; (2) Quan-thế-âm ; (3) Đại-thế-chí ; (4) Thích-ca Thế-tôn ; (5) Ca-diếp ; (6) Anan-đà ; (7) Quan-âm tống-tử.

(C) Mặt sau : (1, 2, 3) Tam-thế ; (4, 5, 6) Ba tòa Thánh-mẫu (Chư-vị).

(D) Mặt bên tả : (1) A-di-đà ; (2) Quan-thế-âm ; (3) Đại-thế-chí ; (4) Di-lặc ; (5) Pháp-hoa-lâm ; (6) Đại-diệu-tướng.

https://thuviensach.vn

7) CHÙA BÚT-THÁP

Chùa Bút-tháp, chính danh là Ninh-phúc-tự, thuộc Phủ

Thuận-thành, tỉnh Bắc-ninh. Chùa này làm vào đời vua Chân-tôn nhà Hậu-Lê, niên-hiệu Phúc-thái (1643-1649), tức là đời chúa Thanh-đô-vương Trịnh-Tráng cầm quyền, do nhà vua và nhà chúa dựng lên, cho nên qui-mô rất rộng lớn và có nhiều tượng rất đẹp.

(A) Tam-quan nhỏ thấp : (Xem bản-đồ ở trang 101).

https://thuviensach.vn

(B) Nhà gác chuông : (1) Trên gác treo chuông. Ban thờ chúa Trịnh : tượng chúa Trịnh để giữa, bên tả, ở trong, có người thị-nữ, ở ngoài, có ông quan ngồi ; bên hữu có người quan thị ở ngoài có ông quan ngồi ; (2) Tầng dưới : Tượng Ngọc-hoàng để giữa, bên tả tượng Nam-tào, bên hữu tượng Bắc-đẩu.

(C) Hai cái bia để hai bên

(D) Nhà bái-đường : (1, 2) Tượng hai vị Hộ-pháp rất lớn ; (3) Tượng đức chúa (Thổ-địa-thần và hai thị-giả) ; (4) Tượng Thánh-tăng và hai thị-giả.

(E) Nhà dọc ở giữa : (1) Ban thờ để ba tượng : giữa để tượng Thích-ca sơ-sinh, bên tả là Quan-thế-âm, bên hữu là Đại-thế-chí ; (2) Hương-án ; (3, 4) Tượng 10 vị Diêm-vương.

(F) Chính điện : (1) Tượng Tam-thế : Tượng Tam-thế

gọi lầm là tam thân, tượng này chắc ở chùa nào đem đến rồi để tạm ở chỗ này ; (3) Ban thờ để ba tượng : giữa là Quan-âm tọa-sơn, hai bên là Thiện-tài, Long-nữ ; (4, 5) Tượng tứ Bồ-tát ; (6) Tượng Thiên-thủ thiên nhỡn làm đủ

nghìn tay, nghìn mắt, ngồi trên tòa sen để trên đầu con rồng. Tượng làm rất khéo ; (7) Tượng Tuyết-sơn tạc rất khéo ; (8) Tượng Văn-thù Bồ-tát ; (9) Tượng Phổ-hiền Bồ-tát ; (10, 11) Hai pho tượng này tạc hai vị đầu trọc ngồi tòa sen, không rõ là hai vị nào ; (12) Tượng Quan-âm tống-tử ; (13) Tượng Quan-âm tọa-sơn ; (14, 15) Tượng 18 vị La-hán. Ở hai dãy tượng còn bày thêm mấy pho tượng ở đâu đem đến, mà không rõ tượng những vị nào ; (16) Tượng https://thuviensach.vn

Thánh-tổ Đông-thổ ; (17) Tượng Thánh-tổ Ấn-độ ; (18) Động Thập-điện.

(G) Cái cầu đá trên chính điện xuống nhà tháp.

(H) Nhà tháp : (1) Tháp Cửu-liên, tám mặt, chín tầng, có thể xoay quanh được ; (2, 3) Hai tượng A-di-đà ; (4) Bia.

(I) Nhà hội-đồng.

(J) Nhà thờ hậu : (1, 2) Khám thờ hai bà Chúa lập hậu ; (3, 4) Khám thờ hai ông Hoàng lập hậu.

