https://thuviensach.vn

Mục lục

Lời Cảm Ơn

Lời Mở Đầu Của Gs. Ts. B. Alan Wallac

Chương 1: Quán Chiếu

Chương 2: Đối Diện Với Khoa Học

Chương 3: Tính Không, Thuyết Tương Đối Và Vật Lý Lượng Tử

Chương 4: Vụ Nổ Lớn Và Vũ Trụ Phật Giáo Không Có Khởi Nguồn

Chương 5: Tiến Hóa, Nghiệp, Và Thế Giới Hữu Tình

Chương 6: Câu Hỏi Về Ý Thức

Chương 7: Hướng Đến Một Khoa Học Về Ý Thức

Chương 8: Phổ Của Ý Thức

Chương 9: Đạo Đức Và Tân Di Truyền Học

Chương 10: Kết Luận: Khoa Học, Tâm Linh, Và Nhân Loại

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Lời Cảm Ơn

Con xin cảm tạ đức Dalai Lama đã cho phép chuy n dịch sách này.

Chúng con xin chân thành đảnh lễ và cảm tạ đến đức Dalai Lama người đã dành hầu hết thời gian của cuộc đời đ hoằng hóa giáo pháp t bi của đức Phật với mong mu n đem lại hạnh phúc thật s cho chúng sinh. Xin kính dâng lên Ngài bản dịch của quy n sách.

Xin ghi ơn đến học giả TS Thupten Jinpa, thành viên của ban giám đ c Học Viện Tâm Thức và Đời S ng, dịch giả của bản Anh ng của tác phẩm đã tận tình trao đ i ch dẫn các chi tiết liên quan đến sách này.

Xin cảm tạ GS TS Alan Wallace viện trưởng Học viện Santa Barbara về Các Nghiên Cứu về Ý thức, thành viên danh d của Học Viện Tâm Thức và Đời S ng đã hoan h nhận viết lời mở đầu đặc biệt dành riêng cho bản dịch sang việt ng này.

Chân thành cảm ơn tất cả các đạo h u, và anh chị làm việc trong nh ng t chức khác nhau đã góp phần ph biến đăng tải, qua đó, đem các lời giáo huấn và các ý kiến dạy trong sách này đến với đại chúng và các đ ng nghiệp đang làm việc trong các ngành khoa học khác nhau.

https://thuviensach.vn

Xin cảm tạ đến TS Cao Xuân Hiếu và PGS TS Nguyễn Hoàng Hải đã bỏ nhiều thì giờ đọc và điều ch nh bản thảo.

Sách này cũng không th hình thành đư c nếu không có s tham d của tất cả độc giả ở khắp nơi. Xin cảm ơn tất cả.

Trong lúc dịch khó tránh khỏi các l i lầm - Người dịch xin hoàn toàn nhận l i và xin cảm tạ s tha thứ hay phê phán của người đọc.

Namo Shakyamuni.

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Lời Mở Đầu Của Gs. Ts. B. Alan W

Lời Mở Đầu Của Gs. T

allac

s. B. Alan W

Mặc dù đư c xem như là một tôn giáo, thì Phật giáo vẩn là một trong các truyền th ng tri kiến vĩ đại nhất của thế giới, đư c d a trên cơ sở về trải nghiệm và lập luận hơn là việc tin tưởng không điều kiện vào thần quyền. Trong nhiều thế k , đạo Phật đã đ i thoại với các truyền th ng khác ở châu Á như là Ấn giáo, Kh ng và Lão giáo, đó là các truyền th ng v n có các luận đi m riêng về th c tại.

Nhưng đến k nguyên mới này, thì s th ng trị thuộc về khoa học hiện đại v n là một hệ th ng truy cứu và tri kiến về thế giới t nhiên một cách có lập luận, cho nên nếu mu n duy trì vị thế sẵn có như là một truyền th ng th c nghiệm và tập luận truy cứu nghiêm cẩn, thì Phật giáo phải đ i mặt với khoa học.

Đây chính là điều mà Thánh đức Dalai Lama th c hiện qua tác phẩm Vũ Tr Trong Một Nguyên T . Trong khi quy n sách mở ra với lời t thuật cá nhân về việc sớm chạm trán với khoa học, tức là việc Ngài tiến hành thảo luận về m i quan hệ gi a Phật giáo với vật lý hiện đại cũng như là với vũ tr học, sinh học, các khoa học về tư

tưởng, và đạo đức, thì chúng ta tìm thấy đư c ở Ngài một tâm trí sáng chói trong công việc khi vật lộn với hầu hết các nan đề thúc bách mà loài người đang đ i mặt ngày nay.

Phật giáo và các khoa học vật chất có giao diện to lớn với nhau trên nhiều mức độ triết lý, thăm dò bản chất về ngu n g c của vũ

https://thuviensach.vn

tr , và bản chất t i hậu của vật chất. Nếu s nghiên cứu v n bao g m nhiều ngành học này diễn ra trong thế k thứ 19, khi mà tưởng ch ng Cơ học c đi n đã đạt đến lời chung kết, thì việc so sánh với Phật giáo sẽ không đáng k . Song, bởi do s hình thành của thuyết tương đ i và vật lý lư ng t , thì bản chất của vũ tr vật lý và m i quan hệ với nh ng phương cách mà các nhà khoa học nghiên cứu vũ tr này đã phải đư c đánh giá lại một cách nền tảng. Thật có ý nghĩa gì chăng khi c gắng mô tả vũ tr một cách độc lập bằng các hệ th ng đo lường của chính chúng ta? Phải chăng vật chất là cấu trúc t i hậu cho thế giới t nhiên hay phải chăng chính khái niệm về

vật chất đư c thoát thai t một điều chi đó cơ bản hơn, c th là thông tin [s định danh]? Với s quan tâm t lâu trong vật lý và nhiều tiếp xúc cá nhân với các nhà vật lý l i lạc của thế k XX, Ngài mang đến một mức sâu sắc tuyệt vời và một s trưởng thành về

mặt tư tưởng cho nh ng câu hỏi thâm thúy, th hiện phương cách mà triết lý Phật giáo, đặc biệt là thuyết Trung Đạo đư c đề ra bởi thánh giả Long Thọ, có th làm sáng tỏ các vấn đề này.

Trong lúc nh ng đột phá vật lý đã n i bật vào thế k XX, thì nhiều người hiện nay tin rằng sinh học đang nắm gi chìa khóa cho nh ng khám phá quan trọng nhất trong thế k hiện nay. Lý thuyết tiến hóa đã trở thành trung tâm của toàn th bộ môn sinh học ngày nay, và nó thường đư c trình bày như là một tiến trình vật chất thuần túy, mặc dù các nhà khoa học và thần học vẫn tiếp t c tranh luận về các khả năng xảy ra của một "thiết kế thông minh" t một đấng Tạo Hóa toàn năng. Ở đây Ngài đi vào lĩnh v c đầy tranh cãi này bằng việc thảo luận quan đi m của Phật giáo về nghiệp, ki m tra cách thức mà chúng có th tương thích với s nảy sinh của đời s ng chúng sinh trên hành tinh của chúng ta. Đây là một tầm nhìn quan trọng khác so với các cuộc tranh luận chuẩn gi a gi a các nhà duy vật triệt đ và các nhà thần học, vì Phật giáo bác bỏ cả lòng tin rằng thế giới t https://thuviensach.vn

nhiên tương đương với thế giới vật chất lẫn lòng tin vào một Đấng sáng tạo toàn năng người thết kế và th ng trị thế giới t nhiên Một trong nh ng mãng gây hứng thú lớn của các khoa học tư

tưởng ngày nay thuộc về bản chất và ngu n g c của ý thức trong thiên nhiên rộng lớn và đặc biệt là trong con người. Trong khi tiến bộ

phi thường của khoa học đã đư c th c hiện trong các khuôn kh về

việc nghiên cứu nh ng chức năng thần kinh góp phần vào s xuất hiện của ý thức và các tiến trình tinh thần c th , thì bản chất th c tế

của các s kiện tinh thần này và nh ng nguyên nhân cần và đủ cho s nảy sinh của chúng vẫn còn là một bí ẩn. Tâm luôn luôn là một m i quan tâm chủ yếu của Phật giáo, vì nó đóng một vai trò trung tâm trong t ng chân lý của Tứ Diệu Đế về đau kh , ngu n g c của đau kh , s chấm dứt của kh đau, và đạo pháp đến s diệt kh .

Không gi ng như khoa học hiện đại, Phật giáo đã phát tri n và tinh lọc nên các phương tiện c c kỳ tinh tế của việc quan sát tâm tr c tiếp và thẩm tra một cách chứng nghiệm ngu n g c của nó, quan hệ

của nó với phần còn lại của thế giới, và tiềm năng của nó. Trong thảo luận về ph của ý thức, đức Dalai Lama ch ra rằng Phật giáo với toàn bộ sức mạnh của nó, tạo đư c hết khẳng định gây ngạc nhiên này đến khẳng định gây ngạc nhiên khác. Nhiều điều trong s đó thách thức đến các tín điều duy vật nền tảng nhất về tâm và vai trò của tâm trong t nhiên.

S tham gia của Phật giáo với hi u biết về tâm chủ yếu là chứng nghiệm, vì chủ đề chính của các giáo huấn của đức Đức Phật là việc vư t qua đau kh và ngu n của đau kh . Cấu trúc c t lõi của lộ trình Phật giáo bao g m giới, định, và tuệ bằng cách truy cứu quán chiếu.

Toàn bộ lộ trình hoàn toàn d a trên giới luật, và điều này cũng đã trở thành một vấn đề ngày càng quan trọng trong khoa học hiện đại, đặc biệt là trong lĩnh v c di truyền học. Một lần n a Ngài mang tâm https://thuviensach.vn

trí bén nhạy và trái tim t bi của mình đến với các vấn đề đư c nêu ra trong sinh học hiện đại và k thuật di truyền, ch ra cách thức làm thế nào đ khoa học và tâm linh có th b sung cho nhau. Ch có thông qua s cộng tác tôn trọng lẫn nhau và s bắt tay gi a khoa học với các tôn giáo lớn trên thế giới thì nhân loại mới hoàn toàn có th giải quyết n i nh ng thách thức nhiều bức xúc mà chúng ta phải đ i mặt ngày hôm nay. Thật s khó tìm thấy một người c vấn thông tuệ hơn hay nhiều t bi hơn đ hướng dẫn chúng ta trong nhiệm v này như là với Thánh đức Dalai Lama thứ XIV

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 1: Quán Chiếu

Tôi đã có nhiều năm suy ngẫm về nh ng phát tri n đáng ghi dấu của khoa học. Ch nội trong khoảnh khắc ngắn ngủi của đời tôi, thì tác động của khoa học và công nghệ lên con người đã thật to lớn.

Mặc dù m i quan tâm của tôi đến khoa học bắt đầu bởi tính tò mò về

một thế giới đư c chi ph i bởi công nghệ, thì khi đó khoa học còn khá lạ lẫm với tôi. M i quan tâm này đã lóe ra trong trí tôi không lâu trước khi khoa học ảnh hưởng to tát lên nhân loại - đặc biệt là sau khi tôi lưu vong trong năm 1959. Ngày nay thì hầu như không có một lãnh v c nào của nhân sinh mà không đính dáng đến các hiệu quả

của khoa học và công nghệ. Dù chúng ta đã rõ vị trí của khoa học trong toàn bộ đời s ng con người - thì điều gì đúng ra khoa học nên đư c tiến hành và điều gì khoa học nên chịu s quản lý? Đi m thứ

nhì trong câu hỏi này thật s quan yếu bởi vì tr khi hướng đi của khoa học đư c dẫn dắt bởi một động l c đạo đức có ý thức, đặc biệt là lòng t ái, nếu không thì các hậu quả của nó có th thất bại trong việc mang lại l i ích. Chúng dĩ nhiên còn có th gây tác hại vô cùng.

Việc thấy đư c tầm quan trọng to lớn của khoa học và nhận biết địa vị th ng trị không tránh khỏi của nó trong thế giới đã thay đ i một cách cơ bản thái độ của tôi với khoa học, t ch tò mò trở thành một ki u hành động gấp rút. Trong Phật giáo, lý tưởng tâm linh cao nhất là đ nuôi dư ng lòng t bi cho mọi chúng sinh h u tình[1] và đề

https://thuviensach.vn

làm cho phúc l i của họ đư c mở rộng t i đa. T khi còn rất ấu thơ, tôi đã đư c tạo duyên đ chăm chút cho lý tưởng này và c gắng đ

thi hành nó trong mọi hành vi. Vậy nên, tôi đã mu n hi u biết khoa học vì nó cho tôi một lãnh v c mới đ thám sát trong cuộc truy tầm đ hi u đư c bản chất về th c tại của tôi. Tôi cũng mu n học hỏi nó, bởi vì nó là cách thức mạnh mẽ đ liên lạc với các thấu hi u đư c góp nhặt t chính truyền th ng tâm linh của mình. Cho nên, với tôi, nhu cầu làm việc với l c lư ng [khoa học] mạnh mẽ này trong thế giới của chúng ta cũng đã trở thành một loại sứ mệnh tâm linh. Câu hỏi trọng tâm - trọng tâm cho s t n tại và hoàn thiện của thế giới chúng ta - là làm sao có th tạo ra các phát tri n khoa học tuyệt diệu cho các đ i tư ng (hay s vật) nào mà nó c ng hiến dịch v vị tha và t bi cho nhu cầu của con người và các chúng sinh h u tình v n đang cùng chia sẻ trái đất này với chúng ta.

Đạo đức có chiếm một địa vị nào trong khoa học hay không? Tôi tin rằng có. Trước tiên, gi ng như một trang c bất kì, khoa học có th đặt vào ch h u d ng hay tai hại. Trạng thái tâm thức của người đang vận hành trang c đó sẽ quyết định hậu quả sau cùng của việc s d ng. Thứ đến, các phát hiện khoa học ảnh hưởng lên cách mà chúng ta hi u về thế giới và về vị trí của mình trong đó. Điều này có hậu quả đến hệ th ng ứng x cuả chúng ta. Chẳng hạn, hi u biết về

cơ giới của thế giới đã dẫn tới cuộc Cách Mạng K Nghệ[2], trong đó, khai thác thiên nhiên trở thành hoạt động chuẩn m c. Mặc dù vậy, có một giả thiết chung cho rằng đạo đức ch thích h p đến ứng d ng của khoa học, mà không phải là mưu cầu th c tại của khoa học. Trong mô hình này, m i khoa học gia như là một cá th và cộng đ ng các nhà khoa học nói chung gi vị trí trung tính về đạo đức không chịu trách nhiệm cho hậu quả của nh ng gì mà họ khám phá ra. Nhưng có nhiều khám phá khoa học quan trọng, và riêng nh ng phát kiến công nghệ đư c các khám phá này dẫn tới hay tạo ra https://thuviensach.vn

nh ng điều kiện mới và mở ra nhiều khả năng xuất hiện các thách thức mới về đạo đức và tâm linh. Chúng ta không th đơn thuần miễn tr nh ng hành vi tạo tác khoa học và cả chính cá nhân các nhà khoa học ra khỏi trách nhiệm cho việc đóng góp vào s nảy sinh của một th c tế mới.

Có lẽ đi m t i quan trọng là đảm bảo đư c rằng khoa học không bao giờ tách rời khỏi cảm xúc nhân bản về s cảm thông với các chúng sinh đ ng đẳng của ta. Cũng như là các ngón tay của một người ch có th hơạt động trong m i quan hệ với bàn tay, các khoa học gia phải luôn nhận biết m i tương quan của họ với xã hội bên ngoài. Khoa học thì vô cùng quan trọng nhưng nó ch là một ngón trên cánh tay của nhân loại, và năng l c v đại nhất của nó ch có th th c hiện đư c khi chúng ta ghi nhớ cẩn thận điều này. Ngư c lại, ta có nguy cơ đánh mất ý nghĩa của các thứ t ưu tiên. Con người có th đi đến ch ph c v cho các quan tâm về tiến bộ khoa học hơn là theo chiều hướng ngư c lại [tức là khoa học ph c v cho con người] Khoa học và công nghệ là nh ng công c mạnh, nhưng ta phải quyết định s d ng chúng sao cho t t nhất. Đứng trên tất cả

nh ng điều đó là động l c đ quản lý việc ứng d ng khoa học và công nghệ, đ cho tâm và trí đư c hài hòa th ng nhất một cách lý tưởng.

Với tôi, khoa học, trước và trên hết, là một bộ môn th c nghiệm cung ứng cho nhân loại một phương thức truy cập mạnh đ tìm hi u bản chất của thế giới s ng và thế giới vật chất. Một cách cơ bản, nó là một l i truy cứu cung cấp cho chúng ta một tri thức t m tuyệt vời về thế giới th c nghiệm và các quy luật vận hành bên trong của thiên nhiên, mà ta rút ra đư c t các d liệu th c nghiệm. Khoa học tiến hành bằng các giá trị của một phương pháp rất đặc biệt bao g m đo đạc, định lư ng, và ki m nghiệm đa chủ th [3] thông qua https://thuviensach.vn

các thí nghiệm lặp lại. Điều này t i thi u là một tính chất căn bản của phương pháp khoa học khi mà nó có mặt trong mẫu hình khoa học hiện nay. Trong mô hình này, thì nhiều khía cạnh về s t n tại của con người, bao g m các câu hỏi về các giá trị, s sáng tạo, và tâm linh cũng như là các câu hỏi siêu hình ở mức sâu hơn sẽ nằm ngoài nội dung của truy cứu khoa học.

Mặc dù có nhiều lãnh v c của đời s ng và kiến thức nằm ngoài phạm vi của khoa học, tôi nhận thấy nhiều người gi ý định cho rằng quan đi m khoa học của thế giới phải nên là cơ sở cho tất cả tri thức và tất cả nh ng gì khả kiến. Đây là chủ nghĩa duy vật khoa học.

Mặc dù tôi không nhận thấy có trường phái tư tưởng nào đề xướng ý này, nhưng nó dường như là một tiền lệ chung không đư c ki m nghiệm lại. Quan đi m này duy trì lòng tin vào thế giới khách quan, cho rằng thế giới này độc lập với s ngẫu nhiên của nh ng người quan sát nó. Nó cho rằng d liệu đư c phân tích trong một thí nghiệm là độc lập với các nhận thức thành kiến, và s trâi nghiệm của nhà khoa học dùng phân tích chúng.

Ẩn đàng sau của quan đi m này là s th a nhận rằng, trong phân tích t i hậu, thì vật chất, sẽ như là đư c mô tả bởi vật lý và như là nó chịu tác động bởi các luật vật lý là tất cả hiện h u. Theo đó, quan đi m này cho rằng tâm lý học có th đư c quy giảm về

sinh học, sinh học quy về hóa học và hóa học quy về vật lý. Ở đây, tôi không quan tâm nhiều đến việc tranh luận ch ng lại luận đi m của chủ nghĩa quy giảm [4] (dù rằng chính tôi cũng không đ ng tình với quan đi m này) mà là đ lưu ý tới một đi m vô cùng quan trọng: là nh ng ý kiến đó không tạo d ng nên tri kiến khoa học; đúng hơn, chúng đại diện cho một luận đi m triết học, thật ra là một luận đi m siêu hình. Quan đi m cho rằng tất cả các khía cạnh của th c tại đều có th quy giảm về vật chất và các hạt vật lý của nó, theo ý tôi, có vị

https://thuviensach.vn

trí siêu hình tương đương không thua gì với vị trí siêu hình của quan đi m cho rằng có một cơ chế thông minh đã sáng tạo ra và điều khi n th c tại.

Một trong nh ng vấn đề cơ bản của chủ nghĩa duy vật khoa học trọng căn là nó dẫn tới tầm nhìn thi n cận và có th nảy sinh ra chủ

nghĩa hư vô. Chủ nghiã hư vô, chủ nghiã duy vật, và chủ nghĩa quy giảm tất cả có các vấn đề nêu trên t tầm nhìn triết học, đặc biệt là tầm nhìn con người, bởi vì chúng có tiềm l c làm nghèo kiệt đi cách thức mà chúng ta nhìn chính mình. Thí d , khi ta nhìn chính mình như là các sinh vật h u cơ ngẫu nhiên hay như là các chúng sinh đặc biệt đư c phú cho phương diện về ý thức và khả năng đạo đức sẽ tạo nên tác động lớn đến cách mà ta cảm thấy về chính mình và cách đ i x với tha nhân. Trong cách nhìn này, nhiều khía cạnh của toàn bộ th c tại trong các phạm trù thuộc tính của con người như

nghệ thuật, đạo đức, lòng t t, nét đẹp, và trên tất cả la ý thức - hoặc sẽ bị quy giảm về các phản ứng hoá học của các tế bào thần kinh hay đư c xem như là một s kiện đơn thuần của các cấu trúc tưởng tư ng. Điều nguy hại tiếp sau đó là con người có th bị quy giảm xu ng không hơn gì nh ng máy móc sinh học, các các sản phẩm của s tình cờ đơn thuần trong t h p ngẫu nhiên của các gen, với không có m c đích nào khác hơn là s cư ng bách sinh học của việc tái sinh sản.

Thật là khó đ thấy đư c bằng cách nào các vấn đề như là ý nghĩa của cuộc s ng hay thiện và ác có th tương h p đư c bên trong một thế giới quan như vậy. Vấn đề không phải ở các d kiện th c nghiệm của khoa học mà ở luận đi m cho rằng các d liệu này một mình chúng cấu trúc đư c nền tảng h p lệ cho việc phát tri n một thế giới quan toàn diện hay một giá trị thoả đáng đ trả lời cho các vấn đề của thế giới. Có nhiều điều về s t n tại của con người https://thuviensach.vn

và về t bản thân th c tại mà khoa học hiện nay chưa đủ khả năng cho chúng ta truy cập tới.

Bởi cùng cách bi u hiện, tâm linh phải đư c làm mạnh bởi các phát kiến và thấu hi u của khoa học. Nếu như nh ng người th c hành tâm linh chúng tôi không đếm x a đến các phát kiến của khoa học, thì th c hành của chúng tôi cũng bị nghèo kiệt đi, gi ng như là s c chấp có th dẫn đến chủ nghĩa kinh đi n[5]. Đây là một trong nh ng lý do khiến tôi khuyến khích các Phật t đ ng môn tiếp nhận nghiên cứu khoa học, có như vậy, các thấu hi u của khoa học có th đư c tích h p vào trong thế giới quan Phật giáo.

Chú thích

↑ C m t Chúng sinh h u tình bao g m hai vế. Vế thứ nhất

"chúng sinh" tức là nh ng th s ng có khả năng tạo sinh ra các thế

hệ mới, có khả năng hấp th dinh dư ng, thải chất cặn bã, vv. Động và th c vật đều là chúng sinh nhưng đất, nước, không khí tinh khiết không phải là chúng sinh. Vế thứ nhì "h u tình" đ ám ch khả năng có xúc cảm, và tùy theo mức độ có các khả năng khác về tinh thần, tri giác. Như vậy giới động vật đư c xem là thuộc về h u tình. S

phân định chi tiết một s loài thuộc c c hạn gi a h u tinh và vô tình là con tùy theo tiêu chuẩn. Riêng s phân định c c hạn gi a các loại (như gi a động vật và th c vật) đã dẫn đến theo cách phân chia khác -- như gi a các loại tế bào không có nhân (eukaryotes -- chúng không thuộc về cả động hay th c vật) và loại tế bào có nhân prokaryotes bao g m cả động th c vật, nấm,..)

↑ Cách Mạng K Nghệ xảy ra vào thế k 18 và 19 trong đó có s thay đ i lớn chủ yếu trong nông nghiệp, công nghiệp, khai thác mỏ

và lưu thông đã tạo ra hiệu quả sâu sắc lên các điều kiện về kinh tế

xã hội và văn hóa bắt đầu n ra tại Anh lan khắp châu Âu, bắc M và https://thuviensach.vn

thế giới. cuộc cách mạng này mở ra một trang s mới cho nhân loại và ảnh hưởng đến hầu như mọi khía cạnh của cuộc s ng. "Industrial Revolution". Wikipedia. Truy cập 11/01/2010

↑ Dịch t ch "intersubjective verification": Tức là cách thức ki m tra lại các lý thuyết thông qua việc áp d ng lý thuyết đó lên các chủ

th khác nhau mà chúng có chia sẽ cùng đặc tính (kinh nghiệm) và thoả mãn tiền đề của lý thuyết. "Intersubjective Verifiability".

Wikipedia. Truy cập 18/02/2009

↑ Chủ trương quy giảm là một chủ trương đ tìm hi u bản chất phức tạp của các s vật bằng cách quy giảm chúng vào các tương tác của các bộ phận nhỏ hơn của chúng, hay quy giảm đến các s vật nền tảng và đơn giản hơn. "Reductionism". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009.

↑ T ch "Fundamentalism": Chủ trương tin tưởng tuyệt đ i vào kinh đi n. Kinh đi n là tuyệt đ i không có sai sót và không có l i lầm.

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 2: Đối Diện Với Khoa Học

Tôi sinh trong một gia đình của nh ng nhà nông mộc mạc, là nh ng người dùng ng a đ cày b a cho cánh đ ng của họ, và khi lúa mạch chín mùa, thì dùng sức ng a dẫm đ giả lúa. Có lẽ các thứ

khả dĩ đư c mô tả như là có tính chất k thuật trong thế giới thơ ấu của tôi là nh ng con dao găm mà nh ng người lính du m c địa phương kiếm đư c t Anh-Ấn, Nga, hay Trung Qu c. Vào lúc 6 tu i tôi đã lên ngôi Dalai Lama thư 14 tại thủ đô Tây Tạng, Lhasa, và dấn thân vào việc tu học trong tất cả các phương diện của Phật giáo. Tôi có các gia sư hàng ngày dạy tôi đọc, viết, triết học Phật giáo cơ bản, và học thuộc lòng các kinh văn và nghi lễ. Tôi cũng có nhiều tsenshap, nghiã là nh ng "người tr giúp về triết học" Phận s chính của họ là đem đến cho tôi cuộc thảo luận về các đề tài của tư

tưởng Phật giáo. Thêm vào đó, tôi có tham gia các cuộc cầu nguyện và thiền định trong nhiều giờ. Tôi tham d các thời kỳ nhập thất với các gia sư và và ng i theo quy định trong hai giờ một lần và 4 lần trong ngày trong một bu i thiền định. Đây là việc rèn luyện đi n hình cho một vị lạt-ma cao cấp trong truyền th ng Tây Tạng. Nhưng tôi đã không đư c giáo d c về toán, địa lý, hóa học, sinh học, hay vật lý. Thậm chí tôi cũng không biết là chúng có t n tại hay không n a.

Điện Potala là nhà ở mùa đông chính thức của tôi. Đó là một công trình xây d ng đ sộ, chiếm hết một bên của một trái núi, và nó phải có đến hàng nghìn phòng - Tôi chưa bao giờ t đếm chúng.

https://thuviensach.vn

Trong nh ng lúc rảnh khi còn là một cậu bé, tôi t giải trí bằng cách thăm dò vài nơi trong các căn bu ng của nó. Gi ng như là một cuộc săn lùng châu báu bất tận. Ở đó có tất cả mọi thứ đ đạc, chủ yếu thuộc về các Dalai Lama tiền nhiệm và đặc biệt là của vị ngay trước tôi, đư c dành riêng ra ở đó. Trong s các nội dung n i bật của cung điện là nh ng tháp xá l i chứa nh ng phần thân th còn lại của các Dalai Lama trước đây, cho đến tận đời Dalai Lama thứ 5, người s ng trong thế k thứ 17 và đã mở rộng điện Potala như hình dáng hiện thời. Gi a các hiện vật bày biện, tôi tìm thấy một vài đ đạc cơ

khí thuộc về đức Dalai Lama thứ 13. Đáng chú ý nhất là một kính thiên văn xếp đư c đư c làm t đ ng thau và có th gắn lên một chạc ba chân, và một đ ng h cơ học lên dây cót với một quả cầu quay đư c trên một giá đ cho biết thời gian trong nh ng múi giờ

khác nhau. Ở đó cũng có ch bí mật lớn chứa nh ng cu n sách có minh họa bằng Anh ng về Thế Chiến Thứ Nhất.

Một s trong chúng là quà tặng cho đức Dalai Lama thứ 13 t người bạn Sir Charles Bell[1]. Bell là nhà chính trị Anh nói đư c Tạng ng tại Sikkim[2]. Ông ta là người cho đức Dalai Lama thứ 13

lưu trú trong khoảng thời gian ngắn tại Anh-Ấn, sau khi tr n đi trong năm 1910 bởi nguy cơ xâm chiếm của quân địch thuộc chính quyền Đế chế cu i cùng của Trung Hoa [nhà Mãn Thanh]. Điều đáng hiếu kỳ là việc lưu vong tại Tây Tạng và tìm hi u văn hóa của khoa học là nh ng đi m đư c truyền lại cho tôi t người tiền nhiệm [tức là đức Dalai Lama thứ 13]. Với đức Dalai Lama 13, sau này tôi nhận ra việc ở lại Anh-Ấn đã là một kinh nghiệm bất ngờ dẫn tới nhận thức về

nhu cầu của các cải cách lớn về xã hội và chính trị tại Tây Tạng.

Trong chuyến trở lại Lhasa, Ngài đã mở đường điện tín, cài đặt dịch v bưu chính, xây d ng một nhà máy phát điện nhỏ đ đ t các ngọn đèn đầu tiên tại Tây Tạng, và thiết lập nha ngân kh đ in tiền kim loại và giấy bạc. Ngài cũng đã đạt tới nhận thức về tầm quan trọng https://thuviensach.vn

của nền giáo d c thế t c hiện đại và đã tuy n chọn một nhóm trẻ

Tây Tạng g i đi học tại Ruhby School tại Anh. Đức Dalai Lama 13

đ lại một chúc thư vào phút cu i tiên đoán nhiều thứ về thảm kịch chính trị sẽ xãy ra, và chính quyền [Tây Tạng] tiếp n i đã thất bại đ

hi u hết hay lưu tâm tới chúc thư này.[3]

Trong nh ng món đ cơ khí lý thú thu đư c bởi đức Dalai Lama 13 là một chiếc đ ng h bỏ túi, hai máy chiếu phim, và ba chiếc xe hơi - Hai trong chúng là "Baby Austin" đời 1927 và "American Dodge" đời 1931[4]. Lúc đó, không có đường đ có th chạy xe trong toàn vùng Hymalaya hay chính ngay tại Tây Tạng, nh ng chiếc xe này đã bị tháo rời ra tại Ấn và đư c mang xuyên qua các vùng núi bởi các công nhân khuân vác, người lao động, và bởi l a trước khi đư c lắp ráp lại cho đức Dalai Lama. Trong một thời gian dài, đây là 3 chiếc xe hơi duy nhất của cả Tây Tạng - và chúng khá là vô d ng, vì không có đường xá bên ngoài Lhasa đ cho người ta có th lái chúng. Nh ng món đ khác nhau này đ lộ các dấu hiệu của một nền văn hóa k nghệ, đã trui rèn nên một đam mê to tát của một cậu nhỏ với bản năng hiếu kì và một chút năng động. Một lần tôi còn nhớ rất rõ, tôi đã chơi nghịch với các thứ này thay vì học giáo lý hay nhớ bài. Ngày nay, tôi có th vẫn thấy nh ng thứ này cũng không hơn các món đ chơi, nhưng chúng khêu g i đến một thế giới tri thức và kinh nghiệm mà tôi đã không truy cập tới đư c và s có mặt của chúng là một hấp dẫn vô cùng. Một cách đ hi u, thì sách này viết về lộ trình đ phát hiện thế giới đó và nh ng thứ tuyệt diệu mà nó c ng hiến.

Tôi không thấy khó khăn về cái kính thiên văn. Không hi u sao việc dùng nó đ làm gì có vẻ hi n nhiên với tôi; và ngay sau đó dùng nó đ quan sát cuộc s ng tất bật của ph xá Lhasa, đặc biệt là ở

các khu ch . Tôi thèm mu n cái cảnh của s t do với nh ng đứa https://thuviensach.vn

trẻ đ ng trang lứa chạy tung tăng ngoài đường trong khi mà tôi phải học hành. Sau đó, tôi dùng kính viễn vọng đ quan sát bầu trời đêm ở Potala - nơi có đư c một vị trí cao của Tây Tạng, nơi có tầm ngắm tuyệt hảo nhất đến các vì sao. Tôi hỏi nh ng người giúp việc các tên của các tinh tú và nh ng chòm sao. Tôi biết cái đ ng h bỏ túi đ

làm gì nhưng mu n biết nhiều hơn vì bị hấp dẫn bởi cách nó vận hành. Tôi gặp khó khăn về điều này ít lâu cho tới khi không nhịn tò mò và tôi đã mở vỏ đ nhìn vào bên trong. Chẳng bao lâu sau, tôi tháo tung toàn bộ và điều thách thức là lắp đặt chúng lại với nhau sao cho nó th c s vận hành. Thế là bắt đầu một lòng ham thích lâu dài về việc tháo rời và lắp ráp trở lại các đ vật cơ khí. Tôi thông thạo tiến trình này đến n i trở thành một người s a ch a quan trọng cho nhiều người chủ của các đ ng h đeo tay và treo tường mà tôi quen biết ở Lhasa. Sau này tại Ấn Độ, tôi không có nhiều may mắn với chiếc đ ng h cúc-cu của mình, khi mà cúc-cu bị phá hỏng bởi con mèo của tôi và không th ph c h i. Khi đ ng h pin t động trở

nên thông d ng, s ham thích của tôi giảm đi nhiều - nếu bạn mở

một cái đ ng h như vậy, bạn sẽ hầu như khó tìm thấy bộ phận cơ

khí nào.

Việc tìm tòi cách s d ng hai máy chiếu phim quay tay của đức Dalai Lama 13 khó khăn hơn nhiều. Một trong nh ng người giúp việc của tôi là một vị sư đức độ, đã tìm ra cách làm cho một máy trong chúng hoạt động. Tôi hỏi ông ấy chuẩn bị nó đ tôi có th xem một vài phim mà chúng tôi có. Sau này chúng tôi có dùng đư c một máy chiếu phim 16 ly chạy điện; nhưng hay bị hỏng, một lần vì chiếc máy phát không cung cấp điện đúng. Trong khoảng thời gian này, tôi đoán là vào năm 1945, Heinrich Harrer và Peter Aufschnaiter[5]

nh ng người Áo đã vư t thoát qua dãy Hymalaya đến Lhasa t một nhà tù của Anh thuộc về một trại tù chiến tranh [trong Thế Chiến Thứ Hai] ở miền Bắc Ấn Độ. Harrer trở thành một người bạn của tôi, https://thuviensach.vn

và tôi th nh thoảng chuy n ông ấy sang giúp s a máy chiếu. Chúng tôi đã không kiếm đư c nhiều phim, nhưng có nhiều cu n tin tức về

các s kiện lớn của Thế Chiến thứ II đư c đem xuyên qua Ấn-độ

cung cấp các đề tài về quan đi m của Đ ng Minh. Cũng có nh ng cu n về VE Day [Viết tắt của ch "Victory in Europe Day" tức là ngày Đức đầu hàng Đ ng Minh: 7 và 8 tháng 5 năm 1945], về lễ

đăng quang của vua George đệ l c của nước Anh và Phim của soạn giả Laurence Oliver về tác phẩm của Shakespeare "Henry V", cũng như là một s phim không lời của Charlie Chaplin.

S đam mê của tôi về khoa học bắt đầu t công nghệ, và dĩ

nhiên tôi đã không phân biệt đư c khác nhau gi a hai phạm trù này.

Khi gặp Harrer, người biết nhiều về cơ khí hơn bất kì ai mà tôi biết ở

Lhasa, tôi cho là s tinh thông trong khoa học của ông sẽ sâu sắc như là s thành thạo của ông ta trên một s đ vật cơ khí mà chúng tôi có đư c ở Potala. Thật là tức cười là nh ng năm sau này tôi phát hiện ông ấy không có nền tảng chuyên môn khoa học - Thời đó, tôi nghĩ tất cả đàn ông da trắng đều có hi u biết sâu sắc về khoa học.

Cảm hứng bởi s thành công trong việc tháo mở các đ ng h và s a máy chiếu phim, tôi có nhiều hoài bão hơn. Đề tài tiếp sau của tôi là tìm hi u về cơ khí của xe hơi. Người chịu trách nhiệm lái và trông coi nh ng chiếc xe là Lhakpa Tsering; Ông ta là người bộc tr c n i tiếng là nóng nảy. Nếu l bị đ ng đầu trong khi làm việc dưới gầm xe thì ông ta sẽ trở nên nóng giận và đập và đ ng đầu thêm. Tôi đánh bạn với ông đ ông ta cho tôi đư c ki m nghiệm máy móc trong khi ông ấy s a ch a nó và dần dần ch tôi cách lái xe.

https://thuviensach.vn

Một ngày nọ, tôi lén lấy một chiếc Austin ra và lái một mình nhưng lại gây ra một tai nạn nhỏ và làm b đèn pha bên trái. Tôi đã h t hoảng về điều mà Babu Tashi, một người chịu trách nhiệm khác về nh ng chiếc xe, có th nói ra ngoài, nên đã xoay sở kiếm đư c một đèn pha thay thế, nhưng nó lại là loại thủy tinh không màu, trong khi cái nguyên thủy có màu đ c. Sau một ít suy nghĩ, tôi tìm ra giải pháp. Tôi tái tạo màu d c bằng cách phủ lên nó lớp đường chảy. Tôi không bao giờ nghĩ tới nếu Babu Tashi sẽ phát hiện ra. Nếu có, thì ít nhất ông ấy sẽ không bao giờ tr ng phạt tôi.

Có một lãnh v c quan trọng của khoa học hiện đại, mà Harrer giúp ích nhiều nhất cho tôi; đó là địa lý. Trong thư viện cá nhân của tôi có một bộ sưu tập các sách về Thế Chiến thứ II, trong đó cung cấp nhiều giải thích chi tiết về s tham chiến của nhiều nước lớn k cả Nhật. Nh ng thám hi m của tôi vào máy chiếu phim, s a ch a các đ ng h , và th lái xe cho tôi một g i ý sơ lư c về thế giới khoa học và công nghệ có th nói về nh ng điều gì. Ở một mức nghiêm ch nh hơn, sau khi đã đư c trao quyền lãnh đạo Tây Tạng ở tu i 16, việc tôi dấn thân vào các thăm viếng Trung Qu c vào năm 1954 và Ấn Độ vào năm 1956 đã đ lại cho tôi một ấn tư ng mạnh. Quân đội Trung Qu c đã chiếm đóng nước tôi, và tôi đã tham d trong một cuộc đàm phán lâu dài và đặc biệt nhằm tìm kiếm cho một s hoà giải với chính quyền Trung Qu c.

Chuyến công du nước ngoài đầu tiên, khi tu i gần đôi mươi, đưa tôi đến Trung Qu c, nơi mà tôi gặp chủ tịch Mao, Chu Ân Lai, và các vị lãnh đạo khác của chính quyền. Chuyến viếng thăm qu c gia bao g m một chu i các cuộc tham quan nh ng cánh đ ng h p tác và nh ng công trình công cộng như các đập thủy điện. Đây không ch là lần đầu tiên tôi ở trong một thành ph hiện đại với đường xá và xe hơi mà còn là lần đầu tiên tôi gặp g các khoa học gia.

https://thuviensach.vn

Trong năm 1956, tôi đến Ấn Độ tham d lễ k niệm 2500 năm đức Phật nhập diệt mà s kiện chính đư c diễn ra tại Delhi. Sau đó, thủ tướng Ấn, ngài Jawaharlal Nehru [6] trở thành như là một c vấn và một ngưòi bạn, cũng như là người tiếp nhận tôi t nạn. Nehru là người có đầu óc khoa học; Ngài nhìn thấy tương lai Ấn Độ trong khuôn kh phát tri n về k nghệ và công nghiệp và có tầm nhìn sâu sắc về s tiến bộ. Sau bu i lễ chính thức k niệm đức Phật qua đời, tôi đư c tường lãm nhiều nơi của Ấn Độ - không nh ng các thánh địa hành hương như Bodhgaya[7], nơi đức Phật thành đạo, mà cả

các thành ph lớn, các nhà máy liên h p k nghệ, và các đại học.

Sau đó lần đầu tiên tôi gặp g với các nhà truyền giáo đang tìm kiếm một s tích h p gi a khoa học và tâm linh như là các thành viên của Theosophical Society [tạm dịch là "Thần Trí Hội"] tại Madras [Thủ phủ bang Tamil Nadu Ấn Độ]. Thần Trí học đã là một phong trào tâm linh quan trọng trong thế k 19 đầu thế k 20 mưu cầu phát tri n một s t ng h p của tri kiến nhân loại, Đông và Tây, tôn giáo và khoa học. Nh ng nhà sáng lập của phong trào bao g m Madame Blavatsky và Annie Besant[8] là người Tây Phương nhưng có nhiều thời gian s ng tại Ấn.

Ngay cả trước các chuyến đi chính thức như thế, tôi đã nhận biết đư c rằng công nghệ thật ra là thành quả hay là bi u thị một cách thức đặc trưng của hi u biết về thế giới. Khoa học là cơ sở của các bi u thị đó. Dù sao, khoa học là dạng đặc biệt của s truy cứu và là kh i kiến thức bắt ngu n t nó mà hình thành đư c hi u biết về thế

giới. Vậy nên dù s đam mê ban đầu của tôi là với các hình thức công nghệ, - tức là dạng khoa học của s truy cứu hơn là thứ đ

chơi cơ khi hay k thuật đặc thù - đã làm tôi suy gẩm sâu nhất.

https://thuviensach.vn

Như là kết quả của các mạn đàm với nghiều người, đặc biệt là các khoa học gia chuyên môn về khoa học, tôi nhận thấy nhiều s tương t chắc chắn trong tinh thần của việc truy cứu gi a khoa học và tư tưởng Phật giáo - Nh ng s tương t mà tôi vẫn còn thấy là n i bật. Các phương pháp khoa học theo tôi hi u, xuất phát t s quan sát nh ng hiện tư ng chắc chắn trong thế giới vật chất dẫn tới một t ng quát hoá về lý thuyết; mà lý thuyết đó tiên đoán đư c các s kiện và kết quả sẽ hình thành, nếu các hiện tư ng đó đư c cứu xét trong một cách thức đặc thù; và sau đó ki m nghiệm lại d đoán bằng các thí nghiệm. Kết quả đư c chấp nhận như là một bộ phận của kh i kiến thức khoa học rộng lớn hơn nếu thí nghiệm kết xuất ra là đúng và có th lập lại đư c. Nhưng nếu thí nghiệm mâu thuẫn với lý thuyết, thì lý thuyết cần phải đư c điều h p lại - vì quan sát th c nghiệm của hiện tư ng là ưu tiên. Một cách hiệu quả, khoa học chuy n t kinh nghiệm th c nghiệm qua một tiến trình tư tưởng nhận thức bao g m s áp d ng và hoàn thiện trong kinh nghiệm th c nghiệm xa hơn đ ki m tra lại hi u biết đem đến bởi lập luận.

Tôi t lâu đã gi s đam mê về tương quan song song gi a hình thức khảo sát th c nghiệm và nh ng điều mà tôi học hỏi đư c qua đào tạo trong triết học Phật giáo và tu hành.

Mặc dù Phật giáo đến t một tôn giáo với các đặc tính của kinh đi n và lễ nghi, nói một cách chính xác, trong Phật giáo, thẩm quyền kinh đi n không th có nhiều giá trị hơn một hi u biết d a trên lập luận và kinh nghiệm. Th c ra, chính đức Phật, trong một phát bi u n i tiếng, đã giảm nhẹ thẩm quyền kinh đi n của chính nh ng phát ngôn của mình khi Ngài tuyên thuyết với các đệ t đ ng chấp nhận giá trị các lời dạy của Ngài vì ch đơn giản d a trên s tôn kính đạo sư. Cũng như người th luyện vàng dày dạn sẽ ki m nghiệm s tinh khiết s vàng của mình thông qua tiến trình thật k càng của s ki m tra[9]; đức Phật khuyên nhủ rằng người ta nên ki m nghiệm s https://thuviensach.vn

thật của điều mà Ngài đã dạy thông qua s ki m tra lập luận và th nghiệm cá nhân. Do đó, khi đi đến việc đánh giá s chân thật của một luận đi m, chiếu theo thẩm quyền lớn nhất là t kinh nghiệm, tiếp theo là với lập luận, và sau cùng mới là kinh đi n. Các đại sư

thuộc đại học Nalanda của Phật giáo Ấn Độ, mà t đó bắt ngu n cho Phật giáo Tây Tạng, đã tiếp t c áp d ng tinh thần của lời khuyên dạy của đức Phật trong việc ki m tra chặt chẽ và chính xác đ i với chính lời dạy của đức Phật.