(K) Nhà thờ tổ và chư vị : (1, 2) Hai bài bia ; (3, 4, 5, 6) Tượng bốn vị tổ ; (7) Ban thờ Tứ-phủ, ba ông Hoàng ; (8) Bàn thờ ba bà Thánh-mẫu : Liễu-hạnh, Mẫu-Thoải, Thượng-ngàn ; (9) Ban thờ tứ vị chầu bà.

(L) Nhà tăng-phòng và nhà hành-lang.

(M) Nhà thờ tổ đệ nhất : (1) Khám thờ Chuyết-chuyết-công là tổ đệ-nhất, có cái tượng bó bằng cốt, cho nên gọi là nhục-thân bồ-tát ; (2, 3) Tượng hai vị tổ ; (4, 5) Hai cái bia.

(N) Các tháp ở ngoài vườn : (1) Tháp Chuyết-chuyết-công, đệ nhất tổ ; (2) Tháp đệ nhị tổ. Hai tháp này cao hơn và trên đỉnh làm hình cái bút, bởi thế mới thành tên là chùa Bút-tháp.

https://thuviensach.vn

8) CHÙA CÓI

Chùa Cói, chính danh là Thần-tiên-tự, ở xã Hội-hợp, huyện Tam-dương, tỉnh Vĩnh-yên. Chùa này có hai cái tháp xây bằng gạch ở trước cửa, một cái đã sụt nghiêng hẳn mà chưa đổ, vì vậy tục thường gọi là chùa Tháp nghiêng.

(A) Hai cái tháp xây bằng gạch ở trước cửa chùa.

(B) Chùa làm lối chữ công : (1) Ba tượng Tam-thế ; (2) Ba tượng nhà sư gọi là tam thân ; (3) Tượng A-di-đà ; (4, 5) Tả, tượng Quan-thế-âm ; hữu, tượng Đại-thế-chí ; (6) Tượng Thích-ca Thế-tôn đội mũ ngọc ; (7, 8) Tả Ca-diếp, hữu A-nan-đà ; (9) Ngọc-hoàng ; (10) Nam-tào ; (11) Địa-tạng Bồ-tát ; (12) Cửu-long ; (13, 14) Kim-đồng, Ngọc-nữ ; (15) Cửu-long ; (16, 17) Kim-đồng, Ngọc-nữ ; (18, 19) Nam-tào, Bắc-đẩu ; (20) Tượng Quan-thế-âm thiên-thủ

đứng, có 40 tay ; (21) Tượng đức Thích-ca đứng, tay phải chỉ xuống đất, tay trái để ngang ngực. Hai pho tượng này https://thuviensach.vn

đều có mỹ thuật ; (22) Quan-âm tống-tử ; (23) Quan-âm tọa-sơn ; (24) Thánh-tăng ; (25) Thổ-địa-thần ; (26, 27) Tượng bốn vị Thiên-vương ; (28, 29) Tượng bốn vị Kim-đồng, Ngọc-nữ ; (30, 31) Tượng hai vị Hộ-pháp ; (32, 33) Ban thờ Thánh-tăng và hai thị-giả ; (34, 35) Tượng hai vị sư

tổ ; (36, 37) Tượng tám vị Kim-cương.

https://thuviensach.vn

9) CHÙA ĐỌI

Chùa Đọi, chính danh là Duyên-ninh-tự, ở trên núi Long-đội, thuộc huyện Duy-tiên, tỉnh Hà-nam. Chùa này làm từ

đời nhà Lý, sau bị quân nhà Minh tàn phá, đến nhà Lê lại trùng tu lại, có cái bia của vua Lê Thánh-tôn đề bài thơ nhắc lại chuyện ấy.

(A) Nhà gác chuông có ba cái bia

(B) Nhà thờ bách-linh.

(D) Bia khắc bài thơ của vua Lẻ Thánh-tôn.

(C) Hai dãy nhà ở trong có động Thập-điện.

(E) Sân.

https://thuviensach.vn

(F) Điện thờ Phật : (1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) Tượng A-di-đà, lớn hơn cả ; (5, 6) Tả, tượng Quan-thế-âm, hữu, tượng Đại-thế-chí ; (7) Tượng Thích-ca Thế-tông, đứng ; (8, 9) Tả, tượng Văn-thù ; hữu, tượng Phổ-hiền ; (10) Tượng Di-lặc bằng đồng ; (11, 12, 13, 14) Tượng tứ

Thiên-vương ; (15) Tượng Cửu-long, Thích-ca sơ sinh ; (16) Tượng Quan-âm ngồi thuyết-pháp ; (17) Tượng Quan-âm thiên-thủ ; (18) Tượng Thánh-tăng ; (19) Tượng Thổ địa đầu bạc ; (20, 21, 22, 23) Tượng bốn vị Thiên-vương khá đẹp ; (24, 25) Tượng hai vị Hộ-pháp cưỡi con sấu ; (26, 27) Tượng bốn vị Bồ-tát ; (28, 29, 30) Tượng ba vị Kim-cương.

(G) Nhà hậu-đường và hai bên hành lang : (1) Ban thờ Quan âm tống-tử ; (2, 3, 4) Ban thờ hậu ; (5) Ban thờ

bà Nhân tôn Hoàng-hậu ; (6) Tượng Thánh-tăng ; (7) Ban thờ đức chúa (thổ-địa) và một vị quan có công đức ; (8, 9) Tượng hai vị Kim-cương ; (10, 11) Tuợng 18 vị La-hán.

https://thuviensach.vn

10) CHÙA TÂY-PHƯƠNG

Chùa này ở trên núi Tây-phương, chính danh là Sùng-phúc-tự, thuộc làng An-thôn, xã Thạch-xá, huyện Thạch-thất tỉnh Sơn-tây.

Tương truyền rằng chùa này khởi đầu có từ cuối đời, nhà Đường, vào lúc Cao-Biền sang làm Đô-hộ ở đất Giao-châu. Kể thực ra, thì không có di-tích gì làm bằng chứng cả, nhưng có mấy điều sau này làm cho ta phải chú ý : một là cái kiểu chùa này làm theo lối chữ tam, thì ở nước Nam không đâu có ; hai là ở trong chùa chỉ có một vị Hộ-pháp là Vi-thiên-tướng quân ⾱ 天 將 軍 , rất đúng với sách cổ, chứ

không làm hai vị Hộ-pháp là ông Thiện và ông Ác như đời sau ; ba là từ đời Đường về trước ở các chùa chỉ làm tượng 16 vị La-hán, chứ không làm 18 vị như từ đời Tống về sau.

https://thuviensach.vn

Lấy những điều ấy mà suy, thì dù chùa Tây-phương không phải làm từ đời Đường, chắc cũng là làm vào quãng trước đời Tống. Dẫu thế nào mặc lòng, chùa này là chùa cổ

nhất ở Bắc-kỳ.

Cứ như lời sư bản-tự nói, thì chùa này đã trùng tu lại nhiều lần rồi, mà thật có sự-tích rõ-ràng, là một lần về đời vua Hi-tôn nhà Hậu-Lê, niên-hiệu Chính-hòa (1676-1705), tức là vào đời chúa Tây-vương Trịnh Tạc cầm quyền. Lần ấy làm cái Tam-quan có khắc chữ vào gỗ. Cái Tam-quan ấy hiện nay đổ nát, không còn nữa, chỉ còn có mấy đoạn gỗ

mà thôi. Đến cuối đời nhà Nguyễn Tây-sơn lại trùng-tu lần nữa ; lần này có đúc cái chuông và có tên những người như

Phan Huy Ích và các quan triều Tây-sơn cúng tiền để đúc chuông ấy.

Chùa Tây-phương tường ngoài xây liền theo lối chữ công

⼯ mà nhà ở trong thì làm ba cái nhà cách nhau hai cái thiên-tỉnh nhỏ, thành ra hình chữ tam 三. Mỗi cái nhà có hai tầng mái, ở ngoài trông vào như là nhà hai tầng. Cách chạm trổ, thì chỗ nào cũng làm rồng năm móng cả.

Các tượng ở trong chùa hết thảy tạc bằng gỗ, có nhiều pho rất khéo. Pho tượng Tuyết-sơn, thì ai xem cũng công nhận là rất có mỹ-thuật, pho tượng Thiên-thủ Quan-âm có một trăm tay và hai pho tượng Quan-thế-âm và Đại-thế-chí đứng cạnh tượng A-di-đà cũng có vẻ đẹp, tám pho tượng Kim-cương rất có vẻ linh-hoạt và mười-sáu pho tượng La-hán đều hiển-lộ được cái trạng thái nghĩ-ngợi tư-tưởng.

https://thuviensach.vn

Hiện nay pho tượng Tuyết-sơn và mấy pho tượng để thờ

ở chính điện đều róc hết cả sơn vàng, chỉ có màu gỗ đen mà thôi.