Có một ý nghĩa mà các phương pháp khoa học và Phật giáo khác nhau: khảo sát khoa học khởi đầu t thí nghiệm, dùng các d ng c đ phân tích các hiện tư ng bên ngoài, trong khi việc tu hành khởi đầu bằng việc phát tri n chú tâm tinh tế, mà sau đó đư c s d ng dưới s ki m soát tính t cảnh t nh [t nh thức] của kinh nghiệm nội tại. Nhưng cả hai cùng chia sẻ chung một cơ bản th c nghiệm mạnh mẽ: nếu khoa học ch ra đư c điều nào đó t n tại hay không t n tại (điều này không đ ng nhất với việc không tìm thấy điều đó), thì chúng tôi phải th a nhận điều đó như là một s thật. Nếu một lý thuyết đã đư c ki m nghiệm và tìm thấy là chân thật, thì chúng tôi phải chấp nhận nó. Cũng vậy, Phật giáo phải chấp nhận nh ng s thật - bất k là đư c tìm thấy bởi khoa học hay là bởi tuệ giác thiền định. Nếu khi khảo sát s việc nào đó, ta tìm thấy lý do và chứng minh đư c nó thì ta phải th a nhận điều đó như là th c tại - ngay cả

nếu nó mâu thuẫn với một giải thích kinh đi n theo nghĩa đen đã lưu gi ảnh hưởng trong nhiều thế k hay mâu thuẫn với ý kiến quan đi m đã đư c lưu gi rất sâu. Vậy nên, một thái độ căn bản chia sẻ

chung bởi Phật giáo và khoa học là nguyện ước gi gìn s truy lùng th c tại bởi nh ng giá trị th c nghiệm và mong mu n loại bỏ nh ng quan đi m đã lưu gi lâu đời hay đã đư c th a nhận nếu s tìm tòi của chúng ta thấy ra rằng s thật thì khác biệt [với th c tại].

https://thuviensach.vn

Tương phản với tôn giáo, một đặc tính của khoa học thiếu vắng một phương sách tới thẩm quyền kinh đi n như là một ngu n các luận đi m chân lý hiệu l c. Tất cả các s thật trong khoa học phải đư c bi u thị hoặc thông qua thí nghiệm hoặc thông qua chứng minh toán học. Ý kiến cho rằng điều nào đó phải y như thế, ch bởi vì Newton[10] hay Einstein[11] đã nói như vậy thì đơn giản không phải là khoa học. Vậy nên, việc truy cứu phải bắt đầu t một động thái cởi mở với s tôn trọng câu hỏi đến nội dung đề tài và tôn trọng điều mà câu trả lời sẽ có th có, tức là một trạng thái tâm thức mà tôi cho là một chủ trương nghi ngờ lành mạnh. Loại cởi mở này có th làm cho các cá nhân dễ tiếp thu nh ng thấu hi u mới và nh ng phát hiện mới; và khi nó đư c kết h p với s truy tầm có tính bản năng của con người cho s hi u biết; thái độ này có th dẫn đến một s mở rộng sâu xa của chân trời [tri thức] của chúng ta. Dĩ

nhiên, điều này không có nghiã là tất cả các nhà th c nghiệm khoa học phải s ng với lý tưởng này. Một s người quả có th vướng mắc trong các mô thức trước đây.

Nói về các truyền th ng khảo sát Phật giáo, thì chúng tôi, nh ng người Tây Tạng mang món n lớn t c Ấn Độ, nơi ra đời của tư

tưởng triết học Phật giáo. Người Tây Tạng luôn luôn nói Ấn Độ là

"Vùng đất của nh ng thánh nhân". Qu c gia này là nơi sinh của đức Phật, và hàng loạt các đại sư Ấn Độ mà các bản luận của họ đã làm khuôn mẫu nền tảng cho tư tưởng triết học và truyền th ng tâm linh cho người TâyTạng - như là Thánh giả Long Th triết gia thế k thứ

2, ngài Vô Trước ngôi sao sáng thế k thứ 4 và người anh của ông là ngài Thế Thân, ngài Tịch Thiên đại sư giới luật vĩ đại, và ngài Pháp Xứng luận sư thế k 17[12].

K t sau chuyến bay của tôi t Tây Tạng trong tháng 3 năm 1959, một s lớn người dân Tây Tạng tị nạn và tôi có đư c duyên https://thuviensach.vn

may vô cùng đ tìm đư c một nơi trú ng thứ hai tại Ấn. T ng th ng Ấn Độ trong nh ng năm đầu tôi tị nạn là Tiến Sĩ Rajendra Prasad[13], một người tâm linh sâu sắc, một học giả luật pháp khả

kính. Phó t ng th ng, người sau này đã trở thành t ng th ng, là Tiến Sĩ Sarvepalli Radhakrishnan[14], ông đư c biết đến một cách rộng rãi là một học giả triết học chuyên nghệp và tư nhân. Tôi nhớ rõ một lần khi đang gi a một bu i thảo luận về vấn đề triết học, ngài Radhakrishnan trích dẫn một cách không ngập ng ng một bài kệ t tác phẩm c đi n "Căn Bản Trung Quán Luận"[15] của thánh giả

Long Th . Đó là điều đáng ghi nhớ nhất t khi độc lập vào năm 1947, Ấn Độ đã lưu gi truyền th ng kinh đi n vào việc trao quyền lãnh đạo qu c gia cho nh ng nhà tư tưởng đáng lưu ý và nh ng nhà khoa học.

Sau một thập k khó khăn của việc điều tiết, việc giúp đ đ định cư cộng đ ng vào khoảng 80.000 dân tị nạn Tây Tạng trong nhiều bộ phận của xứ Ấn, việc xếp đặt các trường học cho giới trẻ, và việc n l c đ gi gìn các truyền th ng của một nền văn hoá bị đe dọa

[hủy hoại], tôi bắt đầu các cuộc chu du qu c tế ít lâu trước cu i thập niên 1960. Thêm vào đó, đ chia sẻ hi u biết của tôi về các giá trị

nhân bản, tán thành hài hoà và hi u biết gi a các tôn giáo, và vận động cho nhân quyền và t do của người Tây Tạng, tôi đã có nhiều cơ hội trong nh ng lúc chu du đ gặp g các nhà khoa học riêng biệt đ thảo luận về m i quan tâm, mở rộng kiến thức và đào sâu hơn bao giờ hết s hi u biết của tôi về khoa học và các phương pháp của nó. Ngay cả vào thời gian còn sớm trong thập niên 1960, Tôi đã bàn thảo về nhiều khiá cạnh của giao diện gì a tôn giáo và khoa học với một s khách thăm viếng có năng l c tại ch lưu trú của tôi ở Dharamsala ở miền bắc Ấn Độ. Hai cuộc gặp g đáng nhớ

nhất trong thời kì này là với tu sĩ nhà dòng. Thomas Merton[16], là https://thuviensach.vn

người quan tâm sâu sắc đến Phật giáo và dẫn nhập cho tôi về đạo Cơ Đ c, và học giả về tôn giáo Huston Smith [17]

Chú thích

↑ Charles Alfred Bell: Chính trị gia và là nhà Tây Tạng học sinh tại Calcutta (nay thuộc Ấn Độ). Ông là tác giả của cu n Portrait of a Dalai Lama, ấn hành 1946. "Charles Alfred Bell". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

↑ Sikkim (còn gọi là Sikhim) là một bang thuộc Tây Bắc Ấn-độ

trên dãy Himalaya. Nơi đây dân cư thưa thớt, Bắc và Đông giáp Tây Tạng, Tây giáp Nepal và Đông Nam giáp Bhutan. "Sikkim".

Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

↑ Xem thêm về cuộc đời của đức Dalai Lama thứ 13 (1876 -

1933)

http://en.wikipedia.org/wiki/Thubten_Gyatso,_13th_Dalai_Lama.

Các tài liệu về việc tiên đoán vận mệnh nước Tây Tạng có th th tìm ở rất nhiều nơi. Xin xem thêm:

1. "A History of Modern Tibet, 1913-1951: The Demise of the LamaistState". Google Books. Resultby Melvyn C. Goldstein, Gelek Rimpoche - 1991 - History - 936 pages -- Trang 205 (dùng google tìm t khoá: "A History of Modern Tibet" will certainly be forced either from within or without)

2. http://www.reversespins.com/buddhistprophecy.html

↑ Đây là tên ki u xe của nhà thiết kế xe người Anh là Herbert Austin (1866-1941). "Herbert Austin, 1st Baron Austin". Wikipedia.

Truy cập 18/02/2009.

https://thuviensach.vn

Ki u xe Dodge xuất phát t hãng Dodge Brothers. Sau đó đư c Walter Chrysler mua lại (1928) Tuy nhiên hiệu Dodge vẩn còn t n tại cho đến ngày nay. "Walter_Chrysler". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009

↑ Heinrich Harrer (1912 - 2006) nhà leo núi, th thao, địa lý người Áo. Ông đư c biết nhiều qua tác phẩm "Seven Years in Tibet" (Bảy năm tại Tây Tạng) --đư c dịch sang 53 thứ tiếng và chuy n thành phim cùng tên. "Heinrich Harrer". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009

Peter Aufschnaiter (1899 - 1973) là một nhà leo núi, khoa học nông nghiệp, địa lý, và bản đ người Áo. "Peter Aufschnaiter".

Wikipedia. Truy cập 28/02/2009.

↑ Jawaharlal Nehru (1889 - 1964) là nhà lãnh đạo chính trị quan trọng của đảng Qu c Đại, ông là bi u tư ng đặc trưng cho phong trào đấu tranh giành độc lập Ấn Độ khỏi người Anh, là thủ tướng đầu tiên và ph c v cương vị này lâu nhất của Cộng Hoà Ấn Độ.

Ông cũng là hình ảnh chủ ch t trong chính trường qu c tế thời hậu chiến, đư c xem là lãnh dạo của Phong trào Phi Liên Kết.

"Jawaharlal Nehru". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

↑ Bodhgaya còn có tên phiên âm là B -đề Đạo tràng, nằm ở vùng Đông Bắc Ấn Độ (24°41′43″ Vĩ tuyến Bắc, 84°59′38″ Kinh Tuyến Đông). Đây là thánh tích hành hương quan trọng nhất của các Phật t đư c xếp vào danh m c Di Sản thế Giới của UNESCO.

↑ Có nhiều bài viết mô tả và gìới thiệu về thánh tích này. "Phật Tích và Danh Thắng". Đạo Phật Ngày Nay. Truy cập 18/02/2009.

Tên thật là Helena Blavatsky (Елена Блаватская) (1831 - 1891), là người g c Nga sáng lập Thần Trí Hội. "Madame Blavatsky".

https://thuviensach.vn

Wikipedia. Truy cập 13/01/2010

Annie Wood Besant (1847 - 1933) Người Anh là một thành viên kỳ c u của Thần Trí Hội, một người đấu tranh cho n quyền, mọt tác giả, nhà hùng biện, và người ủng hộ cho Ấn-độ t trị. "Annie Besant". Wikipedia. Truy cập 13/01/2010

↑ Lời dạy này đư c trích t bản sớ giải Vimalaprabhā về

Kālachakra, mặc dù nó cũng thấy xuất hiện trong Kinh tạng Pali.

Phần tiếng Sanskrit đư c trích dẫn trong Tattvasa graha, do D.

Shastri biên tập (Vārā asī: Bauddhabharari, 1968), k. 3587.

↑ Issac Newton (1643-1727) nhà vật lý, toán học, thiên văn vĩ đại người Anh. Ông là người đặt nền móng cho cơ học c đi n với việc mô tả luật vạn vận hấp dẫn và các luật của chuy n động trong cơ

học c đi n và nó trở thành bộ môn khoa học chiếm ưu thế trong su t 3 thế k . Đ ng thời với Gottfried Leibniz, ông phát tri n giải tích toán học c đi n tức là các phép vi và tích phân. Các đóng góp của ông đư c xem là khởi đầu cho nền vật lý c đi n. "Isaac Newton".

Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

↑ Albert Einstein (1879-1955 -- Nobel Vật lý 1921) người g c Đức, đư c xem là nhà vật lý xuất sắc nhất trong mọi thời đại. Ông có nhiều đóng góp lớn trong các lĩnh v c khác nhau của vật lý và toán học như vũ tr học, cơ học, lư ng t , sác xuất thông kê... Ông đư c biết đến nhiều là do phát minh ra lý thuyết tương đ i Hẹp (1905) và thuyết tương đ i rộng (1916), cũng như là người nêu ra công thức chuy n hoá gi a kh i lư ng và năng lư ng E=mc2. Tuy vậy, giải Nobel dành cho ông lại không phải do các công trình đó mà là là vì công mô tả luật về hiệu hứng ánh ánh. "Albert Einstein".

Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

https://thuviensach.vn

↑ Theo nhiều tài liệu thì đức Dalai Lama có nhắc đến các đại sư

tài ba Ấn Độ khác (17 vị) đều xuất thân t truyền th a Nalanda và đức Dalai Lama cũng xác nhận mình thuộc dòng truyền th a này. Ở

đây, Ngài ch nêu gọn vài tên tu i các đại sư trong dòng truyền th a.

(S đại sư khác chưa đư c k tên là Āryadeva (Thánh Thiên), Buddhapālita (Phật Hộ), Bhāvaviveka (Thanh Biện), Candrakīrti (Nguyệt Xứng), Śāntideva (Tịch thiên), Śāntarak ita (Tịch Hộ), Kamalaśīla (Liên Hoa giới), Di nāga (V c Long), Vimuktisena (Giải Thoát Quân). Haribhadrā (Sư T Hiền), Gu abhadrā (Đức Quang), và Śākyaprabha (Thích-ca Quang)). Danh tính của các đại sư đã đư c viết thành kệ. "Illuminating the Threefold Faith: An invocation of the Seventeen Great Scholarly Adepts of Glorious Nalanda". Dalai Lama 14. Lamrim Tibetan Buddhist Center.Truy cập 18/02/2009. .

Riêng về các đại sư đư c đề cập:

1.1. Long Th (sa. nāgārjuna; bo. klu sgrub ་ས ◌ྒྲུབ་), dịch âm là Na-già-át-th -na (zh. 那伽閼樹那), thế k 1-2, là một trong nh ng luận sư vĩ đại nhất của lịch s Phật giáo. Sư là người sáng lập Trung quán tông (sa. mādhyamika), s ng trong thế k thứ 1-2. Có rất nhiều tác phẩm mang danh của Sư nhưng có lẽ đư c nhiều tác giả khác biên soạn. Sư cũng đư c xem là T thứ 14 của Thiền tông Ấn Độ.

"Long Th ". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

1.2. Vô Trước (sa. asa ga, nghĩa là "không bị ô nhiễm, vướng mắc"), cũng đư c dịch âm là A-tăng-già, khoảng thế k 4, là một Đại luận sư của Phật giáo Ấn Độ, người sáng lập Duy thức tông (sa.

vijñānavādin). Sư khước t quan đi m của Thánh giả Long Th (sa.

nāgārjuna) về tính Không tuyệt đ i và thiết lập giáo pháp của mình dưới ảnh hưởng của Thuyết nhất thiết h u bộ (sa. sarvāstivādin).

Tương truyền Sư đư c B Tát Di-lặc tr c tiếp giáo hoá. Có một s https://thuviensach.vn

luận sư cho rằng Di-lặc này là một nhân vật lịch s với tên Maitreyanatha (sa. maitreyanātha). "Vô Trước". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

1.3. Thế Thân (sa. vasubandhu, bo. dbyig gnyen ད ིག་གཉེན་), ~316-396, cũng đư c dịch là Thiên Thân, gọi theo Hán âm là Bà-tu-bàn-đầu, Bà-tẩu-bàn-đậu, là một Luận sư xuất sắc của Thuyết nhất thiết h u bộ (sa. sarvāstivādin) và Duy thức tông (sa. vijñānavādin), đư c xem là T thứ 21 của Thiền tông Ấn Độ. Người ta cho rằng Sư sinh tại Peshāwar (địa danh ngày nay), s ng tại Kashmir và mất tại A-du-đà (ayodhyā). Sư v a là em v a là đệ t của ngài Vô Trước (sa.

asa ga), người sáng lập phái Duy thức. Vô Trước là người đã khuyến d Thế Thân theo Đại th a. "Thế Thân". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

19.4. Pháp Xứng (sa. dharmakīrti) Một trong nh ng Luận sư

quan trọng nhất của triết học đạo Phật, đại điện quan đi m của Duy thức tông (sa. vijñānavādin) và Nhân minh học (sa. hetuvidyā), s ng trong thế k thứ 7 (~ 600-650) tại Nam Ấn Độ và là môn đệ của Hộ

Pháp(sa. dharmapāla) tại Na-lan-đà. "Pháp Xứng". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

↑ Rajendra Prasad (1884 - 963) t ng th ng đầu tiên của nước Ấn t 1948 đến 1950, là lãnh đạo đảng Qu c Đại. "Rajendra Prasad".

Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

↑ Sarvepalli Radhakrishnan (1888-1975), là một triết gia Ấn. Ông đư c xem là người có công đặt cầu n i gi a các tư tưởng triết học Đông-Tây. Là người du nhập lý tưởng Tây phương vào Ấn và ngư c lại Trình bày các các triết lý tôn giáo và tiết học Ấn sang Anh ng .

Ông là phó t ng th ng đầu tiên của Ấn (1962-1967). "Sarvepalli Radhakrishnan". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

https://thuviensach.vn

↑ Căn bản trung quán luận t ng (*) (sa. [mūla-] madhyamaka-kārikā), cũng đư c gọi là Trung quán luận t ng, hoặc Trung quán luận (sa. madhyamaka-śāstra), đư c ngài Cưu-ma-la-thập dịch Hán văn. Tác phẩm này còn lưu gi trong Phạn ng . Xem nguyên văn Phạn ng và bản dịch Việt của Thích Chân HIền t bản tiếng Hán của Ngài Cưu Ma La thập

↑ Thomas Merton (1915-1968) Là một trong nh ng tác giả Thiên chúa giáo có nhiều ảnh hưởng nhất của thế k thức 20, ông thuộc dòng Trappist. "Thomas Merton". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

↑ Huston Cummings Smith (1919 --??) là một trong nh ng nhà nghiên cứu về tôn giáo xuất sắc. Tác phẩm của ông mang tên "The World's Religions" (Các Tôn Giáo của Thế Giới) là một tác phẩm bán đư c hơn hai triệu bản. "Huston Smith". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

Một trong nh ng người thầy đầu tiên của tôi về khoa học - và là một trong nh ng người bạn khoa học thân cận nhất - là nhà vật lý và triết học người Đức Carl von Weizsäcker [1]một người anh của t ng th ng Tây Đức. Mặc dù ông ta t mô tả mình như là một giáo sư

hoạt động triết lý chính trị, v n đư c đào tạo trong ngành vật lý, thì trong thập niên 30 von Weizsäcker đã làm ph tá cho nhà vật lý lư ng t Werner Heisenberg[2]. Tôi sẽ chẳng bao giờ quên thí d truyền cảm và g i hứng của Weizsäcker như là một người lúc nào cũng lo lắng về các hậu quả của khoa học - đặc biệt là các hậu quả

về đạo đức và chính trị. Ông ta theo đu i một cách không mệt mỏi đ ứng d ng s nghiêm ngặt của truy cứu triết học lên hành vi của khoa học, đ th thách nó một cách liên t c.

Ngoài các cuộc thảo luận không chính thức dài, tôi còn may mắn nhận đư c một s bu i học chính thức t von Weizsäcker về các đề

https://thuviensach.vn

tài khoa học. Nh ng điều này tạo nên một ki u cách không khác chi nh ng bu i chuy n giao tri thức một (thầy) - một (trò), tức là một dạng quen thuộc của việc giảng dạy trong truyền th ng Phật giáo của riêng chúng tôi. Có vài dịp, chúng tôi đã có th xếp riêng hai ngày tròn cho một lần nhập thất khi mà ngài von Weizsäcker hướng dẫn tôi một khoá học cấp t c về vật lý lư ng t và các hệ l y triết học của nó. Tôi cảm thấy biết ơn sâu sắc về lòng t t - ông dành cho tôi nhiều thì giờ quý báu cũng như s kiên nhẫn bền b của mình, đặc biệt là khi tôi t thấy chật vật với một khái niệm khó hi u nào đó, mà tôi phải thú nhận là cũng không ít tình hu ng như thế. Von Weizsäcker thường nhấn mạnh về tầm quan trọng của chủ trương th c nghiệm trong khoa học. Ông ta nói, s kiện có th đư c nhận thức theo hai cách - nó có th đư c xảy ra như một hiện tư ng hay nó có th đư c suy luận ra. Chẳng hạn, một đ m nâu trên một trái táo có th thấy bằng mắt; đó là xảy ra một cách hiện tư ng. Nhưng việc có một con sâu bên trong trái táo là s kiện mà ta có th suy luận t cái đ m và t hi u biết t ng quát về các trái táo và các con sâu.

Trong triết học Phật giáo, có một nguyên lý cho rằng các giá trị

cho bởi một đề xuất đặc biệt đư c ki m nghiệm phải nên phù h p với bản chất của chủ th đư c phân tích[3]. Chẳng hạn, nếu một đề

xuất có liên hệ tới các d kiện thật có th quan sát đư c trong thế

giới, bao g m cả s t n tại của chính nó thì qua kinh nghiệm th c nghiệm, đề xuất đó có th đư c xác nhận hay bị bác bỏ. Do đó, Phật giáo đặt phương pháp th c nghiệm của việc tr c tiếp quan sát lên trên hết. Ngư c lại, nếu đề xuất đó quan hệ đến s t ng quát hoá dẫn xuất t kinh nghiệm của chúng ta về thế giới (thí d như

bản chất ngắn ngủi của cuộc s ng hay m i quan hệ tương h của th c tại), thì bởi do nó chủ yếu là một hình thức của suy luận, nên đề xuất có th đư c chấp nhận hay bác bỏ. Cho nên, Phật giáo https://thuviensach.vn

chấp nhận phương pháp suy luận - gi ng nhiều với mô hình đư c trình bày bởi von Weizsäcker.

Sau cùng t quan đi m Phật giáo, còn có một mức xa hơn của th c tại, nó có th còn bị che mờ đ i với tâm thức chưa giác ngộ.

Một minh họa truyền th ng cho điều này là nh ng vận hành vi tế

nhất của luật về nghiệp[4], và câu hỏi lý do nào có rất nhiều chủng loại chúng sinh trên thế giới. Ch riêng trong phạm vi này về nh ng lời xác nhận thì kinh đi n đư c trích dẫn như là một ngu n thẩm quyền đúng đắn một cách mạnh mẽ, d a trên một cơ sở đặc biệt mà đ i với các Phật t , lời tuyên thuyết của đức Phật đã đư c chứng minh là khả tín trong việc ki m nghiệm về bản chất của s t n tại và lộ trình đ giải thoát. Mặc dù nguyên lý về ba phương pháp đ ki m nghiệm - tức là kinh nghiệm tr c tiếp, suy luận, và d a vào thẩm quyền[5] [của kinh đi n hay của người đã giác ngộ] - đư c ẩn chứa trong các phát tri n sơ khai nhất của tư tưởng Phật giáo, nó đã đư c các nhà luận lý học[6] Ấn Độ V c Long (thế k thứ 5)[7]

và Pháp Xứng (thế k thứ 7) là người đầu tiên công thức hoá nó như

là một phương pháp luận triết học hệ th ng. Trong thí d sau cùng này, thì Phật giáo và khoa học rõ ràng có phần chung, vì khoa học, t i thi u về nguyên tắc, không tiếp nhận bất kì một dạng nào của thẩm quyền kinh đi n[8]. Nhưng trong hai phương diện đầu - tức là ứng d ng của kinh nghiệm th c nghiệm và lập luận - có một s hội t to tát gi a hai truyền th ng khảo sát. Mặc dù thế, trong cuộc s ng hàng ngày, chúng ta thường hay và có thói quen s d ng phương pháp thứ ba đ ki m th lại các luận đi m về th c tại. Chẳng hạn, ta chấp nhận ngày sinh của mình qua chứng th c bằng miệng của nh ng người họ hàng của ta và trong m i quan hệ với chứng th c bằng giấy tờ của giấy khai sinh. Ngay cả trong khoa học, ta chấp nhận các kết quả đư c công b bởi nh ng người th c hành trong https://thuviensach.vn

các tạp chí chuyên môn[9] mà không có s tái lập thí nghiệm t chính mình.

Ý hướng của tôi về khoa học một cách không nghi ngờ gì đã trở

thành một ý tưởng sâu sắc hơn nhiều nhờ việc gặp g nhà vật lý đáng ghi nhận là David Bohm[10], một trí thức vĩ đại và một người cởi mở nhất mà tôi t ng đư c giao tiếp. Tôi gặp ông ấy lần đầu tại Anh năm 1979 trong lần chuyến đi thứ nhì của tôi thăm châu Âu, và chúng tôi cảm thấy có quan hệ ngay lập tức - dĩ nhiên, sau này tôi tìm ra rằng ngài Bohm cũng là dân t nạn, ông đã buộc phải rời M

trong v ngư c đãi của thời kì McCarthy[11]. Chúng tôi đã trở thành một đôi bạn tri k và là một cuộc mạo hi m trí thức chung. Ngài David Bohm đã hướng dẫn cho hi u biết của tôi về các khía cạnh vi tế nhất của tư tưởng khoa học, đặc biệt là trong vật lý, và vạch ra cho tôi phương diện t t đẹp nhất của thế giới quan khoa học. Trong khi lắng nghe cẩn thận trong cuộc đ i thoại chi tiết với một nhà vật lý như là Bohm hay von Weizsäcker, tôi cảm thấy là mình có th nắm bắt đư c các đi m phức tạp của toàn bộ lý lẽ; thật không may, khi các bu i mạn đàm qua đi thì thường không còn gì lớn lao ở lại! Bàn thảo của tôi với Bohm hơn 2 thập niên đã kích khởi tư duy của chính tôi về nh ng cách mà các phương pháp Phật giáo truy cứu có th quan hệ tới các phương pháp đư c dùng trong khoa học hiện đại.

Tôi đặc biệt thán ph c s cởi mở hết sức của ngài Bohm đ i với tất cả các lãnh v c kinh nghiệm về con người, không ch trong thế

giới vật chất thuộc chuyên môn của ông mà còn trong tất cả các khiá cạnh chủ quan, bao g m vấn đề về ý thức. Trong cuộc đ i thoại, tôi cảm thấy s hiện diện của một tâm h n khoa học vĩ đại sẵn sàng tiếp nhận giá trị của s quan sát và các thấu su t t nh ng cơ chế

khác của tri thức hơn là kiến thức khoa học khách quan.

https://thuviensach.vn

Một trong các phẩm chất riêng biệt mà Bohm là một đi n hình chính là s đam mê và phương pháp triết học cơ bản về việc dẫn xuất của một truy cứu khoa học t các giá trị của các thí nghiệm suy tưởng. Diễn tả đơn giản là, th c hành này g i ra một tình hu ng tưởng tư ng trong đó một giả thuyết đặc biệt đư c th nghiệm bằng việc ki m tra các hậu quả mà nó có th có với các th a nhận thường đư c cho là không th tránh khỏi. Một công lao lớn của Einstein về tính tương đ i gi a không và thời gian[12] đã đư c dẫn xuất t các giá trị của nh ng thí nghiệm đã đư c suy tưởng, mà các thí nghiệm đó đã th thách s hi u biết về vật lý trong thời của ông ta. Một thí d n i tiếng là nghịch lý trẻ sinh đôi[13], trong đó một người anh em ở lại trái đất trong khi người kia du lịch trong một phi thuyền không gian với vận t c đủ gần vận t c ánh sáng. Với người ở

trong con tàu thì thời gian phải nên chậm lại. Nếu người này trở về

sau 10 năm thì anh ta phải thấy ra rằng người anh em của mình ở

trên trái đất phải già hơn mình một cách đáng k . Việc đánh giá đầy đủ của nghịch lý này đòi hỏi hi u biết về các phương trình toán phức tạp vư t khỏi k năng của tôi.

Trong ý hướng đ i với khoa học, tôi luôn hứng thú rất mạnh tới phương pháp phân tích vì s song hành gần gũi của nó với tư

tưởng triết lý Phật giáo. Trước khi chúng tôi gặp nhau, Bohm đã dành nhiều thì giờ nghiên cứu nhà tư tưởng Ấn Độ là Jiddu Krishnamurti[14], và ngay cả tham d một s cuộc đ i thoại với ông ấy. Trong nhiều dịp Bohm và tôi tìm hi u các cách thức mà phương pháp khoa học có th quan hệ tới th c hành thiền định, điều mà theo quan đi m Phật giáo là có th c nghiệm tính như nhau.

Ảnh minh họa bu ng bọt: Với phát minh bu ng bọt này, nhà vật lý và thần kinh sinh học Donald A. Glaser (1926 - ) nhận giải Nobel vật https://thuviensach.vn

lý (1952). Hình ch p cho thấy qũy đạo của các hạt vật lý trong bu ng bọt của Brookhaven National Laboratory.

Mặc dù có cơ sở nhấn mạnh lên th c nghiệm và lập luận tương t nhau, Phật giáo và khoa học có nhiều khác biệt sâu sắc về cấu trúc của kinh nghiệm th c nghiệm và các hình thức của lập luận đư c dùng bởi hai hệ th ng này. Khi Phật giáo nói về kinh nghiệm th c nghiệm[15], có một s hi u biết rộng hơn của chủ trương th c nghiệm bao g m các trạng thái thiền định cũng như là bằng chứng về các tri giác. Do s phát tri n của công nghệ trong vòng hai trăm năm cu i này, khoa học có th mở rộng khả năng của các tri giác tới mức không th tưởng tư ng đư c [so với] trong thời gian trước đó.

Do đó, các nhà khoa học có th dùng mắt trần với s giúp đ của các công c mạnh như các kính hi n vi và các kính thiên văn, đ

quan sát một cách đáng ghi nhận cả hiện tư ng trong phút ch c như

là các tế bào và các cấu trúc nguyên t phức h p, lẫn các kết cấu kh ng l của vũ tr . Trên cơ sở về các chân trời rộng mở cho các tri giác thì khoa học đã có th đẩy lui các giới hạn của s suy luận xa khỏi mức mà tri kiến nhân loại chưa t ng đạt tới. Giờ đây, trong câu trả lời về nh ng dấu vết đ lại trong các bu ng bọt, các nhà khoa học có th suy đoán đư c s t n tại của các hạt cấu trúc nên các nguyên t , bao g m ngay cả các phần t bên trong của hạt neutron như là các quark và gluon[16].

Khi còn là đứa bé thí nghiệm với kính thiên văn của đức Dalai Lama thứ 13, tôi có một kinh nghiệm rõ ràng về năng l c của s suy luận d a trên quan sát th c nghiệm. Trong chuyện dân gian Tây Tạng chúng tôi k về thỏ và mặt trăng [Ngọc Th và Hằng Nga] - Tôi tin rằng người Âu châu thấy một người đàn ông thay vì một con thỏ.

Cách nào đi chăng n a, thì trong một đêm trung thu, khi ánh trăng sáng rõ đặc biệt, tôi quyết định ki m tra con thỏ bằng kính viễn vọng.

https://thuviensach.vn

Thật ngạc nhiên, tôi thấy cái dáng gi ng như các bóng đen. Tôi đã hứng thú đến mức yêu cầu hai người tr giảng đến và nhìn qua kính viễn vọng. Tôi tranh luận rằng s có mặt của các bóng đen trên mặt trăng là bằng chứng mặt trăng đư c chiếu rọi bởi ánh sáng mặt trời cùng một cách như là trái đất. Họ trông b i r i nhưng đã đ ng ý với nhận thức về các bóng đen trên mặt trăng là không th nghi ngờ

đư c. Sau đó, khi nhìn thấy các ảnh ch p các miệng h mặt trăng, nhận ra cùng một hiệu quả - là trong nội miệng h thì đã có một bóng đen về một phía nhưng không ở phía bên kia. T đây, tôi suy diễn rằng phải có một ngu n sáng làm hắt các bóng đen, như là trên mặt đất. Tôi kết luận mặt trời phải là ngu n ánh sáng tạo nên các bóng đen của các h trên mặt trăng. Tôi đã rất hứng thú khi sau này phát hiện ra điều đó là s thật.

Nói một cách nghiêm túc, tiến trình lập luận này không hoàn toàn là của riêng Phật giáo hay của riêng khoa học; đúng hơn, nó phản ảnh hoạt động cơ bản của tâm thức con người mà chúng ta s d ng một cách t nhiên trong cuộc s ng hàng ngày. Việc dẫn nhập chính thức về s suy luận như là một nguyên lý của luận lý học cho các tu sĩ th c tập trẻ tham gia vào việc minh họa về cách mà người ta có th suy luận về s hiện diện của l a t xa bởi vì nhìn thấy một cột khói b c lên phía bên kia núi, và t l a, ở Tây Tạng sẽ dễ dàng suy ra về s cư trú của con người. Người ta có th tưởng tư ng một cách dễ dàng về một l khách, đói khát sau một ngày dài đi bộ, sẽ

cảm thấy s cần thiết của một tách nước trà. Ông ta thấy khói và do đó suy luận về l a và ch d ng chân, nơi mà ông ta có th có ch trọ qua đêm. Trên cơ sở của s suy luận này, người l khách có th thoả mãn thèm mu n đư c u ng trà. T một hiện tư ng quan sát đư c, một chứng cớ tr c tiếp cho tri giác, người ta có th suy luận đến điều vẫn còn là ẩn s . Hình thức lập luận này thông d ng trong Phật giáo và khoa học.

https://thuviensach.vn

Trong su t lần viếng thăm đầu tiên tại châu Âu vào năm 1973, tôi hân hạnh đư c gặp g một trong tư tưởng vĩ đại của thế k thứ 20, là nhà triết học Sir Karl Popper[17]. Cũng như tôi, Popper đã một lần đào t - khỏi quê hương Vienna [thuộc nước Áo] của ông trong thời kỳ Qu c-xã - và ông ta trở thành nhà phê phán mạnh mẽ lên chủ

nghĩa chuyên chế. Nên chúng tôi tìm thấy có nhiều đi m chung.

Popper đã cao tu i khi tôi gặp ông, hơn 70, với mắt sáng và trí óc rất nhạy bén. Tôi có th đoán ra đư c ông ta đã phải mạnh mẽ như thế

nào trong thời trai trẻ do cảm xúc mạnh mà ông ta lộ ra khi chúng tôi bàn thảo về vấn đề của các chính quyền độc tài. Trong cuộc gặp g này, Popper đã lo lắng nhiều về s đe dọa ngày càng lớn của chủ

nghĩa cộng sản, về hi m họa của các hệ th ng chính trị độc tài, về

nh ng thách thức về việc bảo vệ quyền t do cá nhân, và về s duy trì của một xã hội cởi mở hơn là việc ông ta thích thú trong s khám phá các câu hỏi gắn liền đến các m i quan hệ gi a khoa học và tôn giáo. Nhưng chúng tôi đã bàn thảo đến các vấn đề về phương pháp trong khoa học.

Anh ng của tôi đã không t t như hiện nay, và người thông dịch thì cũng không mấy thành thạo. Không như khoa học th c nghiệm, triết học và phương pháp đòi hỏi nhiều thảo luận hơn nhiều. Kết quả

là tôi đư c l i ích t cơ hội gặp g với Popper có lẽ ít hơn là t các cuộc gặp mặt với nh ng người như là David Bohm và Carl von Weizsäcker. Nhưng chúng tôi trở một tình bằng h u, và tôi lại thăm ông ta m i khi đến Anh, k cả một cuộc viếng thăm đáng nhớ vào năm 1987 đ u ng trà ở nhà ông ta tại Kenley, Surrey[18], tôi có một tình cảm đặc biệt với các loài hoa và vườn cây, đặc biệt là hoa lan, và Sir Karl rất t hào cho tôi tham quan mảnh vườn và nhà kính yêu quý của ông. Lần đó, tôi phát hiện ra ảnh hưởng của Popper lớn như thế nào vào triết lý của khoa học, và đặc biệt là về vấn đề của phương pháp khoa học.

https://thuviensach.vn

Một trong nh ng đóng góp cơ sở của Popper là việc làm rõ các vai trò quan hệ gi a lập luận quy nạp và lập luận suy diễn trong việc khẳng định và chứng minh một lý thuyết khoa học. Bằng quy nạp, ta có ý xây d ng s t ng quát hóa t một chu i các thí d đư c quan sát một cách th c nghiệm. Có nhiều kiến thức hằng ngày của chúng về các m i quan hệ của nguyên nhân và hậu quả đều là quy nạp; chẳng hạn, trên cơ sở các quan sát lập đi lập lại về quan hệ tương h gi a khói và l a, ta t ng quát hoá thành nơi nào có khói thì nơi đó có l a. Suy diễn thì lại là quá trình ngư c lại, dẫn ra t hi u biết về s chân thật t ng quát lên các quan sát riêng biệt. Chẳng hạn, người ta biết rằng tất cả các xe hơi sản xuất tại châu Âu k t sau 1995 ch s d ng xăng không pha chì[19], thì khi người ta nghe về

một chiếc xe riêng đời 2000 của người bạn, người đó có th suy diễn rằng xe đó phải dùng xăng không pha chì. Dĩ nhiên, trong khoa học thì các hình thức này sẽ phức tạp hơn nhiều, đặc biệt là suy luận suy diễn, vì nó bao g m cả việc s d ng toán cao cấp.

Một trong nh ng lãnh v c về lập luận mà Phật giáo khác với khoa học thuộc về vai trò của suy diễn. Điều khác biệt nhất của lập luận trong khoa học so với lập luận trong Phật giáo là ứng d ng của nó đư c phát tri n cao trong việc lập luận toán học phức tạp. Phật giáo, như tất cả triết học Ấn-Độ c đi n khác, một cách lịch s , việc s d ng luận lý học đư c gi lại rất c th , ở ch lập luận không bao giờ tách rời khỏi nột nội dung c th . Ngư c lại, việc lập luận toán học của khoa học cho phép một mức độ tr u tư ng rất lớn, cho nên hiệu l c hay bất hiệu l c của một lý lẽ có th đư c xác quyết đơn thuần trên cở sở của s đúng đắn của một phương trình toán học. Do đó, trong một ý nghĩa thì t ng quát hoá đạt đư c thông qua toán học sẽ ở cấp độ cao hơn nhiều mà các hình thức lập luận truyền th ng khả dĩ đạt tới. Với thành công tuyệt vời của toán học, thật không có gì đáng ngạc nhiên khi một s người tin rằng các luật https://thuviensach.vn

của toán học là tuyệt đ i và rằng toán học là ngôn ng chân thật của th c tại, chính là bản chất của t nhiên.

Một trong nh ng khác nhau n a gi a khoa học và Phật giáo, mà tôi thấy, nằm trong việc thiết lập một lý thuyết có hiệu l c. Ở đây, cũng vậy, phát họa của Popper về nội hàm của một câu hỏi khoa học nghiêm túc là đi n hình cho một thấu su t to tát. Đây là luận đi m khả phản bác[20] của chủ trương Popper, cho rằng m i lý thuyết khoa học phải dung chứa trong nó các điều kiện mà qua đó lý thuyết khoa học này có th trở thành sai. Chẳng hạn, Lý thuyết cho rằng Thư ng Đế sáng tạo ra thế giới sẽ không bao giờ là một lý thuyết khoa học vì nó không th hàm chứa một giải thích về các điều kiện mà qua đó lý thuyết này có th đư c chứng minh là sai. Nếu ta tiếp nhận tiêu chuẩn này một cách nghiêm túc, thì nhiều vấn đề liên quan đến s có mặt của con người như là đạo đức, m thuật, và tâm linh sẽ nằm bên ngoài nội hàm của khoa học. Ngư c lại, nội hàm của s truy cứu trong Phật giáo không có giới hạn về đ i tư ng. Nó cũng bao hàm cả thế giới chủ th cũng như là câu hỏi về

các giá trị. Nói cách khác, khoa học làm việc với các d kiện th c nghiệm nhưng không quan hệ với siêu hình và đạo đức; trong khi Phật giáo, thì truy cứu phê phán lên tất cả ba đ i tư ng này là c t yếu.

Chủ thuyết khả phản bác của Popper hoà điệu với một nguyên lý phương pháp luận chủ yếu trong truyền th ng triết học Phật giáo Tây Tạng của chính tôi. Chúng ta có th gọi là "nguyên lý về nội hàm của s phủ nhận". Nguyên lý này phát bi u rằng có một s khác nhau nền tảng gi a hai thuật ng "không tìm thấy" và "tìm thấy rằng [nó] không t n tại". Nếu tôi tìm kiếm điều gì đó mà thất bại đ

kiếm ra nó thì không có nghĩa là điều mà tôi đi tìm không t n tại.

Việc không nhìn thấy một s vật không đ ng nhất với việc nhìn thấy https://thuviensach.vn

s không t n tại của nó. Đ có đư c một trùng h p gi a việc không thấy một s vật và việc thấy s không t n tại của nó, thì phương pháp của việc tìm kiếm và trạng thái của hiện tư ng phải tương xứng. Thí d , việc không nhìn thấy một con bọ cạp trên trang giấy mà bạn đang đọc là bằng chứng xứng h p rằng không có con bọ

cạp nào trên trang giấy. Vì nếu có một con bọ cạp trên trang giấy này thì nó phải thấy đư c bởi mắt trần. Mặc dù vậy, việc không thấy acid trong giấy trên đó trang này đư c in thì không đ ng nhất với với việc thấy là giấy này không có acid[21], bởi vì đ thấy đư c acid trong giấy người ta phải dùng các d ng c khác hơn là mắt trần.

Thêm vào đó, triết gia của thế k 14, Tsongkhapa[22], nhận định tương t rằng có một s khác biệt gi a điều bị phủ nhận bởi lập luận và điều không đư c xác nhận bởi lập luận, cũng như là s khác biệt gi a điều không th đứng v ng qua phân tích đánh giá và điều bị làm yếu đi bởi s phân tích như thế.

S phân biệt phương pháp luận này có th dường như tế nhị, nhưng chúng có th tạo ra nh ng s phân nhánh quan trọng cho hi u biết của một người về nội hàm của phân tích khoa học. Chẳng hạn, th c s khoa học không chứng minh đư c s t n tại của Thư ng Đế không có nghĩa là Thư ng Đế không t n tại đ i với nh ng người th c hành trong một truyền th ng h u thần. Tương t , ch vì khoa học chưa có chứng minh nào vư t qua đư c bóng đen của s nghi ngờ về các chúng sinh đều tái sinh không có nghĩa rằng việc đầu thai không th xãy ra. Trong khoa học, th c s cho đến nay việc chúng ta không tìm thấy s s ng trên hành tinh nào ngoài trái đất của ta, không chứng minh đư c rằng s s ng không t n tại ở

nơi nào khác.

Cho đến gi a thập niên 1980, trong nhiều chuyến đi t Ấn, tôi đã gặp nhiều nhà khoa học và triết học và đã tham d nhiều cuộc đàm https://thuviensach.vn

thoại với họ, k cả riêng tư và công cộng. Một s trong họ đặc biệt vào lúc ban đầu, đã không dễ chịu. Một lần tại Moscow, ở cao đi m của thời Chiến Tranh Lạnh, tôi có gặp một vài nhà khoa học, khi đó cuộc bàn thảo của tôi về ý thức đã gặp phải s ch ng đ i ngay lập tức về khái niệm tôn giáo về linh h n, khái niệm mà họ nghĩ rằng tôi c súy. Tại Úc, một khoa học gia đã mở bài diễn trình với một tuyên b không mấy thân thiện về phương cách mà ông ta ở đó đ t vệ

cho khoa học nếu có bất kì tấn công nào t phía tôn giáo. Mặc dù vậy, năm 1987 đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong hoạt động của tôi với khoa học. Đó là năm lần đầu tiên hội nghị Mind and Life

[23]tiến hành tại nơi tôi trú ng là Dharamsala.

Cuộc gặp g này đã đư c t chức bởi nhà thần kinh học người Chi Lê Francisco Varela[24], giảng dạy tại Paris, và nhà thương mãi Hoa Kì Adam Engle[25]. Varela và Engle tiếp cận tôi với một đề xuất là họ sẽ mang đến một nhóm các nhà khoa học t nhiều lãnh v c mà họ có cảm tình với tinh thần của đ i thoại và rằng tôi tiến hành một cuộc bàn thảo không giới hạn và tư nhân không chính thức trong vòng một tuần lễ. Tôi nắm lấy ý kiến này. Đây là một cơ hội hiếm đ học hỏi nhiều hơn về khoa học và đ khám phá về các nghiên cứu và tiến bộ trong tư duy khoa học. Tất cả nh ng người tham d ở lần đầu tiên đã rất hứng khởi cho nên tiến trình này đã tiếp diễn cho đến nay với một tuần lễ dài gặp mặt sau m i hai năm.