Chùa Tây-phương không có tượng thờ Thánh-tăng ở bái-đường và ban thờ Thổ-địa-thần lại đem ra thờ ở cái miếu riêng ở bên cạnh sân.

Đại-khái kiểu chùa và cách bài-trí các tượng ở trong chùa ấy như thế này :

(A) Nhà bái-đường năm gian : (1) Thiên-thủ Quan-thế-âm một trăm tay ; (2) Thiện-tài ; (3) Long-nữ ; (4) Vị-đà Thiên-tướng-quân làm Hộ-pháp cả Đông, Tây, Nam ba châu ; (5) Thổ-địa-thần ; (6) Sơn-thần ; (7, 8, 9, 10) Bốn vị Kim-cương.

(B) Thiên-tỉnh : (1, 2) Hai cái bể cạn.

(C) Nhà chính-điện ba gian : (1) Tượng A-di-đà, đứng ; (2) Tượng Quan-thế-âm, đứng ; (3) Tượng Đại-thế-chí, đứng ; (4) Tượng Tuyết-sơn, róc hết cả sơn, khéo nhất trong chùa ; (5) Ca-diếp ; (6) A-nan-đà ; (7) Di-lặc, róc-sơn ; (8) Pháp-hoa-lâm Bồ-tát ; (9) Đại-diệu-tướng Bồ-tát ; (10) Tượng Cửu-long ; (11) Đế-thích ; (12) Phạm-thiên ; (13) Hương-án ; (14, 15) Hai vị La-hán ; (16, 17) Tượng Thập-điện Diêm-vương ; (18, 19) Hai pho tượng người lập hậu.

(D) Nhà hậu-đường năm gian : (1, 2, 3) Tượng Tam-thế ; (4) A-di-đà ; (5) Quan-thế-âm ngồi tòa sen để trên đầu tên quỉ ; (6) Quan-âm tống-tử ; (7) Tượng Cửu-long ; (8, 9) Tượng hia vị nữ tướng quì, gọi là Kim-đồng và Ngọc-https://thuviensach.vn

nữ ; (10, 11, 12) Tượng Tam-tòa Thánh-mẫu ; (13) Tượng chư-vị các cô. Tượng Thánh-mẫu và các cô, là tượng Chư-vị, chắc về sau mới thêm vào ; (14) Hương-án ; (15, 16) Tượng 14 vị La-hán rất khéo ; (17, 18, 19, 20) Tượng 4 vị

Kim-cương.

https://thuviensach.vn

Tượng đức Thích-ca mầu-ni Phật thuyết pháp

https://thuviensach.vn

Tượng đức A-di-đà Phật

https://thuviensach.vn

Tượng đức Quan-âm có 32 tay

https://thuviensach.vn

Tượng đức Văn-thù Bồ-tát ngồi trên con Thanh-sư

https://thuviensach.vn

Tượng đức Phổ-hiền Bồ-tát ngồi trên con Bạch-tượng https://thuviensach.vn

Tượng Tam thế : quá-khứ, hiện-tại, tương-lai Phật https://thuviensach.vn

Tượng Hộ-pháp

https://thuviensach.vn

Tượng Hộ-pháp

https://thuviensach.vn

NHỮNG SÁCH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ XUẤT BẢN

- Sơ-học luân-lý (hết) : 1 quyển

- Sư-phạm yếu-lược (hết) : 1 quyển

- Việt-nam văn-phạm : 1 quyển

- 47 điều giáo-hóa đời Lê-triều (hết) : 1 quyển

- Nho-giáo : 4 quyển

- Truyền Kiều (hết) : 1 quyển

- Việt-nam sử-lược (đang in lại) : 2 quyển

- Grammaire Annamite : 1 quyển

- Tiểu-học Việt-nam văn phạm giáo-khoa-thư : 1 quyển ĐANG SOẠN

- Lão giáo : 1 quyển

- Thế-giới đại quan : 1 quyển

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Notes

[←1]

Tuyệt-đối : Cùng tột, không có gì sánh ngang được.

https://thuviensach.vn

[←2]

Pháp-thân : Cái thân thuần là lý, không có sắc, không có tướng.

https://thuviensach.vn

[←3]

Tương-đối : Sánh ngang cái nọ đối với cái kia.

https://thuviensach.vn

[←4]

Minh-triệt : Sáng suốt.

https://thuviensach.vn

[←5]

Hữu-tình : Giống sinh vật có cảm-giác.

https://thuviensach.vn

[←6]

Hằng-hà sa số : Số cát ở sông Hằng, nghĩa bóng vô-số.

https://thuviensach.vn

[←7]

Tự giác tự lợi : Biết lấy cho mình, lợi lấy cho mình.

https://thuviensach.vn

[←8]

Tự giác giác tha : Biết cho mình rồi làm cho người biết.

https://thuviensach.vn

[←9]

Viên-mãn : Toàn vẹn.

https://thuviensach.vn

[←10]

Tị-tổ : Ông tổ đầu tiên lập ra một học-thuyết hay một tôn-giáo.

https://thuviensach.vn

[←11]

Giáng đản : Giáng sinh.

https://thuviensach.vn

[←12]

Phát-nguyện : Phát lời cầu nguyện.

https://thuviensach.vn

[←13]

Dĩnh-ngộ : thông minh chóng hiểu biết.

https://thuviensach.vn

[←14]

Ưu bi khổ-não : lo buồn khổ-sở.

https://thuviensach.vn

[←15]

Phát thệ : Phát lời thề.

https://thuviensach.vn

[←16]

Vô-thượng chính đẳng chính giác : Đạo chân-thực của Phật.

https://thuviensach.vn

[←17]

Cứu-cánh : Cùng tột sau hết.

https://thuviensach.vn

[←18]

Ảo-hóa : Sự biến-hóa không chân-thực.

https://thuviensach.vn

[←19]

Mê-hoặc : Mờ tối sai lầm.

https://thuviensach.vn

[←20]

Pháp-lực : Sức mạnh của phép mầu.

https://thuviensach.vn

[←21]

Ngũ-trọc : Năm cái dơ đục là : kiếp-trọc, kiến-trọc, phiền-não-trọc, chúng-sinh-trọc và mệnh-trọc.

https://thuviensach.vn

[←22]

Tham-dục : Tham muốn.

https://thuviensach.vn

[←23]

Sân-khuể : Tức giận.

https://thuviensach.vn

[←24]

Tà-kiến : Tư-tưởng không ngay chính.

https://thuviensach.vn

[←25]

Kiêu-mãn : Kiêu-ngạo tự-đắc.

https://thuviensach.vn

[←26]

Phỉ-báng : Báng-bổ.

https://thuviensach.vn

[←27]

Phương-tiện : Cách-thức tùy tiện cho người ta dễ theo, dễ hiểu.

https://thuviensach.vn

[←28]

Xá-lị : Hài cốt còn lại.

https://thuviensach.vn

[←29]

San-định : Xếp đặt thành sách.

https://thuviensach.vn

[←30]

Sưu-tập : Nhặt-nhạnh.

https://thuviensach.vn

[←31]

Tuyên-dương : Tuyên-truyền tán-dương.

https://thuviensach.vn

[←32]

Tham-khảo : Tra-xét so-sánh.

https://thuviensach.vn

[←33]

Khất-thực : Xin ăn.

https://thuviensach.vn

[←34]

Chỉnh-túc : Đứng-đắn nghiêm-trang.

https://thuviensach.vn

[←35]

Phong-độ : Đáng vẻ.

https://thuviensach.vn

[←36]

Ám-chướng : Tối-tăm che-lấp.

https://thuviensach.vn

[←37]

Ngã-kiến : Cái tư-tưởng về sự có cái ngã.

https://thuviensach.vn

[←38]

Đầu-đà : Phép tu khổ-hạnh.

https://thuviensach.vn

[←39]

Khai-ngộ : Mở trí ra để hiểu biết.

https://thuviensach.vn

[←40]

Sa-di : Chú tiểu.

https://thuviensach.vn

[←41]

Đa-văn : Nghe nhiều.

https://thuviensach.vn

[←42]

Thường trụ : Có luôn luôn.

https://thuviensach.vn

[←43]

Khế-hợp : Hợp đúng.

https://thuviensach.vn

[←44]

Phổ-ứng quần-cơ : Ứng khắp cả các cơ của chúng-sinh.

https://thuviensach.vn

[←45]

Xem ở mục thứ V.