Tôi gặp Valera lần đầu tiên tại một hội nghị ở Áo. Trong cùng năm đó tôi có cơ hội gặp riêng ông và lập tức bắt đầu một tình bạn.

Valera là một người gầy m, đeo kính, và ăn nói rất mềm mại. Ông tà là s kết h p gi a tâm thức lý luận và tế nhị với s rõ ràng trong bi u thị, khiến cho ông trở thành một nhà giáo tài năng. Ông ta nhận thức triết học Phật giáo và truyền th ng thiền định của nó rất nghiêm túc, nhưng trong bài diễn giải của mình, ông lại chuy n tải suy nghĩ

https://thuviensach.vn

hiện có trong dòng tư duy của khoa học theo một cách không tô vẽ

và không thiên vị. Tôi không đủ t đ nói lên lời biết ơn của mình đ i với Valera và Engle cũng như là Barry Hershey người đã c ng hiến một việc làm giá trị lớn là đem các nhà khoa học đến Dharamsala.

Tôi đư c một s h tr trong các đ i thoại này bởi hai người thông dịch học giả Phật giáo Hoa Kỳ là Alan Wallace và người chuy n dịch của tôi Thupten Jinpa[26]

Trong lần hội nghị Tâm Thức và Đời S ng đầu, tôi đã đư c nghe trình bày lần đầu tiên một đánh giá lịch s đầy đủ về các phát tri n của phương pháp khoa học ở Phương Tây. Tôi đặc biệt hứng thú vào ý kiến về s dịch chuy n mẫu hình[27] - tức là nh ng thay đ i nền tảng trong thế giới quan của một nền văn hóa và các tác động của chúng lên mọi khía cạnh của hi u biết khoa học. Một thí d c đi n là việc chuy n đ i xảy ra ở đầu thế k 20 t vật lý Newton c đi n sang thuyết tương đ i và cơ học lư ng t . Ban đầu ý niệm chuy n mẫu hình đến như là một cú s c với tôi. Tôi đã thấy khoa học như là một s tìm kiếm vô cảm đến chân lý t i hậu về th c tại, trong đó nh ng khám phá mới đi n hình cho nh ng bước tiến trong việc góp nhặt và tăng trưởng tri thức về thế giới của nhân loại. Lý tưởng của tiến trình này mà chúng ta có th đạt tới là giai đoạn cu i cùng của kiến thức đầy đủ và hoàn thiện. Giờ thì tôi đư c nghe rằng có nh ng phần t chủ quan[28] tham gia trong s hình thành của mẫu hình riêng biệt bất kì và rằng do đó có cơ sở đ lưu ý trong lời nói về th c tại khách quan hoàn toàn mà khoa học cho phép ta truy cập.

Khi nói chuyện với các nhà khoa học và triết học cởi mở, thì thì rõ ràng họ có một hi u biết sâu sắc và khoa học và một s công nhận về các giới hạn của kiến thức khoa học. Đ ng thời có nhiều người, cả bên ngoài lẫn bên trong giới khoa học gia có vẻ tin rằng tất cả

https://thuviensach.vn

các khía cạnh của th c tại phải và sẽ rơi vào trong nội hàm của khoa học. Giả định này đôi khi đư c tạo ra, như là t các tiến bộ xã hội, khoa học sẽ liên t c phát giác ra nh ng sai lầm của các tín tưởng của chúng ta - đặc biệt là các tín ngư ng - cho nên một xã hội thế t c giác ngộ có th dần dần hình thành. Quan đi m này đư c chia sẻ bởi chủ nghĩa duy vật biện chứng Marxist, mà tôi phát hiện ra khi quan hệ với các lãnh đạo Cộng Sản Trung Hoa trong thập niên 1950 và trong khoá học của tôi về tư tưởng chủ nghiã Marx[29]tại Tây Tạng. Trong quan đi m này, khoa học đư c hi u như là việc làm phản bác nhiều luận đi m của tôn giáo, chẳng hạn như s t n tại của Thư ng Đế, ơn trời, và linh h n vĩnh c u. Và trong khuôn kh khái niệm này, mọi thứ v n không đư c chứng minh hay khẳng định bởi khoa học đều bằng một cách nào đó hoặc là sai hoặc là không quan trọng. Nh ng quan đi m như thế là các giả định triết học phản ảnh một cách hiệu l c các thành kiến siêu hình của người nh ng lập luận của chúng. Tương t như khi ta phải tránh chủ nghĩã giáo điều trong khoa học, thì chúng ta phải bảo đảm rằng tâm linh cũng không có cùng các giới hạn như vậy.

Khoa học đ i diện với khía cạnh đó của th c tại và với kinh nghiệm nhân loại mà nó t b xung bằng một phương pháp riêng biệt về s truy cứu nhạy cảm với quan sát th c nghiệm, với định lư ng và đo lường, với s lập di lập lại, và với s ki m nghiệm chủ

quan tương h - tức là có nhiều hơn một người có khả năng lên tiếng "Vâng, tôi cũng chứng kiến cùng một s kiện. Tôi nhận đư c cùng kết quả". Vậy nên, việc nghiên cứu khoa học chính th ng bị

giới hạn vào thế giới vật lý, bao g m cơ th người, các vật th thiên văn, năng lư ng có th đo đư c, và cách thức mà các cấu trúc hoạt động. Nh ng tìm tòi th c nghiệm đư c tiến hành theo cách này sẽ

tạo thành cơ sở cho việc th nghiệm xa hơn và cho các t ng quát hóa mà có th đư c kết h p vào nội dung rộng lớn hơn của tri kiến.

https://thuviensach.vn

Một cách hệ quả, đây là mẫu hình hiện tại của cơ cấu khoa học.

Thật rõ ràng mẫu hình này không và không th nghiên cứu hết tất cả

mọi khiá cạnh của th c tại, đặc biệt là về bản chất của s t n tại con người. Cộng thêm vào thế giới khách quan vật chất mà khoa học là kẻ thám hi m bậc thầy, còn có t n tại thế giới chủ quan của các cảm giác, các xúc động, các tư tưởng, và các giá trị và ước vọng tinh thần d a trên chúng. Nếu ta đ i x với thế giới này như là nghĩ rằng nó không có vai trò cấu thành trong s hi u biết về th c tại, thì ta đã đánh mất s phong phú về s t n tại của chúng ta và hi u biết của ta sẽ không th nào toàn vẹn. Th c tế, bao g m cả s t n tại của chính chúng ta, thì phức tạp hơn nhiều so với nh ng điều mà chủ

nghĩa duy vật khoa học khách quan cho phép.

Chú thích

↑ Carl Friedrich Freiherr von Weizsäcker (1912 - 2007) nhà vật lý và triết học Đức và là anh ruột của t ng th ng Tây Đức Richard von Weizsäcker(1920--) Lĩnh v c nghiên cứu của ông là về Vật lý nguyên t và hạt nhân. "Carl Friedrich von Weizsäcker". Wikipedia.

Truy cập 18/02/2009.

↑ Werner Heisenberg (1901 --1976) nhà vật lý lý thuyết người Đức ông nghiên cứu trong các lĩnh v cơ học lư ng t , vật lý hạt nhân, lý thuyết trường lư ng t và vật lý các hạt. Ông đư c giải Nobel vật lý 1932. "Werner Heisenberg" Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

↑ Đây là một trong 4 nguyên lý của lập luận, (nguyên lý chứng minh h p lý) trong Phật giáo. Xin xem thêm chi tiết trong dịch phẩm

"Tứ Diệu Đế" phần Nghiệp và Thế Giới T Nhiên và Ph L c 2 Các Quán Chiếu Phật Giáo. Tải về tại:

http://rongmotamhon.0fees.net/taive.htm

https://thuviensach.vn

↑ Nghiệp (sa. karma), là thuật ng đư c dịch t ch karma tiếng Phạn. Karma đư c dịch ý là Nghiệp và cũng đư c phiên âm là Yết-ma, và đặc biệt có s phân biệt gi a cách dùng. Một s giải thích chi tiết về nghiệp có th tìm thấy ở nhiều phần trong dịch phẩm "Tứ

Diệu Đế".

↑ Xem thêm chi tiết về phát bi u của phương pháp suy diễn này trong dịch phẩm "Tứ Diệu Đế", ph l c 2 -- phần S Thật về Con Đường Diệt Kh

↑ Bộ môn này trong Phật giáo đư c gọi là Nhân Minh Học. "Phật học Cơ Bản Tập 4 - GIỚI THIỆU KHÁI QUÁT VỀ NHÂN MINH HỌC

PHẬT GIÁO". BuddhaSasana. Minh Chi.

↑ Trần-na (sa. (mahā-)dignāga, di nāga), ~480-540, cũng đư c gọi theo tên dịch nghĩa là (Đại) V c Long, là một Luận sư n i tiếng của Duy thức tông (sa. vijñānavādin, yogācārin). Sư là người cải cách và phát tri n ngành Nhân minh học (sa. hetuvidyā). "Trần-na".

Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Tuy nhiên, việc phủ nhận một cách tuyệt đ i các "thẩm quyền"

trong khoa học có th đã không xãy ra hoàn toàn. "Ứng d ng các Nguyên Lý Phật giáo vào Nghiên Cứu và Phát Tri n trong Khoa Học". Làng Đậu. So sánh các ý tưởng khoa học trong lòng tin vào các luận đi m khoa học với ý trưởng lòng tin vào quyền năng kinh đi n của Phật học. Thư Viện Hoa Sen. Truy cập 2009.

↑ T ch "peer-viewed Journals" tức là các tạp chí đã đư c đọc qua và chấp thuận bởi các chuyên gia khác với tác giả trước khi đề

tài đó đư c công b .

https://thuviensach.vn

↑ David Joseph Bohm (1917-1992) Nhà vật lý lư ng t Hoa Kỳ, Ông là người có đóng góp lớn vào các lãnh v c vật lý lý thuyết, triết học, và thần kinh học. "David Bohm". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Chủ trương McCathy thuộc vào chiến tranh lạnh với Liên Xô; thời kỳ nghi ngờ và ch ng cộng mạnh mẽ tại Hoa Kỳ t cu i thập niên 1940 cho đến cu i thập niên 1950. Bohm bị nghi ngờ vì trước đó ông có các hoạt động tham gia t chức Young Communist League (Liên Minh Cộng Sản Trẻ). "McCathyism". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Đức Dalai Lama đề cập đến kết quả của các thí nghiệm cho thấy s mâu thuẫn với các hi u biết về vất lý đương thời. Einstein đã đề xuất thành tuyết tương đ i hẹp vào năm 1905 giải thích đư c các kết quả này. "History of Special Relativity". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Xem thêm chi tiết tính toán:

↑ Jiddu Krishnamurti (1895-1986) một tác giả và diễn giả n i tiếng người Ấn về triết học và các đề tài tâm linh. Các chủ đề của ông bao g m: m c tiêu của thiền định, các m i quan hệ con người, và làm thế nào đ tạo ra biến đ i t t trong xã hội toàn cầu. "Jiddu Krishnamurti". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Thuật ng thường dùng trong Phật giáo là chứng ngộ hay chứng nghiệm

↑ Neutron là một hạt cấu trúc thành phần của hạt nhân (thành phần còn lại là proton) Kh i lư ng neutron hơi lớn hơn proton một ít.

"Neutron". Wikipedia. Truy cập 2009.

https://thuviensach.vn

Quark là loại hạt vật lý t ng quát tương tác qua 4 loại l c cơ bản (l c hạt nhân, l c điện t , l c yếu và l c hấp dẫn) và tạo thành một trong hai cấu trúc cơ bản của vất chất (cấu trúc còn lại là lepton).

Các quark có th kết h p theo nh ng cách đặc biệt đ tạo thành proton và neutron. "Quark". Wikipedia. Truy cập 18/02/2009.

Gluon là hạt cơ bản làm cho các quark tương tác và gián tiếp tạo nên liên kết gi a các proton và neutron trong một nhân nguyên t .

"gluon". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Sir Karl Popper ( 1902 - 1994) là một nhà triết học người Áo, người đề xuất các ý tưởng về một xã hội mở, một xã hội mà ở đó s bất đ ng chính kiến đư c chấp nhận và đó đư c xem như một tiền đề đ tiến tới việc xây d ng một xã hội hoàn thiện. Ông cũng đư c xem như là người sáng lập Chủ nghĩa Duy lý phê phán. "Karl Popper". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Kenley, Surrey là một thị trấn nhỏ thuộc phần mở rộng phía nam Luân Đôn, Anh qu c. "Kenley". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Trước đây (trước 1 tháng Giêng 1996 tại Hoa Kì) thì người ta thường pha thêm một lư ng nhỏ nguyên t chì (Pb) -- trong dạng h p chất tetra-ethyl chì -- vào trong xăng giảm tr hiện tư ng máy bi t đánh l a trong bu ng máy (d a trên các nghiên cứu của. A.H.

Gibson và Harry Ricardo ở Anh và Thomas Midgley và Thomas Boyd ở Hoa Kỳ) Nhưng sau đó người ta tìm ra chì có khả năng gây hại cho sức khoẻ và môi trường nên dần dần đã bị cấm hẳn tại các nước phương Tây. Và người ta thay thế nó bởi các chất khác bao g m aromatic hydrocarbons, ether, và rư u (thường là ethanol hay methanol)."Gasoline". Wikipedia. Truy cập 2009.

https://thuviensach.vn

↑ T ch "falsifiability". đư c hi u là khả năng logíc đ cho một khẳng định nào đó trở thành sai bởi một s quan sát hay bởi một thí nghiệm vật lý. Nói rằng điều gì đó là khả phản bác không có nghiã là điều đó sai mà đúng hơn nó có nghĩa là nếu điều gì đó sai thì ta có th ch ra đư c bởi quan sát hay thí nghiệm. Một điều mà Popper đi xa hơn là ông khẳng định rằng một lý thuyết là khoa hoc ch khi nó là khả phản bác. "Falsifiability". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ T ch "acid-free". Giấy có độ acid trung tính hay kiềm (pH>=7) sẽ có độ bền cao hơn ít bị ngã màu vàng hơn theo thời gian hơn là giấy có độ acid cao (độ pH < 7).

↑ Tsongkhapa (Tibetan: ཙང་ཁ་པ་; Wylie: Tsong-kha-pa) (1357 - 1419) còn đư c phiên âm là Tông Khách Ba, tên của ngài đư c dịch nghĩa là "Người t thung lũng củ hành", là một đại sư n i tiếng và là sơ t của tông phái Cách L (Geluk) một trường phái Phật giáo quan trọng nhất ở Tây Tạng. Ngài còn có Pháp danh là Lobsang Drakpa (Blo-bzang Grags-pa) hay đơn giản là "Je Rinpoche" (Rje Rin-poche). "Tsongkhapa". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ Dịch nghĩa là Tâm thức và Đời s ng, Hội nghị này do chính đức Dalai Lama khởi xướng với s tham gia của nhiều nhà khoa học về

các chuyên ngành khác nhau đ tạo nhịp cầu đ i thoại, tìm nh ng ứng d ng th c tiễn, và b túc gi a khoa học và Phật học. Mind & Life Institute. Truy cập 2009 .

↑ Francisco Javier Varela García (1946 - 2001) là nhà sinh học, triết học và thần kinh học. Ông cùng với người thầy là giáo sư

Humberto Maturana đưa ra khái niệm t sinh t n (autopoiesis) trong sinh học. "Francisco Valera". Wikipedia. Truy cập 2009. .

https://thuviensach.vn

↑ Adam Engle là một luật sư, nhà kinh doanh và thầu khoán --

Ông hoạt động trong cả hai lãnh v c bất v l i và v l i. Ông là người sáng lập Mind and Life Institute (học viện Tâm Thức và Đời S ng) năm 1990. The Science and Clinical Applications of Meditation. 2003. Mind and Life Instiute. Truy cập 2009. .

↑ B. Alan Wallace (1950 - ) là tác giả, dịch giả, thông dịch viên, giáo chức, nhà nghiên cứu và Phật t người Hoa Kỳ. Ông hoạt động nhiều trong nh ng nghiên cứu về liên hệ gi a khoa học và các lĩnh v c ý thức. B. Alan Wallace. Truy cập 2009.

Thupten Jinpa (1958-) người g c Tây Tạng là tiến sĩ triết học tại đại học Cambridge, ông là người thông dịch cho đức Dalai Lama t 1985. Ông cũng là người hiệu đính và chuy n dịch nhiều sách Phật giáo Tây Tạng sang Anh ng . "Thupten Jinpa". Wikipedia. Truy cập 2009.

↑ T ch "paradigm shift". Khái niệm này đư c định nghĩa lần đầu tiên bởi Thomas Kuhn. Xem thêm các minh họa về khái niệm dịch chuy n mẫu hình tại "Mẫu Hình". Wikipedia. Truy cập 2009. .

↑ Một trường h p khả dĩ của s chủ quan này có th tiềm ẩn trong dạng các tiên đề (trong toán học và trong vật lý lý thuyết) đư c công nhận không có chứng minh. Chẳng hạn, trong mô hình cơ học của Newton, thì tính chủ quan này đã xãy ra qua việc mặc nhiên công nhận thời gian trôi đều và hoàn toàn độc lập với không gian.

↑ Trong khi Lý thuyết tương đ i đã loại bỏ điều này đ đi đến một nền cơ học tương đ i chính xác hơn.

Karl Heinrich Marx (thường đư c phiên âm là "Các Mác") (1818 -

- 1883) là nhà tư tưởng, nhà kinh tế chính trị, nhà lãnh đạo cách https://thuviensach.vn

mạng của Hiệp hội Người lao động Qu c tế. Marx đư c nhắc đến với nhiều chủ đề khác nhau, nhưng ông n i tiếng nhất với nh ng phân tích lịch s d a trên thuật ng đấu tranh giai cấp, đư c t ng kết lại trong nh ng lời mở đầu cho Tuyên ngôn Đảng Cộng sản.

"Karl Marx". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009.

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 3: Tính Không, Thuyết Tương Đối Và Vật Lý Lượng Tử

Một trong nh ng điều hấp dẫn nhất về khoa học là s thay đ i hi u biết của ta về thế giới đư c chiếu rọi bởi ánh sáng của nh ng khám phá mới. Ngành vật lý vẫn đang đấu tranh với việc tiềm tàng một dịch chuy n mẫu hình mà nó trải qua như là kết quả của việc xuất hiện lý thuyết tương đ i và cơ học lư ng t ở cu i thế k 20.

Các nhà khoa học cũng như triết học đã không ngớt s ng với các mô hình mâu thuẫn nhau về th c tại - Mô hình Newton, th a nhận về một vũ tr cơ học và dư đoán đư c, trong khi lý thuyết tương đ i và cơ học lư ng t th a nhận về một vũ tr h n độn hơn. S tiềm tàng của mô hình thứ nhì cho hi u biết của chúng ta về thế giới chưa hoàn toàn rõ nét.

Thế giới quan của riêng tôi thì có nền tảng trong triết học và giáo pháp Phật giáo, đư c hình thành trong môi trường tri thức của Ấn Độ c đại. Tôi đã đư c học hỏi về triết học Ấn Độ c đại ở tu i còn bé. Các thầy giáo của tôi lúc đó là nhiếp chánh của Tây Tạng là Tadrak Rinpoche và Ling Rinpoche[1]. Ngài Tadrak Rinpoche là người cao niên, rất đư c kính trọng và tương đ i nghiêm khắc. Ling Rinpoche thì trẻ hơn nhiều;

ngài luôn luôn dịu ngọt, nói năng nhỏ nhẹ, và học sâu hi u rộng, nhưng không phải là một người lắm lời (ít nhất khi tôi còn là đứa trẻ). Tôi còn nhớ mình rất kinh hãi m i khi có mặt của cả hai người.

https://thuviensach.vn

Tôi có nhiều người tr giúp về triết lý đ bàn luận về nh ng điều đư c dạy d . Trong đó có Trijang Rinpoche[2] và đại sư học giả n i tiếng Ngodrup Tsoknyi. Khi ngài Tadrak Rinpoche mất, Ling Rinpoche trở thành người thái sư[3] bậc cao và Trijang Pinpoche đư c thăng cấp thành thái sư.

Hai người này vẫn còn là thái sư cho đến khi hoàn tất chương trình học vấn chính thức, và tôi tiếp t c nhận đư c nhiều di sản Phật giáo Tây Tạng của nhiều dòng truyền th a khác nhau t hai ngài.

Họ là nh ng người bạn thân nhưng lại có các cá tính rất khác nhau.

Ling Rinpoche là một người rắn chắc với đầu trọc láng bóng, và m i khi ông cười thì toàn thân cũng rung theo. Ông có vóc dáng to lớn nhưng đôi mắt nhỏ. Trijang Rinpoche là người cao gầy với có dáng khoan thai và thanh lịch với mũi cao nhọn so với người Tây Tạng.

Ông ta rất hoà nhã và chất giọng sâu lắng, đặc biệt nhiều nhạc tính khi ông ấy t ng kinh. Ling Rinpoche là một triết gia sâu sắc với một tâm thức luận lý[4] nhạy bén và là một biệt tài hùng biện với trí nhớ

truyệt vời. Trijang Rinpoche là một trong nh ng nhà thơ v đại với một khả năng chiết trung[5] thành thạo về nghệ thuật và văn chương thời bấy giờ. Nói về khí chất và các năng khiếu của tôi thì tôi cho rằng mình gần gũi với Ling Rinpoche hơn bất kỳ người thái sư nào.

Có lẽ công bằng mà nói thì ngài Ling Rinpoche đã có ảnh hưởng nhiều nhất lên cuộc đời tôi.

Khi bắt đầu học nhiều giáo pháp khác nhau của các trường phái Ấn Độ c đại, thì tôi đã không có cách đ liên hệ đư c chúng với bất kỳ khía cạnh nào của kinh nghiệm bản thân. Chẳng hạn, thuyết nhân quả của trường phái Sā khya[6] cho rằng một hậu quả bất kỳ đều là một s bi u thị của một phần đã có sẵn bên trong của nguyên nhân; thuyết của phái Vaiśe ika[7] về vũ tr đề xướng rằng s đa dạng của một lớp các vật th bất kỳ có tính chất t ng quát lý tưởng https://thuviensach.vn

thường hằng là nó ph thuộc vào tất cả các tính chất đặc thù của nó. Đã có các luận di m h u thần Ấn Độ chứng minh s t n tại của đấng Tạo Hoá và các luận đi m bài bác của Phật giáo mô tả điều ngư c lại. Thêm vào đó tôi phải học nhiều đi m phức tạp khác nhau trong các giáo pháp của nhiều trường phái Phật giáo. Chúng thật quá bí hi m đ tr c tiếp phù h p cho một cậu bé mười mấy tu i đầu mà s ham thích của cậu ta ch đặt nhiều hơn vào tháo và lắp các đ ng h , hay là các xe hơi và nghiền ngẫm các bức hình về Thế

Chiến thứ II trong nh ng tập sách và các ấn bản của tạp chí Life.

Thật ra, khi Babu Tashi tháo rời và r a chiếc máy phát điện thì tôi đứng đó đ ph giúp. Tôi thật vui thú với tiến trình này đến n i hay quên các bu i học và ngay cả các b a ăn. Khi nh ng người tr giúp triết học đến đ giúp tôi ôn tập, thì tâm trí tôi lại miên man về máy phát điện và nhiều bộ phận của nó.

Nhưng mọi thứ thay đ i khi tôi lên 16. Các s kiện chuy n biến nhanh chóng, quan đội Trung Qu c tiến đến biên giới Tây Tạng vào muà hè năm 1950, ngài nhiếp chánh, Tadrak Rinpoche cho rằng thời đi m đ tôi nắm lấy toàn quyền lãnh đạo của qu c gia đã đến. Có lẽ

việc đó đã đánh mất tu i thanh xuân, trói buộc tôi bằng th c tế đen t i của cuộc khủng hoảng đang bắt đầu xảy ra, khiến tôi hi u rõ đư c giá trị của việc giáo d c [ở đây là việc giảng dạy về các triết thuyết c th của Phật giáo đến giai đoạn này đư c tác giả áp d ng vào th c tế]. Dù với nguyên nhân nào đi n a, thì ở lứa tu i 16 hoạt động học tập của tôi về triết học, tâm lý học, và thần học đã tạo đư c s khác biệt về chất lư ng. Tôi không nh ng đã d n hết tâm sức đ đảm bảo việc học tập chúng mà còn liên hệ đư c nhiều khiá cạnh của s học này với hi u biết của chính tôi về cuộc s ng và nh ng s kiện của thế giới bên ngoài.

https://thuviensach.vn

Khi tôi bắt đầu đào sâu vào việc học tập, quán chiếu, và thiền định về các tư tưởng và th c hành Phật giáo, thì việc đương đầu của Tây Tạng với các l c lư ng Trung Qu c trong lãnh th - nhằm th dàn xếp đ đem đến s thoả thuận chính trị cho cả hai - đã trở

nên ngày càng phức tạp. Cu i cùng ngay sau khi tôi kết thúc chương trình học chính thức và ng i trước s hiện diện của hàng ngàn tăng sĩ trong kỳ sát hạch Geshe[8] tại vùng đất thánh thành ph Lhasa đã là một s kiện đánh dấu đ nh cao về các nghiên cứu hàn lâm chính thức và cho đến hôm nay s kiện này vẫn là một ngu n vui lớn của tôi, thì cuộc khủng hoảng ở trung tâm Tây Tạng buộc tôi lánh khỏi quê nhà sang Ấn Độ, đ dấn thân vào cuộc đời tị

nạn không qu c tịch. Điều này vẫn còn là tình trạng h p lệ của tôi.

Nhưng mất quyền công dân ở quê hương, tôi tìm thấy một ý nghĩa lớn hơn, có th nói một cách chân thành rằng tôi là một công dân của thế giới.

Một trong nh ng tuệ giác[9] quan trọng nhất trong Phật giáo đến t điều đư c biết như là thuyết lý về tính Không[10]. Trọng tâm của giáo thuyết này là s công nhận sấu sắc rằng có một khác biệt nền tảng gi a cách mà ta nhận thức về thế giới, bao g m cả s t n của chúng ta trong đó với cách mà s vật th c s có; trong kinh nghiệm hằng ngày, ta có xu hướng liên hệ đến thế giới và đến chính mình như là các th c th chiếm h u một th c tại t t n, định danh đư c, tách biệt, và lâu bền. Chẳng hạn, nếu ta thẩm tra tri kiến của chính mình về bản ngã, sẽ thấy rằng ta có xu hướng tin vào s có mặt của một trung tâm c t yếu cho con người chúng ta mà nó đặc trưng cho cá nhân và nhận diện như là một cái tôi riêng biệt, độc lập với các thành t tinh thần và th chất đã cấu trúc nên s t n tại của ta.

Thuyết lý về tính Không phát hiện ra điều này chẳng nh ng là một sai sót nền tảng mà còn là cơ sở cho tham ái, bám chấp, và là s phát tri n của nhiều loại thành kiến của ta.

https://thuviensach.vn

Theo lý thuyết về tính Không, thì một lòng tin bất kỳ vào một th c tế khách quan có nền tảng d a trên một giả định về s t n tại bản chất độc lập thì sẽ không h p lý lẽ. Tất cả s vật và hiện tư ng, bất k là vật chất, tinh thần hay các khái niệm trườu tư ng như là thời gian, đều thiếu vắng tính t n tại khách th độc lập. Đ có đư c s t n tại độc lập, bản chất như thế sẽ phải ng ý rằng nh ng s vật và hiện tư ng đó t chúng bằng cách nào đó đầy đủ và do đó hoàn toàn t nội tại[11]. Điều này có nghĩa là không s vật gì có khả năng tương tác và gây đư c ảnh hưởng lên các hiện tư ng khác. Nhưng ta biết rằng có nhân và quả[12]- Vặn chìa khoá khởi động, bu-gi đánh l a, máy n , động cơ chuy n vận, xăng và nhớt đư c đ t.

Trong một vũ tr của các s vật t nội tại, t n tại một cách t tính[13], thì nh ng s kiện như thế không th xảy ra. Tôi sẽ không th viết lên giấy, và bạn sẽ không th nào đọc nh ng ch trên trang giấy này. Nhưng bởi vì chúng ta tương tác và thay đ i lẫn nhau, nên ta phải th a nhận rằng ta không độc lập mặc dù ta có th cảm thấy hay tr c giác rằng chúng ta có s độc lập.

Một trong các hệ quả là quan đi m về s t n tại độc lập t tính thì không phù h p với luật nhân quả. Lý do là vì luật nhân quả bao hàm khả năng xảy đến và s ph thuộc, trong khi vật bất kỳ nào có đặc tính t n tại độc lập thì bất khả biến và t đóng kín. Mọi vật đều là s h p thành của các s kiện quan hệ một cách ph thuộc, của các hiện tư ng tương tác nhau một cách liên t c với bản chất không thường hằng không có xếp đặt t trước, mà nh ng hiện tư ng đó t chúng cũng nằm trong các m i tương quan động thường biến. Các s vật và hiện tư ng đều là "Không" trong ý nghĩa là chúng không có bản chất bất khả biến, không có th c chất t tính, hay không là một "th c th " tuyệt đ i có khả năng độc lập. Chân lý nền tảng này về "cách mà s vật thật s có" đư c mô tả trong kinh văn Phật giáo là "tính Không" hay śūnya trong Phạn ng .

https://thuviensach.vn

Trong quan đi m thông d ng hay ngây thơ của mình, chúng ta liên hệ đến s vật và s kiện như là chúng có một th c tại t tính lâu bền. Ta có xu hướng tin rằng thế giới này đư c làm ra t nh ng s vật và hiện tư ng mà m i phần t trong chúng đều có một th c tại độc lập tách biệt cho t chính nó và nh ng s vật thế này tương tác với s vật khác bằng một s độc lập và nh ng đặc trưng tách biệt. Chúng ta tin rằng nh ng hạt gi ng th c một cách t tính sẽ sản sinh nh ng v mùa th c ở một thời đi m th c và tại một nơi thật s và các yếu t này đều có mặt một cách t tính. M i thành viên trong m i quan hệ nhân quả này - tức là hạt gi ng, thời gian, nơi ch n và hậu quả - đư c ta gán cho trạng thái bản th rắn chắc. Quan đi m về một thế giới như là đư c làm t các đ i tư ng rắn chắc và các đặc tính t tính còn đư c cũng c thêm bởi ngôn ng của chúng ta về các chủ ng và vị ng mà đư c cấu trúc một mặt bởi các danh t và tính t mang tính chất t n tại độc lập và mặt khác bởi các động t chủ động. Nhưng mọi vật đư c cấu thành bởi các bộ phận -

một người thì bao g m cả hai: thân lẫn tâm. Xa hơn n a, m i đặc trưng của các s vật còn tùy thuộc vào nhiều nhân t , chẳng hạn như là các tên mà ta gán cho chúng, các chức năng, và các khái niệm mà ta có về chúng.

Mặc dù đu c đặt nền móng bởi s phiên dịch của các kinh đi n c , mà đư c cho là t đức Phật lịch s [14], thì lý thuyết tính Không này đã đư c chú giải lần đầu tiên một cách hệ th ng bởi luận sư v đại Long Th [15] (thế k thứ 2). Người ta biết không nhiều về đời s ng cá nhân, ngài đến t miền Nam Ấn Độ - và ch sau đức Phật -

Ngài là hình ảnh quan trọng nhất cho việc lý giải về Phật giáo tại Ấn Độ. Các nhà s học cho rằng ngài có công trong s hình thành của trường phái Trung Đạo[16] của Phật giáo Đại th a mà vẫn còn là trường phái chiếm ưu thế tại Tây Tạng cho đến ngày nay. Tác phẩm triết học gây ảnh hưởng nhiều nhất của ngài là Căn Bản Trung Quán https://thuviensach.vn

Luận mà vẫn còn đư c tiếp t c học thuộc lòng, nghiên cứu và luận bàn trong các đại học Phật giáo ở Tây Tạng.

Tôi đã dành nhiều thì giờ nghiên cứu chi tiết về các vấn đề đư c nêu lên trong bản luận này đ ng thời thảo luận với các thầy giáo và đ ng môn. Vào thập niên 1960, trong su t thập niên đầu trong cuộc đời tị nạn tại Ấn, tôi đã có th đào bới một cách sâu sắc và rất cá nhân vào thuyết lý tính Không. Không như ngày nay, h i đó tôi đư c nghĩ ngơi một cách h p lý, ch với một ít hoạt động chính quy, tôi vẫn chưa bắt đầu đi chu du thế giới, một quá trình mà giờ đây chiếm phần chính thời gian của tôi. Trong su t thập k trước, tôi đã có nhiều cơ hội s d ng hàng giờ với các thầy giáo riêng, mà cả hai đều là nh ng chuyên gia trong các th c hành triết học và thiền định về tính Không.

Tôi cũng có đư c các giảng huấn t một học giả Tây Tạng khiêm t n nhưng tài ba tên là Nyima Gyalsen[17]. Một cách trìu mến đư c biết đến đưới tên Gen Nyima, ngài là một trong nh ng người hiếm hoi với tài bi u thị một cách mạch lạc các tuệ giác thâm sâu bằng nh ng thuật ng mà hầu như có th truy cập tới đư c. Ông ấy hơi hói và đeo một đôi kính mát tròn và to. Mắt phải của ngài bị chứng co giật khiến phải nháy thường xuyên. Nhưng năng l c tập trung tinh thần đặc biệt khi theo dõi một chu i dài các ý tưởng và đào bới sâu vào một đi m của ông thì thật đáng kinh ngạc - quả là một huyền thoại. Ông ta có th trở nên rành mạch hoàn toàn với nh ng gì xảy ra ở xung quanh một khi mà ông ở một trong các trạng thái này. Thật s thuyết lý tính Không đã là chuyên môn đặc biệt của Gen Nyima khiến nh ng giờ trao đ i của tôi với ngài tất cả trở nên đích đáng hơn.

https://thuviensach.vn

Một trong nh ng điều đặc biệt và sôi n i nhất về vật lý hiện đại là cách mà thế giới vi mô của cơ học lư ng t thách thức hi u biết chung của chúng ta. Nh ng d kiện về lư ng tính sóng-hạt của ánh sáng và về nguyên lý bất định[18] phát bi u rằng ta không th nào xác định đư c cùng lúc trạng thái chuy n động và vị trí của nó, và về khái niệm của s ch ng chập lư ng t [19]; tất cả nói lên một cách hi u hoàn toàn khác về thế giới so với vật lý c đi n cho rằng các vật th hoạt động trong một cách thức xác lập và d đoán đư c.

Chẳng hạn, trong thí d n i tiếng về chú mèo của Schrödinger[20], trong đó, chú mèo đư c đặt trong một hộp có ngu n phóng xạ mà có đến 50% cơ hội đ thoát ra độc t gây t vong, ta buộc phải chấp nhận rằng, cho đến khi nắp hộp đư c mở ra, thì chú mèo v a s ng và v a chết, điều này dường như không tuân theo luật mâu thuẫn.

Đ i với một Phật t Đại th a đư c giàn trải tư tưởng của thánh giả Long Th , có một s cộng hưởng không th sai lầm gi a khái niệm tính Không và vật lý mới. Nếu trong cấp độ lư ng t , vật chất tỏ ra ít rắn chắc và khó xác định hơn như là s trình hiện của chúng, thì dường như, đ i với tôi, khoa học đang tiến gần hơn đến với các tuệ giác Phật giáo về tính Không và s tương thuộc lẫn nhau. Ở một hội nghị tại New Delhi, tôi đã có lần đư c nghe Raja Ramanan[21], một nhà vật lý đư c sánh như là Sakharov[22] của Ấn Độ, đã mô tả

s song hành gi a thuyết lý tính Không của Long Th với cơ học lư ng t . Qua nhiều năm, sau khi đư c tiếp chuyện với nhiều nhà khoa học bạn bè, tôi cho rằng nh ng phát kiến to lớn k t thời Copernicus[23] đã đem lại một thấu hi u rõ ràng là th c tại thì không gi ng như trình hiện của nó trước mắt ta. Khi đặt thế giới dưới một góc nhìn nghiêm túc của việc khảo sát - tức là dùng phương pháp và thí nghiệm khoa học hay phân tích luận lý về tính Không hoặc phương pháp phân tích thiền định (thiền quán -ND) - người ta có th thấy đư c các s vật ở mức vi tế hơn, và ngay cả trong một s https://thuviensach.vn

trường h p thấy đư c mâu thuẫn với các giả định của quan niệm thông thường về thế giới của chúng ta.

Ngoài việc miêu tả không đúng th c tại, người ta có th hỏi thêm gì về các sai sót khi tin vào việc t n tại độc lập t tính của s vật?

Đ i với ngài Long Th , niềm tin này có nh ng hậu quả tiêu c c nghiêm trọng. Long Th luận rằng niềm tin vào s t n tại t tính chứa đ ng cơ sở chức năng sai lạc có tính t ngã trường c u trong các tiếp giao của ta với thế giới và với nh ng chúng sinh đ ng loại.

Khi đ i x với các đặc tính t tính hấp dẫn, thì ta phản ứng đến các đ i tư ng và s vật với s luyến ái l a d i, trong khi đó, lúc đ i với các đặc tính t tính khó ưa thì ta lại phản ứng ghét bỏ. Nói cách khác, Long Th biện minh rằng việc bám chấp vào tính t n tại độc lập của s vật dẫn tới phiền não, mà theo đó, sẽ khởi tiếp một chu i các hành vi phản ứng hủy hoại và đau kh . Trong phân tích sau cùng, theo Long Th , thuyết lý về tính Không không phải ch là vấn đề hi u biết khái niệm về th c tại. Nó dính líu chặt chẽ với đạo đức và tâm lý một cách sâu sắc.

Có lần tôi hỏi người bằng h u, nhà vật lý David Bohm, câu hỏi rằng trong quan đi m khoa học hiện đại, ngoài vấn đề miêu tả sai lạc, thì điều điều gì sai trái khi tin vào s t n tại độc lập của các s vật? Câu trả lời của ông ấy rất đích đáng. Ông ta bảo rằng nếu ta ki m đi m lại nh ng hệ tư tưởng v n có xu hướng phân chia nhân loại như là chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa qu c gia quá khích, và tầng lớp đấu tranh chủ nghĩa Mác, thì một trong nh ng nhân t chính yếu t trong cội ngu n của các chủ trương đó là chiều hướng nhận thức các s vật bị chia biệt và rời rạc một cách t tính.

T nhận thức sai lầm này, kích khởi lên lòng tin rằng m i thành phần trong trong các s phân chia đó là độc lập một cách bản chất và t t n. Trả lời của ngài Bohm, người có nhân thân trong hoạt động về

https://thuviensach.vn

vật lý lư ng t , đã lập lại một m i quan tâm đạo đức về việc chứa chấp các tín điều mà ngài Long Th đã lo ngại nêu ra trước đó gần 2000 năm. Nói một cách nghiêm túc, cho là khoa học không có trách nhiệm với nh ng vấn đề các đạo đức và các phán xét đánh giá; s thật là khoa học, một n l c của nhân loại, vẫn phải liên hệ tới câu hỏi cơ bản về s hoàn thiện của con người. Vậy nên, trong một ý nghĩa nào đó thì không có gì đáng ngạc nhiên về câu trả lời của Bohm. Tôi ước có thêm nhiều khoa học gia đ ng ý với suy nghĩ của ông ấy về m i liên hệ lẫn nhau gi a khoa học với các khuôn kh nhận thức và tính nhân bản.

Theo tôi biết thì khoa học hiện đại đã đ i mặt với một cuộc khủng hoảng trong đầu thế k thứ 20. Công trình v đại về vật lý c đi n đư c d ng lên bởi Isaac Newton, James Maxwell[24] và nhiều nhà khoa học khác đã cung ứng các giải thích dường như rất hiệu quả

về nh ng th c tại đư c nhận thấy về thế giới và các giải thích đó khế h p với các ý tưởng thông thường. Công trình đó đã bị làm suy yếu bởi việc phát hiện ra thuyết tương đ i và bởi ứng hoạt kỳ lạ của vật chất cấp mức độ nhỏ hơn nguyên t [hạ nguyên t ], mà đã đư c tìm hi u trong vật lý lư ng t . Như Carl von Weizsäcker có lần giải thích với tôi rằng vật lý c đi n chấp nhận một thế giới quan cơ

giới trong đó các luật vật lý ph d ng chắc chắn bao g m trọng l c và các định luật cơ học, đã xác lập một cách hiệu quả mô hình của các hành vi t nhiên. Trong mô hình này, có b n th c tại khách quan

- là các vật th , các l c, không gian và thời gian - và luôn luôn có một s khác nhau rõ ràng gi a các đ i tư ng đư c biết và chủ th là người nhận biết. Nhưng trong thuyết tương đ i và cơ học lư ng t , theo von Weizsäcker, thì ta phải t bỏ vấn đề có tính nguyên lý là s biệt lập gi a chủ th và đ i tư ng, và t bỏ tất cả nh ng chắc chắn của ta về khả năng khách quan của các d kiện th c nghiệm.

Dẫu sao - và đây là điều mà von Weizsäcker xác quyết: nh ng khái https://thuviensach.vn

niệm duy nhất mà ta có cho việc mô tả cơ lư ng t và các thí nghiệm đ ki m nhận bức tranh mới của nó [cơ lương t ] về th c tại lại là nh ng thứ thuộc về vật lý c đi n [là bộ môn] v n đã bị lư ng t lý thuyết bác bỏ. Mặc dù với các vấn đề này, von Weizsäcker luận rằng chúng ta cần liên t c tìm kiếm về s gắn kết nhau trong t nhiên và về s hi u biết của th c tại, của khoa học, và của ch đứng của nhân loại mà chúng đúng đắn hơn theo kiến thức khoa học mới nhất.

Dưới ánh sáng của các phát kiến khoa học, tôi cảm thấy rằng Phật giáo cũng phải quyết tâm thích ứng với vật lý cơ bản về các lý thuyết "nguyên t " của nó, bất k thẩm quyền đư c xác lập t lâu của chúng trong truyền th ng Phật giáo. Chẳng hạn, học thuyết c sơ Phật giáo về "nguyên t " chưa bao giờ trải qua một s tu ch nh lớn nào, đã đề xuất rằng vật chất thì đư c cấu trúc bởi một tập h p của bộ tám "nguyên t " căn bản: đất, nước, l a, và gió; tạo thành tứ

đại và sắc, hương, vị, và xúc[25] đư c gọi là b n dẫn xuất căn bản.

Đất có tính rắn đặc, nước có tính kết dính uy n chuy n, l a có tính năng l c, và gió có tính năng động. Một "nguyên t " thấy đư c như

là t h p của tám yếu t căn bản, và đ a trên cơ sở của s kết h p[26] của các "nguyên t " thành phần, mà s t n tại của các đ i th trong thế giới vi mô đư c giải thích. Theo một trường phái Phật giáo c nhất là Tì-bà-sa Luận[27] thì nh ng "nguyên t " căn bản riêng lẽ là các cấu trúc nhỏ nhất của vật chất, không phân chia đư c (bất khả phân) và do đó không có các bộ phận. Khi các "nguyên t "

như thế kết h p đ hình thành các đ i th , thì nh ng người theo phái Tì-bà-sa khẳng định rằng các "nguyên t " riêng lẽ không hề

chạm nhau. S h tr của thành t gió và các l c lư ng khác trong t nhiên giúp cho các thành t cấu trúc đư c kết h p thành một hệ

th ng hơn là việc s p đ vào bên trong hay giản nở vô hạn định.

https://thuviensach.vn

Sẽ bằng th a nếu nói rằng nh ng lý thuyết như vậy phải đư c phát tri n thông qua s tranh luận kịch liệt với các trường phái triết học Ấn khác, đặc biệt là các hệ th ng lập luận của Nyaya[28] và Vaisheshika. Nếu ki m nghiệm lại các văn liệu triết học Ấn t thời c , thì người ta sẽ cảm nhận đư c một nền văn hóa giàu tính tranh luận, bàn bạc, và đ i thoại gi a nh ng người theo đu i các trường phái và hệ th ng khác nhau.

Các trường phái c Ấn này - như là Phật giáo, Nyaya, Vaisheshika, Mimamsa, Samkhya, và Aidvaidavadanta[29] - cùng chia sẻ các l i lạc và phương pháp của s phân tích. Loại tranh luận kịch liệt này gi a các trường phái tư tưởng đã là nhân t chính trong s phát tri n của tri kiến và tinh lọc các ý tưởng triết học, t thời Phật giáo c Ấn đến trung c và thời Tây Tạng hiện đại.