https://thuviensach.vn

[←46]

Thể : Phần nhất-định không biến đổi.

https://thuviensach.vn

[←47]

Dụng : Sự ứng dụng ở việc hành-vi.

https://thuviensach.vn

[←48]

Tự tính luân thân : Tự cái tính bản-nhiên mà luân chuyển hóa ra thân khác.

https://thuviensach.vn

[←49]

Ô-trọc : Du đục.

https://thuviensach.vn

[←50]

Thanh-tĩnh : Trong sạch.

https://thuviensach.vn

[←51]

Uế-thổ : Đất bẩn.

https://thuviensach.vn

[←52]

Tĩnh-thổ : Đất sạch.

https://thuviensach.vn

[←53]

Thụ ký : Trao ghi, nghĩa là ghi nhận cho vào đạo quả.

https://thuviensach.vn

[←54]

Thiên-nhỡn : Mắt của bậc trời, trông rõ hết thảy mọi vật ở trong thế-gian.

https://thuviensach.vn

[←55]

Sân-nộ : Nóng giận.

https://thuviensach.vn

[←56]

Tham-trược : Tham-lam bám-víu.

https://thuviensach.vn

[←57]

Chư-căn : Nói gồm cả lục căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý.

https://thuviensach.vn

[←58]

Túc-mệnh : Việc sống ở kiếp trước.

https://thuviensach.vn

[←59]

Thụ-trì : Theo giữ.

https://thuviensach.vn

[←60]

Tha-tâm-trí : Biết tâm-trí của kẻ khác.

https://thuviensach.vn

[←61]

Thần-túc : Chân thần, phép đi đâu cũng được.

https://thuviensach.vn

[←62]

Ba-la-mật : Phép tu lục-độ.

https://thuviensach.vn

[←63]

Bất-thoái-chuyển : Không lui chuyển.

https://thuviensach.vn

[←64]

Ngũ-nghịch : Năm tội nghịch là : giết cha, giết mẹ, giết a-la-hán, phá sự

hòa-hợp của tăng-nhân, làm cho máu ở trong thân Phật chảy ra.

https://thuviensach.vn

[←65]

Ác-đạo : Ngã-quỉ-đạo, súc-sinh đạo và địa-ngục đạo.

https://thuviensach.vn

[←66]

Tuyên-thuyết : Nói rõ cho mọi người biết.

https://thuviensach.vn

[←67]

Nghiêm-tĩnh : Nghiêm trang trong-sạch.

https://thuviensach.vn

[←68]

Do-tuần : Số đo của người Ấn-độ.

https://thuviensach.vn

[←69]

Nghiêm-tĩnh quang-lệ : Nghiêm-trang trong-sạch sáng-sủa đẹp-đẽ.

https://thuviensach.vn

[←70]

Cùng vi cực diệu : Nhỏ vô cùng và rất linh-diệu.

https://thuviensach.vn

[←71]

Tiếng nói hồng-sướng :Tiếng nói rõ-ràng.

https://thuviensach.vn

[←72]

Tam-muội thanh-tĩnh : Phép tam-muội trong sạch.

https://thuviensach.vn

[←73]

Tam-muội phổ-đẳng : Phép tam-muội biết khắp hết thảy.

https://thuviensach.vn

[←74]

Bất-thoái-chuyển-địa : Chỗ không lùi lại.

https://thuviensach.vn

[←75]

Ba Phép nhẫn của bậc đắc đạo.

https://thuviensach.vn

[←76]

Thành-tựu : Thành công, kết quả.

https://thuviensach.vn

[←77]

Chửng-cứu phổ-độ : Cứu vớt và độ khắp cả chúng sinh.

https://thuviensach.vn

[←78]

Tứ-sinh : Bốn cách sinh là : ở trứng sinh ra, ở thai sinh ra, ở nước sinh ra, hóa mà sinh ra.

https://thuviensach.vn

[←79]

Tam-giới : Ba cõi dục-giới, sắc-giới, và vô-sắc-giới.

https://thuviensach.vn

[←80]

Mối đầu chân-thực phát-sinh ra vạn vật.

https://thuviensach.vn

[←81]

Trần-cảnh : Cảnh ở trần-gian.

https://thuviensach.vn

[←82]

Nhiễm-trược : Thấm nhuộm bám bíu.

https://thuviensach.vn

[←83]