Nh ng ngu n giáo pháp c xưa nhất đư c biết đến về lý thuyết

"nguyên t " của phái Tì-bà-sa có th t tác phẩm A-tỳ-đàm Tâm Luận của ngài Dharmaśrī và tác phẩm đư c tôn vinh Đại-tì-bà-sa luận[30]. Tác phẩm đầu đư c các nhà nghiên cứu hiện nay cho là có mặt vào khoảng thế k thứ 2 trước Tây lịch và thế k thứ 1. Mặc dù nó chưa bao giờ đư c dịch sang Tạng ng , tôi đã đư c cho biết rằng bản Hán ng đã đư c tạo ra vào thế k thứ 3. Bài luận của ngài Pháp Thắng th hiện một n l c tinh tế nhằm hệ th ng hoá các quan đi m tinh yếu của triết lý Phật giáo trước đó, khá nhiều ý tưởng cơ

sở của nó chắc chắn đã có mặt một thời gian trước khi bài luận đó đư c soạn thảo. Ngư c lại, tập Đại-tì-bà-sa luận là một bài thuyết giảng đư c soạn thảo vào khoảng gi a thế k thứ nhất và thứ ba sau Tây lịch thiết lập các giáo lý của một trường phái Phật giáo đặc biệt như là giáo pháp chính th ng và trả lời cho nhiều phản bác khác nhau ch ng lại các giáo lý này bằng cách đưa ra một nền tảng lập luận triết lý. Mặc dù các luận đi m của Đại-tì-bà-sa luận rất quen https://thuviensach.vn

thuộc với Phật giáo Tây Tạng, thì tác phẩm này t nó cũng chưa hề

th c s đư c chuy n dịch đầy đủ sang Tạng ng .

Trên cơ sở của hai luận văn này, đặc biệt là bản Đại-tì-bà-sa, thì Thế Thân, một đại sư triết học nhiều uy tín người Ấn, đã soạn tác phẩm A-tì-đàm-câu-xá Luận trong thế k thứ tư[31]. Tác phẩm này t ng kết các đi m tinh yếu của Đại-tì-bà-sa luận đưa chúng ra đ

phân tích xa hơn. Nó đã trở thành việc làm chuẩn m c cho ngành tâm lý học và triết học.

Phật giáo c sơ tại Tây Tạng; thí d , khi còn là một tu sĩ trẻ, tôi phải học thuộc lòng chính văn của bài luận này.

Như là s h p thành của các "nguyên t " và m i quan hệ tương h gi a các "nguyên t " với nh ng đặc tính cấu trúc của chúng, Phật giáo c sơ đã sản sinh ra tất cả các loại lý thuyết suy diễn.

Đi m lý thú là A-tì-đàm-câu-xá thậm chí còn bàn thảo về kích thước vật lý của các "nguyên t " khác nhau. Hạt t tuyệt đ i nhỏ nhất đư c tả là khoảng 1 phần 2.400 lần cở của một "nguyên t " của con thỏ, theo một ý nghĩa nào đó. Tôi không biết bằng cách nào ngài Thế Thân tính ra đư c như vậy!

Trong khi chấp nhận thuyết nguyên t , các trường phái Phật giáo khác đã đặt nghi vấn về quan đi m các nguyên t không chia đư c.

M t s còn truy cứu đến điều cho rằng b n yếu t sắc, hương, vị, và xúc như là một cơ sở cấu thành vật chất. Chẳng hạn, Thế Thân đã n i tiếng vì việc ngài t mình ch trích quan đi m về nh ng nguyên t th c tại khách quan không chia đư c. Ngài phản bác rằng, nếu các nguyên t độc lập bất khả phân t n tại, thì không th nào có đư c s hình thành của các vật th trong thế giới thường ngày. Đ

các vật th như thế đư c hình thành, phải có một cách giải thích https://thuviensach.vn

phương thức mà các nguyên t đơn giản liên kết nhau trong các hệ

th ng phức h p.

Nếu một s kết h p như thế xảy ra, như là nó phải có, thì hãy mường tư ng một nguyên t đơn lẽ đư c vây quanh bởi 6 nguyên t khác, m i nguyên t phân b theo các hướng chính và một phía trên, một phía dưới. Sau đó, ta có th đặt nghi vấn là: Phải chăng cùng một bộ phận của nguyên t ở trung tâm giao tiếp với nguyên t ở phía đông và đ ng thời giao tiếp với nguyên t ở phía bắc?

Nếu không thì nguyên t ở trung tâm phải có nhiều hơn 1 bộ phận và do đó ít nhất trên nguyên tắc phải chia cắt đư c. Nguyên t ở

gi a phải có một bộ phận giao tiếp nguyên t ở phía đông nhưng không giao tiếp với nguyên t ở phía bắc. Nếu ngư c lại, phần phía đông này không giao tiếp với nguyên t ở phía bắc, thì cũng không có gì ngăn cản phần đó giao tiếp với các nguyên t trong tất cả các hướng khác. Trong trường h p như vậy, Thế Thân tranh luận rằng, các vị trí không gian của tất cả bảy nguyên t - một ở gi a và 6

xung quanh - sẽ là một, và do đó tất cả sẽ s p đ vào trong một nguyên t đơn nhất. Như là kết quả của thí nghiệm suy tưởng này, ngài Thế Thân phản bác rằng không th nào có các vật th của thế

giới vi mô trong ý nghĩa của s kết h p vật chất đơn thuần như là các nguyên t không phân chia đư c.

Một cách cá nhân thì tôi không th nào hi u ý nghĩ cho rằng các phẩm chất như hương, vị, và xúc là cơ sở cấu thành của các vật th vật chất. Tôi có th thấy đư c cách thức mà người ta phát tri n một lý thuyết nguyên t liên kết của vật chất trên cơ sở của b n thành t như là các cấu trúc. Trong mọi trường h p thì tôi cảm thấy rằng phương diện tư tưởng Phật giáo này, chủ yếu là một dạng của vật lý sơ đẳng, suy diễn, giờ đây phải đư c điều ch nh dưới ánh sáng của vật lý hiện đại mà đã đư c chi tiết hóa và đư c ki m tra việc hi u https://thuviensach.vn

biết về cơ sở các cấu trúc của vật chất một cách có th nghiệm trong khuôn kh của các hạt vật lý như là các hạt điện t quay quanh một hạt nhân với dương điện t và trung hoà t [32]. Khi người ta nghe nói về các mô tả về các hạt hạ nguyên t , như là quark và lepton[33] trong vật lý hiện đại, thì đó là bằng chứng rằng các lý truyết nguyên t Phật giáo c xưa và nhận thức của chúng về

các hạt vật chất nhỏ nhất bất khả phân quá lắm ch là nh ng mô hình thô thi n. Mặc dù vậy, đi m nhấn mạnh cơ bản của các luận sư

Phật giáo cho là ngay cả với nh ng cấu trúc tinh vi nhất của vật chất đều phải đư c hi u dưới dạng của các thành phần kết h p có vẻ đã đi đúng đường.

Một trong nh ng động l c cơ bản đứng sau việc truy cứu về triết lý và khoa học lên các cấu trúc cơ sở của vật chất là đ tìm ra viên gạch xây d ng không th rút nhỏ hơn đư c. Điều này không ch đúng trong triết học c Ấn độ và vật lý hiện đại mà cả với các nhà khoa học c Hy Lạp, chẳng hạn như các lý thuyết gia chủ trương

"nguyên t ". Một cách chính xác, thì đây là cuộc truy lùng vào bản chất t i hậu của th c tại, dù rằng còn tùy theo cách định nghĩa. Tư

tưởng Phật giáo luận đàm trên các nền tảng lô-gíc rằng cuộc truy tìm này là bị lạc l i. Đã có một thời, khoa học tin vào việc tìm ra nguyên t là đã tìm thấy đư c cấu trúc t i hậu của vật chất; nhưng các thí nghiệm vật lý thế k thứ 20 đã phân chia đư c nguyên t thành các hạt vi tế hơn. Mặc dù ít ra có một quan đi m trong cơ học lư ng t cho rằng ta sẽ không bao giờ tìm đư c hạt không th rút nhỏ hơn th c s một cách khách quan, thì nhiều nhà khoa học vẫn s ng trong niềm hy vọng về s phát hiện của bộ môn này.

Trong mùa hè 1998, Tôi có viếng thăm phòng thí nghiệm của nhà vật lý người Áo Anton Zeilinger tại đại học Innsbruck[34]. Anton hướng dẫn tôi dùng thiết bị cho phép người ta quan sát một nguyên https://thuviensach.vn

t riêng lẽ đư c ion hóa. Tôi đã c th hết khả năng nhưng vẫn không thấy n i nó. Có lẽ duyên nghiệp của tôi không đủ chín mùi đ

đư c hưởng hình ảnh tuyệt vời này. Tôi gặp Anton lần đầu tiên khi mà ông ta tham d hội nghị Life and Mind[35] tại Dharamsala vào năm 1997. Bằng một cách nào đó thì trái ngư c với David Bohm, ông ta to lớn với râu quai nón và mang kiếng, có tài hài hước, và tiếng cười rung cả toàn thân. Là một nhà vật lý th c nghiệm, ông ta cởi mở một cách đáng ghi nhận đ i với mọi cải cách của các đề tài lý thuyết dưới ánh sáng của các kết quả th c nghiệm mới nhất. Ông ta hứng thú đ i thoại với Phật giáo trong việc so sánh các lý thuyết của tri thức - vật lý lư ng t và Phật giáo - bởi vì ông ta thấy rằng cả

hai đều loại bỏ bất kỳ ý niệm nào về một th c tại khách quan độc lập.

Cũng trong lần đó, tôi đã gặp nhà vật lý Hoa kỳ Athur Zajonc[36]; một người nói năng nhỏ nhẹ và có cặp mắt sắc xảo, đặc biệt khi ông ta chăm chú mạnh vào một đi m; là một giáo viên thiên tài với khả

năng làm cho ngay cả một đề tài phức tạp nhất trở nên rõ ràng.

Trong vai trò giới thiệu, Athur t ng kết và tóm tắt các bàn thảo một cách thật súc tích khiến chúng trở nên rất h u d ng cho tôi.

Nhiều năm trước đó, tôi đã có may mắn đư c đến thăm học viện Niels Bohr[37] ở Copenhagen [thủ đô Đan Mạch] đ tham d một cuộc đàm thoại không chính thức. Vài ngày trước chuyến viếng thăm, trong khi đang ở tạm tại Luân-đôn, tôi có b a ăn trưa với David Bohm và v ông ta tại khách sạn mà tôi trú. Do có thông báo với ông ta rằng tôi sẽ tham d cuộc đ i thoại về triết học vật lý và Phật giáo tại học viện Bohr, nên Bohm đã nhiệt tình đem đến cho tôi hai trang t ng kết của chính ngài Bohr về các quan đi m triết học đ i với bản chất của th c tại. Thật là tuyệt vời khi nghe Bohm k về mô hình hành tinh Bohr của nguyên t và mô hình nguyên t của https://thuviensach.vn

Rutherford[38] như là một hạt nhân với các điện t xoay quanh, cả

hai đều nhắm phản ứng lại mô hình "plum pudding" [gi ng như chè thạch - mận].

Mô hình plum pudding đã hình thành t cu i thế k 19 sau khi J.J.

Thomson[39] phát hiện các điện t tích điện âm; và mô hình đó cho rằng lư ng điện tích dương cân bằng với lư ng điện tích âm của các điện t đã trải đều trong nguyên t như là chè thạch, trong đó các điện t là nh ng trái mận. Trong đầu thế k 20, Ernest Rutherford phát hiện ra rằng khi các hạt alpha tích điện dương đư c bắn vào một lá vàng mỏng, thì hầu hết xuyên qua ngoại tr một s bị dội lại. Ông ta kết luận một cách đúng đắn là các phần tích điện dương của vàng không th trải đều trong nh ng nguyên t như chè thạch mà phải tập trung bên trong trung tâm của chúng: khi hạt alpha va chạm với trung tâm của nguyên t vàng, phần tích điện dương đủ mạnh đ đẩy ngư c nó trở lại. T đây, Rutherford hệ

th ng hóa thành mô hình "hệ th ng mặt trời" của nguyên t , với hạt nhân tích điện dương và đư c xoay quanh bởi các điện t tích điện âm. Sau đó, Niels Bohr đã điều ch nh mô hìnhcủa Rutherford bằng mô hình hành tinh của nguyên t mà điều đó trong nhiều chiều hướng là cha đẻ của cơ học lư ng t .

Trong cuộc đàm thoại, Bohm cũng cho tôi một cái nhìn lướt qua về cuộc tranh luận lâu dài gi a Bohr và Einstein đ i với việc diễn giải về vật lý lư ng t . C t yếu cuả cuộc bàn cãi xoay quanh việc Einstein phủ nhận giá trị của nguyên lý bất định; trung tâm của tranh luận là vấn đề liệu th c tại ở cấp nền tảng có là không xác định, là không th d đoán, và là xác suất hay không. Einstein đã ch ng lại mạnh mẽ với khả năng này, như là s phản ánh mệnh đề cảm thán n i tiếng của ông: "Thư ng Đế không chơi trò súc sắc!" Tất cả điều này g i cho tôi nhớ về lịch s Phật giáo truyền th ng của tôi, trong https://thuviensach.vn

đó tranh luận gi vai trò trọng yếu trong s hình thành và tinh lọc nhiều ý tưởng triết học.

Không như các luận sư Phật giáo thời c , các khoa học gia có th nâng cao năng l c của đôi mắt nhìn một cách to tát thông qua các trang c khoa học như các kính thiên văn kh ng l , thí d như

kính thiên văn Hubble[40], hay thông qua các kính hi n vi điện t .

Kết quả là một tri thức th c nghiệm về các đ i tư ng vất chất vư t xa ngay cả s tưởng tư ng trong thời c . Trong cái nhìn về khả

năng này, trong nhiều dịp, tôi đã nhấn mạnh cho việc nhập môn vật lý cơ sở vào các ngành học của các trường cao đẳng Phật giáo Tây Tạng. Tôi cho rằng chúng tôi, thật ra, sẽ không mở ra bộ môn mới mà đúng hơn chúng tôi sẽ cập nhật chương trình học v n có. Tôi cảm thấy vui sướng là giờ đây các học viện cao đẳng Phật giáo đã tiến hành thường xuyên các hội thảo về vật lý hiện đại. Nh ng hội thảo này đư c th c hiện bởi các giáo sư vật lý và một s sinh viên t t nghiệp của họ tại các đại học Tây Phương. Tôi hy vọng rằng s khởi động này sẽ cu i cùng đạt kết quả nhập môn đầy đủ của vật lý hiện đại vào trong chương trình triết học bắt buộc trong các t viện Tây Tạng.

Chú thích

↑ Tadrak Rinpoche Ngawang Sungrab (wyl. stag brag rin po che ngag dbang gsung rab) (1875 -??) là người thái sư của đức Dalai Lama. Ông làm nhiếp chánh tại Tây Tạng năm 1941, rời chức v năm 1950.

Kyabje Ling Rinpoche (1903-1983) là người thái sư thứ nhì cho đức Dalai Lama 14. Ngài là người gi ngôi truyền th a thứ 97 k t sơ t Tsongkhapa (Tông-khách-ba) của phái Gelug (C Duyên) Phật https://thuviensach.vn

giáo Tây Tạng. "HH Ling Rinpoche's Biography". Lama Yeshe Wisdom Archive. Truy cập 17/02/2009.

Ch Rinpoche trong Tạng ng có nghĩa là "một người cao quý".

Đây là một danh hiệu thường ch dành cho nh ng lạt-ma (đại sư) tái sinh và nh ng người đư c công nhận bởi một quyền chính chức trong một dòng truyền th a Phật giáo TâyTạng.)

↑ Kyabje Trjang Rinpoche (1900-1981) làm một vị lạt-ma của dòng Gelug người t ng gi nhiều vai trò quan trọng trong trường phái Gelug và là người chịu trách nhiệm soạn thảo pháp môn tiệm tu Lamrim c đi n "Giải Thoát trong Lòng Bàn Tay". "Trijang Rinpoche".

Wikipedia. Truy cập 17/02/2009

↑ Thái sư: là một chức v thầy giáo riêng của vua hay qu c trưởng. Đức Dalai Lama lúc bấy giờ đư c tấn phong lãnh đạo nước Tây Tạng (ngài lên ngai năm 1940)

↑ Nhiều sách dịch ch "logic" theo l i phiên âm là lô-gíc. Ở đây nghĩa Việt hóa có th dịch là luận lý, lập luận, (hay h p lý nếu là tính t ). Bộ môn toán học nghiên cứu các lập luận h p lý gọi là luận lý học hay lô-gíc học.

↑ Chiết trung là một quan đi m nhằm pha trộn nhiều khía cạnh tích c c khác nhau của các triết lý.

↑ Samkhya (sa. Sā khya) Ra đời vào khoảng thế k thứ 3 do công của triết gia Maharishi Kapila. Có tác giả dịch là phái s luận có chủ trương h u thần và "tâm (Purusha ) vật (Prakriti ) nhị nguyên"

tức là công nhận có một bản ngã độc lập với thế giới vật chất và chúng thường hằng; tuy nhiên, họ cũng chấp nhận ý tưởng về luật nhân quả. "Samkhya". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009

https://thuviensach.vn

Xin nhắc thêm triết học c Ấn độ ngoài Phật giáo ra, còn có sáu ngu n triết lý chính là: Upanishad, Vedanta, Mimansa, Nyaya, Vaisesika và Samkhya. Xem thêm phần 5.3 Các triết thuyết Vệ Đà chính th ng.

↑ Vaisheshika (sa. Vaiśe ika) Có tác giả dịch là phái Thắng Luận, xuất phát t triết gia Ka āda vào thế k thứ 6 trước công nguyên. Là một trong 6 trường phái triết học quan trọng c Ấn Độ ngoài Phật giáo. Phái này theo chủ trương nguyên t cho rằng tất cả các vật th trong vũ tr vật lý đều có th quy giảm về một s h u hạn các nguyên t . Ngoài ra, theo phái này thì mọi vật t n tại đều có th nhận biệt đư c và là đ i tư ng của nhận thức. Tất cả các đ i tư ng của nhận thức đều có th chia thành 6 lớp: dravya (th c chất), gu a (phẩm chất), karma (hành vi), sāmānya (tính t ng quát), viśe a (tính đặc thù) "Vaisheshika". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009

↑ Geshe (Tib. dge shes, "virtuous friend"; cognate of Skt.

kalyanamitra) là học vị của Phật giáo Tây Tạng dành cho các tăng sĩ. Học vị này đư c nhấn mạnh chủ yếu trong truyền th a Gelug.

Học vị này đư c nhiều tác giả Tây Phương cho là tương đương với học vị tiến sĩ. Chương trình đào tạo sẽ bao g m 6 bộ môn chính trải rộng hầu hết các thuyết lý cơ bản của Phật học: Trí huệ Ba-la-mật (Prajraparamita), Trung Quán (Madhyamika), Nhân Minh Luận (Pramana), Giới Luật (Vinaya) và Vi Diệu Pháp luận (Abhidharma).

Chương trình học có th kéo dài nhiều trong thập niên. Sau khi hoàn tất thí sinh sẽ phải đ i đến kỳ khảo hạch geshe. Trong thời gian chờ

đ i thí sinh sẽ có th tiếp t c rèn luyện về khả năng biện luận Phật giáo. "Geshe". Central Tibet Administrator. Truy cập 2009 .

↑ Tuệ giác: là tr c giác đặc biệt thấu su t. Trong Phật giáo thì tuệ

có th có đư c thông qua luyện tập thiền định đúng đắn.

https://thuviensach.vn

↑ Tính Không (sa. śūnya, tính t , sa. śūnyatā, danh t , bo. stong pa nyid) có nghĩa là thiếu vắng. Đây là khái niệm t i quan trọng và rất tr u tư ng trong Phật giáo. Tính Không đã đư c nhắc đến trong các kinh đi n thời đạo Phật nguyên thủy cho rằng mọi s vật là tạm h p tr ng r ng vô thường và vô ngã. Sau này tính Không đu c khai tri n rộng trong các bộ kinh Bát Nhã của đại th a và đư c Thánh giả Long Thọ và các đệ t nhấn mạnh diễn giải chi tiết hơn làm nền tảng cho giáo thuyết Trung Quán. Tuỳ theo truyền th ng tu học, cách hi u về tính Không có th sai biệt ít nhiều cũng như phương pháp đ tu chứng và th nghiệm tính Không này cũng rất khác nhau. Ở

đây có th hi u tính Không là đặc tính ph quát mà mọi s vật k cả

tâm thức hay vật chất đều thiếu vắng đi một bản chất (hay đặc tính) t t n, vĩnh c u. Vạn vật đều t n tại một cách ph thuộc vào nhân duyên và đều t n tại ch do danh định. Xin xem thêm định nghiã và giảng giải sâu hơn về tính Không trong quy n "Tứ Diệu Đế" của cùng tác giả.

↑ T ch "entirely self-contained": Có nghĩa là s vật hay hiện tư ng mà tất cả các tương tác và hoạt động của nó sẽ t đóng khung bên trong chính bản thân nó và không chuy n bất kỳ thông tin nào ra ngoài, t t n tại mà không tương tác với bên ngoài. Do đó, ngư c lại, tất cả các sư vật bên ngoài không th nào tương tác hay trao đ i thông tin với hiện tư ng hay s như thế và do đó không th phát hiện đư c và cũng không th bị/chịu các hiện tư ng và vật th này tác động ngư c lại. (đọc thêm chi tiết bài giảng Anh và Tạng ng "Praise of Depended Origination" (Xưng T ng Duyên Khởi) tại San Francisco Hoa Kỳ tháng 4 năm 2007 của đức Dalai Lama, tải về

máy tại trang ). Dalai Lama in the Bay area 2007. Truy cập 15/01/2010)

https://thuviensach.vn

Một s đi m có th liên hệ đến đề tài gần tương t khi xem xét vấn đề nóng bỏng của vật lý thiên văn hiện đại là "liệu thông tin t bên trong h đen sẽ có th phát hiện hay thoát ra đ có th thu đư c bằng các đo đạc vật lý hay không?"

↑ Nhân (nguyên nhân) và quả (hậu quả) là hai phạm trù thành phần quan trọng trong thuyết duyên khởi Phật giáo, một chủ thyết đư c xem là định luật bao trùm của toàn th thế giới hiện tư ng và là nền tảng của triết lý Phật giáo. Một cách ngắn gọn thì thuyết này cho rằng mọi s kiện và hiện tư ng (hậu quả) khởi lên (hình thành) đều là do s t ng h p của các nguyên nhân và các điều kiện thích h p (duyên) với hậu quả đó. Xem thêm "tứ Diệu Đế" của cùng tác giả và "Pháp Duyên Khởi". BuddhaSasana. Mahàsi Sayadaw. Thích Minh Huệ dịch.

↑ Thuật ng T tính đư c dịch t các ch có g c inherent hay intrinsic -- tức là bản chất th c hay bẩm tính c t lõi sẵn có t bên trong.

↑ Đây ý ch đức Phật Thích-ca Mâu-ni: Siddhārtha Gautama (Sa, Siddhattha Gotama) còn gọi là Phật C -đàm tức là người đầu tiên giác ngộ và truyền bá tư tưởng Phật giáo cho nhân loại. Nhiều người cho rằng Ngài sinh ra vào 563 và mất 483 trước Tây lịch.

"Gautama_Buddha". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009 .

↑ Long Th (sa. nāgārjuna, bo. klu sgrub), dịch âm là Na-già-át-th -na, thế k 1-2, là một trong nh ng luận sư v đại nhất của lịch s Phật giáo -sau đức Phật. Người ta xem s xuất hiện của Sư là lần chuy n pháp luân thứ hai của Phật giáo (lần thứ nhất do Phật Thích-ca Mâu-ni, lần thứ ba là s xuất hiện của giáo pháp Đát-đặc-la). Đại th a Ấn Độ xếp Sư vào "Sáu Bảo Trang của Ấn Độ" - năm vị

khác là Thánh Thiên (sa. āryadeva), Vô Trước (sa. asa ga), Thế

https://thuviensach.vn

Thân (sa. vasubandhu), Trần-na (sa. di nāga, dignāga), Pháp Xứng (sa. dharmakīrti). Sư là người sáng lập Trung quán tông (sa.

mādhyamika), s ng trong thế k thứ 1-2. Ngài viết nhiều tác phẩm trong đó quan trọng nhất là Căn Bản Trung Quán Luận và Bảo Hành Vương Chính Luận. Sư cũng đư c xem là T thứ 14 của Thiền tông Ấn Độ. "Long th ". Wikipedia. 17/02/2009

↑ Madhyamaka (Madhyamaka, còn gọi là Śunyavada) là một truyền th ng Đại th a Phật giáo đư c hệ th ng hoá bởi thánh giả

Long th theo đó quan đi m về tính Không đư c nhấn mạnh. Đư c gọi là Trung Đạo vì nó tránh đư c chủ nghĩa hư vô và chủ nghĩa thường hằng về cả vật chất và tâm thức. "Madhyamaka". Wikipedia.

Truy cập 17/02/2009

↑ Tulku Nyima Gyaltsen Rinpoche (1942 -) tại địa phận Tromtha vùng Kham Tây Tạng. Ngài đư c xem là vị lạt ma tái sinh của vị đại sư v đại thuộc dòng truyền th a Sakya và Nyingma. Ngài là người lãnh dạo t i cao của nhiều t viện ở Tây Tạng k t năm` 1985 và giảng dạy tại nhiều đại học Tây Tạng và Hoa Kỳ. "Tulku Nyima's Biography". Sakya Dokho Choling. Truy cập 14/01/2010.

↑ Nguyên lý bất định do nhà vật lý người Đức là Werner Heisenberg (1901-1976 -- Nobel vật lý 1932) đề xuất trong lúc n l c đặt nền móng toán học cho cơ học lư ng t tại học viện Niels Bohr Copenhagen (Đan Mạch) vào năm 1925. Ở đây nên hi u trạng thái chuy n động có nghĩa là momentum. Xem bài viết GS Trịnh Xuân Thuận "Nguyên lý bất định trong cơ học lư ng t ". Vietsciences.

Truy cập 17/02/2009

↑ Ch ng chập lư ng t hay còn gọi là ch ng chất lư ng t , xếp lớp lư ng t (quantum superposition) là cách dùng lý thuyết xác suất th ng kê trên trường s phức đ mô tả mọi trạng thái có th https://thuviensach.vn

của hiện tư ng vật lý và có th hi u một cách sơ lư c như sau: nếu một thế giới có th ở trong một cấu hình bất kỳ, ở trong một s sắp xếp khả dĩ của các hạt và các trường vật lý bất kỳ, và nếu thế giới này cũng có th ở trong một cấu hình khác thì thế giới đó có th ở

trong một trạng thái là t h p tuyến tính của cả hai cấu hình trong đó thành lư ng (hệ s ) của m i cấu hình đư c xác định là một s phức. Thí d , một hạt vật lý có th có hai vị trí A và B, thì nó có th ở

trong một trạng thái C có dạng t h p C = αA + βB; trong đó, α và β

là hai s phức bất kỳ. "Quantum_superposition". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009

↑ Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger (1887 - 1961 --

Nobel Vật lý 1933) là một nhà vật lý lư ng t người Áo, đóng góp đặc biệt của ông là phương trình mang tên ông mô tả trạng thái lư ng t về s thay đ i của một hệ th ng vật lý theo thời gian. Thí nghiệm suy tưởng về chú mèo mà ông mô tả còn đư c gọi là nghịch lý chú mèo Schrödinger. Tuy nhiên, điều nên lưu ý là các ý tưởng lư ng t hiện ch áp d ng cho thế giới vi mô ở mức lư ng t chứ

không phải cho sinh giới hay v mô. "Schrödinger's cat". Wikipedia.

Truy cập 17/02/2009 .

↑ Tên viết thông d ng là Raja Ramanna (1925 -), GS vật lý hạt nhân và nhạc sĩ dương cầm người Ấn. Ông đư c xem là cha đẻ của vật lý hạt nhân Ấn. Ông cũng t ng là bộ trưởng qu c phòng cũng như là nghị viên qu c hội Ấn. "Raja Ramanna - India's Most Eminent Nuclear Physicist". Vigyan Prasar Science Portal. Subodh Mahanti.

Truy cập 15/01/2010

↑ Andrei Dmitrievich Sakharov (Russian:Андре́й Дми́триевич

Са́харов) (1921 -1989 -- Nobel hoà bình 1975) nhà vật lý hạt nhân xuất sắc người Nga và sau đó là nhà hoạt động cho nhân quyền, https://thuviensach.vn

viện sĩ viện hàn lâm Sô Viết đã có đóng góp lớn trong việc chế tạo bom t ng h p hạch nhân t Hydrogen. "Andrei Sakharov".

Wikipedia. Truy cập 17/02/2009

↑ Nicolaus Copernicus (1473 - 1543) là một nhà thiên văn học đã đầu tiên nêu ra ý tưởng của thuyết nhật tâm (Mặt Trời ở trung tâm) trong cu n sách "De revolutionibus orbium coelestium" (Về s chuy n động quay của các thiên th ). Việc ra đời của thuyết nhật tâm đã cho thấy các quan sát bi u kiến xuông không th đư c xem là chân lý và chính thuyết này đã đi ngư c lại tin tưởng của truyền th ng tôn giáo lúc bấy giờ (thiên chúa giáo) cho rằng trái đất là trung tâm của vũ tr . "Nicolaus Copernicus". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009

↑ James Clerk Maxwell (1831 - 18790 là nhà toán học và vật lý lý thuyết. Ông là người đã phát tri nn lý thuyết điện t trường t ng h p các quan sát thí nghiệm rời rạc về điện t và ngay cả ánh sáng vào trong một lý thuyết trường điện t . "James Clerk Maxwell"

Wikipedia. Truy cập 17/02/2009

↑ Sắc hương vị xúc tương ứng lần lư c là các cơ quan cảm th mắt, mũi, lư i, và thân th .

↑ Thuật ng chính xác hơn trong Phật giáo gọi là Uẩn: Có 5 uẩn (ngũ uẩn) cũng gọi là Ngũ ấm, là năm (pañca) nhóm (skandha) tư ng trưng cho năm yếu t tạo thành con người, toàn bộ thân tâm.

Ngoài ngũ uẩn đó ra không th tìm thấy cái gọi là "ta". Ngũ uẩn bao g m:

Sắc (sa., pi. rūpa), ch thân và sáu giác quan (L c căn), do Tứ đại chủng (sa., pi. mahābhūta) tạo thành, đó là b n yếu t đất, nước, gió, l a. Sắc tạo nên các giác quan và đ i tư ng của chúng.

https://thuviensach.vn

Th (sa., pi. vedanā), tức là toàn bộ các cảm giác, không phân biệt chúng là dễ chịu, khó chịu hay trung tính.

Tưởng (sa. sa jñā, pi. saññā), là nhận biết các cảm giác như âm thanh, màu sắc, mùi vị..., k cả nhận biết ý thức đang hiện diện.

Hành (sa. sa skāra, pi. sa khāra), là nh ng hoạt động tâm lí sau khi có tưởng, ví d chú ý, đánh giá, vui thích, ghét bỏ, quyết tâm, t nh giác...

Thức (sa. vijñāna, pi. viññā a), bao g m sáu dạng ý thức liên hệ

tới sáu giác quan: Ý thức của mắt, tai, mũi, lư i, thân, ý.

↑ Tì-bà-sa Luận (Vaibhashika) là một trong nh ng trường phái Phật giáo c nhất. Tôn ch chính của phái này cho rằng "một niệm"

(mental concept -- ý tưởng) ch có th đư c tạo thành bởi tương tác gi a tâm, thông qua các các cơ quan nhận thức gọi là các uẩn (bao g m sắc, thọ, tưởng, hành, và thức) và các đ i tư ng bên ngoài.

"Vaibhashika". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009 .

↑ Nyāya (sa. nyāya (ni-āyá)) nghĩa là "h i quy", đư c dùng trong ý nghĩa "tam đoạn luận, suy diễn". Còn đư c phiên âm là phái Ni-dạ-da Đây một trong 6 trường phái triết học chính thời c Ấn, trường phái này đặc biệt về lập luận. Kinh đi n chính của trường phái này d a trên các bản kinh cùng tên đư c viết bởi triết gia Ak apāda Gautama vào thế k thứ 2 trước Tây lịch. "Nyaya". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009 Xin nhắc thêm ở đây, tam đọan luận là phương pháp lập luận cơ bản đư c s d ng rộng rãi trong cả Phật học lẫn khoa học, dạng đơn giản nhất của nó có th đư c hi u qua thí d : (1) Mọi phần t của A đều có chất X, b là phần t của A, kết luận b có tính chất X.

https://thuviensach.vn

↑ Mīmā sā còn đư c phiên âm là Di-mạn-sai, có nghiã là "truy cứu" là một trong 6 trường phái triết học c Ấn chủ yếu dùng phương pháp thẩm tra đ tìm đến bản chất của Pháp d a trên chủ

trương diễn dịch hay chú giải hệ th ng Vệ-đà. Các tôn ch chính là việc cầu kinh, ch ng chủ trương kh hạnh, và chủ trương thần bí.

"Mimamsa". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009 .

Aidvaidavadanta Trong Anh ng thường đư c viết tách ra là Advaita Vedanta là bộ phận của trường phái mang tên Vedānta (có nghĩa là cứu cánh của Vệ Đà) Đây đư c xem là triết lý độc thần xác định cá nhân là một ti u ngã và Phạm thiên tức là đại ngã các kinh đi n chính là Upanishad, Bhagavad Gita và Brahma Sutra. Người đầu tiên hệ th ng hóa rõ rệt các nguyên lý của phái Advaita Vedanta là Adi Shankara. "Advaita Vedanta". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009

.

↑ Dharmaśrī còn đư c dịch là Pháp Thắng hay phiên âm thành Đạt-ma-thi-la, một đại sư Phật giáo Ấn một trong hai tác phẩm của ngài đã đư c dịch dang Hán ng là bộ 4 quy n là A-ti-đàm Tâm Luận còn bộ kia nguyên văn Anh ng là "Greate Treaties on Instantiation" đư c dịch thành Đại-tì-bà-sa luận (t ch Abhidharma-mahāvibhā ā-śāstra). Bộ luận này theo nhiều nhà nghiên cứu thì nó đư c soạn ra tại Hội Nghị Kết Tập Phật giáo lần thứ tư ở Kashmir (Xem thêm http://vi.wikipedia.org/wiki/Huy%E1%BB%81n_Trang).

Trong lịch s Phật giáo còn có người cùng tên là ngài Lochen Dharmaśrī (1654-1717) tuy nhiên đây là một đại sư thuộc Phái Ninh Mã Tây Tạng, không phải là tác giả của bộ A-tì-đàm.

↑ Thế Thân (sa. vasubandhu, bo. dbyig gnyen), ~316-396, cũng đư c dịch là Thiên Thân, gọi theo Hán âm là Bà-tu-bàn-đầu, Bà-tẩu-bàn-đậu, là một Luận sư xuất sắc của Thuyết nhất thiết h u bộ (sa.

https://thuviensach.vn

sarvāstivādin) và Duy thức tông (sa. vijñānavādin), đư c xem là T

thứ 21 của Thiền tông Ấn Độ. Người ta cho rằng Sư sinh tại Peshāwar (địa danh ngày nay), s ng tại Kashmir và chết tại A-du-đà (ayodhyā). Sư v a là em v a là đệ t của Vô Trước (sa. asa ga), người sáng lập phái Duy thức. Vô Trước là người đã khuyến khích Thế Thân theo Đại th a. "Thế Thân". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009 Về bản luận giải A-tì-đàm-câu-xá (sa. abhidharmakośa-śāstra), thường đư c gọi tắt là Câu-xá luận, nghĩa là "Báu vật của Vi Diệu Pháp", tên khác là Thông minh luận, là bộ luận quan trọng nhất của Thuyết nhất thiết h u bộ, đư c Thế Thân (sa. vasubandhu) soạn vào thế k thứ 5 sau Công nguyên tại Kashmir. Luận g m có hai phần: sưu tập khoảng 600 kệ Vi Diệu Pháp câu-xá luận bản t ng (sa. abhidharmakośakārikā) và Vi Diệu Pháp câu-xá luận thích (sa.

abhidharmakośa-bhā ya), bình giải về nh ng câu kệ đó. Ngày nay người ta còn gi bản tiếng Hán và tiếng Tây Tạng của luận này, đó là nh ng tác phẩm đầy đủ nhất đ trả lời các câu hỏi về kinh đi n.

Toàn văn bài luận này đã đư c Thích Tuệ Sĩ dịch Việt t Phạn ng .

"Câu Xá Luận". Phật Việt". Truy cập 17/02/2009 .

↑ Dương điện t và trung hoà t lần lư t còn đư c gọi dưới các tên phiên âm là prô-tôn và nơ-tron t ch proton và neutron.

↑ Theo Vật lý hạt sơ cấp thì Quark và lepton là hai loại hạt cơ bản Fermi, cả hai là cơ sở cấu tạo nên vật chất. Trong khi Quark có th tương tác qua tương tác mạnh của vũ tr thì lepton không có đặc tính này. Có 6 loại quark và t h p của các quark lập thành các thành phần hạt nhân của nguyên t như proton và neutron. Có 6 loại lepton trong đó điện t và các neutrino là nh ng lepton trong sáu loại này. "Quark" và "Lepton". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009 và .

https://thuviensach.vn

↑ Anton Zeilinger (1945 - ) nhà vật lý lư ng t người Áo hiện là trưởng phân khoa Quang học Lư ng t và Thông tin Lư ng t tại đạh học Vienna. Ông đư c xem là tiên phong trong ngành Thông tin Lư ng t . "Anton_Zeilinger". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009. Đại học Innsbruck là đại học có cơ hở hạ tầng lớn nhất nước Áo và có ch s sinh viên theo học đông hàng thứ ba của nước này. Trường đư c thành lập t năm 1669. "University of Innsbruck". Wikipedia.

Truy cập 14/01/2010.

↑ Tức là Hội nghị Tâm thức và Đời s ng đư c t chứ vài năm một lần gi a các nhà khoa học qu c tế và Phật giáo mà đứng đầu là đức Dalai Lama. Lần đầu tiên t chức vào năm 1987. Hội nghị gần đây nhất (lần thứ 18) diễn ra vào tháng 10 năm 2008 tại Berlin. Mind

& Life Institue. Truy cập 14/01/2010. .

↑ Arthur Guy Zajonc (1949 - ) hiện là giáo sư trưởng khoa vật lý tại đại học Amherst Hoa kỳ. Arthur Zajonc. Truy cập 17/02/2009.

↑ Niels Henrik David Bohr (1885-1962 -- Nobel Vật lý 1922) là nhà vật lý Đan Mạch đã đóng góp cho nền tảng hi u biết về cấu trúc nguyên t và cơ học lư ng t . Ông đư c xem là một trong nh ng nhà vật lý có nhiều ảnh hưởng nhất trong thế ki 20. "Niels_Bohr".

Wikipedia. Truy Cập 17/02/2009 Học viện Niels Bohr là một bộ phận của viện vật lý thiên văn và địa vật lý cùng tên. Niels Bohr đã làm việc tại đây t 1914. Nhân sinh nhật lần thứ 80 của Niels Bohr, trường đư c đ i sang tên ông (7 tháng 10 năm 1965). Trong su t các thập niên 1910 cho đến 1930, nơi đây đã là trung tâm nghiên cứu phát tri n vất lý nguyên t xuyên su t châu Âu. "Niels Bohr Institute". Wikipedia. Truy cập 14/01/2010.

↑ Ernest Rutherford, 1st Baron Rutherford of Nelson (1871-1937 -

- Nobel hóa học 1908) nhà vật lý người Tân-Tây-Lan đư c xem là https://thuviensach.vn

cha đẻ của vật lý hạt nhân. Người đã thành công trong lý thuyết qu đạo của nguyên t thông qua phát hiện của ông về thí nghiệm bắn phá nguyên t của một lá vàng mỏng. "Ernest Rutherford".

Wikipedia. Truy cập 14/01/2010

↑ Sir Joseph John "J.J." Thomson, (1856-1940 -- Nobel Vật lý 1906) là nhà Vật lý Anh. có công trong việc phát hiện điện t và nguyên t đ ng vị và la người phát minh của quang ph kh i lư ng.

"J.J._Thomson". Wikipedia. Truy cập 14/01/2010 .

↑ Kính viễn vọng không gian này mang tên nhà thiên văn Edwin P. Hubble (1889-1953) đây là đài quan sát nằm ngoài không gian kh ng l đư c xem là cuộc cách mạng do việc cung cấp đư c các ảnh rõ và sâu của vũ tr , trong khoảng t hệ Mặt trời cho đến các thiên hà xa xăm đư c hình thành không lâu sau v n lớn 13.7 t năm trước. HubbleSite và "Hubble Fact". NASA. .

Mặc dù tôi đã nghe nói về lý thuyết tương đ i hẹp của Einstein t lâu, David Bohm lần đầu tiên giải thích lại kèm theo đó với một s ý tưởng triết học cho tôi. Vì không có căn bản toán học, nên việc giảng dạy cho tôi về vật lý hiện đại, đặc biệt là các đề tài bí hi m như thuyết tương đ i, th c s không dễ dàng. Khi nghĩ đến s nhẫn nại của Bohm, giọng nói êm dịu, c ch thanh lịch, và s cẩn thận, đ chắc chắn là tôi theo kịp đư c lời giảng của ông, tôi thiệt nhớ ông ta.

Như bất cứ người thường nào đã th tìm hi u về lý thuyết này đều biết rằng ngay cả một s nắm bắt cơ bản về nguyên lý của Einstein đều cần có một mong ước vư t qua các ý tưởng thông thường. Einstein đưa ra hai định đề: vận t c ánh sáng là không đ i và nguyên lý tương đ i của ông, cho rằng mọi định luật vật lý phải tác động chính xác như nhau cho tất cả người quan sát trong https://thuviensach.vn

chuy n động tương đ i. Với hai tiền đề này, Einstein đã cách mạng hóa s hi u biết khoa học về không và thời gian.

Lý thuyết tương đ i của ông ấy cho ta một phương trình n i tiếng về vật chất và năng lư ng, E=mc2, phải th a nhận là phương trình khoa học duy nhất mà tôi biết (ngày nay chúng ta có th thấy nó ngay cả trên các áo thun), và nó là ngu n của các thí nghiệm suy tưởng có tính thách đ và giải trí. Nhiều thí nghiệm trong đó, như là nghịch lý trẻ sinh đôi về lý thuyết tương đ i hẹp, thời gian giản nở, hay s thu nhỏ của các vật th ở vận t c cao, giờ đây đã đư c xác nhận một cách th c nghiệm. Nghịch lý trẻ sinh đôi, trong đó một người anh em bay đi trong một tàu không gian ở vận t c gần ánh sáng đến một vì sao cho là cách xa 20 năm ánh sáng và sau đó trở

về trái đất, ông ta sẽ thấy rằng người anh em song sinh già hơn mình, đã g i nhớ cho tôi về câu chuyện về ngài Vô Trước[1] bằng cách nào đó đã đến đư c cõi trời của đức Di Lặc[2], nơi đó ông nhận đư c 5 bản kinh, là một bộ kinh luận Đại th a quan trọng trong của ngài Di Lặc, tất cả xảy ra trong khuôn kh của thời gian nghĩ

u ng trà. Nhưng khi ngài trở về trái đất thì 50 năm đã trôi qua.

Việc đánh giá đư c toàn bộ bản chất của nghịch lý trẻ sinh đôi sẽ

dính dáng đến hi u biết về một s tính toán phức tạp mà tôi e rằng sẽ quá sức tôi[3]. Theo như tôi hi u thì ý tưởng quan trọng nhất của lý thuyết tương đ i của Einstein là quan đi m về không gian, thời gian, và kh i lư ng không th đư c xem như là tuyệt đ i, t t n tại trong chúng như là nh ng th c th hay nh ng bản th trường c u, không đ i. Không gian thì không độc lập, 3 chiều, và thời gian thì không là một th c th đứng riêng, đúng hơn chúng t n tại cùng nhau như là một dòng tương liên 4 chiều của "không-thời gian". Một cách cô đọng, lý thuyết tương đ i hẹp của Einstein bao hàm rằng trong khi vận t c ánh sáng không đ i, thì không có khuôn kh tuyệt https://thuviensach.vn

đ i, ưu tiên của s tham chiếu và mọi vật, k cả không gian và thời gian là tương đ i hoàn toàn. Đây là phát hiện thật đáng ghi nhớ.