Liễu-ngộ : Hiểu biết rõ.

https://thuviensach.vn

[←84]

Yên-nhẫn : Yên lặng và chịu-đựng chắc-chắn.

https://thuviensach.vn

[←85]

Phó-chúc : Dặn-dò.

https://thuviensach.vn

[←86]

Lục-đạo : Sáu cõi là cõi trời, cõi người, cõi A-tu-la, cõi ngã-quỉ, cõi súc-sinh và cõi địa-ngục.

https://thuviensach.vn

[←87]

A-la-hán quả : Cái kết-quả của sự tu-luyện đến bậc bất sinh bất diệt, không phải học gì nữa.

https://thuviensach.vn

[←88]

Vạn-tượng sâm-nhiên : Muôn tượng đông-đúc.

https://thuviensach.vn

[←89]

Phổ-biến : Rộng khắp hết mọi nơi.

https://thuviensach.vn

[←90]

Thọ-mệnh : Sự sống lâu.

https://thuviensach.vn

[←91]

Ngũ-dục : Năm lòng dục là : Sắc-dục, thanh-dục, hương-dục, vị-dục, xúc-dục.

https://thuviensach.vn

[←92]

Tri-túc : Biết lấy làm đủ.

https://thuviensach.vn

[←93]

Ngũ-trần : Năm cái trần-tục là : Sắc-trần, thanh-trần, hương trần, vị-trần và xúc-trần.

https://thuviensach.vn

[←94]

Dục-nhiễm : Thẩm quan các trần-dục.

https://thuviensach.vn

[←95]

Thần-liêu : Thần-thuộc quan-liêu.

https://thuviensach.vn

[←96]

Lậu-nghiệp : Cái nghiệp còn sót lại.

https://thuviensach.vn

[←97]

Ái-hoặc : Sự mê, sự lầm của lòng ái.

https://thuviensach.vn

[←98]

Số-lượng : Cách lường tính theo số.

https://thuviensach.vn

[←99]

Tàn-uế : Bã bẩn.

https://thuviensach.vn

[←100]

Viên-đỉnh : Đỉnh đầu tròn.

https://thuviensach.vn

[←101]

Hỗn-tạp : Lẫn lộn.

https://thuviensach.vn

[←102]

Mê-hoặc : Mờ-tối lầm-lỗi.

https://thuviensach.vn

[←103]

Nhất-trí :Suốt là một.

https://thuviensach.vn

[←104]

Hồ-đồ bác-tạp : Không rõ-ràng rành-mạch.

https://thuviensach.vn

[←105]

Viên-dung : Tròn-vẹn hòa-hợp.

https://thuviensach.vn

Document Outline

- MẤY LỜI NGỎ CÙNG ĐỘC-GIẢ

- LỜI MỞ ĐẦU

- I. THÍCH-CA MẦU-NI PHẬT 釋迦牟尼佛

- II. THẬP ĐẠI ĐỆ-TỬ 十大弟子

- 1) XÁ-LỊ-PHẤT 舍利弗 (Sariputra)

- 2) MỤC-KIỆN-LIÊN 目犍連 (Maudgalyayana)

- 3) ĐẠI-CA-DIẾP 大迦葉 (Maha Kacyapa)

- 4) TU-BỒ-ĐỀ 須菩提 (Subhuti)

- 5) A-NA-LUẬT 阿那律 (Anuruddha)

- 6) PHÚ-LÂU-NA 富樓那 (Purna)

- 7) CA-CHIÊN-DIÊN 迦旃延 (Kotyayana)

- 8) ƯU-BA-LI 優波離 (Upali)

- 9) RA-HẦU-LA 囉喉羅 (Rahula)

- 10) A-NAN-ĐÀ 阿難陀 (Ananda)