Trong thế giới triết học Phật giáo thì quan đi m về thời gian tương đ i thì không xa lạ. Trước đây ở thế k thứ hai trường phái Kinh Lư ng Bộ[4] đã bài bác quan đi m về thời gian tuyệt đ i. Trong việc phân chia tiến trình thời gian thành quá khứ, hiện tại, và tương lai, Kinh Lư ng bộ đã bi u thị s ph thuộc lẫn nhau của cả ba và luận rằng bất kỳ quan đi m nào về quá khứ, hiện tại, và tương lai

[tam thời] th c s độc lập đều không th đứng v ng. Họ ch ra rằng thời gian không th đư c nhận thức như là một th c th t tính t n tại độc lập với các hiện tư ng thời gian mà phải đư c hi u như là một tập h p của các quan hệ gi a các hiện tư ng thời gian. Ngoài các hiện tư ng thời gian mà ta cấu trúc nên khái niệm về thời gian nói trên, không có thời gian th c mà bằng cách nào đó nó là một bình chứa v đại như một s tuyệt đ i t t n, mà trong đó các s vật và hiện tư ng xảy đến.

Nh ng luận đi m về tính tương đ i của thời gian này, sau đó đư c ngài Long Th phát tri n, chủ yếu là trong triết học, nhưng s thật còn lại là thời gian đã đư c nhận thức có tính tương đ i trong truyền th ng triết học Phật giáo gần hai ngàn năm. Mặc dù tôi đã đư c bảo rằng một s nhà khoa học xem không-thời gian b n chiều của Einstein như là một bình chứa v đại với tính năng t n tại t tính trong đó các hiện tư ng xảy ra; đ i với một người nghiên cứu Phật giáo quen thuộc với các luận đi m của Thánh giả Long Th thì bi u thức của Einstein về tính tương đ i của thời gian, đặc biệt thông qua các thí nghiệm suy tưởng n i tiếng của ông trở nên vô cùng h u ích trong việc đào sâu hi u biết về bản chất tương đ i của thời gian.

https://thuviensach.vn

S nắm bắt của tôi về thuyết lư ng t , thành thật mà nói, thì chẳng có gì hay ho... mặc dù tôi đã c gắng rất nhiều! Tôi đư c nghe về một trong nh ng lý thuyết gia lư ng t v đại nhất, Richard Feynman[5] đã viết "Tôi nghĩ tôi có th nói một cách an toàn rằng không ai hi u n i vật lý lư ng t ", như vậy thì ít nhất tôi cảm thấy mình đ ng hội đ ng thuyền. Nhưng ngay cả với một người nào đó như tôi đây không th theo dõi các chi tiết toán học phức tạp của lý thuyết này - th c ra, toán học là một lãnh v c của khoa học hiện đại mà dường như tôi không có duyên nghiệp với nó chút nào - thì hi n nhiên là ta không th nói về các hạt sơ cấp như là các th c th xác định đư c, độc lập, hay tương quan loại tr nhau. Các cấu trúc cơ

sở của vật chất và các photon (đó là các vật liệu cơ bản lần lư t của vật chất và của ánh sáng) có th hoặc có tính hạt hay tính sóng hay có cả hai [lư ng tính sóng-hạt]. (S thật là người đoạt giải Nobel vì đã ch ra điện t có tính sóng George Thomson[6], là con của một người cũng đã nhận giải thưởng này do công chứng tỏ rằng điện t có tính hạt, tức là J.J. Thomson). Cho dù người ta nhận thức các điện t cách nào sóng hay hạt thì tôi đư c nghe rằng thì điều đó ph thuộc vào hành vi của người quan sát và các l a chọn d ng c thí nghiệm và đo đạc.

Mặc dù đã t lâu tôi nghe về bản chất mâu thuẫn của ánh sáng, ch đến năm 1997 khi mà nhà vật lý th c nghiệm Anton Zeilinger giải thích cho tôi với các minh họa chi tiết - tôi đã cảm thấy cu i cùng thì cũng nắm bắt đư c vấn đề. Anton ch ra cách mà thí nghiệm t nó xác minh đư c khi nào một điện t hành x như là một hạt hay một sóng. Trong thí nghiệm khe hở đôi n i tiếng, chùm điện t đư c bắn t ng đ t qua một tấm chắn có hai khe hở (song song) và đư c ghi ảnh lên vật liệu như là bề mặt ảnh ch p ở phiá sau của tấm chắn.

Nếu ch có một khe hở đư c mở ra, m i điện t sẽ ghi lại dấu vết trên bề mặt ảnh ch p theo ki u cách của một hạt. Mặc dù vậy, nếu https://thuviensach.vn

cả hai khe hở đư c mở ra, khi lư ng lớn điện t đư c bắn ra thì dấu vết trên bề mặt ảnh ch p cho thấy rằng chúng đã đi qua cả hai khe hở cùng lúc, đ lại một dạng t a như sóng.

Anton đã đem đến d ng c có th lập lại thí nghiệm này trên một kích cở nhỏ, và tất cả mọi người tham gia đã thật vui vẻ. Anton thích coi trọng các khía cạnh th c nghiệm của cơ học lư ng t , toàn bộ

hi u biết của ông ta có nền tảng trên nh ng điều mà ta có th học tr c tiếp t các thí nghiệm. Điều này khác nhiều với cách tiếp cận của David Bohm, người chủ yếu hứng thú trong lý thuyết và ý nghĩa triết học của cơ học lư ng t . Sau này tôi biết thêm là Anton đã và gi v ng lập trường c vũ cho điều đư c gọi là diễn dịch Copenhagen[7] về cơ học lư ng t , trong khi David Bohm lại là người phê phán nó mãnh liệt nhất.

Phải th a nhận là tôi cũng không biết chắc toàn bộ các ý nghiã triết học và nhận thức về nghịch lý lư ng tính sóng-hạt có th là gì.

Tôi không gặp trở ngại trong việc chấp nhận ý nghĩa triết học cơ bản mà ở mức nhỏ hơn nguyên t thì chính ý niệm về th c tại không th tách rời khỏi các hệ th ng đo đạc đư c dùng bởi người quan sát, và do đó, không th nói rằng hoàn toàn khách quan. Dầu sao, thì nghịch lý này cũng dường như nói lên rằng - ngoại tr người ta đính kèm theo một loại khả năng thu thập thông tin nào đó t các điện t

- thì ở mức thấp hơn nguyên t , hai nguyên lý quan trọng nhất của lô-gíc, là luật mâu thuẫn và luật loại tr trạng thái trung gian, dường như bị vi phạm[8]. Trong một thí nghiệm thông thường, chúng ta sẽ

đoán rằng đã ở dạng sóng thì không th nào là hạt, nhưng ở mức độ lư ng t , ánh sáng th hiện mâu thuẫn với điều này vì nó hành x như là cả hai dạng. Tương t trong thí nghiệm khe hở đôi, có s th hiện như một s photon đã đi qua cả hai khe hở đ ng thời, do đó https://thuviensach.vn

vi phạm luật loại tr trạng thái trung gian, mà đư c d đoán là chúng ch đi qua hoặc một trong hai khe hở mà thôi.

Ảnh Minh Họa cho thấy bản chất sóng của ánh sáng qua thí nghiệm khe hở đôi.

Đ i với ý nghĩa nhận thức của các kết quả của thí nghiệm khe hở

đôi, tôi nghĩ rằng vẫn còn có điều đáng bàn thảo ở đây, nguyên lý bất định n i tiếng của Heisenberg phát bi u rằng s đo đạc vị trí của một nguyên t càng chính xác bao nhiêu thì càng không th biết rõ đư c trạng thái moment chuy n động của nó, và ngư c lại, càng đo đạc chính xác trạng thái moment của nó thì càng không th tìm rõ đư c vị trí của nó. Một lần n a điều này cho thấy người quan sát có vai trò nền tảng: khi chọn nghiên cứu moment chuy n động của điện t , thì ta bị loại tr khỏi việc tìm hi u vị trí của nó; và khi chọn nghiên cứu vị trí thì lại bị loại tr việc tìm hi u moment chuy n động của nó.

Vậy người quan sát là một thành phần tham gia một cách hiệu quả

trong th c th đang đư c quan sát. Tôi nhận ra rằng vấn đề vai trò của người quan sát là một trong nh ng câu hỏi gai góc nhất của cơ

học lư ng t . Quả vậy, tại hội nghị Mind and Life trong năm 1997, nhiều thành viên khoa học có nh ng quan đi m mang sắc thái khác nhau. Một s cho rằng vai trò của người quan sát giới hạn trong việc l a chọn các thiết bị đo đạc, trong khi s khác chấp nhận tầm quan trọng to tát của người quan sát như là mộ thành t cấu trúc trong th c th đư c quan sát.

Vấn đề này t lâu đã đư c chú ý bàn thảo trong hệ tư tuởng Phật giáo. Một thái c c là nh ng nhà "duy vật"[9] Phật giáo là nh ng người tin rằng thế giới vật chất đư c h p thành bởi các hạt t bất khả phân mà chúng có một th c tại khách quan độc lập với tâm thức. Thái c c khác là nh ng nhà "duy tâm", đư c gọi là trường https://thuviensach.vn

phái Duy Thức[10], họ bác bỏ bất kỳ mức độ nào của th c tại khách quan trong thế giới bên ngoài. Trong phân tích cu i cùng, họ nhận thức thế giới vật chất bên ngoài là một s mở rộng của tâm thức quán tưởng. Tuy nhiên, có một quan đi m thứ ba, là lập trường của trường phái Trung Quán C Duyên[11], đư c kính trọng nhất bởi truyền th ng Tây Tạng. Theo quan đi m này, thì mặc dù th c tại của thế giới bên ngoài thì không bị bác bỏ, nó phải đư c hi u với tính tương đ i. Nó còn tùy thuộc vào ngôn ng của chúng ta, vào tập quán xã hội, và các nhận thức đư c chia sẽ chung. Ý niệm về th c tại độc lập với người quan sát thì không th đứng v ng. Như trong vật lý hiện nay, vật chất không th đư c nhận thức hay đư c mô tả

tách rời khỏi người quan sát - vật chất và tâm thức là hai thành phần ph thuộc nhau.

S th a nhận bản chất ph thuộc một cách nền tảng của th c tại trong Phật giáo đư c gọi là "duyên khởi" - là tâm đi m của hi u biết Phật giáo về thế giới và về bản chất s t n tại của con người chúng ta. Một cách tinh yếu, nguyên lý duyên khởi có th hi u đư c theo ba cách sau đây. Thứ nhất, tất cả các s vật và hiện tư ng duyên sinh [pháp h u vi] đều ch đư c hình thành như là kết quả s tư ng tác của các nguyên nhân [nhân] và các điều kiện [duyên] chúng không t hình thành, hay đư c tạo ra hoàn bị. Thứ nhì, có một s ph thuộc tương h gi a các thành phần và toàn th ; thiếu các thành phần thì không th có toàn th , không có toàn th thì nói về

các thành phần là điều vô nghĩa. S ph thuộc lẫn nhau gi a các thành phần và toàn th này áp d ng trong cả khuôn kh về không gian và thời gian. Vật bất kỳ ch t n tại và là một tập h p của các đặc trưng[12] bên trong mạng lưới t ng th của mọi vật mà chúng có một m i quan hệ tiềm năng hay khả dĩ với vật đó. Không có hiện tư ng nào t n tại với tập h p đặc thù độc lập hay t tính của mình.

https://thuviensach.vn

Và thế giới thì đư c tạo thành bởi mạng lưới phức tạp của các m i quan hệ lẫn nhau. Ta không th nói về một th c tại của một th c th cách biệt bên ngoài nội dung của chu i các m i quan hệ lẫn nhau của nó với môi trường và các hiện tư ng khác, k cả ngôn ng , các khái niệm, và các tập quán khác. Do đó, không th có các chủ th mà không có các đ i tư ng mà bởi đó chúng đư c định nghĩa; không th có các đ i tư ng mà không có các chủ th đ nhận thức chúng; không th có nh ng người làm mà không có các s vật đư c làm [tức các đ i tư ng của việc làm]. Không th có các chiếc ghế mà không có các chân, ch đ ng i, lưng ghế, g , các đinh c, nền mà trên đó nó đặt lên, các bức tường đ xác định gian phòng mà nó nằm bên trong, nh ng người chế tạo ra nó, và nh ng cá nhân nào đã đ ng ý đ gọi tên nó là ghế và công nhận nó là vật đ

ng i lên. Theo nguyên lý này thì các s vật và hiện tư ng không ch hoàn toàn tương thuộc mà m i một đặc trưng của chúng đều ph thuộc một cách xuyên su t vào nh ng s vật và hiện tư ng khác.

Trong vật lý, bản chất ph thuộc sâu xa của th c tại đã đư c nhấn mạnh sắc bén bởi nghịch lý đư c gọi là EPR - là tên g i ý bởi nh ng người tạo ra nó, Albert Einstein, Boris Podolsky, và Nathan Rosen[13] - nguyên, nó đư c tạo thành đ th thách cơ học lư ng t . Giả s một cặp hạt sơ cấp đư c tạo thành và sau đó bị tách rời, chuy n động ra xa theo hai hướng ngư c nhau - cho là đến nh ng vị trí cách nhau rất xa, chẳn hạn Dharamsala, nơi tôi s ng và New York. Một trong nh ng thuộc tính của cặp hạt này là spin[14] [s quay] của chúng phải ngư c nhau - tức là nếu một hạt đo đư c chiều hướng "lên" thì hạt kia sẽ có chiều "xu ng". Theo cơ học lư ng t thì m i tương quan của s đo lường (chẳng hạn khi một hạt spin lên thì hạt kia spin xu ng) phải t n tại ngay cả khi các thuộc tính của t ng hạt chưa đư c xác định cho đến khi nh ng người làm thí nghiệm tiến hành đo ki m một trong các hạt, thí d như hạt tại https://thuviensach.vn

New York. Tại thời đi m đó một người ở New York sẽ thu đư c một giá trị - giả s là lên - trong trường h p này thì hạt kia phải đ ng thời trở thành xu ng. Nh ng s xác định của lên và xu ng là tức thì, ngay cả đ i với hạt ở Dharamsala, chưa hề đư c đo ki m. Bất chấp s phân cách gi a chúng, hai hạt này trình hiện như là một th c th quấn quít nhau. Theo cơ học lư ng t , dường như có một s n i kết lẫn nhau sâu sắc và đáng ngạc nhiên trong trọng tâm của môn vất lý này.

Tại một bu i diễn thuyết công cộng ở Đức, tôi đã gây đư c s chú ý lớn trong giới khoa học gia nghiêm túc khi nói đến tuệ giác về

thế giới của các truyền th ng thiền định. Tôi đã nói về nền tảng gặp g gi a truyền th ng Phật giáo của chính tôi và khoa học hiện đại -

đặc biệt là trong các luận đi m của Phật giáo về tính tương đ i của thời gian và bác bỏ chủ trương th c tính[15]. Sau đó tôi nhận thấy von Weizsäcker trong các thính giả, và khi nói đến món n tôi mang đ i với ông ta bởi một ít hi u biết về vật lý lư ng t thì Weizsäcker lịch s rào đón rằng nếu vị thầy của ông ấy là Werner Heisenberg có mặt ở đó, thì ông ấy sẽ rất hứng khởi khi đư c nghe về s song song cộng hưởng gi a triết học Phật giáo và s thấu su t khoa học của ông ấy.

Một loạt các vấn đề quan trọng khác trong cơ học lư ng t quan tâm đến câu hỏi về s đo ki m. Tóm lại, tôi thấy thật ra toàn bộ lãnh v c nghiên cứu đều dành cho điều này. Nhiều khoa học gia cho rằng hành vi đo ki m gây ra s "s p đ " của một trong hai tính năng sóng hay hạt của hạt sơ cấp, tùy thuộc vào hệ th ng đo ki m đư c s d ng trong thí nghiệm; ch có s đo ki m này có tiềm năng làm điều đó xảy ra. Nhưng ta s ng trong thế giới của các đ i tư ng thường ngày. Vậy nên câu hỏi là: Làm thế nào t quan đi m của vật lý, chúng ta dung h p đư c gi a một bên là các ý niệm thông https://thuviensach.vn

thường về thế giới thường ngày của các đ i tư ng và các đặc tính của chúng, với phía bên kia là thế giới kỳ lạ của cơ học lư ng t ?

Có th nào cả hai tầm nhìn này dung h p đư c với nhau? Phải chăng ta bị tuyên án là không thích nghi đ s ng với điều dường như là một quan đi m phân liệt về thế giới?

Trong hai ngày tu học về các vấn đề nhận thức luận có liên quan đến nền tảng của cơ học lư ng t và triết học Trung đạo Phật giáo tại Innsbruck, nơi mà tôi, Anton Zeilinger và Arthur Zajone gặp g đ

đ i thoại, thì Anton đã nói với tôi về một đ ng nghiệp n i tiếng của ông ta đã có lần nhận xét rằng hầu hết các nhà vật lý lư ng t liên hệ đến lãnh v c của họ trong một ki u cách phân liệt. Khi ở trong phòng thí nghiệm, họ và đùa nghịch với các đ vật, họ là nh ng người duy vật. Họ nói về các photon và các điện t dịch chuy n đây đó. Mặc dù vậy, ở thời đi m mà bạn chuy n sang bàn thảo về triết học và hỏi họ về nền tảng cơ học lư ng t , thì hầu hết họ sẽ nói rằng không có gì th c s t n tại nếu không có thiết bị đ định nghĩa chúng.

Một s nghi vấn tương t đã xuất hiện trong triết học Phật giáo liên hệ đến s phân c c gi a quan đi m thông thường của chúng ta về thế giới và tầm nhìn đư c g i lên bởi triết lý của ngài Long Th về tính Không. Thánh giả Long Th viện dẫn quan đi m về hai chân lý [nhị đế] bao hàm t c đế [thông thường] và chân đế [t i hậu], tương ứng với kinh nghiệm về thế giới thường ngày, và s vật và hiện tư ng trong dạng thức t i hậu, tức là ở mức độ của tính Không.

Trong mức độ thông thường, ta có th nói về một thế giới đa nguyên của s vật và hiện tư ng với các đặc trưng riêng biệt và tiến trình nguyên nhân. Đây là giới mà ta có th trông đ i luật nhân quả, và các luật về lô-gic - như là các nguyên lý xác định, mâu thuẫn, và luật loại tr trung gian - tác động mà không có s vi phạm. Thế giới kinh https://thuviensach.vn

nghiệm th c nghiệm thì không phải là một ảo tưởng, cũng không phải không thật. Nó là thật mà trong đó ta th nghiệm. Một hạt lúa có sản sinh thành cây lúa, mà nó cu i cùng hình thành lúa chín hạt. S

d ng độc t có th gây t vong, và tương t dùng thu c có th ch a đư c bệnh. Mặc dù vậy, trong tầm nhìn của chân đế, s vật và hiện tư ng không chiếm h u các th c tại độc lập riêng biệt. Th trạng t i hậu của chúng là "thiếu vắng" trong đó không có gì chiếm h u bất kỳ một bản chất th c tính hay t tính.

Tôi có th hình dung điều tương t với nguyên lý nhị đế này khi áp d ng vào của vật lý. Chẳng hạn, ta có th nói rằng mô hình Newton là một áp d ng cho thế giới thông thường như là chúng ta biết về nó, trong khi thuyết tương đ i Einstein - cơ bản d a trên nh ng giả định khác về g c r - đi n hình cho việc cộng thêm vào mô hình xuất sắc của một phạm vi nội hàm khác biệt hay lớn hơn.

Mô hình Einstein mô tả các khía cạnh của th c tại trong trường h p mà các trạng thái chuy n động tương đ i là thiết yếu nhưng không th c s ảnh hưởng đến hình ảnh thông thường của chúng ta trong hầu hết các tình hu ng. Tương t , các mô hình vật lý lư ng t về

th c tại th hiện các hoạt động trong một nội hàm khác - hầu như

"suy diễn" th c tại của các hạt sơ cấp, đặc biệt trong thế giới vi mô.

M i một trong các mô hình trên đều vư t trội trong lãnh v c của mình và trong các m c tiêu mà nó đư c thiết kế, nhưng nếu chúng ta tin vào một mô hình bất kỳ nào trong chúng là đư c cấu trúc bởi các s vật th c s t tính thì chúng ta lọt vào tầm mức của s thất vọng.

Tôi thấy rằng thật h u ích khi quán chiếu lên một s phân biệt quan trọng đư c miêu tả bởi ngài Nguyệt Xứng[16] (thế k thứ 7) trong m i quan hệ gi a các nội hàm của luận đàm về t c đế và chân đế của s vật. Nguyệt Xứng luận rằng, khi hệ th ng hóa hi u biết về

https://thuviensach.vn

th c tại, người ta phải nhạy cảm với nội dung và các tham biến của một phương thức truy cứu đặc thù. Chẳng hạn, ngài cho rằng s bác bỏ các đặc trưng, nhân quả, và ngu n g c riêng biệt trong thế

giới thường ngày, như một s luận giả về triết học tính Không đã nêu lên, sẽ thiết lập nên một sai lầm có tính phương pháp.

Trên mức độ thông thường, ta luôn nhìn thấy nguyên nhân và hậu quả. Khi c tìm xem ai có l i trong một tai nạn, thì ta lại không đào sâu nghiên cứu vào bản chất c a th c tại, nơi mà dòng tương t c vô tận của các s kiện khiến cho tai nạn đó không th nào có ch đ quy l i. Khi ta chấp thuận nh ng đặc tính như thế như là các nhân và quả trong thế giới th c nghiệm, ta đã không làm việc trên cơ sở của một phân tích siêu hình điều tra đến tận trạng thái bản th t i hậu của các s vật và các tính chất của chúng. Ta ch làm nội trong giới hạn của tập quán, ngôn ng , và lập luận thường ngày.

Ngư c lại, Nguyệt Xứng luận rằng các định đề siêu hình của các trường phái triết học, như là khái niệm về Thư ng Đế hay kinh h n vĩnh c u có th bị bác bỏ thông qua phân tích về trạng thái bản th t i hậu của chúng. Điều này có đư c là vì nh ng th c th này đư c đặt trên cơ sở của một s tìm hi u vào cơ chế t i hậu về s có mặt của s vật.

Một cách tinh yếu, Long Th và Nguyệt Xứng đề xuất rằng: Khi liên hệ đến thế giới th c nghiệm của kinh nghiệm, ch ng nào chúng ta vẫn không khoác lên các s vật tính t n tại t tính độc lập, thì các quan đi m về nhân quả, đặc trưng, và phân biệt cũng như là các nguyên lý của lô-gíc sẽ vẫn còn đứng v ng. Dẫu sao thì hiệu l c của chúng bị giới hạn trong một khuôn kh tương đ i của t c đế[17].

Việc tìm kiếm đến các ý niệm nền tảng như là đặc trưng, s t n tại, và nhân quả trong một s t n tại độc lập khách quan thì sẽ vư t quá biên giới của lô-gíc, ngôn ng , và thường t c. Ta không nhất thiết https://thuviensach.vn

phải mặc nhiên chấp nhận s t n tại độc lập khách quan của s vật, bởi vì chúng ta có th nhận thức đư c th c tại không xác định riêng lẽ, thiết th c của các s vật và hiện tư ng - th c tại đó không ch xác lập các chức năng thường ngày mà ngay cả cung cấp một cơ

sở v ng chắc cho các hành vi tinh thần và đạo đức. Thế giới theo triết học tính Không, đư c cấu hình bởi một mạng lưới của nh ng th c tại có ngu n g c ph thuộc và liên hệ lẫn nhau, trong đó, ngu n g c ph thuộc tạo nên s hình thành các hậu quả có ngu n g c ph thuộc tương ứng theo luật duyên khởi về nhân quả. Nh ng gì ta làm và suy nghĩ trong các kiếp s ng, sau đó, trở nên c c kỳ quan trọng khi nó ảnh hưởng đến mọi thứ mà ta kết n i tới.

Bản chất nghịch lý của th c tại bi u lộ trong cả triết học Phật giáo về tính Không và vật lý hiện đại đi n hình cho một thách thức đ i với các giới hạn hi u biết của con người. C t lõi của vấn đề là ở tri thức luận: Làm thế nào ta định danh hoá và hi u biết th c tại một cách mạch lạc? Các luận sư Phật giáo về tính Không không nh ng đã phát tri n một hi u biết toàn vẹn về thế giới d a trên việc loại bỏ s cu n hút tận thâm căn xem th c tại như là s kết thành của các th c th khách quan chân thật một cách t tính, mà họ cũng phấn đấu đ nuôi s ng các tuệ giác này trong đời s ng thường nhật của mình. Giải pháp Phật giáo cho điều có vẻ như là mâu thuẫn về tri thức luận này bao g m việc hi u biết th c tại trong các nội dung về

thuyết lý của Nhị Đế. Khoa vật lý cần phát tri n một ngành tri thức học nhằm giúp giải quyết h sâu ngăn cách có vẻ như không th bắt đư c nhịp cầu n i gi a bản vẽ của th c tại trong thế giới vật lý c đi n và kinh nghiệm thường ngày với bản vẽ đ i chiếu của họ trong vật lý lư ng t . Điều áp d ng của nhị đế trong vật lý ra sao, thì tôi thật không có ý kiến. Ở tận g c rễ, vấn đề triết học mà vật lý đang đ i đầu do s đánh thức của vật lý lư ng t chính là quan đi m về

th c tại - đư c định nghĩa trong nội dung của các cấu trúc th c một https://thuviensach.vn

cách c t lõi - liệu [quan đi m đó] có đứng v ng đư c hay không?

Điều mà triết học Phật giáo về tính Không có th dâng hiến là một mô hình chặt chẽ của việc hi u biết về th c tại, đó là đặc tính phi bản th . Điều này có th chứng tỏ l i ích hay không thì ch có thời gian mới trả lời đư c.

Chú thích

↑ Vô Trước (sa. asa ga, nghĩa là "không bị ô nhiễm, vướng mắc"), cũng đư c dịch âm là A-tăng-già, khoảng thế k 4, là một Đại luận sư của Phật giáo Ấn Độ, người sáng lập Duy thức tông (sa.

vijñānavādin). Sư khước t quan đi m của Long Th (sa. nāgārjuna) về tính Không và thiết lập giáo pháp của mình dưới ảnh hưởng của Thuyết nhất thiết h u bộ (sa. sarvāstivādin). Tương truyền Sư đư c B Tát Di-lặc tr c tiếp giáo hoá. "Vô Trước". Wikipedia. Truy cập 14/01/2010 .

↑ Di-lặc (sa. maitreya, pi. metteyya là cách phiên âm, dịch nghĩa là T Thị (慈氏), "người có lòng t ", cũng có tên khác là Vô Năng Thắng (sa. ajita), phiên âm Hán-Việt là A-dật-đa, là một vị B Tát và cũng là vị Phật cu i cùng sẽ xuất hiện trên trái Đất. Trong Phật giáo Tây Tạng, B Tát Di-lặc đư c thờ cúng rất rộng rãi. Cõi giáo hóa của B Tát hiện nay là trời Đâu-suất (sa. tu ita). Theo kinh đi n, B

Tát Di-lặc sẽ giáng sinh trong khoảng 30.000 năm n a. "Maitreya".

Wikipedia. Truy cập 14/01/2010 .

↑ Xem thêm chi tiết tính toán: .

↑ Kinh lư ng bộ (sa. sautrāntika), là một nhánh của Ti u th a xuất phát t Thuyết nhất thiết h u bộ (sa. sarvāstivādin) khoảng 150

năm trước Công nguyên. Như tên gọi cho thấy (sautrāntika xuất phát t sūtrānta, có nghĩa là Kinh phần, ch Kinh tạng của Tam tạng), https://thuviensach.vn

bộ này ch đặt nền tảng trên Kinh tạng (sa. sūtrapi aka) và phản bác Luận tạng (sa. abhidharmapi aka) cũng như quan đi m "Nhất thiết h u" (tất cả đều hiện h u, đều có) của Thuyết nhất thiết h u bộ.

"Sautrantika".Wikipedia. Truy cập 17/02/2009 .

↑ Richard Phillips Feynman (1918 - 1988 -- Nobel vật lý 1965) là nhà Vật lý Hoa Kỳ, giáo sư đại học Caltech. Ông đư c biết đến bởi công thức tích phân đường của cơ học lư ng t , lý thuyết về điện động học lư ng t , vật lý siêu lỏng của helium lỏng siêu lạnh, và vật lý hạt. Ông cũng đã đưa ra mô hình toán học mô tả ứng x của các hạt cấp nhỏ hơn nguyên t đư c mang tên "giản đ Feynman".

"Richard Feynman". Wikipedia. Truy cập 17/02/2009 .

↑ Sir George Paget Thomson (1892 - 1975 -- Nobel Vật lý 1937) nhà vật lý người Anh có công phát hiện (cùng với Clinton Davission) các đặc tính sóng của điện t . "George Paget Thonmpson".

Nobelprize.org. Truy cập 15/01/2010 .

↑ Diễn dịch Copenhagen (Copenhagen interpretation) là một cách giải thích cơ học lư ng t trong đó ý tưởng chính cho rằng trạng thái của m i hạt sơ cấp đư c mô tả bởi một phương trình sóng đư c dùng đ tính xác suất tìm thấy hạt đó tại một địa phương. Một cách hệ quả thì hành vi đo đạc khiến cho tập h p các tính toán về

sác xuất bị "s p đ " vào trong giá trị đư c định nghĩa bởi phép đo đạc. Tính năng bi u thị toán học này đưọc gọi là hàm sóng s p đ .

"Copenhagen_interpretation". Wikipedia. Truy cập 15/01/2010 .

↑ Đây là hai tiền đề quan trong nhất của lô-gíc toán học. Luật [loại tr ] mâu thuẫn cho rằng một mệnh đề ch có th có đúng một giá chân lý. Trong khi luật loại tr trạng thái trung gian cho rằng ngoài hai trạng thái đúng và sai thì không có mệnh đề não có giá trị nằm gi a hai mức này hay có cả hai giá trị.

https://thuviensach.vn

↑ Có lẽ đức Dalai Lama ám ch nh ng người ủng hộ chủ trương của phái Tì-bà-sa.

↑ Duy thức (sa. vijñāptimātratā), đ ng nghĩa với danh t Duy tâm (sa. cittamātra, cittamātratā), nghĩa là "ch có thức", các pháp đều t Thức mà sinh ra, không có gì nằm ngoài thức. Giáo lí này chủ

trương tất cả mọi s hiện h u đều do tâm, và vì vậy, không một hiện tư ng nào t n tại ngoài tâm. Duy thức là một tư tưởng chủ đạo của Duy thức tông. Các học giả Duy thức giải thích quy luật và s liên kết của các giác quan nhờ vào tàng thức hay A-lại-da thức (sa.

ālaya-vijñāna), Mạt-na thức và t tập h p của sáu giác quan trước (tiền ngũ thức). "Duy Thức". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009 .

↑ Trung Quán C Duyên (sa. Prasa gika) là các quan đi m chủ

yếu theo các luận giải của ngài Nguyệt Xứng và cũng như của ngài Phật Hộ về các pháp giảng của thánh giả Long Th . Ngài Long th s d ng các hệ quả lập luận đ bác bỏ các quan đi m sai lầm chủ

yếu là phương pháp Quy mậu biện chứng (tức là mư n chính lập luận của đ i phương dẫn đến các hậu quả mâu thuẫn) nhằm xác lập chẩn đế bên trong vòng hi u biết của học thuyết nhị đế.

"Prasangika". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009. .

↑ Ch nguyên văn là "identity" ở đây có tức là một bộ các đặc tính và ứng x hay hành vi mà qua đó một s vật có th đư c nhận biết.

↑ Xem thêm chi tiết . Boris Podolsky (1896 - 1966) (Борис

Подольский) là nhà vật lý Nga g c Do Thái. "Boris_Podolsky".

Wikipedia. Truy cập 14/02/2009. . Nathan Rosen (1909-1995) là nhà vật lý Do Thái. Năm 1935 ông là người ph giảng của Albert Einstein tại Institute for Advanced Study (Học viện Nghiên cứu Cao cấp) thành ph Princeton bang New-Jersey cho đến 1945. Ông là đ ng https://thuviensach.vn

tác giả với Einstein và Boris Podolsky về nghịch lý EPR trong vật lý lư ng t về m i quan hệ gi a các giá trị vật lý quan sát đư c của các đại lư ng vật lý và các giá trị mà có th đư c tính đến bởi một lý thuyết vật lý. Ông là nhà sáng lập Học viện Vật lý ở Technion, Hailfa Do Thái. Ông cũng là Hiệu trưởng Đại Học Ben-Gurion tại Negrev trong thập niên 1970. "Nathan_Rosen". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009 . Nghịch lý EPR là tên viết tắt của 3 người tìm ra nó có nội dung nói về quan hệ gi a các giá trị quan sát của các đại lư ng vật lý và các giá trị mà có th tính đư c cho bởi một lý thuyết vật lý: Kết qủa của s đo đạc tiến hành trên một bộ phận A của một hệ

th ng lư ng t sẽ có một hiệu ứng "phi địa phương" lên th c tại vật lý một bộ phận cách xa B khác, trong ý nghĩa cơ học lư ng t về

việc khả dĩ d đoán nh ng kết qủa logic của các đo đạc nào đó t B; hay là...

Cơ học lư ng t thì không hoàn thiện trong ý nghĩa rằng một phần t vật lý th c tại nào đó tương ứng với B sẽ không th tính đư c bởi cơ học lư ng t (nghĩa là, cần có thêm nh ng biến s nào khác đ tính toán nó).

↑ Trong cơ học lư ng t , spin là thuộc tính nền tảng của hạt nhân nguyên t , của các hạt hadron, và các hạt cơ bản (tức là đặc tính quay). Đ i với các hạt có spin khác không, thì chiều quay là một độ

t do bản chất. "Spin (physics)". Wikipeida. Truy cập 14/02/2009. .

↑ Trong triết học thì chủ trương th c tính là quan đi m cho rằng với mọi loại th c th đặc thù, t n tại một tập h p các đặc trưng hay thuộc tính mà với th c th bất kỳ của loại đó phải có đủ. Quan đi m này trái ngư c với quan đi m phi th c tính cho rằng với một loại th c th bất kỳ cho trước thì không t n tại dấu vết nào đ các th c https://thuviensach.vn

th thuộc loại đó phải có. "Essentialism". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009. .

↑ Nguyệt Xứng (sa. candrakīrti, bo. zla ba grags pa), (thế k k.

6/7), đư c xem là luận sư quan trọng nhất trong tông Trung quán sau Long Th . Sư quê ở Nam Ấn, xuất gia t lúc nhỏ tu i. Nhân lúc đọc trứ tác của Long Th , sư b ng liễu ngộ. Sau, sư trở thành viện trưởng của Nalanda và viết nhiều bài luận chú giải về các tác phẩm của Long Th . Các tác phẩm quan trọng của Sư là Minh cú luận, còn nguyên bản Phạn ng ), Nhập trung quán luận. "Nguyệt Xứng".

Wikipedia. Truy cập 14/02/2009. .

↑ Theo Bát Nhã Ba-la-mật-đa Tâm kinh, một trong nh ng bản kinh rất quan trọng của Đại th a Trung Quán Tông thì ở mức t i hậu các khái niệm như sắc tướng, cảm xúc, tư duy, hành động, ý thức,...thậm chí đến Tứ Diệu Đế và không có cả s chứng đắc đều không th xác lập. Xem thêm "Bát-nhã-ba-la-mật-đa tâm kinh".

Wikipedia. Truy cập 15/01/2009

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 4: Vụ Nổ Lớn Và Vũ Trụ Phật Giáo Không Có Khởi Chương 4: Vụ Nổ Lớn Và Vũ T

Nguồn

Có ai không cảm thấy cảm giác kinh hãi khi ngắm nhìn bầu trời đêm trong vắt thăm thẳm thắp sáng bởi vô vàn các tinh tú? Có ai lại không thản th t ngạc nhiên về việc có hay không môt nền văn minh tìm ẩn trong vũ tr ? Ai không t hỏi phải chăng đây là hành tinh duy nhất của mình h tr cho các sinh th ? Với tôi, đây là nh ng câu hỏi tò mò t nhiên trong tâm thức con người. Xuyên su t lịch s văn minh nhân loại, có một niềm thôi thúc thật s đ tìm kiếm câu trả lời cho nh ng vấn đề trên. Hơn bao giờ hết, một trong nh ng thành t u to tát của khoa học hiện đại là dường như nó đem ta tới gần hơn với s hi u biết về nh ng điều kiện và tiến trình phức tạp ẩn chứa ngu n g c vũ tr của ta.

Như nhiều nền văn hoá c đại, Tây Tạng có một hệ th ng chiêm tinh học phức h p mà nó bao g m nhiều thành t , mà d a vào đó, nền văn minh hiện đại sẽ gọi là thiên văn học; như thế, hầu hết các vì sao thấy đư c bằng mắt trần đều có tên bằng tiếng Tây Tạng.

Thật ra, người Tây Tạng và người Ấn Độ t lâu đã có th d đoán các hiện tư ng nhật th c và nguyệt th c với một độ chính xác cao d a trên các quan sát thiên văn của họ. Khi còn là đứa trẻ ở Tây Tạng, tôi đã tiêu t n nhiều đêm vào việc quan sát bầu trời bằng kính viễn vọng của mình, vào việc học hỏi các hình dạng và tên của các chòm sao.

https://thuviensach.vn

Tôi nhớ đến cái ngày tôi cảm thấy vui sướng khi có th thăm viếng một đài quan sát thiên văn th c s tại Delhi ở Planetarium Birla[1]. Năm 1973, trong thời gian công du lần tiên đến Tây Phương. Tôi đã đư c đại học Cambridge Anh Qu c mời thuyết giảng ở Senate House và khoa Thần học. Khi ngài hiệu phó hỏi xem tôi có mu n làm điều chi đặc biệt tại Cambridge, tôi đã trả lời không ngần ngại mong mu n đư c thăm kính viễn vọng vô tuyến[2] n i tiếng ở phân khoa Thiên văn học.

Một lần tại các Hội Nghị Tâm thức và Đời s ng ở Dharamsala, nhà thiên văn vật lý Piet Hut[3], t Học viện Nghiên cứu Cấp Cao tại Princeton, đã trình diễn một mô phỏng bằng máy tính về cách thức mà các nhà thiên văn hình dung các s kiện vũ tr sẽ dàn trải ra khi các thiên hà va chạm nhau. Đó là một cảnh tư ng tuyệt vời, một quang cảnh s ng th c. Nh ng hoạt cảnh bằng máy tính như vậy giúp người ta hình dung đư c cách thức mà vũ tr bung nở ra trong su t thời gian nó diễn tiến theo các định luật cơ bản của vũ tr học.

Sau phần trình bày của Piet Hut, chúng tôi đã có một bu i thảo luận mở. Hai người tham d khác ở bu i gặp g là David Finkelstein và George Greenstein[4], đã th bi u diễn hiện tư ng vũ tr giản nở

bằng các băng đàn h i với các vành khuyên trên đó. Tôi nhớ rõ điều này vì cả hai người thông dịch và tôi gặp một s khó khăn trong việc hình dung vũ tr giản nở của bi u diễn này. Sau đó, tất cả các nhà khoa học trong bu i gặp g đã cộng tác nhau c gắng đ đơn giản hóa s giải thích, mà dĩ nhiên có hiệu quả giảm b i r i của chúng tôi hơn.

Vũ tr học hiện đại - như nh ng ngành khác trong các khoa học vật lý - đư c sáng lập bởi lý thuyết tương đ i của Einstein. Trong vũ

tr học các d liệu quan trắc thiên văn đư c s d ng cùng với lý thuyết tương đ i t ng quát, mà nó tái hệ th ng hóa trọng trường như

https://thuviensach.vn

là một dạng u n cong của không-thời gian, đã cho thấy rằng vũ tr của chúng ta chẳng nh ng không vĩnh hằng mà cũng không tĩnh yên trong dạng hiện tại của nó. Nó tiến hoá và giản nở liên l c. Phát hiện này tương h p với hi u biết tr c giác cơ bản của các nhà thiên văn Phật giáo c đại, là nh ng người đã nhận thức đư c rằng mọi hệ

th ng vũ tr đặc trưng bất kỳ đều trải qua các giai đoạn hình thành, phát tri n và sau cùng là hủy diệt[5]. Trong vũ tr học hiện đại, vào thập niên 1920, cả d đoán trong lý thuyết (của Alexander Friedmann[6]) lẫn quan sát th c nghiệm chi tiết (bởi Edwin Hubble), như là quan sát về hiệu ứng dịch chuy n đỏ[7] thì giá trị đo đư c t ngu n ánh sáng phát ra t các thiên hà ở xa lại lớn hơn giá trị đo đư c t các thiên hà ở gần - đã bi u bi u thị một cách thuyết ph c là vũ tr thì cong và đang giản nở.

[[Image:]]Ảnh Minh Họa: Vũ Tr Giản Nở theo tr c thời gian S giản nở này hình thành t s bùng n vũ tr v đại - V n lớn n i tiếng, mà đư c cho rằng đã xảy ra t khoảng 12 đến 15 t năm trước. Hầu hết các nhà thiên văn học ngày nay đều tin rằng vài giây sau v n , thì nhiệt độ giảm xu ng đến một đi m mà ở đó các phản ứng đã xảy ra bắt đầu tạo nên hạt nhân của các nguyên t nhẹ

mà t đây một thời gian rất lâu hơn sau vật chất trong vũ tr đư c hình thành. Như vậy mọi thứ không gian, thời gian, vật chất và năng lư ng mà ta biết và kinh nghiệm đến, đư c hình thành t quả cầu l a vật chất và phóng xạ này. Trong thập niên 1960 thì bức xạ nền vi sóng[8] đã đư c đã đư c phát hiện khắp nơi trong vũ tr ; nó đư c nhận biết như là một âm vang hay một s hậu phát quang của các hậu quả của v n lớn[9]. Các đo đạc chính xác về quang ph , phân c c và phân b không gian của bức xạ nền đã đư c xác nhận rộng rãi, ít nhất là về nguyên tắc chung, trong các mô hình lý thuyết hiện tại về ngu n g c vũ tr .

https://thuviensach.vn

Cho đến khi tình cờ phát hiện đư c các nhiễu loạn vi sóng nền này thì đã có các tranh luận đang diễn ra gi a hai trường phái lớn trong vũ tr học hiện đại. Một s đã đưa ra hi u biết về s giản nở

của vũ tr theo như lý thuyết trạng thái n định, nghĩa là vũ tr đang giản nở ở một t lệ đều đặn với việc áp d ng các định luật thường hằng của vật lý tại mọi thời đi m. Ngư c lại, s khác đã nhìn nhận s tiến hóa trong các khuôn kh của một v bùng n vũ tr . Tôi đã đư c cho biết trong s nh ng người ch ng lại mô hình trạng thái n định bao g m một s tư tưởng lớn của vũ tr học hiện đại như là Fred Hoyle[10]. Thật ra ở một đi m trong trí nhớ hiện tiền thì lý thuyết này đã một thời là quan đi m khoa học của dòng chính về

ngu n g c vũ tr . Ngày nay, dường như hầu hết các nhà vũ tr học đều tin rằng nhiễu loạn nền vi sóng bi u thị một cách dứt khoát giá trị của lý thuyết v n lớn. Đây là một thí d tuyệt vời về cách thức trong khoa học, qua s phân tích sau cùng, mà các bằng chứng th c nghiệm th hiện cho phán quyết đúng đắn t i hậu. Ít nhất về

nguyên lý thì điều này cũng đúng trong tư tưởng Phật giáo, khi mà nó phát bi u rằng việc không tuân thủ theo quyền năng của bằng chứng chứng nghiệm tức là t loại bỏ chính mình như là một điều có giá trị về luận chứng trong một cuộc đ i thoại.

Tại Tây Tạng đã có nh ng huyền thoại phức tạp về s sáng thế

phát ngu n t tôn giáo trước thời Phật giáo là đạo Bön[11]. Chủ đề

trung tâm trong các huyền thoại này là việc mang lại một trật t t s h n độn, đem ánh sáng đến nơi t i tăm, đem ngày đến cho đêm, đem s t n tại cho tr ng r ng. Nh ng hành vi này là hậu quả của một đấng siêu nhiên, là người tạo ra vạn vật t tiềm năng thuần khiết. Một tập h p các huyền thoại khác miêu tả vũ tr như là một cơ th s ng đư c sinh ra t một trứng vũ tr . Trong các truyền th ng phong phú về tinh thần và triết lý c Ấn Độ, nhiều quan đi m mâu thuẫn về vũ tr đã đư c phát tri n. Các quan đi m này bao https://thuviensach.vn

g m nh ng hệ th ng trình bày phân hóa: như là lý thuyết của phái S luận c về vật chất ban sơ v n mô tả ngu n g c của vũ tr và s s ng trong đó như một s th hiện của tầng cơ sở tuyệt đ i ẩn bên dưới; như là chủ trương nguyên t của phái Thắng luận, v n thay thế một s nhiều các "nguyên t " bất khả phân như nh ng đơn vị cơ

bản của th c tại cho một tầng bên dưới đơn nhất; như là nhiều lý thuyết khác về các thánh thần Đại ngã hay Thư ng đế[12] như một cội ngu n về s sáng tạo thánh linh; và như là lý thuyết duy vật trọng căn của trường phái Charvaka[13] về tiến hóa của vũ tr qua một s phát tri n ngẫu nhiên không m c đích của vật chất. Quan đi m Charvaka không khác nhiều với niềm tin của chủ nghĩa duy vật khoa học rằng tâm thức có th sản sinh t th c chất sinh hóa và thần kinh và nh ng thứ này đến lư t lại có th c tế của vật lý. Phật giáo, ngư c lại, giải thích tiến hóa của vũ tr trong khuôn kh nguyên lý về ngu n g c ph thuộc (lý duyên khởi), trong đó ngu n g c và s t n tại của vạn vật phải đư c hi u trong nội dung về một mạng lưới phức tạp của các nguyên nhân (nhân) và các điều kiện (duyên) n i kết lẫn nhau. Điều này áp d ng cho cả ý thức lẫn vật chất.

Theo các kinh đi n sơ khai, đức Phật t thân chưa bao giờ tr c tiếp trả lời các câu hỏi đặt ra cho Ngài về ngu n g c của vũ tr .

Trong một ẩn d n i tiếng, Đức Phật nêu cho người hỏi về nh ng vấn đề như thế t a như một người bị thương bởi một mũi tên độc[14]. Thay vì đ cho người ch a thương lấy mũi tên ra, thì người bị thương lại nhất nhất trước tiên đòi tìm ra địa vị, tên, và tộc của người đàn ông đã bắn mũi tên đó; đ xem người bắn tên đen, ngâm hay v a; xem ông ta trong làng, thị tứ hay thành ph ; xem vũ khí đư c dùng là cung hay nỏ; xem dây căng cánh cung là s i bông, cỏ

tranh, dây gai, dây gân, hay vỏ cây; đ xem mũi tên đư c làm t g r ng hay t cây tr ng; và vân vân. Các diễn dịch về ý nghĩa của s https://thuviensach.vn

t ch i trả lời của đức Phật cho nh ng câu hỏi này thì khác nhau rõ rệt. Một quan đi m về s t ch i của đức Phật là vì nh ng câu hỏi siêu hình học này không tr c tiếp liên quan đến s giải thoát. Một quan đi m khác, chủ yếu luận giải bởi Long Th , là ở mức mà các câu hỏi đã bị đóng khung trong quan đi m th c tại t tính[15] của s vật và không theo quan đi m duyên khởi, thì việc trả lời sẽ dẫn tới làm sâu chắc thêm lòng tin vào s t n tại t tính, v ng chắc.

Nh ng câu hỏi đư c phân nhóm một cách hơi khác nhau tùy theo các truyền th ng Phật giáo riêng rẽ. Kinh đi n Pali[16] liệt kê 10

câu hỏi "không giải đáp" như vậy, trong khi truyền th ng c đi n Ấn Độ đư c tiếp th bởi người Tây Tạng liệt kê 14 câu hỏi sau: Phải chăng ngã và vũ tr là vĩnh hằng?

Phải chăng ngã và vũ tr đoạn diệt?

Phải chăng ngã và vũ tr v a vĩnh hằng v a đoạn diệt?

Phải chăng ngã và vũ tr v a không vĩnh hằng v a không đoạn diệt?

Phải chăng ngã và vũ tr có khởi đầu?

Phải chăng ngã và vũ tr không có khởi đầu?

Phải chăng ngã và vũ tr v a có khởi đầu v a không có khởi đầu?

Phải chăng ngã và vũ tr v a không có khởi đầu v a không có không khởi đầu?

Phải chăng Đấng H Lạc t n tại sau khi viên tịch?

https://thuviensach.vn

Phải chăng Đấng H Lạc không t n tại sau khi viên tịch?

Phải chăng Đấng H Lạc v a t n tại v a không t n tại sau khi viên tịch?

Phải chăng Đấng H Lạc v a không t n tại v a không không t n tại sau khi viên tịch?

Phải chăng tâm chính là thân?

Phải chăng tâm và thân là hai th c th tách biệt?

Mặc dù với truyền th ng kinh đi n về s t khước tiến hành diễn thuyết siêu hình ở mức này, Phật giáo như là một hệ th ng triết học trong thời c Ấn Độ, đã phát tri n một lịch s lâu dài của việc nghiên cứu sâu vào nh ng câu hỏi lâu đời và nền tảng về s t n tại và về

thế giới mà chúng ta s ng trong đó. Truyền th ng Tây Tạng của riêng tôi cũng đã th a hưởng di sản triết học này.

Có hai truyền th ng về vũ tr quan trong Phật giáo. Một là hệ

th ng Vi Diệu Pháp[17], đư c chia sẽ bởi nhiều trường phái Phật giáo như là Phật giáo Nguyên Thu , mà là tuyền th ng chủ đạo ngày nay ở các nước như là Thái Lan, Tích Lan, Burma, Campuchia, và Lào. Mặc dù truyền th ng của Phật giáo đến Tây Tạng là Phật giáo Đại th a, một cách đặc biệt, đó là phiên bản của Phật giáo Ấn Độ

đư c biết như là truyền th ng Nalanda, tâm lý học và vũ tr học Vi Diệu Pháp trở thành bộ phận quan trọng của cảnh quang tri thức Tây Tạng. Tập luận Vi Diệu Pháp Báu Luận[18] của ngài Thế Thân đã đem lại cho Tây Tạng một hệ th ng Vi Diệu Pháp về thiên văn học. Truyền th ng thứ nhì về vũ tr học ở Tây Tạng đư c tìm thấy trong một tập h p tài liệu Phật giáo Kim Cương Th a quan trọng thuộc loại kinh đi n lý thuyết và th c hành Kalachakra[19], nghĩa là https://thuviensach.vn

"bánh xe thời gian". Mặc dù truyền th ng [Tây Tạng] quy các giáo pháp c t lõi của thời kỳ Kalachakra là t đức Phật, nhưng thật khó đ xác minh chính xác niên đại thời gian khởi ngu n của các hoạt động đã biết trong hệ th ng này. Theo các dịch thuật của các kinh đi n chính yếu về Kalachakra t Phạn ng sang Tạng ng trong thế

k 11, thì Thời Luân gi một vị trí quan trọng trong di sản Phật giáo Tây Tạng.

Vào lứa tu i 20, tôi bắt đầu học hệ th ng các kinh đi n bàn về vũ

tr quan Vi Diệu Pháp, lúc đó tôi đã biết thế giới tròn, đã quan sác các ảnh ch p các miệng núi l a trên bề mặt của mặt trăng trong các tạp chí, và một bản in nào đó về qũy đạo quay của trái đất và mặt trăng quanh mặt trời. Nên phải th a nhận rằng tôi đã nghiên cứu s trình bày c đi n của Ngài Thế Thân về hệ th ng vũ tr Vi Diệu Pháp mà không bị lôi cu n nhiều.

Vũ tr quan Vi Diệu Pháp mô tả mặt đất phẳng, xung quanh là các thiên th thuộc cõi khác như mặt trời và mặt trăng quay quanh.

Theo thuyết này thì trái đất là một trong b n "châu l c" - thật ra là châu l c phía nam (Nam Thiệm Bộ Châu) - các châu l c nằm theo các phương hướng chính của một ngọn núi cao lớn vư t trội là núi Tu Di[20] ở trung tâm của vũ tr . Bên sườn m i châu l c như thế là hai châu l c nhỏ hơn, mà khoảng cách gi a chúng đư c phủ đầy bởi các đại dương lớn. Toàn bộ hệ th ng thế giới này đư c h tr bởi một "nền", mà đến lư t nó, đư c treo lại trong không gian tr ng r ng. Năng l c của "khí" gi cho nền móng đư c trôi trong không gian tr ng r ng. Thế Thân cung cấp một mô tả chi tiết về đường qu đạo của mặt trời và mặt trăng, kích thước và khoảng cách của chúng tới mặt đất.

https://thuviensach.vn

Các kích thước và khoảng cách này hoàn toàn mâu thuẫn với các bằng chứng th c nghiệm của khoa học thiên văn hiện đại. Có một châm ngôn trong triết học Phật giáo là việc duy trì một giáo thuyết với lý lẽ mâu thuẫn là hủy hoại tín nhiệm của chính mình; còn duy trì giáo thuyết mâu thuẫn với bằng chứng th c nghiệm thì lại là s sai lầm lớn hơn. Vậy thì thật là khó đ mà chấp nhận vũ tr quan Vi Diệu Pháp theo nghĩa đen. Thật thế, ngay cả khi không nhờ vào khoa học hiện đại, thì cũng có đủ một dãy các mô hình mâu thuẫn về vũ tr quan nội trong tư tưởng Phật giáo đ đặt câu hỏi về s thật đúng đắn của bất kỳ phiên bản đặc biệt nào. Quan đi m riêng tôi là Phật giáo phải t bỏ nhiều khía cạnh của vũ tr quan Vi Diệu Pháp.

Điều gì khiến cho chính ngài Thế Thân tìn vào thế giới quan Vi Diệu Pháp thì vẫn còn là câu hỏi bỏ ngõ. Ngài trình bày một cách có hệ th ng nhiều giả định khác nhau đã có thời đó tại Ấn Độ. Nói một cách nghiêm túc, s mô tả vũ tr và nh ng ngu n g c của nó - tức là điều mà kinh đi n Phật giáo định nghĩa như là một "ch chứa"

[tạng giới] - là thứ yếu so với bản chất và ngu n g c của chúng sinh h u tình, nh ng sinh th "đư c chứa". Học giả người Tạng là Gedün Chöphel, là người đã châu du xuyên su t l c địa Ấn-độ trong thập niên 1930, đã cho rằng Vi Diệu Pháp mô tả trái đất như là l c địa phương nam bi u thị một bản đ c của trung tâm Ấn-độ. Cho dù tr c cảm này đúng hay cho dù các nơi đó thật s đư c đặt tên

"các l c địa" đư c nghĩ là bao bọc núi Tu Di thì đây vẫn là câu hỏi chưa khép...

Trong vài kinh đi n c xưa, các hành tinh đư c mô tả như là các thiên th hình cầu treo lơ l ng trong không gian tr ng r ng, không mấy khác biệt với khái niệm về các hệ hành tinh trong vũ tr học hiện đại. Trong Vũ tr học Thời Luân, một chu i xác định đư c biết về s tiến hoá của các thiên th trong thiên hà hiện tại của chúng ta.

https://thuviensach.vn

Trước tiên các ngôi sao đư c tạo nên, sau đó hệ mặt trời hình thành, và vân vân. Điều đáng chú ý trong cả hai vũ tr quan Kalachakra và Vi Diệu Pháp là bức tranh hùng v chúng cung cấp về

ngu n g c của vũ tr . Có một s công nhận là thế giới của chúng ta ch là một trong vô s các hệ th ng thế giới. Cả Vi Diệu Pháp và Kalachakra đều cung ứng một thuật ng chuyên môn là Tam Thiên Đại Thiên Thế giới (mà tôi tin là vào khoảng một t hệ th ng thế giới) đ chuy n đạt ý kiến về các hệ th ng vũ tr kh ng l , và cả hai đều cho là có vô s các hệ th ng như thế. Vậy về nguyên lý, dù không có đi m "khởi đầu" hay "kết thúc" vũ tr như một toàn th , thì vẫn có tiến trình thời gian xác định của một đi m khởi đầu (thành), ở gi a (tr ), và kết thúc (diệt) trong quan hệ đến bất kỳ hệ th ng thế giới riêng lẽ nào.

S tiến hoá của một vũ tr đặc thù thì đư c hi u trong khuôn kh của b n đại kiếp, đư c biết như là các giai đoạn của (1) tr ng r ng

[Không], hình thành [Thành], n định [Tr ], và sau cùng là hủy hoại

[Hoại Diệt]. M i giai đoạn đư c cho là t n tại trong một thời gian rất lâu, hai "trung kiếp"[21], và ch có trong trung kiếp sau cùng của giai đoạn Thành thì chúng sinh h u tình [sinh giới] mới phát tri n. S

hủy diệt của hệ th ng vũ tr có th gây ra bởi bất kỳ một trong 3

thành t khác hơn đất và không gian - đúng hơn đó là nước, l a, và gió. Thành t nào dẫn dắt đến s hủy hoại của hệ th ng thế giới trước sẽ tác động như là cơ sở cho s tạo thành của một vũ tr mới.

Do đó, trọng tâm của vũ tr quan Phật giáo không ch là ý kiến về

việc có nhiều hệ th ng thế giới - theo một s kinh văn thì s này nhiều vô lư ng hơn cả cát ở sông Hằng[22] - mà cả ý kiến về trạng thái không ng ng của các thế giới đư c hình thành và các thế giới chết đi. Điều này có nghĩa là vũ tr không có khởi đầu tuyệt đ i. Ý

kiến này cũng là nh ng câu hỏi nền tảng cho khoa học. Phải chăng https://thuviensach.vn

ch có một v n lớn hay có nhiều? Phải chăng có một vũ tr hay có nhiều, hay ngay cả có vô s ? Vũ tr có giới hạn hay không có giới hạn như đức Phật đã khẳng định? Liệu vũ tr của chúng ta sẽ giản nở vô cùng tận hay s giản nở của nó sẽ chậm lại và ngay cả có rút, như vậy cu i cùng sẽ kết thúc bởi một v sập đ lớn[23]? Có phải vũ tr của chúng ta là một phần của việc tái sinh vũ tr thường xuyên? Các nhà khoa học đang bàn cải nh ng vấn đề này rất kịch liệt. T một quan đi m Phật giáo, có thêm câu hỏi xa hơn. Ngay cả

khi cho rằng ch có một v n vũ tr , ta vẫn có th đặt câu hỏi, phải chăng đây là ngu n g c của toàn bộ vũ tr hay hay điều này ch đánh dấu ngu n g c của một hệ th ng vũ tr riêng biệt? Vậy nên câu hỏi chià khóa là phải chăng V N Lớn - mà theo vũ tr học hiện đại, là đi m bắt đầu hệ th ng vũ tr của chúng ta - là một bắt đầu thật s của mọi thứ.

Theo nhãn quan Phật giáo, thì ý tưởng cho rằng ch có một khởi đầu xác định có vấn đề lớn. Nếu có một khởi đầu tuyệt đ i như vậy, nói một cách h p lý, thì điều này đem lại hai l a chọn. Một là chủ

trương h u thần, đề xuất rằng vũ tr đư c tạo ra bởi một đấng thông tuệ tuyệt đ i siêu việt, và do đó đứng ngoài các quy luật nhân quả. L a chọn thứ hai là vũ tr đư c hình thành t không có nguyên nhân nào cả. Phật giáo bác bỏ cả hai l a chọn trên. Nếu vũ tr đư c tạo bởi một đấng thông tưệ trước đó, thì các câu hỏi về trạng thái bản th của một đấng thông tuệ như thế và loại th c tại nào mà đấng đó lưu gi .

Nhà lập luận và suy lý v đại Pháp Xứng (thế k thứ 7) đã trình bày một cách thuyết ph c về một phê phán có tính Phật giáo mẫu m c lên chủ trương vô thần. Trong tác phẩm "Lư ng quyết Định Luận"[24] đã phê phán d dội một s trong các "chứng minh" có tầm ảnh hưởng lớn nhất về s t n tại của Đấng sáng tạo, đư c hệ th ng https://thuviensach.vn

hóa bởi các trường phái triết học h u thần Ấn Độ. Một cách yếu lư c, các luận đi m bên v c h u thần là như sau: các thế giới của kinh nghiệm nội tâm và của vật chất bên ngoài đư c tạo ra bởi một đấng thông tuệ, bởi vì (a) như các công c của người th mộc, chúng vận hành theo một dãy liền nhau theo một trật t ; (b) như

nh ng đ vật nhân tạo chẳng hạn các chiếc bình, chúng có các hình dáng; và (c) như các vật d ng hàng ngày, chúng có hệu l c nhân quả.

Nh ng lý lẽ này, tôi nghĩ, có s gi ng nhau với một luận đi m h u thần trong truyền th ng triết học Tây phương đư c biết đến như là Thiết kế luận[25]. Luận đi m này coi trọng trật t mà ta lãnh hội t t nhiên như là bằng chứng cho một s thông tuệ đã phải đem lại cho s vật. Cũng gi ng như là người ta không th nhận thức về một chiếc đ ng h nếu như không có người th làm đ ng h , Vậy nên thật khó đ nhận thức về một vũ tr trật t mà thiếu một đấng thông tuệ đứng đàng sau nó.

Các trường phái triết học c Ấn Độ có dàn trải một hi u biết h u thần về ngu n g c vũ tr thì cũng phân hóa như là các bộ phận tương ứng ở Tây Phương. Phân nhánh của một trong nh ng trường phái c nhất là Shamkhya, duy trì quan đi m cho rằng vũ tr hình thành thông qua s tác động có tính sáng tạo lẫn nhau của điều mà họ gọi là "vật chất nguyên thủy", là prakit và Ishava, là Thư ng đế.

Đây là một lý thuyết siêu hình tinh tế d a trên luật t nhiên về nhân quả, giải thích vai trò của Thần Thánh cho nội dung của nh ng chức năng bí ẩn hơn của th c tại, như là s sáng thế, m c đích của s t n tại, và nh ng vấn đề khác.

Đi m then ch t trong phê phán của ngài Pháp Xứng bao g m việc bi u thị một mâu thuẫn nền tảng mà ngài nhận thấy trong trong https://thuviensach.vn

lập trường h u thần. Ngài ch ra rằng chính n l c đ giải thích ngu n g c của vũ tr trong các nội dung h u thần đư c tác ý t nguyên lý nhân quả, nhưng - trong phân tích t i hậu - chủ trương h u thần lại buộc phải loại bỏ nguyên lý này. Bằng việc đặt ra một s bắt đầu tuyệt đ i cho một chu i nhân quả, nh ng nhà thần học đang ngầm công nhận rằng khả dĩ có một s việc nào đó, ít nhất đó là một nguyên nhân, mà t nó nằm ngoài luật nhân quả, và t chính nó không có nguyên do [tạo ra chính nó]. Nguyên nhân đầu tiên này sẽ phải là một nguyên lý vĩnh hằng và tuyệt đ i. Nếu vậy thì làm thế

thế nào người ta có th biện giải cho khả năng đ tạo ra các s vật và hiện tư ng mà chúng là vô thường? Pháp Xứng luận rằng không một hiệu l c có tính nguyên nhân nào có th phù h p với nguyên lý vĩnh hằng như thế. Một cách c t lõi, Ngài tuyên thuyết rằng s mặc nhận của một nguyên nhân đầu tiên sẽ phải là giả thuyết siêu hình chủ quan. Nó không chứng minh đư c.

Sư Vô Trước, viết trong thế k thứ tư, rằng đã hi u rõ ngu n g c của vũ tr trong khuôn kh của lý thuyết duyên khởi. Thuyết này khẳng định tất cả mọi s vật khởi lên và đi đến kết thúc trong s ph thuộc vào các nguyên nhân và điều kiện. Ngài Vô Trước nhận diện 3

diều kiện c t lõi bao trùm duyên khởi. Thứ nhất là điều kiện không có mặt của một đấng thông tuệ đứng trên nó. Ngài bác bỏ khả năng một vũ tr có t s sáng tạo của một đấng thông tuệ đứng trên, luận rằng nếu có một đấng có một s thông tuệ như thế, thì đấng đó phải hoàn toàn siêu việt khỏi nhân quả. Đấng tuyệt đ i thường hằng, siêu việt, và qua khỏi nội hàm của luật nhân quả sẽ không th có khả

năng tương tác với nguyên nhân và hậu quả, và do đó, không th khởi động hay làm ng ng một việc gì đó. Thứ nhì là điều kiện về vô thường, xác định rằng chính các nhân và duyên tạo ra s hình thành thế giới duyên khởi t chính chúng là vô thường và tạo ra s thay đ i. Thứ ba là điều kiện về tiềm năng: Nguyên lý này đề cập đến s https://thuviensach.vn

kiện rằng một s vật nào đó không th đư c tạo sinh ch bởi vật bất kỳ. Mà đúng hơn, với một tập h p của các nhân duyên đặc thù tạo khởi lên các hậu quả hay các dãy s kiện đặc thù, thì phải có một ki u quan hệ nào đó gi a chúng. Ngài Vô Trước khẳng định rằng ngu n g c của vũ tr phải đư c hi u trong khuôn kh của nguyên lý về một chu i vô hạn của nhân quả không có đấng thông tuệ siêu việt hay đứng trên nó.

Khoa học và Phật giáo cùng chia sẽ s không hài lòng cơ bản về

s mặc định của một đấng siêu việt như là ngu n g c của vạn vật.

Thật là một điều ngạc nhiên khó tin rằng cả hai truyền th ng nghiên cứu này đều chủ yếu có tính vô thần trong các ý hướng triết học của chúng. Dù sao thì, nếu một mặt v n lớn đư c xem là s khởi đầu tuyệt đ i, tức là hàm ý rằng vũ tr có một thời đi m g c tuyệt đ i, ngoại tr việc t ch i truy cứu xa hơn v n vũ tr này, thì các nhà vũ tr học dù mu n hay không phải chấp nhận một loại nguyên lý siêu việt nào đó như là nguyên do của vũ tr . Đấng này có th không phải cùng một Thư ng đế mà các nhà thần học mặc nhiên th a nhận; dù vậy, trong vai trò cơ bản của nó như là một đấng sáng tạo, thì nguyên lý siêu việt này sẽ là một loại thánh thần.

Mặt khác, nếu (như một s nhà khoa học đã lên tiếng) v n lớn ít có ý nghiã như là thời đi m khởi đầu hơn, mà là thời đi m của s mất cân bằng nhiệt động học, thì sẽ có thêm ch cho việc hi u biết với nhiều sắc thái và phức tạp hơn về s kiện vũ tr này. Tôi đã đư c cho biết là nhiều nhà khoa học cảm thấy nhiệm v thẩm định thì vẫn còn đ xem liệu V n lớn có phải là s khởi đầu tuyệt đ i của vạn vật hay không. Cho đến nay, tôi cũng đư c biết thêm, là bằng chứng th c nghiệm có tính thuyết ph c duy nhất là môi trường vũ tr của chúng ta dường như đã tiến hoá t một trạng thái c c kỳ

nóng và đậm đặc. Cho đến khi có thêm bằng chứng có tính thuyết https://thuviensach.vn

ph c đư c tìm ra trong nhiều khía cạnh khác nhau của lý thuyết v n lớn, và nh ng tri kiến quan trọng của vật lý lư ng t và lý thuyết tương đ i đư c tích h p nhau hoàn toàn, thì nhiều vấn đề vũ tr học đã nảy sinh ở đây sẽ vẫn còn trong vòng siêu hình, chưa phải khoa học th c nghiệm.

Theo vũ tr quan Phật giáo, thế giới đư c cấu trúc bởi năm thành t : thành t h tr không gian và 4 thành t cơ bản [Tứ Đại] là đất, nước, l a, và gió. Không gian cho phép s t n tại và việc vận hành của tất cả thành t khác. Hệ th ng Thời Luân trình bày không gian không như là một s tr ng r ng hoàn toàn, nhưng là một loại chất liệu "nh ng hạt tr ng r ng" hay "nh ng hạt không gian", chúng đư c cho là các hạt "vật chất" c c kỳ vi tế. Thành t không gian này là cơ

sở cho s tiến hoá và tan rã của b n thành t v n đư c tạo thành t thành t không gian và trở lại cu n hút vào trong nó. Tiến trình phân hủy xảy ra theo thứ t : đất, nước, l a, và gió. Tiến trình thành lập xảy ra theo thứ t : gió, l a, nước, và đất.

Ngài Vô Trước khẳng định rằng các thành t cơ bản này, v n đư c ngài mô tả như là "tứ đại", sẽ không đư c hi u trong khuôn kh ý nghĩa nghiêm ngặt về vật chất. Ngài miêu tả s khác nhau gi a "tứ đại", mà phần nhiều gi ng như là các tiềm năng, và b n thành t cấu thành của các sắc uẩn. Có lẽ b n thành t trong một đ i tư ng vật chất có th hi u t t hơn như là th rắn (đất), th lỏng (nước), nhiệt (l a) và động năng (gió). B n thành t này đư c tạo ra t mức vi tế cho thế mức thô, t nguyên nhân bên dưới của các hạt tr ng r ng, và chúng phân hủy t mức thô thi n đến vi tế trở về các hạt tr ng r ng của không gian. Không gian, với nh ng hạt tr ng r ng là cơ sở cho toàn bộ tiến trình. Thuật ng hạt có lẽ không đư c chính xác khi dùng tới trong nh ng hiện tư ng này, bởi vì nó bao hàm các th c tại vật chất có hình thái. Thật không may, có rất ít https://thuviensach.vn

miêu tả trong các kinh luận giúp cho việc định nghĩa nh ng hạt không gian rõ hơn.

Vũ tr quan Phật giáo xác lập chu kỳ của vũ tr theo cách sau đây: truớc tiên là thời kỳ hình thành [thành], kế đến là giai đoạn t n tại [tr ], sau đến là thời kỳ mà nó bị tiêu hủy [hoại diệt], tiếp theo đó là giai đoạn không trước khi thành lập một vũ tr mới. Trong su t thời kí thứ tư của tính Không, thì các hạt t không gian vẫn t n tại và chính t nh ng hạt không gian này mà tất cả vật chất trong một vũ tr mới đư c thành hình. Các hạt không gian mà chúng ta tìm thấy này chính là nguyên nhân nền tảng của toàn bộ thế giới vật lý.

Nếu mong mu n mô tả s hình thành của vũ tr và các th vật lý của chúng sinh, ta cần phân tích cách thức các thành t khác nhau cấu trúc sao cho vũ tr đã có th tạo lập t các hạt không gian này.

D a trên cơ sở về tiềm năng đặc biệt của các hạt đó mà các cấu trúc của vũ tr và vạn vật bên trong nó có mặt - bao g m các hành tinh, các vì sao, chúng sinh h u tình như là con người và cầm thú.

Nếu truy ngư c đến nguyên do t i hậu của các vật th vật chất của thế giới, cu i cùng ta sẽ tìm đến các hạt không gian. Chúng có trước v n lớn (mà ta nói là đ i với bất kỳ s bắt đầu nào) và thật s vẫn lưu lại t vũ tr đã bị phân rã trước đó. Tôi có đư c nghe một s nhà vũ tr học ủng hộ ý kiến cho rằng vũ tr của chúng ta hởi lên như là s giao động t điều đư c gọi là chân không lư ng t [26].

Đ i với tôi, ý tưởng này âm vang lại lý thuyết Thời Luân về các hạt t không gian.

T quan đi m vũ tr học hiện đại, thì việc tìm hi u về ngu n g c của vũ tr trong thời gian vài giây đầu đặt ra một th thách hầu như

không vư t qua n i. Một phần của nan đề nằm trong việc b n l c cơ

bản - bao g m trọng l c, l c điện t trường, l c yếu và l c mạnh -

https://thuviensach.vn

không hoạt d ng tại thời đi m này. Chúng ch khởi tác sau đó, khi mà mật độ và nhiệt độ của giai đoạn phát khởi đã giảm một cách đáng k khiến cho các hạt cơ bản của vật chất, [và sau đó] như là

[các hạt nhân] Hydro và Helium bắt đầu đư c tạo thành. S khởi đầu chính xác của v n lớn là điều đư c gọi là một "kỳ dị"[27]. Tại đây, tất cả các phương trình toán học và các định luật vật lý đều bị

gãy đ . Các đại lư ng thông thường có th đo đạc đư c như là mật độ và nhiệt độ, trở nên không xác định tại thời đi m như thế.

Vì nghiên cứu khoa học về ngu n g c vũ tr đòi hỏi ứng d ng của các phương trình toán và giả thiết về tính hiệu l c của các định luật vật lý, nên có vẻ rằng, nếu các phương trình và các định luật này bị gãy đ , thì ta phải t hỏi phải chăng chúng ta có th một lúc nào đó đạt tới một hi u biết hoàn thiện về vài giây khởi đầu của v n lớn. Nh ng bằng h u khoa học gia đã cho tôi hay rằng một s trong nh ng ý tưởng kiệt suất nhất đã khởi động trong việc tìm tòi về

câu chuyện của các giai đoạn đầu thành lập vũ tr của chúng ta. Tôi nghe rằng một s tin tưởng vào lời giải đáp cho điều đang th hiện như là các nan đề phải nằm trong viêc tìm ra một lý thuyết th ng nhất mới, giúp t ng h p tất cả các luật vật lý đã biết. Có vẻ như nó khả dĩ ph i h p đư c hai mẫu hình về vật lý hiện đại mà dường như

là mâu thuẫn lẫn nhau - đó là, lý thuyết tương đ i và cơ học lư ng t . Tôi đư c cho biết rằng các giả thiết tiên đề của hai lý thuyết này đến nay chứng tỏ không th hoà h p đư c. Lý thuyết tương đ i th a nhận rằng s tính toán đúng về điều kiện chuẩn xác của vũ tr ở một thời đi m trước bất kỳ thì có th đạt đư c nếu người ta có đủ

d kiện. Cơ học lư ng t , ngư c lại, khẳng định rằng thế giới các hạt vi mô có th đư c hi u ch trong các khái niệm xác suất, bởi vì ở

mức nền tảng, thế giới bao g m nh ng kh i hay lư ng vật chất (do vậy có tên vật lý lư ng t ), mà lại là chủ th của nguyên lý bất định.

Các lý thuyết với tên lạ lẫm như là thuyết siêu dây[28] hay thuyết https://thuviensach.vn

M[29] đang đư c đề xuất như là các ứng viên cho lý thuyết th ng nhất mới.

Một thách đ xa hơn n a vào chính tầm ngắm của việc thâu nhận tri thức đầy đủ về s khởi mào ngu n cội vũ tr của chúng ta.

Ở mức nền tảng, cơ học lư ng t nói cho ta biết tính bất khả tiên đoán chính xác về cách thức mà một hạt có th ứng hoạt trong một tình trạng biết trước. Do đó, người ta ch có th đưa ra các d đoán về ứng hoạt đó của các hạt trên cơ sở xác suất. Nếu vậy, bất k các công c toán học có mạnh đến thế nào, thì vì tri thức của chúng ta về các điều kiện khởi đầu của một hiện tư ng hay một s kiện cho trước sẽ luôn luôn không hoàn bị, nên chúng ta không th hi u biết hoàn toàn cách mà phần còn lại của câu chuyện mở ra. Một cách t i hảo là ta có th đưa ra các giả định gần đúng, nhưng sẽ không bao giờ đạt tới một mô tả hoàn bị ngay cả của ch một nguyên t chứ

chưa nói đến toàn bộ vũ tr .

Trong thế giới Phật giáo, có một th a nhận về s bất khả th c thi về việc đạt tới tri kiến toàn bộ về ngu n g c của vũ tr . Trong một bản kinh Đại th a t a đề "Kinh Hoa Nghiêm"[30] có một phần bàn luận dài về các hệ th ng vũ tr không biên giới và các giới hạn của kiến thức nhân loại. Một phẩm có tên gọi là "A Tăng Kỳ" cung cấp một dãy các tính toán về một con s c c lớn, lên đến tột độ trong các thuật ng như là "không th tính đư c", "không th suy lường",

"không giới hạn" và "không so sánh đư c". Con s lớn nhất là "bình phương không k xiết", đư c giảng là một hàm s của "bất khả

thuyết" nhân cho chính nó! Một người bạn bảo cho tôi biết là s này có th viết vào khoảng 1059. Kinh Hoa Nghiêm áp nh ng con s bất khả tư nghì [không th nghĩ bàn] này lên các hệ th ng vũ tr , cho rằng nếu thế s thế giới không k xiết đư c giảm nhỏ thành các https://thuviensach.vn

nguyên t và m i nguyên t chứa không k xiết các thế giới, thì s các thế giới sẽ không bị đếm hết.

Tương t , trong một bài kệ hay, kinh này so sánh th c tại của thế

giới n i kết lẫn nhau một mạng lưới vô hạn các châu báu một cách phức tạp và sâu sắc gọi là "lưới ngọc Đế Thích[31]" mà đạt tới đư c vô hạn không gian. Tại m i mắt lưới là một tinh th ngọc n i kết với tất cả các viên ngọc khác và phản chiếu trong chính nó tất cả các viên ngọc khác. Trên lưới như thế, không có viên châu báu nào ở

trung tâm hay ở ngoài cạnh. Chính m i viên ngọc là ở trung tâm trong ý nghĩa là nó phản chiếu tất cả các viên ngọc khác trên lưới.

Đ ng thời, nó là ở cạnh ngoài trong ý nghĩa t nó đư c phản chiếu trong tất cả nh ng viên ngọc khác[32]. Cho trước một s n i kết lẫn nhau sâu sắc của mọi thứ trong vũ tr , thì không th có một hi u biết toàn bộ của ngay cả ch một nguyên t ngoại tr đó là nhất thiết trí.

Đ hi u biết ngay ch một nguyên t hoàn toàn sẽ bao hàm tri thức về các quan hệ của nó với tất cả hiện tư ng trong vũ tr vô hạn.

Kinh văn Thời Luân cho là, trước lúc hình thành, m i vũ tr đặc thù bất kỳ lưu lại trong trạng thái Không, ở đó tất cả các thành t vật chất của nó t n tại trong dạng tiềm năng như là "các hạt không gian". Tại một thời đi m nào đó, khi các xu hướng nghiệp của các chúng sinh h u tình - là nh ng sinh th thích h p đ tiến hóa trong vũ tr đặc thù này - đư c chín mùi, thì "các hạt gió" bắt đầu t lại nhau, tạo nên gió vũ tr . Sau đó "các hạt l a" kết cấu theo cùng một cách thức tạo nên các thu nạp "nhiệt" mạnh mẽ du hành xuyên su t khoảng không. Tiếp theo sau đó, các "hạt nước" tích t và tạo thành

"mưa" như thác đi kèm với sấm chớp. Cu i cùng, "các hạt đất" tích t và kết h p với nh ng thành t khác, bắt đầu tiếp t c s tạo thành của s rắn đặc. Thành t thứ năm, "không gian" đư c cho là ngập khắp tất cả các thành t khác và như là một l c nội tại và do đó https://thuviensach.vn

không chiếm gi một s t n tại riêng biệt. Qua một tiến trình thời gian dài, các thành t này giản nở đ hình thành vũ tr vật lý như là chúng ta biết và trải nghiệm nó.

Cho đến giờ chúng ta đã nói về ngu n g c vũ tr với ý tưởng như

là nó ch bao g m một trộn lẫn của vật liệu không s ng động và năng lư ng - tức là s ra đời của các thiên hà, các ngôi sao, các hành tình, và đủ loại các hạt hạ nguyên t . Tuy nhiên, t quan đi m Phật giáo, có một vấn đề kịch tính về vai trò của ý thức. Chẳng hạn, v n có trong cả vũ tr quan Thời Luân lẫn Vi Diệu Pháp là ý kiến về

s hình thành một hệ th ng vũ tr đặc thù đư c n i kết một cách mật thiết với các xu hướng nghiệp của các chúng sinh h u tình.

Trong ngôn ng hiện đại, các vũ tr quan Phật giáo này có th đư c xem như là việc đề xuất rằng hành tinh của chúng ta tiến hoá trong một cách thức mà nó có th h tr s tiến hoá của chúng sinh h u tình trong các dạng vô s các chủng loại t n tại ngày nay trên trái đất.

Nhắc đến nghiệp ở đây, tôi không cho rằng theo Phật giáo thì mọi thứ đều là chức năng của nghiệp. Chúng ta phải phân định khác nhau gi a s vận hành của luật t nhiên về nhân quả mà bởi đó, một khi một tập h p của các điều kiện nào đó áp đặt lên trong s vận hành thì chúng sẽ có một tập h p các hậu quả tương ứng nào đó, và luật về nghiệp, bởi đó hành động chủ tâm sẽ gặt hái về

nh ng thành quả. Vậy nên chẳng hạn nếu một đám l a trại đã bị bỏ

lại trong một khu r ng và bén vào nh ng cành khô, dẫn tới một trận cháy r ng, s thật là một khi các cây r ng bắt l a chúng cháy, trở

thành than và khói thì đơn giản là s vận hành của luật nhân quả, đư c tạo ra bởi bản chất của l a và các vật liệu bị cháy. Không có nghiệp dính líu vào trong dãy các s kiện này. Nhưng có một người l a chọn đ t l a trại và quên không dập tắt nó - và khởi đầu cho https://thuviensach.vn

chu i các s kiện - thì ở đây nhân quả có tính nghiệp đã dính líu vào.

Theo quan đi m riêng của tôi thì toàn bộ tiến trình dàn trải của một hệ th ng vũ tr là vấn đề của luật t nhiên về nhân quả. Tôi hình dung nghiệp tham gia vào tiến trình này ở hai đi m. Khi vũ tr đã tiến hóa đến một giai đoạn mà nó có th h tr s s ng của các chúng sinh h u tình, thì s phận của vũ tr đã trở nên dính mắc cùng với nghiệp của các chúng sinh sẽ s ng trong đó. Đi m khó khăn hơn có lẽ là s can gián lần đầu tiên của nghiệp v n là một s chín mùi một cách có hiệu quả của tiềm năng nghiệp của các chúng sinh h u tình là giới sẽ chiếm h u vũ tr ; nghiệp đó cũng xếp đặt trong s vận hành của việc hình thành của vũ tr .

Thấy đư c chính xác ở ch nào nghiệp giao thoa với luật t nhiên về nhân quả thì theo truyền th ng đư c cho là ch nằm trong khả năng tâm thức nhất thiết trí của đức Phật. Câu hỏi là làm sao đ

hoà h p hai bộ phận của lời giải thích - thứ nhất, một hệ th ng vũ

tr bất kỳ và các chúng sinh bên trong sẽ khởi lên t nghiệp, và thứ

nhì, là có một tiến trình t nhiên của nhân và quả, mà nó ch dàn trải ra. Các kinh đi n Phật giáo c xưa cho rằng vật chất một phía và ý thức phiá bên kia quan hệ theo tiến trình nhân quả riêng của chúng, mà các tiến trình đó giúp khởi lên nh ng tập h p chức năng và đặt tính mới cho cả hai phía. Trên cơ sở hi u biết về bản chất, các quan hệ nhân quả, và các chức năng của chúng người ta có th đạt tới sư

suy luận - cho cả cật chất lẫn ý thức - đem lại s tăng trưởng cho ý tri thức. Các giai đoạn này đã đư c hệ th ng hoá thành "b n nguyên lý"[33] - bao g m nguyên lý về bản chất, nguyên lý về s ph thuộc, nguyên lý về công năng, và nguyên lý về chứng cớ.

https://thuviensach.vn

Như vậy thì câu hỏi là, có phải b n nguyên lý này (mà đư c cấu trúc một cách hiệu quả thành luật của t nhiên theo triết học Phật giáo) t chúng độc lập với nghiệp, hay ngay cả s t n tại của chúng ràng buộc vào với nghiệp của các chúng sinh s ng trong vũ tr mà trong đó chúng vận hành? Vấn đề này tương t với các câu hỏi nảy sinh trong m i quan hệ đến trạng thái của các định luật vật lý. Có th có hay không một tập h p các định luật vật lý hoàn toàn khác trong một vũ tr khác, hay là các luật vật lý mà chúng đang hi u biết vẫn gi giá trị chân lý trong tất cả các vũ tr có th có? Nếu câu trả lời là một tập h p các luật khác có th vận hành trong một hệ th ng vũ tr nào đó, thì điều này nói lên rằng (theo quan đi m Phật giáo) ngay cả

các luật của vật lý cũng dính mắc với nghiệp của các chúng sinh h u tình mà sẽ hình thành trong vũ tr đó.

Bằng cách nào các lý thuyết vũ tr học Phật giáo nhìn thấy s dàn trải của m i quan hệ gi a các thiên hướng nghiệp của các chúng sinh h u tình và s tiến hóa của một vũ tr vật lý? Cơ chế

nào mà bởi đó nghiệp kết n i với s tiến hóa của một hệ th ng vật lý? Nhìn chung, các văn kiện Vi Diệu Pháp không đề cập nhiều đến các câu hỏi này, riêng t quan đi m t ng quát rằng môi trường, nơi mà chúng sinh h u tình t n tại là một "hệ quả môi trường" của nghiệp tích lũy của các chúng sinh đu c chia sẻ chung với vô s chúng sinh khác. Dù vậy, trong các kinh đi n Thời Luân, có nh ng m i tương quan gần gũi đư c miêu tả gi a vũ tr và các thân th của các chúng sinh h u tình s ng trong đó, gi a các thành t t nhiên trong vũ tr vật lý bên ngoài và nh ng thành t nội trong thân th của các chúng sinh h u tình, và gi a nh ng s chuy n pha của các thiên th và các thay đ i nội trong thân th của nh ng chúng sinh h u tình. Kalachakra trình bày một bức tranh chi tiết về các m i tương quan và nh ng bi u hiện của chúng trong s trải nghiệm của m i sinh vật h u tình. Chẳng hạn, các kinh đi n nói về cách thức https://thuviensach.vn

nhật th c hay nguyệt th c có th ảnh hưởng lên thân th của một chúng sinh h u tình thông qua việc thay đ i của các ki u thức trong hệ hô hấp. Thật là lý thú đ đưa một s vấn đề trong các lời đư c nhận là th c nghiệm này ra trước s điều nghiên của khoa học.

Ngay cả với tất cả các lý thuyết khoa học sâu sắc về ngu n g c của vũ tr , tôi rẽ ngang với nh ng câu hỏi nghiêm túc: Điều gì t n tại trước v n lớn? V n lớn t đâu đến? Nguyên nhân của nó là gì?

Tại sao hành tinh của chúng ta tiến hóa h tr s s ng? Có m i quan hệ gì gi a vũ tr và và các th c th đã đang tiến hoá bên trong nó? Các nhà khoa học có th gạt bỏ nh ng câu hỏi này như là nh ng điều vô nghĩa, hay họ có th công nhận tầm quan trọng của chúng nhưng không cho rằng rằng chúng thuộc về nội hàm của s truy cứu khoa học. Dù sao, cả hai s tiếp cận đều lãnh hậu quả về

việc công nhận nh ng giới hạn h u hạn của tri kiến khoa học về

ngu n g c vũ tr của chúng ta. Tôi không truy vấn nh ng gư ng ép lý tưởng hay chuyên nghiệp của một quan đi m vất chất c c đoan.

Và trong Phật giáo vũ tr đư c xem như là vô biên và không có khởi đầu, nên tôi thật hoan h đ mạo hi m xa khỏi v n lớn và suy đoán về các trạng thái khả dĩ của các s việc trước đó.

Chú thích

↑ Birla Planetarium tại Kolkata là một cung mô hình thiên văn (planetarium) gần văn phòng du lịch của chính phủ Ấn Độ cung cấp các cuộc tham quan ảo của các tinh tú và hệ mặt trời. thật s tại Ấn Độ còn có hai cung mô hình thiên văn cùng tên n a. Một đặt tại thành ph công nghệ Hyderabad. Tuy nhiên, cung này ch mới đư c khánh thành vào 1985 và cung còn lại đặt tại Chennai. D liệu trong sách đã có th không đư c rõ. Tuy vậy, trong tất cả các cung mô hình thiên văn này, riêng ch có cung Birla tại Kolkata (Calcuta) là có https://thuviensach.vn

thêm đài quan sát thiên văn. Ngoài ra, tại Delhhi cũng không có cung mô hình thiên văn nào đáng k hay có cùng tên. Do đó, theo suy đoán có th ch mà đức Dalai Lama thuật lại chính là Birla Planetarium tại Kolkata. M.P. Birla Planetarium. Truy cập 15/01/2010. .

↑ Kính viễn vọng vô tuyến là một dạng ăng-ten vô tuyến định hướng s d ng trong ngành thiên văn vô tuyến và trong việc theo dõi thu thập d liệu t các vệ tinh nhân tạo và các phi hành thám hi m không gian. Nó khác với kính viễn vọng quang học ở ch vận hành ở phần tần s vô tuyến của ph điện t trường. "Radio Telescope". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009. .

↑ Xem thêm chi tiết về nhà khoa học này tại trang nhà của ông: .

Ông chuyên nghiên cứu về lịch s và cấu trúc của vũ tr , địa học và c sinh vật học, cũng như khoa học s d ng máy tính điện t (Computational Science).