- III. CHƯ PHẬT 諸佛

- 1) A-DI-ĐÀ PHẬT 阿彌陀佛

- 2) DƯỢC-SƯ LƯU-LY-QUANG PHẬT 藥師琉璃光佛

- IV. CHƯ BỒ-TÁT 諸菩薩

- 1) DI-LẶC BỒ-TÁT 彌勒菩薩

- 2) QUAN-THẾ-ÂM BỒ-TÁT (PUSA) 觀世音

- 3) ĐẠI-THẾ-CHÍ BỒ-TÁT 大勢至菩薩

- 4) VĂN-THÙ BỒ-TÁT 文殊菩薩

- 5) PHỔ-HIỀN BỒ-TÁT 普賢菩薩

- 6) ĐỊA-TẠNG BỒ-TÁT 地藏菩薩

- V. THẾ-GIAN VÀ THẾ-GIỚI

- 1) THẾ-GIAN

- a) Lục đạo

- b) Tam giới

- 2) THẾ-GIỚI

- a) Ở trong không-gian

- b) Ở trong thời-gian

- VI. SỰ THỜ-PHỤNG VÀ CÁCH BÀI-TRÍ CÁC TƯỢNG TRONG CHÙA

- 1) ĐIỆN THỜ PHẬT

- 2) NHÀ BÁI ĐƯỜNG

- 3) NHÀ HÀNH-LANG

- 4) NHÀ TĂNG-ĐƯỜNG

- PHẦN PHỤ THÊM : MẤY CẢNH CHÙA LỚN Ở BẮC-KỲ

- 1) CHÙA HÒA-GIAI

- 2) CHÙA BÀ-ĐÁ

- 3) CHÙA LIÊN-PHÁI

- 4) CHÙA BẰNG

- 5) CHÙA PHẬT-TÍCH

- 6) CHÙA BÁCH-MÔN

- 7) CHÙA BÚT-THÁP

- 8) CHÙA CÓI

- 9) CHÙA ĐỌI

- 10) CHÙA TÂY-PHƯƠNG

Table of Contents

MẤY LỜI NGỎ CÙNG ĐỘC-GIẢ

LỜI MỞ ĐẦU

I. THÍCH-CA MẦU-NI PHẬT 釋迦牟尼佛

II. THẬP ĐẠI ĐỆ-TỬ 十大弟子

1) XÁ-LỊ-PHẤT 舍利弗 (Sariputra)

2) MỤC-KIỆN-LIÊN 目犍連 (Maudgalyayana)

3) ĐẠI-CA-DIẾP 大迦葉 (Maha Kacyapa)

4) TU-BỒ-ĐỀ 須菩提 (Subhuti)

5) A-NA-LUẬT 阿那律 (Anuruddha)

6) PHÚ-LÂU-NA 富樓那 (Purna)

7) CA-CHIÊN-DIÊN 迦旃延 (Kotyayana)

8) ƯU-BA-LI 優波離 (Upali)

9) RA-HẦU-LA 囉喉羅 (Rahula)

10) A-NAN-ĐÀ 阿難陀 (Ananda)

III. CHƯ PHẬT 諸佛

1) A-DI-ĐÀ PHẬT 阿彌陀佛

2) DƯỢC-SƯ LƯU-LY-QUANG PHẬT 藥師琉璃光佛

IV. CHƯ BỒ-TÁT 諸菩薩

1) DI-LẶC BỒ-TÁT 彌勒菩薩

2) QUAN-THẾ-ÂM BỒ-TÁT (PUSA) 觀世音

3) ĐẠI-THẾ-CHÍ BỒ-TÁT 大勢至菩薩

4) VĂN-THÙ BỒ-TÁT 文殊菩薩

5) PHỔ-HIỀN BỒ-TÁT 普賢菩薩

6) ĐỊA-TẠNG BỒ-TÁT 地藏菩薩

V. THẾ-GIAN VÀ THẾ-GIỚI

1) THẾ-GIAN

a) Lục đạo

b) Tam giới

2) THẾ-GIỚI

a) Ở trong không-gian

b) Ở trong thời-gian

VI. SỰ THỜ-PHỤNG VÀ CÁCH BÀI-TRÍ CÁC TƯỢNG TRONG CHÙA

1) ĐIỆN THỜ PHẬT

2) NHÀ BÁI ĐƯỜNG

3) NHÀ HÀNH-LANG

4) NHÀ TĂNG-ĐƯỜNG

PHẦN PHỤ THÊM : MẤY CẢNH CHÙA LỚN Ở BẮC-KỲ

1) CHÙA HÒA-GIAI

2) CHÙA BÀ-ĐÁ

3) CHÙA LIÊN-PHÁI

4) CHÙA BẰNG

5) CHÙA PHẬT-TÍCH

6) CHÙA BÁCH-MÔN

7) CHÙA BÚT-THÁP

8) CHÙA CÓI

9) CHÙA ĐỌI

10) CHÙA TÂY-PHƯƠNG