↑ David Finkelstein (1929 - ) hiện là GS danh dư của đại học Georgia Institute of Technology. Trươc đó ông là Gs tại đại học YeshivaUniversity. Công việc của ông tập trung vào nghiên cứu quan hệ gi a logic và vật lý cũng như là các cấu trúc toán học c đi n với lư ng t . Georgia Institute of Technology. Personal data. Truy cập 15/01/2010. George Greenstein là giáo sư phân khoa thiên văn trường Cao đẳng Amherst. Xem trang nhà của ông tại:

↑ Có nhiều diễn giải về các giai đoạn thành tr hoại diệt này tùy theo tường phái Phật giáo. Nhưng tất cả đều quy về nguyên do chính là kết quả của luật vô thường và duyên khởi.

↑ Alexander Alexandrovich Friedmann (Russian: Александр

Александрович Фридман) (1888, 1925) nhà toán và vũ tr học https://thuviensach.vn

người Nga là người tìm ra lời giải về vũ tr giản nở cho các phương trình trường tương đ i t ng quát. "Alexander Friedmann". Wikipedia.

Truy cập 14/02/2009 .

↑ Dịch chuy n đỏ là một hiện tư ng vật lý, trong đó ánh sáng phát ra t các vật th đang chuy n động ra xa khỏi người quan sát đo đạt sẽ trở nên đỏ hơn. Hiện tư ng này là hệ quả của hiệu ứng Doppler, khi các vạch ph trong phần ánh sáng bi u kiến chuy n dịch về phía ph đỏ do tần s sóng điện t (của ánh sáng, sóng vô tuyến...) của các thiên hà, quasar hay các thiên th xa khác bị giảm xu ng. T đó mà xuất hiện tên "chuy n dịch đỏ". Chuy n dịch đỏ

càng lớn thì vật th quang sát chuy n động ra xa khỏi người quan sát càng nhanh. "Red Shift". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009 .

↑ Bức xạ nền vi sóng (còn đư c viết là CMB, CMBR -- cosmic radio wave background hay relic radiation) là một dạng bức xạ điện t lấp đầy trong vũ tr . Đ i với một kính thiên văn quang học thì không gian ở gi a các vì sao và thiên hà là màu c c đen nhưng với kính thiên văn vô tuyến có một lớp phát sáng yếu hầu như đ ng nhất theo mọi hướng mà không liên hệ gì tới ngôi sao, thiên hà, hay các thiên th khác. Lớp phát sáng này mạnh nhất ở vùng sóng vi ba (microwave) của ph sóng bức xạ. CMB đư c phát hiện năm 1964

bởi hai nhà thiên văn Arno Penzias và Robert Wilson. Việc này đem lại cho họ giải Nobel 1978. "Cosmic microwave background radiation". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009. .

↑ Hậu phát quang (afterglow) hay còn gọi là chớp Gamma (Gamma-ray bursts (GRBs) là nh ng hiện tư ng chớp sáng điện t trường trong vũ tr t khi có V N Lớn. chúng là các chớp sáng của các tia gamma dường như xảy ra ở nh ng nơi ngẫu nhiên trong không gian sâu thẳm và tại các thời đi m ngẫu nhiên. khoảng thời https://thuviensach.vn

gian cho v hậu phát quang thường vài giây, s khởi động thường đi theo bởi một phát xạ chớp Gamma lâu hơn ở các bước sóng dài hơn. Các v hậu phát quang đư c phát hiện bởi các vệ tinh nhân tạo khoảng 2 đến 3 lần trong một tuần lễ. "Afterglow (gamma ray burst)". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009 .

↑ Sir Fred Hoyle FRS (1915 - 2001) là nhà thiên văn Anh. Đóng góp chính của ông là trong lý thuyết về t ng h p hạt nhân tinh tú (stellar nucleosynthesis). Ông có nhiều tranh luận về vũ tr và các đề tài khoa học đặc biệt là do ông bài bác thuyết V N Lớn. "Fred Hoyle". Wikipdia. Truy cập 14/02/2009 .

↑ Bön là truyền th ng tinh thần c nhất ở TâyTạng. Đức Dalai Lama đã công nhận đạo này như là trường phái tinhthần thứ 5 ở

Tây Tạng sau 4 trường phái Phật giáo lớn. Đạo này thường đư c mô tả như là truyền th ng tin vào linh h n và vào khả năng liên lạc với các thần linh tại vùng Hymalaya trước khi Phật giáo trở nên thịnh hành vào thế k thứ 7. Tuy nhiên, nh ng nghiên cứu gần đây cho thấy truyền th ng này phong phú và nhiều màu sắc văn hóa hơn không như s đánh giá ban đầu của các học giả Tây Phương.

"Bön". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009.

http://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%B6n.

↑ Dịch t ch Brahman và Ishvara. Xem thêm "Bản Chất Triết Học Bà-la-môn dưới cái nhìn của đạo phật". Thư Viện Hoa Sen.

Thích Quảng Nguyên. Truy cập 15/01/2010 .

↑ Cārvāka là hệ th ng triết học Ấn Độ tin theo các dạng khác nhau của chủ nghĩa hoài nghi triết học và tính bất dị biệt về tôn giáo.

Nó còn đư c biết bởi tên gọi Lokāyata. hệ th ng này mang tên của người sáng lập ra nó, tức là Cārvāka, là rác giả của các bộ kinh Bārhaspatya. Nó đư c phân loại như là trường phái tư tưởng của https://thuviensach.vn

chủ nghĩa vô thần và vật chất. "Charvaka". Wikipedia. Truy cập 14/02/2009 .

↑ Đức Dalai Lama đã trích dẫn t "Kinh D Mũi Tên". Xem thêm

"Phật Nói Kinh D Mũi Tên. Thích Chánh Lạc dịch. Truy cập 15/01/2010 .

↑ T ch intrinsic tứa là đặc tính bản chất thường hằng không thay đ i.

↑ Ở đây đức Dalai Lama ch chung các bộ phái có trong thời gian còn s d ng tiếng Pali có trước so với các trường phái đại th a sau này.

↑ A-tì-đạt-ma hay còn gọi là Vi Diệu Pháp, A-tì-đàm, hay Thắng Pháp (zsa. abhidharma, pi. abhidhamma, bo. chos mngon pa) hoặc Tì-đàm giải thích Trí huệ. Vi Diệu Pháp là tạng thứ ba trong Tam tạng. Tạng này chứa đ ng các bài giảng của đức Phật và các đệ t với các bài phân tích về Tâm và hiện tư ng của tâm. Xem như đư c thành hình gi a thế k thứ 3 trước và thế k thứ 3 sau Công nguyên.

Lần kết tập cu i cùng của Vi Diệu Pháp là khoảng gi a năm 400 và 450 sau Công nguyên. Có nhiều dạng Vi Diệu Pháp như dạng của Thư ng toạ bộ (pi. theravāda), của Thuyết nhất thiết h u bộ (sa.

sarvāstivāda)... Người ta dùng nó đ luận giảng các bài Kinh (sa.

sūtra, pi. sutta). "A-tì-đạt-ma". Wilipedia. Truy cập 14/02/2009 .

↑ Tường gọi là A-tì-đạt-ma-câu-xá luận (sa. abhidharmakośa-śāstra),thường đư c gọi tắt là Câu-xá luận, nghĩa là "Báu vật của Vi Diệu Pháp", tên khác là Thông minh luận, là bộ luận quan trọng nhất của Thuyết nhất thiết h u bộ, đư c Thế Thân (sa. vasubandhu) soạn vào thế k thứ 5 sau Công nguyên tại Kashmir. Luận g m có hai phần: sưu tập khoảng 600 kệ Vi Diệu Pháp Báu Luận luận bản https://thuviensach.vn

t ng (sa. abhidharmakośakārikā) và Vi Diệu Pháp câu-xá luận thích (sa. abhidharmakośa-bhā ya), bình giải về nh ng câu kệ đó. Ngày nay người ta còn gi bản tiếng Hán và tiếng Tây Tạng của luận này, đó là nh ng tác phẩm đầy đủ nhất đ trả lời các câu hỏi về kinh đi n. "Vi Diệu Pháp-câu-xá-luận". Wikipedia. Truy cập 15/01/2010 .

↑ Kālachakra: Đây là ch g c Phạn, trong Phật giáo Mật tông có nghĩa là "bánh xe thời gian" ("thời luân") hay "các chu trình thời gian". Nó v a là các Giác Th (deity) của Kim cang th a và v a là các th c hành y khoa và triết học bao g m trong Mật đi n Thời Luân và các chú giải của nó. Tên gọi đúng hơn của Mật đi n Thời luân là Kalachakra Laghutantra, và là một dạng tóm lư c của kinh đi n nguyên thủy tên là Kalachakra Mulatantra đã bị thất truyền. Một s đại sư Phật giáo khẳng định Thời Luân là dạng phát tri n nhất của th c hành Kim cang th a; nó là một trong nh ng hệ th ng phức tạp nhất trong Phật giáo Mật tông. Truyền th ng Thời Luân đề cập quanh khái niệm về thời gian (kāla) và chu kỳ (chakra): t các chu kỳ của các tinh tú, đến các chu kỳ thở của người, và nó đạt tới s th c hành tác động lên việc vận hành các năng l c vi tế nhất trong cơ th người trên con đường giác ngộ. Giác th Kalachakra đại diện cho một vị Phật và do đó là nhất thiết trí (trí thấy biết tất cả cùng lúc -

- còn gọi là toàn giác). Vì Kalachakra là thời gian mà mọi thứ đều chịu ảnh hưởng của thời gian nên Kalachakra biết tất cả. Bánh xe Thời Luân không có khởi đầu và không có kết thúc. "Introduction to Kalachakra". International Kalachakra Network. Truy cập 15/01/1020

.

↑ Núi Tu-di đư c xem là trung tâm của m i thế giới. Các châu l c bao quanh g m: 1. Phất-bà-đề tại phương đông (Pūrvavideha, cũng dịch là Đông Thắng Thần châu) -, 2. Cù-da-ni tại phương tây (Aparagodāniya - cũng dịch là Tây Ngưu Hóa châu -, 3. Diêm-phù-https://thuviensach.vn

đề tại phương nam (Jambudvipa - cũng dịch là Nam Thiệm Bộ

châu). 4. Uất-đan-việt tại phương bắc. (Uttarakuru - cũng dịch là Bắc Cù Lô châu). B n châu này trong kinh đi n thường đư c gọi chung là Tứ thiên hạ.

↑ Ch aeon đôi khi còn đư c dịch là "A-tăng-kỳ kiếp". Có một s tài liệu Việt ng (ngu n g c Hán) thì dịch là m i giai đoạn là trung kiếp g m 20 ti u kiếp. "Đại Cương về Luận Câu Xá". Phẩm Phân Biệt Thế Gian. BuddhaSasana. Thích Thiện Siêu. Truy cập 1999. .

↑ Sông Hằng (hay Hằng Hà -- Devanāgarī: गंगा) là một trong các sông chính của ti u l c địa Ấn Độ dài 2510 Km bắt ngu n t miền Bắc Ấn chảy đến tận Bangladesh. Nó có các ph lưu t trên dãy Hymalaya. "Ganges". Wikipedia. Truy cập 2009. .

↑ Trong vũ tr học, V Sập Đ Lớn (Big Crunch") là một khả năng cho s phận của vũ tr trong đó độ đo về tính giản nở của vũ tr cu i cùng đảo ngư c và vũ tr bị sập -- kết thúc như là một l đen.

Điều này có th xảy ra nếu như vũ tr ở một trạng thái không còn tăng trưởng và chịu ảnh hưởng của l c hấp dẫn co lại r i cu i cùng tất cả đều bị hút vào một h đen hay một th kỳ dị (singularity). "Big Crunch". Wikipdia. Truy cập 2009. .

↑ Lư ng quyết định luận (sa. pramā aviniścaya), ch còn bản Tạng ng . Bộ luận này đư c chia làm 3 phần với chủ đề th tưởng, kết luận, và trình bày phương pháp suy diễn tam đoạn luận (en.

syllogism). Luận này đư c xem là bản nhỏ của Lư ng thích luận vì hơn n a phần đư c trích ra t đây.

↑ Luận cứ thiết kế hay một Luận cứ m c đích là một luận cứ bênh v c cho s t n tại của một đấng sáng tạo, d a trên các bằng chứng tri giác đư c về trật t , m c đích, thiết kế và/hoặc hướng trong thiên https://thuviensach.vn

nhiên. Thiết kế luận (teleology) là thuyết cho rằng có một nguyên lý có m c đích hoặc có định hướng trong hoạt động và các tiến trình của t nhiên. Xem

http://en.wikipedia.org/wiki/Teleological_argument.

↑ Theo lý thuyết trường lư ng t thì "chân không lư ng t " là trạng thái của một hệ th ng lư ng t theo tính toán đạt mức năng lư ng nhỏ nhất. Nói chung ở trạng thái này không có các hạt vật lý.

Tuy nhiên, nó không có nghĩa là một trạng thái hoàn toàn không có gì cả mà trạng thái chân không này bao g m các sóng điện t trường chóng vánh và các hạt (sơ cấp) biến mất và thành hình. Như

vậy rõ ràng có s tương t trong các giải thích Phật học và lư ng t . "Quantum State". Wikipedia. Truy cập 2009. .

↑ Kỳ dị trọng l c, một cách tiếp cận, là nơi mà các đại lư ng đ

đo đạc trọng trường trở thành vô hạn. Các đại lư ng này bao g m các đáp tuyến không-thời gian hay là mật độ của vật chất.

"Gravitational_singularity". Wikipedia. Truy cập 2009 .

↑ Thuyết siêu dây là một n l c đ giải thích một cách th ng nhất về các hạt vật lý và các l c nền tảng của vũ tr thông qua mô hình về các giao động của các "dây" siêu đ i xứng. Các Thuyết này đư c xem như là một trong nh ng ứng viên hứa hẹn nhất của vật lý hiện đại. "Superstring_theory". Wikipedia. Cập nhật 15/01/2010 .

↑ Theo vật lý lý thuyết, thuyết M là một mở rộng mới cho thuyết Dây với 11 chiều không thời gian mà có th nhận diện đư c. Vì nó bao g m đư c nhiều thuyết siêu dây nên đươc tin là một thuyết cơ

bản hơn và th ng nhất đư c tất cả các thuyết dây. Việc mô tả hoàn bị về thuyết này chưa hoàn tất. "M Theory". Wikipedia. Truy cập 15/01/2010 .

https://thuviensach.vn

↑ Tên đầy đủ là Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm kinh (sa.

buddhāvata saka-mahāvaipulyasūtra, ja. daihō kōbutsu kegonkyō), thường đư c gọi tắt là Hoa nghiêm kinh (sa. avata sakasūtra hoặc ga avyūha) là một bộ kinh Đại th a, lập giáo lí căn bản của Hoa Nghiêm tông. Kinh nhấn mạnh đến tính "vô ngại" của mọi hiện tư ng và chủ trương rằng tâm con người chính là vũ tr và đ ng th với tâm Phật. Quan đi m này của Đại th a hay đư c Thiền tông nhấn mạnh và vì thế, kinh này cũng thường đư c tông này nhắc đến. Xem "Kinh Hoa Nghiêm". Hán Dịch: Ðại-Sư Thật-Xoa-Nan-Ðà.

Việt Dịch: HT Thích Trí Tịnh. Phật Học Viện qu c Tế Xuất Bản PL

2527 - 1983. "Kinh Hoa Nghiêm". Quảng Đức. Truy cập 2009 . Phẩm A Tăng Kỳ thuộc quy n 40 (Tập 5) . Ch "A Tăng Kỳ" có nghĩa là s vô cùng lớn không đếm đư c.

↑ Lưới ngọc Đế Thích (skt: indrā ī) đôi khi còn đư c phiên âm thành "Nhân Đà La", hay lưới châu báu Đế thích có khi đư c dịch thành "Nhân Đà La Võng". "Yếu ch Đại Phương Quảng Hoa Nghiêm Kinh". Du Tắc Thiền sư giảng lư c. Thư Viện Hoa Sen. Truy cập 2009 .

↑ Điều mô tả này có th ít nhiều so sánh với trường h p ý tưởng về nguyên lý "Vị Nhân" (anthropic principle) trong vũ tr học. Nguyên lý này khẳng định về s cần thiết tính đến cuộc s ng của con người, vì nó đư c tạo thành t vũ tr (và do đó phản ánh các luật vật lý).

Nguyên lý này có th trình bày dưới các quan đi m mạnh yếu khác nhau. "Anthropic principle". Wikipedia. Truy cập 15/01/2010

↑ Xin xem thêm chi tiết về các nguyên lý của lập luận trong dịch phẩm "Tứ Diệu Đế" phần Nghiệp và Thế Giới T Nhiênn và Ph L c 2 Các Quán Chiếu Phật Giáo. Tải về tại http://rongmotamhon.net/.

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 5: Tiến Hóa, Nghiệp, Và Thế Giới Hữu Tình Chương 5: T

Câu hỏi "S s ng là gì?", dù bất chấp nó đư c đóng khung ki u nào, vẫn là một thách đ cho mọi lý luận thông tuệ đ phát tri n thành một thế giới quan mạch lạc chặt chẽ. Cũng như khoa học hiện đại, Phật giáo chấp nhận tiên đề cơ bản rằng, ở mức nền tảng nhất, thì không có s khác nhau về chất gi a cơ sở vật chất của thân th của chúng sinh h u tình như là con người, và, chẳng hạn, của một viên đá. Ch như viên đá đư c cấu trúc bởi một s kết cấu của các hạt vật chất, thân th con người đư c kết h p bởi các hạt vật chất tương t . Dĩ nhiên, toàn bộ vũ tr và tất cả vật chất trong nó đư c cấu thành t cùng một thứ, mà đư c tái d ng không bao giờ dứt -

theo khoa học, thì các nguyên t trong thân th của chúng ta thuộc về các vì sao xa xăm trong không gian và thời gian.

Thế thì câu hỏi theo sau là, điều gì khiến cho thân th người khác xa một viên đá đến n i nó có th h tr s s ng và ý thức? Sinh học hiện đại trả lời cho câu hỏi này bằng cách đưa ra luận giải về s nảy sinh các đặc tính phức tạp tương ứng với các mức độ phức tạp cao hơn trong kết cấu của các vật chất h p thành. Nói cách khác, sinh học hiện đại cho rằng việc này xảy ra thông qua quá trình phức tạp hóa kết cấu của các nguyên t thông thường đ hình thành các phân t và các cấu trúc di truyền; cơ quan phức tạp của s s ng nảy sinh t cơ sở của các thành t vật chất đơn giản.

https://thuviensach.vn

Thuyết tiến hoá Darwin[1] là một tư tưởng cột tr của sinh học hiện đại. Lý thuyết tiến hóa, và đặc biệt là ý tưởng về chọn lọc t nhiên[2], cung ứng một bức tranh t ng quan của ngu n g c về tính đa dạng của s s ng. Theo tôi hi u thì lý thuyết tiến hóa và chọn lọc t nhiên là nh ng n l c đ giải thích cho tính đa dạng diệu kỳ của các vật th s ng. Tính phong phú ngoạn m c của s s ng và nh ng dị biệt trong nhiều chủng loại này đư c giải thích bởi ý tưởng khoa học cho rằng các dạng mới đư c tạo thành bởi s biến đ i t các dạng hiện tại, với ý tưởng cộng thêm vào đó là nh ng tính năng nào thích nghi t t nhất đ i với một môi trường sẵn có sẽ đư c di truyền đến các thế hệ sau, trong khi các tính năng không quan trọng cho s sinh t n sẽ bị đào thải.

Tôi đã đư c k rằng nh ng thuyết này mô tả điều mà Darwin t gọi là "di truyền" t một dạng đơn giản cội ngu n lên thành s đa dạng và phong phú của các dạng s ng. Vì tất cả các th s ng đều thuộc vào các dòng tiến hóa t một t tiên chung; thuyết này nhấn mạnh s liên kết lẫn nhau của các sinh th trong thế giới.

Tôi biết đến thuyết tiến hóa này khi công du lần đầu tiên đến Ấn Độ năm 1956, và tại đó tôi đã đư c chiêm nghiệm về một s khía cạnh của sinh học hiện đại. Nhưng mãi đến sau này, tôi mới có th đàm thoại nhiều với một khoa học gia th c th về thuyết tiến hóa của Darwin. Một cách bu n cười, người đầu tiên giúp tôi hi u lý thuyết này đầy đủ hơn lại không phải là một khoa học gia mà là một học giả về tôn giáo. Huston Smith[3] đã đến đ gặp tôi tại Dharamsala trong thập niên 1960. Ông ta nói về các tín ngư ng của thế giới, về nhu cầu đa nguyên lớn hơn gi a nh ng người theo chúng, và vai trò của tinh thần trong một thế giới vật chất thăng hoa, cũng như là một s s phản ánh riêng về các lãnh v c khả dĩ hội t gi a Phật giáo và chủ trương thần linh Thiên Chúa giáo. Dẫu sao https://thuviensach.vn

lãnh v c gây ấn tư ng cho tôi nhiều nhất lại là sinh học hiện đại, đặc biệt là bàn thảo của chúng tôi về DNA[4] và s kiện là đã có khá nhiều ẩn dấu của s s ng th hiện trong s huyền bí của s i dây sinh học đẹp tuyệt. Khi tính đến các vị thầy về khoa học của mình, tôi bao g m Huston Smith trong s họ, mặc dù không chắc rằng ông ta sẽ chấp thuận điều này.

Một t lệ tăng theo hàm mũ của tiến bộ trong sinh học, đặc biệt là cuộc cách mạng khoa học di truyền đã đào sâu tận g c rễ hi u biết của chúng ta về vai trò của DNA trong việc mở khoá cho nh ng bí ẩn của s s ng. S hi u biết của tôi về sinh học hiện đại hàm ơn lớn bởi s ch dẫn của nh ng người thầy v đại như là sau này t Robert Livingston[5] tại đại học California ở SanDiego. Ông ta đã là một người thầy rất nhẫn nại có cái nhìn quắc thước qua cặp kính khi giải thích về một đi m và là một người lo lắng nhiệt tình trong thệ

nguyện sâu sắc cho một thế giới giải tr vũ khí hạt nhân. Trong s nh ng món quà mà ông ấy tặng tôi là một mô hình não bộ bằng plastic với các thành phần tháo lắp đư c, món quà này đư c đặt trên bàn giấy của tôi tại Dharamsala, và một bảng toát yếu viết tay về các đi m quan trọng trong thần kinh học.

Thuyết Darwin là một cơ sở nền tảng giải thích về s phong phú của hệ động và th c vật, s đa dạng của cái mà Phật giáo gọi là các chúng sinh h u tình và thảo mộc v n đã cấu thành sinh giới cho chúng ta một cách hiệu quả. Đến nay thuyết này vẫn chưa bị phản bác và vẫn cung cấp một hi u biết khoa học mạch lạc chặt chẽ nhất về s tiến hóa của s s ng phân hóa trên trái đất. Lý thuyết này đư c áp d ng sâu đến cấp độ phân t - nghĩa là, s thích nghi và chọn lọc của các gen di truyền cá th - cũng như là ở cấp độ vĩ mô của các quần th lớn. Bất chấp khả năng đáp ứng cho mọi cấp độ

khi ta khả dĩ đề cập đến s s ng phong phú, thì thuyết Darwin https://thuviensach.vn

không giải quyết câu hỏi khái quát về cuộc s ng là gì? Điều này nói lên rằng có nhiều đặc tính then ch t mà sinh học biết là c t yếu cho s s ng, như là các cơ quan là nh ng hệ th ng t dư ng và việc có mặt một s cơ chế sinh sản t nhiên. Thêm vào đó, các định nghĩa về s s ng bao g m khả năng phát tri n hướng tới trật t và rời xa h n độn, mà đư c gọi là "entropy âm".[6]

Ngư c lại, truyền th ng Phật giáo Vi Diệu Pháp định nghiã ch Tạng ng sok, tương đương với thuật ng life ["s s ng"] trong Anh ng , là điều h tr "nhiệt" và "ý thức". Trong ch ng m c nào đó thì s khác biệt là có ý nghĩa bởi vì điều mà các nhà tư tưởng Phật giáo mu n nói s s ng và sinh s ng quan hệ hoàn toàn đến các chúng sinh h u tình và không liên can tới cây cỏ, trong khi sinh học hiện đại đã có một khái niệm rộng hơn nhiều về s s ng, bao g m xu ng đến tận mức tế bào. Định nghĩa của A-ti-đạt-ma không tương ứng với giải thích sinh học hầu như là vì động cơ bên trong của giáo lý nhà Phật là đ trả lời các câu hỏi về đạo đức mà ch có th đư c xem xét trong m i quan hệ với các dạng s ng cao hơn.

Tâm đi m của thuyết tiến hóa Darwin như tôi hi u là tính chọn lọc t nhiên. Nhưng điều này có nghĩa là gì? Mô hình sinh học đại diện cho s chọn lọc t nhiên như là s đột biến gen di truyền ngẫu nhiên và hậu quả đấu tranh [sinh t n] gi a các sinh th dẫn đến "s t n sinh của sinh th thích h p nhất" hay là, một cách chính xác hơn, s thành công tái sinh biến dị của một s sinh th đ i với các sinh th khác. M i đặc tính trong một sinh th phải chịu s d n ép của môi trường. Nh ng sinh th nào lớn mạnh nhất trong nh ng áp l c này cũng như trong s cạnh tranh với các sinh th khác, và có nhiều con cái nhất cho thấy s thích nghi hơn, và do đó, đư c trang bị t t hơn cho s sinh t n. Trong quá trình chọn lọc liên t c nh ng tính năng thích nghi nhất t một môi trường sẵn có các tính năng rất https://thuviensach.vn

đa dạng là kết quả của các biến dị ngẫu nhiên, thì các chủng loài của các th s ng sẽ dần chuy n hóa.

Ảnh Minh Họa Quá trình Biến dị và chọn lọc t nhiên Chọn lọc t nhiên có th đư c hi u thông qua việc giải thích về

các loài ru i dấm và kh có th sinh t n mạnh nhất trong các môi trường chọn lọc của chúng, và cách thức mà các chúng sinh như

loài người hiện đại tiến hóa t các thủy t người vư n. Bất k s khác nhau rõ ràng, loài người và vư n chimpanzee chia sẻ chung nhau 98% DNA của họ; s khác biệt ch có 2% đ giải thích cho s phân biệt gi a hai loài (khác nhau gi a người và gorilla là 3%)[7].

Tương t , ở mức gen, tính năng chọn lọc t nhiên dường như giải thích làm thế nào các đột biến trong gen v n là ngẫu nhiên và nảy sinh một cách t nhiên, có th đư c chọn lọc và, do đó, tạo đư c nh ng biến đ i mới trong các th s ng. Đột biến gen cũng đư c xem là động cơ cho s tiến hóa ở mức phân t . Và chọn lọc t nhiên, chẳng hạn, đư c xem như là cơ chế tạo thuận l i cho s phát tri n của các nhóm thần kinh (các dẫn truyền xung thần kinh, các th quan thần kinh[8], và vân vân), mà t đó phát sinh tính cá biệt, tính biến đ i của m i bộ não, và trên mức độ chủng loài, các phẩm tính đặc thù của ý thức con người

Ngay cả trong m i quan hệ với ngu n g c của s s ng, chọn lọc t nhiên đư c xem là chìa khoá của tiến trình, mà bởi đó các phân t đặc biệt có khả năng t sao chép, nảy sinh (ban đầu có lẽ bằng s tình cờ) trong một "súp" nguyên sinh h u cơ[9] hay có th như là các tinh th t sao chép vô cơ[10]. Tôi, thật ra, thu thập [điều này] t nhà vật lý Stephen Chu[11] tại đại học Stanford; nhóm của ông ta hiện đang phát tri n các mô hình cho việc hi u biết s s ng trong khuôn kh các định luật vật lý. Theo như miêu tả hiện nay về ngu n https://thuviensach.vn

g c của s s ng, thời gian ngắn sau khi trái đất t hình thành, các phân t ARN (ribonucleic acid), t chúng rất không bền, đư c hình thành và t sao chép mà không cần h tr [bên ngoài]. Do chọn lọc t nhiên, các phân t phức tạp và bền v ng hơn - tức là các phân t ADN (deoxyribonucleic acid, kho chứa nền tảng của các thông tin gen di truyền) - đư c tạo thành t ARN. S s ng, đến trong dạng của một sinh vật tinh tế hơn, chứa phương thức di truyền đư c mã hóa trong ADN và tạo ra dạng của nó t đạm t [protein]. ARN trở

thành m i liên kết gi a ADN và protein, bởi vì nó đọc thông tin chứa trong ADN và hướng dẫn cho việc sản sinh ra các protein.

Sinh th đầu tiên làm t ADN, ARN, và protein đư c biết là Luca, thu t chung giả định của sinh giới, có th là một thứ gì đó t a như

vi khuẩn s ng ở sâu trong lòng đất hay trong nước nóng. Cũng vậy, thông qua s t sao chép và bởi chọn lọc t nhiên, Luca dần dà tiến hoá thành tất cả chúng sinh. Tôi luôn m m cười khi nghe thấy cái tên này, làm như Luca là tên của một người thông dịch t lâu của tôi.

Mô hình này giả định trước một mẫu hình của nh ng thay đ i nhỏ

và tiệm biến dẫn đến s biến đ i thiên hình vạn trạng của các cá th s ng. Nh ng biến đ i này đư c sàng lọc bởi chọn lọc t nhiên. Có nhiều phiên bản khác nhau cho bức tranh này - chẳng hạn, s khả

dĩ của nh ng thay đ i to lớn và đột ngột, và do đó, một quan đi m về s tiến hóa thông qua các bước nhảy vọt trong đó nh ng s chuy n hóa của các sinh th không phải là t ng phần mà là kịch tính. Tương t , có một tranh luận về câu hỏi phải chăng chọn lọc t nhiên là cơ chế duy nhất của s thay đ i hay phải chăng các nhân t khác cũng có liên đới vào.

S bùng n trong khoa di truyền học trong nh ng lúc gần đây đã cung cấp cho chúng ta hi u biết đặc biệt và t m hơn rất nhiều về s https://thuviensach.vn

tiến hóa ở mức phân t và gen. Với việc ph i h p thời gian hoàn hảo, ngay trước khi k niệm năm thứ 50 của phát minh về cấu trúc ADN bởi James Watson và Francis Crick[12] trong năm 1953, thì bản đ chu i gen di truyền của con người đã hoàn tất. Kỳ công to lớn này đã mang lại hứa hẹn không k xiết về tiềm năng y học và công nghệ.

Tôi đư c nghe nói về việc đọc chu i gen trong một tình hu ng thật bất thường. Trong ngày mà t ng th ng M Bill Clinton và thủ

tướng Anh Toni Blair cùng chung công b , thì tôi đang ở Hoa Kỳ và đã lên lịch đ xuất hiện trong chương trình Larry King Live[13]. Vì ch nghe tin tức vào bu i sáng hay vào cu i ngày, tôi đã không hay biết việc công b đó vào bu i trưa. Vậy nên khi Larry Kinh phỏng vấn tôi nghĩ gì về điều đó, tôi đã không nắm đư c tí nào về điều mà ông ta nói đến. Một cách nào đó, tôi đã không liên hệ đư c s công b của một thành quả lớn về khoa học với việc hai nhà chính trị cùng tuyên b trước báo chí. Cuộc phỏng vấn đó thật ra đư c truyền dẫn tr c tiếp qua một vệ tinh đã không làm cho s đ i thoại đư c dễ hơn chút nào. Như vậy là chính Larry King trên truyền hình tr c tiếp đã bất thần báo tin này cho tôi.

Tầm quan trọng sâu rộng của kỳ công khoa học đáng kinh ngạc này đư c cảm nhận ngày càng mạnh mẽ. Tôi đã có dịp nói chuyện với các nhà khoa học trong lãnh v c này, đặc biệt nhà di truyền học Eric Lander[14] tại MIT. Ông ta dắt tôi đi một vòng tham quan phòng thí nghiệm của ông tại Viện Broad của MIT và Harvard, nơi mà nhiều máy móc lớn mạnh đư c dùng đ đọc các bộ gen người đang vận hành, và bi u diễn một s giai đoạn bao g m trong quy trình đọc một bộ gen.

https://thuviensach.vn

Tại một trong các hội nghị Tâm thức và Đời s ng, Eric đã giải thích bộ gen người bằng cách so sánh nó với kangyur[15], một tập h p các kinh đi n đư c xem là đức Phật truyền giảng và đã đư c dịch sang Tạng ng , bao g m khoảng hơn một trăm quy n m i quy n ch ng 300 trang. Quy n sách kh ng l về bộ gen có 23

chương, tức là 23 cặp nhiễm sắc th , về m i bộ gen (một t m i người cha hay mẹ) bao g m khoảng t 30000 tới 80000 gen. M i chương như vầy đư c viết trên một chu i dài DNA trong dạng của các t có 3 ch cái [3 thành phần nucleotide], mà nh ng ch cái có th là một trong 4 kí t A, C, G và T - tức là adenine, cytosine, guanine và thymine - đư c n i nhau trong tất cả các ki u t h p có th đư c.

Eric nói rằng, th tưởng tư ng trong thời kỳ hàng triệu năm của việc sao chép cu n sách này, m i lần trước và sau đó một vài l i lọt vào, ch như là việc sao chép nó bằng tay trong hàng trăm năm - các sai sót, các l i chính tả do sao chép và nh ng thay thế của các t v ng nhập vào dòng văn của kangyur. Nh ng sai sót này có th đư c duy trì trong lần sao chép sau đó mà khởi nhập cho nh ng sao chép sai biệt mới, và vân vân. Một s trong s khác biệt về

chính tả có th không gây ra hệ quả di căn trong việc đọc văn bản; mặc dù thế, đôi khi xảy ra l i chính tả nghiêm trọng mà có th có các hậu quả khó lường. Tương t như một kinh đi n chuẩn m c, mặc dù s thay đ i có th ch là một l i chính tả, nếu giả s t một ch tích c c thành tiêu c c, thì có th có các hiệu quả di căn đến ý nghĩa của một câu hay đến việc đọc của toàn bộ kinh văn. Tôi đư c bảo rằng nh ng s biến đ i ngẫu nhiên trong chính tả cũng là các biến dị xảy ra một cách t nhiên trong quá trình tiến hóa.

Theo một s nhà khoa học mà tôi đư c dịp tiếp chuyện, thì có một tần s đ ng nhất về việc phát sinh các biến dị gen di truyền, bất https://thuviensach.vn

k bản chất của chúng như thế nào, đều lưu lại gi ở mức ngẫu nhiên hoàn toàn. Dù vậy, một khi các biến dị như thế xảy ra, nguyên lý chọn lọc t nhiên sẽ bảo đảm rằng, về t ng th , nh ng biến dị hay thay đ i nào đề xuất ra cơ hội t t nhất cho s sinh t n sẽ đư c chọn. Khi đó nhà sinh học Hoa Kỳ Ursula đã nhanh trí; Ursula Goodenough đặt ra một khẩu hiệu tại Hội nghị Mind and Life năm 2003 là "Biến dị thì hoàn toàn ngẫu nhiên, nhưng s chọn lọc thì kén chọn c c kỳ!" T một cái nhìn triết học, ý kiến cho rằng nh ng biến dị với bao hàm trải rộng như thế, xảy ra một cách t nhiên thì không phức tạp, nhưng việc cho rằng chúng hoàn toàn ngẫu nhiên lại làm tôi không thoả mãn. Nó đ lại câu hỏi liệu rằng s ngẫu nhiên này phải đư c hi u như là một hoạt động khách quan của th c tại hay là ch dấu của một loại nhân quả tiềm ẩn nào đó.

Trái ngư c với khoa học, trong Phật giáo không có luận bàn triết học c th nào về cách thức mà các sinh th nảy sinh t vật chất bất động. Thật ra điều đó cũng không đư c nhận thức như là một đề tài triết học nghiêm túc. Hàm ý gần gũi nhất về việc nảy sinh của các sinh th t vật chất bất động đơn giản là một hệ quả của nhân quả

theo thời gian, bởi tập h p nh ng duyên ban đầu và các định luật t nhiên cai quản tất cả các giới của s t n tại. Tuy nhiên, trong Phật giáo, lại có nhận thức sâu sắc hơn về th thách của việc giải thích về s phát sinh của chúng sinh h u tình t một cơ sở chủ yếu vô tri vô giác.

Khác nhau của s lưu tâm này nói lên một tương phản thú vị

gi a Phật giáo và khoa học hiện đại, mà có th phần nào liên can đến nh ng dị biệt phức tạp về lịch s xã hội, và văn hoá ảnh hưởng đến s phát tri n của cả hai truyền th ng truy cứu. Đ i với khoa học hiện đại, ít nhất là t quan đi m triết học, dường như làn ranh phân chia c c hạn là gi a vật chất bất động và ngu n sơ khai của các th https://thuviensach.vn

s ng, trong khi đ i với Phật giáo thì phân chia c c hạn này lại là gi a vật vô tri giác và s xuất hiện của chúng sinh h u tình.

Ta ngay cả có th hỏi đến lý do có s khác nhau của hai truyền th ng này. Một lí do có th khiến cho khoa học hiện đại ghi nhận s phân chia c c hạn gi a vật chất bất động và các th s ng có liên quan đến phương pháp luận cơ bản của khoa học. Tức là, tôi mu n nói đến nguyên tắc suy luận quy giảm đóng vai trò như là một tiếp cận có tính phương pháp học hơn là quan đi m siêu hình học. S

tiếp cận cơ bản trong khoa học này là đ giải thích các hiện tư ng d a trên bản chất của các thành phần cấu tạo nên phân t đó. Làm thế nào một s kiện như s s ng lại nảy sinh t giới không có s s ng? Tại một kỳ hội nghị Life and Mind ở Dharamsala, nhà sinh học Luigi Luisi[16], làm việc tại Zurich, đã nói với tôi về nghiên cứu của nhóm ông trong khả năng tạo thành s s ng trong phòng thí nghiệm. Trường h p nếu lý thuyết khoa học hiện thời về ngu n g c của s s ng t dạng cấu hình phức tạp của vật chất vô sinh là đúng, thì không có gì ngăn cản ta tạo ra s s ng trong một phòng thí nghiệm một khi tất cả các điều kiện đư c thỏa mãn.

Phật giáo miêu tả s phân định c c hạn khác hơn - nghĩa là gi a h u tình và vô tình - bởi vì Phật giáo chủ yếu lưu tâm đến việc làm dịu s đau kh và tìm kiếm hạnh phúc. Trong Phật giáo, s tiến hóa của vũ tr và s xuất hiện của chúng sinh trong nó - một cách rộng hơn, mọi thứ trong tầm ảnh hưởng của các khoa học về s s ng và vật lý là hệ quả của chân lý đầu tiên trong Tứ Diệu Đế, mà đức Phật truyền giảng trong lần thuyết pháp đầu tiên. Tứ Diệu Đế, phát bi u rằng trong thế giới vô thường thì có s kh , kh có một ngu n g c, s diệt của kh có th xảy ra, và có đạo pháp đ đi đến diệt kh .

Theo tôi thấy, thì khoa học thuộc về nội hàm của chân lý đầu tiên trong đó nó nghiên cứu các cơ sở vật chất của s kh , nó bao g m https://thuviensach.vn

toàn bộ hình ảnh của môi trường vật lý - tức là "b chứa" [thai tạng giới] - k cả các chúng sinh h u tình - tức là "vật đư c chứa" [chúng sinh giới]. Trong thế giới tinh thần - thế giới của tâm lý, ý thức, phiền não và nghiệp - thì ta thấy [đề cập] trong chân lý thứ nhì, về ngu n g c của s kh . Chân lý thứ ba và thứ tư Diệt Kh và Đạo, một cách hệ quả, nằm ngoài nội hàm của s phân tích khoa học trong đó các chân lý này liên quan chủ yếu đến điều mà chúng ta gọi là triết học và tôn giáo.

S khác biệt nền tảng gi a khoa học và Phật học - tùy thuộc làn ranh vẽ ra gi a h u tình và vô tình hay gi a các th s ng và vật vô sinh - có nh ng phân hoá quan trọng, trong s đó có s khác nhau về cách tiếp cận với phạm trù ý thức. Với sinh học thì ý thức là một đề m c thứ cấp, bởi vì nó là một đặc tính bộ phận của các th s ng hơn là toàn bộ s s ng. Trong Phật giáo, thì định nghĩa của "s ng"

là các chúng sinh h u tình, ý thức là đặc tính nguyên thủy của "s s ng".

Một giả thiết mặc định mà đôi khi tôi tìm thấy trong tư tưởng Tây Phương là trong câu chuyện về s tiến hoá, thì loài người đư c hưởng một trạng thái t n tại vô song. Tính vô song này thường đư c hi u trong khuôn kh của một loại "linh h n" hay "ý thức t ngã", v n đư c cho là ch có con người chiếm h u. Nhiều người dường như th a nhận ngầm ba giai đoạn trong s phát tri n của s s ng: vật vô sinh, các sinh th , và nhân loại. Tiềm ẩn sau quan đi m này có th là một ý kiến cho rằng loài người nằm trong một tập h p riêng tách biệt với loài thú và cỏ cây. Nói một cách nghiêm túc, điều này không đư c khoa học th a nhận.

Ngư c lại, nếu người ta ki m tra lại lịch s của tư tưởng triết học Phật giáo, thì có một nhận thức rằng loài thú thì gần gũi với con https://thuviensach.vn

người (trong ý hướng cả hai đều là chúng sinh h u tình) hơn là cây cỏ. Nhận thức này d a trên ý tưởng rằng, trong góc độ lưu tâm về

khả năng tri giác thì không có s khác biệt gi a người và thú. Ch như con người chúng ta mong mu n đ thoát khỏi đau kh và tìm đến hạnh phúc, thì loài thú cũng như thế. Tương t , ch như con người chúng ta có khả năng đ trải nghiệm đau đớn và sung sướng thì loài thú cũng thế. Nói theo cách triết lý, t quan đi m Phật giáo, nhân loại và thú vật sở h u điều mà trong tiếng Tạng gọi là shepa, mà có th đư c dịch nôm na là "ý thức" dẫu có s khác nhau về

mức độ phức tạp. Phật giáo không công nhận s hiện diện của nh ng gì t a như là "linh h n" ch có cho con người. T hướng nhìn về ý thức, s khác nhau gi a loài người và loài thú là một vấn đề về

mức độ chứ không phải vấn đề của ki u loại.

Trong các kinh đi n Phật giáo sơ khai có một ẩn ý về câu chuyện về s tiến hóa của loài người, đư c thuật lại trong nhiều chi tiết t các văn chương Vi Diệu Pháp sau này. Câu chuyện đư c trải ra theo cung cách sau. Vũ tr Phật giáo bao g m ba giới [tam giới] của s t n tại - d c giới, sắc giới, và vô sắc giới - giới sau cùng ở trong các trạng thái vi tế tiến hoá hơn về s t n tại. D c giới đặc trưng bởi kinh nghiệm về nh ng tham mu n và đau đớn xúc cảm; đây là giới mà người và thú sinh s ng. Ngư c lại, sắc giới thì không có nh ng kinh nghiệm rõ ràng của đau kh và tràn ngập bởi kinh nghiệm của h lạc một cách cơ bản. Chúng sinh trong giới này sở h u các thân th h p thành t ánh sáng [sắc thân]. Cu i cùng, vô sắc giới hoàn toàn siêu việt trên tất cả các cảm xúc lý tính. S t n tại trong giới này thì đư c tràn ngập bởi trạng thái lâu dài của tĩnh lặng hoàn hảo, và các chúng sinh trong giới này không còn hiện thân vật chất. Họ

ch t n tại trong mức tinh thần phi vật chất. Các chúng sinh trong nh ng trạng thái cao của d c giới và chúng sinh trong cả sắc giới lẫn vô sắc giới đư c mô tả như là các chúng sinh chư thiên. Cũng https://thuviensach.vn

nên lưu ý rằng các giới này cũng nằm trong chân lý thứ nhất [của Tứ

Diệu Đế]. Các trạng thái thiên đường này mà chúng ta mong đạt tới lại không vĩnh hằng - nh ng người của các giới đó có đau kh về vô thường riêng của họ.

Tiến hoá của s s ng nhân loại trên trái đất đư c hi u trong khuôn kh s "suy giảm" nào đó t chư thiên, tức là nh ng người đã cạn kiệt nghiệp tích c c của mình, nghiệp này v n là nhân và duyên đ lưu gi họ trong các giới cao này. Không có tội l i ngu n đ bị giáng trần; ch đơn giản do bản chất vô thường của s t n tại, các nhân và quả đã gây ra cho một chúng sinh thay đ i trạng thái,

"chết đi". Khi nh ng chúng sinh này trải nghiệm s giáng hạ của mình, và đư c sinh ra trên trái đất, vẫn còn sở h u nhiều dấu vết của nh ng thanh cao. Nh ng người thuộc giai kỳ đầu tiên này đư c cho là có nhiều phẩm chất t a như các thánh thần. S có mặt của họ đư c k là "t nhiên sinh", họ có hình tướng thu hút, thân th họ

phát hào quang, họ có một s năng l c siêu hình nào đó như là bay, và họ sinh t n bằng s nuôi dư ng t thiền định. Họ cũng đư c cho là không có nhiều chức năng ph c v như là cơ sở của s phân biệt nhân dạng như là giới tính, chủng tộc, và địa vị.

Qua thời gian, con người bắt đầu mất dần nh ng phẩm chất này.

Khi dinh dư ng t th c phẩm vật chất, thân th họ tiêu th nhiều vật th c hơn và do đó phát sinh s phân hoá lớn về các hình tướng vật lý. S phân hoá này đến lư t khởi tạo các cảm xúc về s phân biệt, đặc biệt là thù ghét với nh ng ai có hiện tướng khác mình và gắn bó với nh ng ai tương t mình; kết quả là s nảy sinh của hàng loạt các xúc cảm tiêu c c thô. Hơn n a, s ph thuộc vào th c phẩm vật chất dẫn đến nhu cầu thải bỏ chất cặn bã t thân th , và - tôi không biết chắc bằng cách nào dẫn tới lập luận sau đây - điều cần thiết này dẫn đến s nảy sinh về các cơ quan sinh d c đ c và cái https://thuviensach.vn

trên thân th người. Câu chuyện tiếp t c với một giải thích chi tiết về

các di truyền của toàn bộ một dãy các hành vi nhân tính tiêu c c, như là sát sinh, trộm cắp, và tà dâm.

Trọng tâm của giải thích về tiến hóa con người là lý thuyết Vi Diệu Pháp về b n dạng sinh sản. Trong cách nhìn này, chúng sinh h u tình có th sinh ra ở dạng (1) thai sinh [sinh t bào thai] như là con người; (2) noãn sinh [sinh t trứng] như là các loại chim và nhiều loài lư ng thê; (3) thấp sinh [sinh t nơi ẩm thấp] như là nhiều loại côn trùng; (4) hoá sinh [t nhiên sinh] như là chư thiên trong sắc giới và vô sắc giới. Về vấn đề phân hoá của s s ng, Nguyệt Xứng bi u lộ một quan đi m chung trong Phật giáo khi ngài viết: "T tâm thức mà thế giới h u tình khởi lên, cũng thế, t tâm thức mà nh ng cách s ng đa dạng hình thành".

Trong các kinh đi n sơ khai đư c cho là do đức Phật truyền lại, ta tìm thấy các tuyên thuyết tương t về cách thức mà, một cách r t ráo, tâm là tạo th của toàn bộ vũ tr . Đã có nh ng trường phái Phật giáo dùng các tuyên thuyết đó theo nghĩa đen và tiếp nhận một dạng trọng căn của chủ trương duy tâm mà bởi đó th c tại về thế giới vật chất bên ngoài bị bác bỏ[17]. Nhưng nói chung, hầu hết các nhà tư

tưởng Phật giáo có xu hướng diễn dịch các tuyên thuyết như thế

trong ý nghĩa mà ta phải thấu hi u ngu n g c của thế giới, ít nhất là thế giới các loài h u tình, thông qua vận hành của nghiệp.

Thuyết nghiệp là một tín hiệu quan trọng trong tư tưởng Phật giáo nhưng dễ bị trình bày sai. Theo nghĩa đen, karma nghĩa là

"hành vi" và chính là các hành động chủ tâm của các chúng sinh.

Nh ng hành vi như thế có th là t thân, khẩu [miệng], hay ý - ngay cả các ý tưởng hay cảm xúc - tất cả đều có tác động lên tinh thần của một cá nhân, bất k là [hành vi đó] ngắn như thế nào. S chủ

https://thuviensach.vn

tâm có hậu quả là các hành động, mà [các hành động đó] dẫn tới các hậu quả tạo duyên cho tâm thức hướng tới các bản năng và xu hướng chắc chắn, tất cả điều này lại làm sinh khởi các chủ tâm và hành vi xa hơn. Toàn bộ quá trình đư c thấy như là động năng t tiếp diễn không có kết thúc. Chu i các phản ứng của các nguyên nhân và quả đan nhau vận hành không ch lên cá nhân mà cũng lên các nhóm và các quần th xã hội, không ch trong một đời mà xuyên su t nhiều kiếp s ng.

Khi dùng thuật ng nghiệp, ta có th ch đến các hành vi đặc biệt và cá nhân cũng như ch đến toàn bộ nguyên lý về nhân quả như

thế. Trong Phật giáo, nhân quả nghiệp này đư c xem như là một quá trình t nhiên nền tảng và không đư c xem như là một loại cơ

chế thánh thần nào đó hay như là một vận hành của s phận đư c an bày trước. Riêng t nghiệp của các chúng sinh riêng lẽ, mặc cho đó là biệt nghiệp hay cộng nghiệp[18], thì sẽ hoàn toàn sai lầm nếu cho rằng nghiệp gi ng như một th c th đơn nhất siêu việt nào đó hành động như là một thư ng đế trong một hệ th ng h u thần hay như là một định luật xác quyết mà bởi đó s s ng của con người là phần s . T cái nhìn khoa học, lý thuyết nghiệp có th là một giả

định siêu hình - nhưng điều đó [so ra] không lớn hơn giả định rằng tất cả s s ng đều là t vật chất và có ngu n g c đơn thuần t s tình cờ[19].

Nghiệp có th đư c xem như là cơ chế khả dĩ mà qua đó nó đóng vai trò nguyên nhân trong tiến hoá của loài h u tình, tôi thấy một s giải thích có trong các truyền th ng Kim Cương th a là h u ích, [các giải thích này] thường đư c tham khảo bởi các tác giả hiện đại như là Phật giáo bí truyền. Theo Mật đi n Bí Mật Tập Hội[20], một truyền th ng cơ bản trong Kim Cương th a, thì ở mức cơ bản nhất, không có s phân chia tuyệt đ i nào có th th c hiện đư c https://thuviensach.vn

gi a tâm thức và vật chất. Vật chất trong dạng vi tế nhất của nó là prana[21], [tức là] một năng l c[22] cơ bản của s s ng, thì không th tách rời với ý thức. Đây là hai phương diện khác nhau của cùng một th c th bất khả phân. Prana là phương diện lưu chuy n, năng động, và n i kết, trong khi ý thức là phương diện tri giác và khả năng của tư duy quán chiếu. Nên theo Bí Mật Tập Hội mật đi n, khi hệ

th ng vũ tr hình thành, thì chúng ta chứng kiến vận hành của th c tại ý thức và năng l c này.

Vì tính bất khả phân của ý thức và năng l c này nên có m i tương quan sâu đậm gi a các thành t bên trong thân th ta và các thành t t nhiên trong thế giới ngoại vi. M i liên hệ vi tế này có th đư c nhận thức rõ bởi nh ng ai đã đạt tới một mức giác ngộ tinh thần nào đó hay bởi nh ng ai có mức nhận thức có tính bản năng cao hơn. Chẳng hạn, nhà tư tưởng Tây Tạng thuộc thế k thứ 15 là Taktsang Lotsawa[23] dẫn ra một thí nghiệm lên chính ông ta và nhận thấy một m i tương h p hoàn toàn gi a trải nghiệm cá nhân của ông ta về nh ng thay đ i xảy ra một cách t nhiên trong nhịp thở của một người với nh ng điều đư c mô tả trong Mật đi n Thời Luân trong thời gian xảy ra một d kiện trên trời như là nhật th c hay nguyệt th c. Thật s , theo triết lý Phật giáo Kim Cương th a, thì có một nhận thức rằng thân th của chúng ta tiêu bi u cho các hình ảnh vũ tr vi mô của thế giới vũ tr vĩ mô to lớn hơn[24]. T

tầm nhìn này, mật đi n Thời Luân đặt nhiều tâm huyết đ nghiên cứu các thiên th và chuy n động của chúng; thật ra, có một hệ

th ng tinh vi về thiên văn học trong các kinh đi n này.

Vì không tìm thấy vũ tr quan Vi Diệu Pháp có sức thuyết ph c, tôi chưa bao giờ tin vào s giải thích của Vi Diệu Pháp về quá trình tiến hoá nhân loại như là "s thoái hoá" tiệm biến. Một trong nh ng chuyện thần thoại của Tây Tạng về s sáng thế đã k cách thức mà https://thuviensach.vn

người Tạng đã tiến hóa t việc giao h p của một con kh và một n yêu tinh hung d , và đương nhiên tôi cùng không bị thuyết ph c bởi nó.

Nhìn chung, tôi nghĩ thuyết tiến hóa Darwin, cộng thêm vào với các thấu su t của di truyền học hiện đại thì ít nhất cho chúng ta đư c một giải thích chặc chẽ mạch lạc về tiến hoá của s s ng con người trên trái đất. Đ ng thời, tôi tin rằng nghiệp có th đóng vai trò trung tâm cho s hi u biết về ngu n g c của điều mà Phật giáo gọi là "h u tình", thông qua chất liệu của năng l c và ý thức.

Bất chấp thành công về bản tường thuật của Darwin, tôi vẫn không tin rằng tất cả các yếu t của câu chuyện đư c đặt đúng ch .

Đ mở đầu, mặc dù thuyết Darwin có đưa ra một giải thích mạch lạc về s phát tri n của s s ng trên hành tinh và nhiều nguyên lý bên dưới s phát tri n này, như là chọn lọc t nhiên, nhưng tôi vẫn không bị thuyết ph c rằng điều đó trả lời cho câu hỏi nền tảng về

ngu n g c s s ng. Tôi thu thập đư c rằng, ngay chính t thân Darwin đã không nhìn thấy điều này như là một vấn đề. Xa hơn n a, có xảy ra một s lòng vòng trong quan niệm về "sinh t n của [sinh vật] thích ứng nhất". Lý thuyết chọn lọc t nhiên bảo lưu rằng: t các biến dị ngẫu nhiên xảy ra trong gen của các loài sẵn có, nh ng loài nào đề xuất đư c cơ hội lớn nhất cho s sinh t n thì dường như thành công nhiều nhất. Dù sao, cách duy nhất đ có th ki m nghiệm lại giả thuyết này là quan sát các tính năng của các loài biến dị đã đang sinh t n. Như vậy trong một ý nghĩa, ta đơn giản nói rằng: "Vì nh ng biến dị di truyền này đã đang sinh t n, nên chúng là nh ng sinh vật có cơ hội lớn nhất cho s sinh t n".

T cách nhìn của Phật giáo, ý kiến cho rằng các biến dị này đơn thuần là các d kiện ngẫu nhiên thì không đủ thoả mãn cho một lý https://thuviensach.vn

thuyết nhằm giải thích ngu n g c của s s ng. Karl Popper có lần tán thành với điều đó, đ i với ý tưởng của ông ta thì, thuyết tiến hoá Darwin không hề và cũng không th giải thích ngu n g c của s s ng trên trái đất. Theo ông, thì thuyết tiến hóa không là một học thuyết khoa học ki m nghiệm đư c mà đúng hơn là một thuyết siêu hình ích l i nhiều cho việc dẫn dắt nghiên cứu khoa học xa hơn.

Hơn n a, thuyết Darwin trong khi công nhận s khác biệt thiết yếu gi a vật vô sinh và các th s ng, thì lại thất bại tiếp nhận nh ng khác biệt về phẩm chất tương xứng gi a các sinh th như là cây cỏ

một phía và các loài vật h u tình phía bên kia.

Một vấn đề về th c chứng trong s tập trung của chủ trương Darwin vào tính đấu tranh sinh t n của các cá th đư c định nghĩa trong khuôn kh tranh đấu cho s thắng l i về mặt tái truyền gi ng của cá th là làm thế nào giải thích tính vị tha, dù là trong ý nghĩa của ứng x h p quần chẳng hạn như việc chia sẻ chung th c phẩm hoặc giải pháp cho xung đột gi a các thú vật như là loài vư n hay là trong các hành vi t hy sinh. Có nhiều thí d không ch xảy ra trong nhân loại mà cả trong các loài khác về chuyện các cá th t đặt mình vào vòng nguy hi m đ cứu cho các sinh th khác. Chẳng hạn, một con ong mật sẽ chích đ bảo vệ t của nó khỏi nh ng kẻ tấn công, ngay cả hành vi chích làm nó bỏ mạng; hay một loại chim họa mi Ả-rập chịu rủi ro cho s an toàn của chính nó đ cảnh báo phần còn lại của đàn về một s tấn công.

Lý thuyết hậu Darwin đã tìm cách giải thích nh ng hiện tư ng như thế bằng lập luận rằng có nh ng tình hu ng mà trong đó các ứng x vị tha, bao g m s t hy sinh, sẽ nâng cao các cơ hội cá nhân của việc chuy n các gen di truyền của chúng vào cho các thế

hệ tương lai. Dù thế, tôi không nghĩ luận đi m này áp d ng đư c cho các th c trạng, mà tôi đư c k là ở đó s vị tha đư c tiến hành https://thuviensach.vn

xuyên chéo gi a các loài. Thí d , người ta có th cho rằng nh ng con chim chủ nuôi nấng và chăm bón các chim cuckoo non bị bỏ

trong t của chúng, mặc dù một s đã giải thích chuyện này một cách riêng rẽ trong khuôn kh l i ích của tính ích k nhận đư c bởi các chim cockoo. Hơn n a, cho rằng loại vị tha này không phải luôn luôn xuất hiện dạng t nguyện - một s sinh th dường như đư c lập trình đ hành động theo một cách thức t hy sinh - cơ bản là sinh học hiện đại sẽ nhìn s vị tha như là một bản năng và đư c sai khiến bởi các gen di truyền. Tất cả vấn đề trở nên phức tạp hơn nếu tính đến câu hỏi về xúc cảm của con người, đặc biệt trong nhiều trường h p c th về s vị tha trong xã hội con người.

Một s nhà Darwin học giáo điều hơn đã cho rằng chọn lọc t nhiên và sinh t n của [cá th ] thích nghi nhất phải đư c hi u ở cấp độ của di truyền cá th . Ở đây, ta thấy một s quy giảm của lòng tin siêu hình mạnh mẽ vào nguyên lý t k đ hàm ý rằng bằng cách nào đó các gen di truyền cá th ứng x một cách ích k . Tôi không biết là có bao nhiêu khoa học gia ngày nay còn gi các quan đi m trọng căn như thế. Với lập trường đó, thì mô hình sinh học hiện đại không cho phép khả năng có một hành động vị tha thật s .

Tại một hội nghị Mind and Life ở Dharamsala, nhà s học về

khoa học t Harvard, Anne Harrington[25], đã th c hiện một bi u diễn đáng nhớ về cách thức và một mở rộng nào đó về lý do tại sao nghiên cứu khoa học về ứng x của con người cho đến nay vẫn thất bại đ phát tri n một hi u biết có hệ th ng bất kỳ nào về xúc cảm mạnh mẽ của lòng t bi. Ít nhất trong tâm lý học hiện đại, thì tính ra đã có một n l c rất lớn nghiên cứu về các xúc cảm tiêu c c như là gây hấn, thù hận, và s hãi, so với s ki m nghiệm một cách tương đ i ít đã đư c tiến hành lên các xúc cảm tích c c hơn như là t bi và vị tha. S chú trọng này có th đã nảy sinh vì động cơ căn bản https://thuviensach.vn

trong tâm lý học hiện đại đã là các loại bệnh lý học người nhắm vào các m c tiêu điều trị. Dù sao, tôi cảm thấy không th chấp nhận việc loại tr tính vị tha trên nền tảng các hành vi vô ngã [vì lẽ nó] không thích h p với hi u biết sinh học hiện đại hay một cách đơn giản ch tái xác định [tính vị tha] lại như là các bi u hiện về quyền l i t ngã của các gi ng loài. Thái độ này thì đi ngư c lại với chính tinh thần truy cứu khoa học. Nói khác đi điều đó gi ng như là th c ch nh hình chân của một người cho v a với đôi giày.

Tôi cảm thấy s bất l c hay c tình lãng tránh hoàn toàn việc xúc tiến vấn đề về tính vị tha có lẽ là mặt hạn chế quan trọng nhất của thuyết tiến hóa Darwin, ít nhất là t phiên bản ph biến của thuyết đó. Thế giới t nhiên có ý nghĩa như là ngu n của thuyết tiến hóa, ch như khi ta quan sát s cạnh tranh gi a các loài cũng như là nội bên trong một chủng loài vì s sinh t n. Ta quan sát thấy các mức độ sâu sắc của tính h p quần (trong một cách không nhất thiết cần đến việc ý thức về thuật ng ). Tương t , như khi ta quan sát thấy các hành vi gây hấn trong loài thú vật và loài người, thì ta cũng quan sát thấy các hành vi vị tha và t bi. Tại sao sinh học hiện đại ch chấp nhận tính cạnh tranh làm nguyên lý vận hành nền tảng [cho s tiến hóa] và ch có tính gây hấn là tính năng nền tảng cho các th s ng? Tại sao nó bác bỏ tính h p quần như là một nguyên lý vận hành, và cũng như là tại sao nó không xem vị tha và t bi như là các tính năng cho s phát tri n của các th s ng?

Tôi cho rằng nội hàm của toàn bộ khái niệm về bản chất và s t n tại của con người trong khoa học ph thuộc vào khái niệm của ngành khoa học mà ta đang theo đu i là như thế nào. Với tôi điều này không phải là vấn đề khoa học mà đúng hơn là một vấn đề

thuộc về lòng tin triết lý. Một nhà duy vật trọng căn có th mong mu n h tr luận đi m cho rằng thuyết tiến hóa giải thích tất cả các https://thuviensach.vn

phương diện của s s ng con người, k cả kinh nghiệm về đạo đức và tôn giáo, trong khi nh ng người khác có th nhận thức khoa học như là việc mở rộng thêm nội dung đang bị giới hạn trong hi u biết về bản chất s t n tại của con người. Khoa học có th không bao giờ k n i cho ta một câu chuyện đầy đủ về s t n tại của con người, hay ngay cả vấn đề trả lời cho câu hỏi về ngu n g c của s s ng. Điều này không có nghĩa là phủ nhận rằng khoa học đang và sẽ có nhiều điều đ nói về ngu n g c của s phân hóa phong phú của các dạng s ng. Dù sao, tôi tin rằng như là một quần th xã hội, chúng ta phải tiếp nhận một mức độ nhân văn hướng về các giới hạn của tri thức khoa học về chính chúng ta và về thế giới mà ta đang s ng.

Lịch s của thế k 20 - với lòng tin ph biến vào chủ thuyết Darwin và nhiều hậu quả khủng khiếp của việc c gắng áp d ng thuyết ưu sinh[26] là một hệ quả của nó [tức là của thuyết Darwin] -

nếu có đư c bài học gì cho chúng ta, thì đó là con người chúng ta có xu hướng hi m nguy đ chuy n quan đi m mà chúng ta cấu trúc về chính mình thành nh ng tiên tri t hoàn thành. Ý tưởng về "s sinh t n của [kẻ] thích nghi nhất" đã bị lạm d ng đ biện minh, và trong một s trường h p, đ luận cứ cho lòng tham quá mức của con người và chủ nghĩa cá nhân và đ loại bỏ các mẫu hình đạo đức có liên hệ đến nh ng người đ ng loại trong một tinh thần t ái hơn. Do vậy, bất k các quan niệm khoa học của chúng ta cho rằng khoa học ngày nay chiếm một vị trí quan trọng trong xã hội con người, thì điều t i quan trọng cho nh ng ai trong chuyên ngành là nhằm thấy đư c quyền năng và nhận thức đư c trách nhiệm của mình. Khoa học phải hành động đ hiệu ch nh nh ng quan niệm sai lầm và nh ng lạm d ng về các ý tưỏng ph biến của chính khoa học mà có th ẩn chứa hậu quả thảm kh c cho thế giới và cho nhân loại nói chung.

https://thuviensach.vn

Bất k giải thích về ngu n g c của s s ng của các nhà chủ

trương Darwin có sức thuyết ph c đến đâu, thì trong vai trò một Phật t , tôi vẫn tìm thấy thuyết đó còn có một lãnh v c t i quan trọng chưa đư c ki m nghiệm. Đó là ngu n g c của sinh th h u tình - s tiến hóa của các th c th ý thức có khả năng trải nghiệm đau đớn và sung sướng. Sau cùng, t cái nhìn Phật giáo, s truy lùng của con người cho tri thức và hi u biết về s t n tại bắt ngu n t niềm cảm hứng sâu xa đ tìm kiếm hạnh phúc và vư t qua kh đau. Ch ng nào chưa có đư c một hi u biết khả tín về bản chất và ngu n g c của ý thức, thì câu chuyện về ngu n g c của s s ng và vũ tr sẽ chưa hoàn tất.

Chú thích

↑ Charles Robert Darwin (1809 - 1882) nhà t nhiên học Anh, người đã mô tả tất cả các chủng loài sinh giới đư c tiến hóa qua thời gian t nh ng t tiên chung bởi một quá trình gọi là chọn lọc t nhiên. Ý tưởng về chọn lọc t nhiên của ông đã đư c cộng đ ng khoa học tiếp nhận rộng rãi và ngày nay trở thành cơ sở cho lý thuyết tiến hoá hiện đại. Phát hiện của Darwin đã cung cấp lời giải thích phù h p cho s phân hoá của s s ng. "charles Darwin".

Wikipedia. Truy cập 2009. .

↑ Chọn lọc t nhiên là quá trình mà qua đó nh ng tính năng gen di truyền thích h p trở nên ph biến hơn trong các các thế hệ về sau trong khi các tính năng di truyền không thích nghi sẽ bị đào thải dần và trở nên ít ph biến hơn. Chọn lọc t nhiên tác động lên các đặc tính của các sinh th bằng cách nh ng ki u di truyền nào thích nghi hơn sẽ có nhiều cơ hội đ sinh t n và ngư c lại. Các ki u gen di truyền phù h p sẽ tăng trưởng dần theo thời gian qua nhiều thế hệ.

Tiến trình này có th dẫn đến s thích ứng về cách sinh s ng của https://thuviensach.vn

các sinh th nhất định trong môi trường sinh thái cá biệt và kết quả

sau cùng có th dẫn đến nh ng chủng loài mới. Nói cách khác, chọn lọc t nhiên là cơ chế tiến hoá của các quần th sinh giới. "Natural Selection". Wikipedia. Truy cập 2009. .

↑ Huston Cummings Smith (1919 -- ) là một học giả nghiên cứu về tôn giáo Hoa Kỳ. Ông đư c biết đến nhiều do soạn thảo tác phẩm "The World's Religions" ("Các Tôn Giáo trên Thế Giới". Ông giảng dạy tại các trường đại học ở Colorado (thành ph Boulder), Denver, Washington (St. Louis) và là GS của đại học MIT, sau cùng ông giảng dạy tại đại học Syracuse. "Huston Smith".Wikipedia. Truy cập 16/01/2010. < http://en.wikipedia.org/wiki/Huston_Smith >.

↑ Acid deoxyribonucleic (viết tắt ADN hay DNA) là một phân t acid nucleic mang thông tin di truyền mã hóa cho hoạt động sinh trưởng và phát tri n của các dạng s ng bao g m cả virus. ADN

thường đư c coi là vật liệu di truyền ở cấp độ phân t tham gia quyết định các tính trạng. Trong quá trình sinh sản, phân t ADN

đư c nhân đôi và truyền cho thế hệ sau. "DNA". Wikipedia. Truy cập 2009. .

↑ Robert Burr "Bob" Livingston (1918 - 2002, Nobel Hoà Bình 1985) là GS vật lý, thần kinh học và nhà hoạt động xã hội M . Ông đư c xem là người tr giúp về khoa học cho đức Dalai Lama.

"Robert_Livingston_(scientist)". Wikipedia. Truy cập 2009

ăhttp://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Livingston_(scientist)>.

↑ Trong nhiều ngành của khoa học thì entropy đư c dùng đ đo mức vô trật t của một hệ th ng. Entopy âm (còn viết là negentropy hay syntropy) đư c hi u trong hệ th ng s ng, là nh ng entropy đư c t ng xuất ra đ gi cho entropy của toàn hệ th ng ở mức thấp. "Negentropy". Wikipedia. Truy cập 2009 .

https://thuviensach.vn

↑ Đây ch là các con s mà các nhà khoa học đo đạc đương thời, ở đây người đọc cần nắm ý tưởng là chính các con s có th sai biệt ít nhiều do tiêu chuẩn và cách định danh. Đã có nh ng con s khác nhau đư c so sánh tùy theo cách phân định (Xem thêm http://seattlepi.nwsource.com/local/238852_chimp01.html ). Chẳng hạn GS sinh học David A. DeWitt tại Đại Học Liberty Bang Virginia Hoa kỳ cho rằng s khác biệt gen lên đến 10%. Xem thêm http://www.answersingenesis.org/tj/v17/i1/DNA.asp.

↑ Dẫn truyền xung thần kinh: là s khuếch tán vật chất thông qua các đầu tiếp n i của các tê bào thần kinh (synapse) và do đó truyền các xung động đi gi a các tế bào thần kinh. Các chất dẫn truyền xung thần kinh đư c tìm thấy hiện nay có đến gần 50 loại. Th quan thần kinh: vị trí bề mặt hay bên trong của một tế bào thần kinh mà qua đó các chất dẫn truyền xung thần kinh, các hóc-môn (hormone) hay các chất hoá dư c đặc biệt có th kết n i, việc này sẽ làm kích thích hay ngăn trở chức năng của thần kinh.

↑ Súp nguyên sinh h u cơ còn có tên Anh ng khác là

"Primordial Soup", đây là một loại giả thuyết đư c khởi xướng bởi Aleksandr Ivanovich Oparin (1894-1980), một nhà sinh học Nga, cho rằng ban đầu đã có các dung dịch của các chất liệu h u cơ mà phản ứng của chúng đư c điều tiết bởi các tính chất của các nguyên t thành phần cũng như là bởi s sắp xếp các nguyên t trong cấu trúc phân t . Dần dà, do s tăng trưởng về độ phức tạp của các phân t , các tính chất mới đư c hình thành các trật t phức chất (chất keo) mà không th có đưọc t các liên kết hoá h u cơ đơn giản hơn. T đó, các loại "súp" (giọt cô-a-xéc-va, Oparin coacervate) nào có t c độ tăng trưởng nhanh và có khả năng cạnh tranh sẽ dễ tiếp t c phát tri n hơn dưới ảnh hưởng của chọn lọc t nhiên. Sau này, đã có thêm các lý thuyết mới và sâu sắc hơn hơn đi kèm với các th https://thuviensach.vn

nghiệm nhưng nói chung có cùng ý tưởng về súp nguyên sinh như

là thí nghiệm của Jeffrey Bada tại Viện Hải Dương học Scripps tại California Hoa kỳ. "Primordial Soup's On: Scientists Repeat Evolution's Most Famous Experiment". Tạp chí Scientific Amercan.

Douglas Fox. Truy cập 2009. Hay nghiên cứu của Dr. Stanley Miller phát hiện khả năng hình thành amino acid, một chất h u cơ là thành phần t i quan trọng cho s s ng, t một dòng điện đánh xuyên qua một lớp methan ("Primodial Soup". Access Excellence @ The NationalHealthMuseum. Sean Henahan. Truy cập 2009 ).

↑ Giả thuyết này cho rằng ngu n g c s s ng có cơ sở trên đất sét (ngu n giàu khoáng chất) đư c c suý bởi GS hoá h u cơ và sinh học phân t Graham Cairns-Smith tại đại học Glasgow, Scotland sau đó đưọc nhiều nhà khoa học khác ủng hộ. Thuyết đất sét cho rằng các phân t h u cơ phức h p tăng trưởng t t trên một nền có khả năng t sao chép vô cơ -- là các tinh th silic trong dung dịch. Độ phức h p trong các phân t đi cùng đã phát tri n như

là một chức năng áp l c chọn lọc lên các loại tinh th đất sét. Sau đó, chức năng chuy n đ i thành s t sao chép của các phân t h u cơ một cách độc lập. "Origin of Life". Wikipedia. Truy cập 2009.

.

↑ Steven Chu (1948 -, Nobel vật lý 1997) nhà vật lý n i tiếng trong nghiên cứu làm lạnh và bẫy các nguyên t bởi ánh sáng laser.

Ông t ng là GS vật lý và sinh học đại học Berkeley, California Hoa kỳ và t ng là chủ nhiệm phòng thí nghiệm qu c gia Lawrence Berkeley, Hoa Kỳ. Ông hiện là bộ trưởng năng lư ng Hoa Kỳ cho thời t ng th ng Barak Obama. Trước khi gi chức bộ trưởng ông chú tâm vào nghiên cứu về các hệ sinh học ở mức đơn phân t .

"Stephen Chu". Wikipedia. Truy cập 2009. .

https://thuviensach.vn

↑ James Dewey Watson (1928 --) là nhà sinh học phân t n i tiếng cùng Francis Crick nhờ phát hiện cấu trúc AND vào năm 1953.

Do phát hiện này, ông cùng với Francis Crick, và Maurice Wilkins đã nhận giải Nobel Y học vào năm 1962. Ông đã t ng gi chức viện trưởng phòng thí nghiệm Cold Spring Harbor Laboratory tại Long Island thuộc đại học Harvard, sau đó trở thành hiệu trưởng trong vòng 10 năm. Năm 2007 ông đã phải t chức bởi vì câu trả lời trong một cuộc phỏng vấn của một người bạn tin cậy liên quan đến chủng tộc và s thông minh. T 1988 - 1992 ông giúp National Institutes of Health thiết lập Đề Án Gen Người. "James D. Watson". Wikipedia.

Truy cập 16/01/2010. <

http://en.wikipedia.org/wiki/James_D._Watson >. Francis Harry Compton Crick OM FRS (1916 - 2004), là nhà sinh học phân t người Anh, như đã nêu cùng với Watson có công phát hiện cấu trúc Phân t AND và đoạt giải Nobel Y học 1962. Ngoài ra, ông còn đươc biết đến nhiều do việc s d ng thuật ng "học thuyết trung tâm" đ t ng kết các ý kiến cho rằng thông tin di truyền vận chuy n trong các tế bào theo một chiều t AND đến ARN r i đến protein.

Ông đóng vai trò quan trọng trong lý thuyết sinh học phân t liên quan đến việc phát hiện mã di truyền. Ông t ng là GS nghiên cứu tại Học Viện Nghiên Cứu Sinh Học tại La Jolla, California. "Francis Crick". Wikipedia. Truy cập 16/01/2010. .

↑ Larry King Live là một chương trình nói chuyện (talk show) truyền hình của Larry King trên kênh thông tấn CNN. Chường trình này ra đời t 1985 là là chương trình đươc nhiền người xem nhất (hơn một triệu khán giả) trên kênh CNN. "Lary King Life". Wikipedia.

Truy cập 16/01/2010. .

↑ Eric Steven Lander (1957 - ) Giáo sư sinh học tại đại học MIT là thành viên của viện Whitehead và Broad của MIT và của Harvard.

https://thuviensach.vn

Ông nghiên cứu về ứng d ng y học của gen. Ông hiện là ph tá bộ

trưởng Khoa học và Công nghệ Hoa kỳ. "Eric Lander". Wikipedia.

Truy cập 2010. .

↑ Thuật ng "Kangyur" (bka' 'gyur) nghĩa là "Nh ng Dịch Thuật của Lời Phật Thuyết". Nh ng bản dịch này rất đư c kính trọng và sùng bái trong nhiều thế k tại Tây Tạng, nó đư c xem là tài liệu quyền năng duy nhất chứa tư tưởng Phật giáo bởi nh ng luận sư

xuyên su t Á châu như Ấn Độ, Trung Hoa, Trung Á và các vùng khác đư c viết ra t thế k thứ 2 trước Công nguyên cho đến thế k thứ 17. "Kangyur". Wikipedia. Truy cập 2009. Và xem thêm. Search for "Kangyur". The Tibetan & Hymalayan Library. .

↑ Luigi Luisi là GS sinh học đại học ETH-Zürich (Eidgenössische Technische Hochschule Zürich -- nghĩa là Học viện liên bang Th y Sĩ về công nghệ Zürich) t năm 1982 và chủ nhiệm khoa hóa tại đó.

Lãnh v c nghiên cứu chính của ông là hóa đại phân t (macromolecular chemistry) và sinh học. Ông nghiên cứu chủ yếu đến các đề tài về quan hệ gi a các đại phân t và sinh học.

"Professor Pier Luigi Luisi". Lifeboat Foundation Safeguarding Humanity. Truy cập 15/01/2010 .

↑ Đức Dalai Lama ám ch các tông phái Duy thức.

↑ Biệt nghiệp tức là nghiệp ch có riêng với một cá nhân; còn cộng nghiệp tức là nghiệp có khả năng tương ứng với nhiều người.

↑ Th c s , ban đầu Darwin có đưa thêm một giả thuyết cũng dẫn dắt cho s tiến hóa và đặc biệt ch có trong gíới h u tình đó là chọn lọc tính d c. Theo tác giả Matt Ridley đăng trên báo National Geographic s tháng 2 năm 2009, d a trên các kết quả quan sát ông đã cho rằng nh ng sinh th gi ng này sẽ l a chọn đ i tư ng https://thuviensach.vn

nào "bắt mắt" nhất đ giao ph i và sinh sản. Giả thuyết này thời gian đầu không đư c các nhà theo chủ thuyết Darwin ủng hộ nhưng gần đây sau khi có các nghiên cứu quan sát thì ý kiến đó lại đư c đa s các nhà sinh học hiện đại chấp nhận. Tờ báo đưa ra nhiều viện dẫn c th và các giải thích khác nhau cho việc này. Như vậy, nếu quá trình l a chọn như trên là đúng thì rõ ràng đây là một bằng chứng cho thấy vai trò của ý thức trong quá trình chọn lọc. Nên, "s tình cờ" do đột biến không phải là nguyên nhân duy nhất cho việc tiến hoá của loài h u tình. Qua đây, các nhà khoa học hiện đại đã gián tiếp công nhận các quá trình tâm lý [hay ý thức] có tác động vào s tiến hoá của giới h u tình. "Modern Darwins". National Geographics.

S tháng 2. Phần 2. Trang 65-70. Ridley, Matt. 2009.

↑ Bí Mật Tập Hội (skt: Guhyasamāja hay Tathāgataguhyaka, tib.:gSang ba 'dus pa'i rgyud) có nghĩa là luận thuyết t ng th của các bí mật hay là bí mật của các Như Lai là Mật đi n (bí truyền) c nhất và là th c hành quan trọng cho nhiều trường phái Tây Tạng.

Nó là một trong 18 Mật đi n chính của phái Nyingma, là trọng tâm th c hành ban đầu của phái Sakya và có ảnh hưởng đặc biệt lên phái Gelug.

↑ prā a ( ाण) theo g c tiếng Phạn với nghĩa thông thường đư c hi u là "thở", đó là một trong năm cơ quan cơ quan sinh t n thở

(prana), nói (vac), thấy (caksus), nghe (shrotra) và ý tưởng (manas) theo các tư tưởng Vệ-đà. "Prana". Wikipedia. Truy cập 2009. . Tuy nhiên, Trong Mật Tông nó có các nghĩa đặc trưng tùy theo cấp độ

của giáo lý. Guhyasamāja của Du-già t i thư ng thì Prana đư c giải thích như là khí l c (wind) và ayama (Sankrit: āyāma) như là việc kéo dài [của khí l c], trong đó, nó đư c định nghĩa là một khí l c kéo dài s s ng. Trong Kalachakra (cùng thuộc lớp Du-già t i thư ng) thì prana đư c giải thích như là khí l c và ayama là việc https://thuviensach.vn

ngưng vận động của các ngu n khí l c ở các kinh [mạch] bên trái và bên phải cũng như là việc tạo nguyên nhân cho chúng nhập vào kinh mạch trung ương. Trong Mật Đi n Hành Động (Action Tantra) prana đư c giải thích như là khí l c và ayama như là các niệm ý, và đư c kết lại như là việc ngưng truyền ra ngoài của khí l c và niệm ý và việc liên kết chúng vào bên trong. "From the Yoga of Tibet -- the Great Exposition of Secret Mantra". Chú giải 105. Trang 261.

Tsongkhapa. Allen & Unwin. 1981. ISBN 8120803744.

↑ Ch nguyên bản là "energy" cũng có th dịch là năng lư ng.

Tuy nhiên, ở đây có th khái niệm này không hoàn toàn trùng h p với khái niệm năng lư ng mà chúng ta thường hi u trong khoa vật lý nên đ phân biệt khái niệm này trong Phật học, chúng tôi tạm dịch là

"năng l c".

↑ Taktsang Lotsawa Sherab Rinchen (1945-??) là một đại sư lớn của Phái Sakya (Tát-ca) người đã soạn thảo nhiều giáo pháp quan trọng bao g m các nhận định về nhiều hệ th ng tôn ch triết học khác nhau. Tên của ngài khi còn nhỏ là Könchok Kyap, sau khi nhận lễ xuất gia thì ngài mới đư c đặt tên Sherab Rinchen. Ngài đư c truyền th tất cả các giáo pháp Sakya bởi nhiều đại sư bao g m cả

giáo pháp Lamrim (giáo pháp đ đạt giác ngộ theo trình t ), giáo pháp Thời Luân và nhiều giáo pháp khác. Ngoài việc tu tập ngài còn là một dịch giả. "Taktsang Lotsawa Sherab Rinchen". Rigpa Shedra.

Truy cập 15/01/2010

↑ Ta có thêm th xem xét điều này với nguyên lý "vị nhân" đã nhắc đến trong chú thích trước. Nguyên lý này khiến có th so sánh với chiều hướng nhìn nhận s việc của Thời Luân. Nguyên lý Vị

nhân cho rằng các thông s của vũ tr phải phù h p đ cho phép vũ

tr và s s ng đư c sinh ra bởi nó t n tại. ("Design and the https://thuviensach.vn

Anthropic Principle". Reason to Beleive. 2008. Ross, Huge. Cập nhật 12/02./09. ).

↑ Anne Harrington là n giáo sư, trưởng khoa của khoa lịch s của khoa học tại đại học Harvard t 1985. "Anne Harrington".

HarvardUniversity (WEB). Truy cập 15/01/2010. .

↑ Chủ thuyết ưu sinh là một lý tưởng đạo đức, chính trị, khoa học và phong trào đạt đ nh cao trong n a đầu thế k 20 và đã bị bài bác rộng rãi sau thế chiến thứ 2. Phong trào này đề cao các quan đi m giả khoa học về tính thuần chủng và chủng tộc t i cao. Trong đó, có chủ trương s d ng "chọn lọc nhân tạo" thay vì "chọn lọc t nhiên", tức là con người có th chủ động chọn lọc chính mình đ kéo nhanh s tiến hóa và người ủng hộ ý tưởng này mạnh mẽ nhất chính là Adolf Hitler (1889-1945), nhân vật chủ ch t gây ra thế chiến thứ 2.

"Eugenics". Wikipedia. Cập nhật 17/02/2009. .

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 6: Câu Hỏi Về Ý Thức

Vui m ng khi gặp người yêu thích, đau bu n khi mất một bạn thân, tính phong phú của một giấc mơ đậm nét, niềm an lạc khi dạo chơi qua mảnh vườn trong nh ng ngày xuân, s tập trung hoàn toàn trong một trạng thái thiền định sâu - nh ng việc này hay việc nọ

như thế lập thành một th c tế kinh nghiệm của ta về ý thức. Bất k nội dung ra sao t nh ng kinh nghiệm này, không ai nghi ngờ gì về

th c tại của chúng trong tâm thức đúng đắn của người ấy. Một trải ngiệm bất kì của ý thức - t thông thường nhất cho đến cao sâu nhất - đều có một m i tương quan chặt chẽ, và cùng lúc như thế, có một cấp độ riêng tư cao, nghĩa là nó luôn luôn hiện h u t một quan đi m c th . Kinh nghiệm của ý thức thì hoàn toàn chủ quan. Điều nghịch lý là, mặc dù với một th c tại không th ngờ v c này về chủ

quan của chúng ta và trong nhiều ngàn năm ki m nghiệm về triết lý, thì vẩn có khá ít nhất trí về việc xác định xem ý thức là gì; Khoa học, với phương pháp ngôi xưng hô thứ ba[1] - tức là quan sát khách quan t bên ngoài - tạo đư c một ít tiến bộ ấn tư ng trong việc hi u biết về điều này.

Dù vậy có một công nhận ngày càng lớn rằng việc nghiên cứu về

ý thức sẽ trở thành một lãnh v c hứng thú nhất của khảo sát khoa học. Đ ng thời cũng có một s th a nhận ngày càng nhiều là khoa hiện đại chưa hoàn toàn làm chủ phương pháp tiến bộ đ khảo sát các hiện tư ng[2] về ý thức. Điều này không có nghĩa rằng chưa hề

https://thuviensach.vn

có các triết thuyết về bộ môn này cũng như không có nghĩa rằng chưa hề có các n l c nhằm "giải thích" ý thức trong các khái niệm của nh ng mẫu hình có tính vật chất. Một quan đi m c c đoan là chủ nghĩa ứng x [3], đã tìm cách định nghĩa ý thức trong nội dung của ngôn ng về ứng x bên ngoài; do đó quy giảm các hiện tư ng tinh thần vào trong hành vi thân th và lời nói. Quan đi m c c đoan khác đư c biết như là chủ trương nhị nguyên Cartesian[4] là lý tưởng cho rằng thế giới bao g m hai phạm trù thật chất và độc lập -

đó là vật chất, đư c đặc tả bởi các phẩm chất như là tính giản nở và ý thức đư c định nghĩa qua nội hàm của chất liệu phi vật chất, như

là "tinh thần". Gi a hai c c đoan này mọi dạng lý thuyết đã đư c đề

xuất, t chủ trương chức năng (v n c gắng định nghĩa ý thức trong khuôn kh của các tương quan thần kinh). Hầu hết các lý thuyết này tìm hi u ý thức qua các giá trị của các phương diện của thế giới vật chất.

Nhưng ta nghĩ sao về việc t quan sát tr c tiếp vào ý thức? Các đặc trưng của nó là gì và nó vận hành như thế nào? Phải chăng tất cả vật th s ng (g m các loại th c vật cũng như các loài động vật) đều chia sẻ chung loại ý thức này? Phải chăng s sinh t n của ý thức ch có khi ta nhận biết s hiện diện của ý thức, cho nên chẳng hạn trong giấc ngủ không mộng mị thì ý thức có th đư c coi như là tiềm tàng hay ngay cả bị triệt tiêu? Có phải ý thức đư c tạo thành t chu i nh ng thời đi m của s dao động tinh thần, hay là nó liền t c nhưng thay đ i một cách liên tiếp? Có phải ý thức là một cấp độ nào đó của vật chất? Phải chăng ý thức luôn luôn cần một đ i tư ng - s vật mà đư c nó ý thức đến? Quan hệ của nó với tiềm thức là gì -

không phải ch tính đến các s kiện điện hóa vô thức của não bộ mà cả s phức h p hơn và có lẽ bao g m cả nh ng thèm mu n, nh ng ký ức, và nh ng ước tính tiềm thức? Với bản chất v n chủ quan cao độ của trải nghiệm về ý thức thì liệu có bao giờ một hi u biết khoa https://thuviensach.vn

học với một giá trị - tính bằng s khách quan, ở ngôi xưng hô thứ ba

- khả dĩ đạt tới không?

Câu hỏi về ý thức đã thu hút nhiều chú ý trong lịch s lâu dài của tư tưởng triết học Phật giáo. Với Phật giáo, m i quan tâm cơ bản của nó về các vấn đề của đạo đức, của tâm linh, của việc vư t qua kh đau, và của việc thấu hi u về ý thức mà đư c xác định như là đặc tính của giới h u tình[5] thì có tầm quan trọng to tát. Theo các kinh đi n sơ khai, đức Phật đã thấy đư c ý thức gi một vai trò chủ

ch t trong việc xác định diễn tiến hạnh phúc và đau kh của con người. Chẳng hạn, một giáo pháp n i tiếng của đức Phật đư c biết đến là Kinh Pháp Cú mở đầu với lời giảng rằng tâm là nền tảng và bao trùm mọi thứ[6].

Trước khi tiếp t c, cần nhận thức tầm quan trọng về các vấn đề

nảy sinh bởi việc s d ng ngôn ng của chúng ta trong khi mô tả

kinh nghiệm chủ quan. Mặc dù với s ph d ng của trải nghiệm về ý thức, các ngôn ng mà qua đó ta bi u thị nh ng kinh nghiệm chủ

quan lại có các g c rễ trong văn hóa, lịch s , và các nền tảng ngôn ng thật s khác nhau xa. Các nền tảng phân hóa này bi u thị các cơ cấu nhận thức khác nhau - s bi u tả khái niệm, các thói quen ngôn ng , hoặc di sản tinh thần và triết lý. Chẳng hạn, trong các ngôn ng Tây-Âu người ta đề cập "consciousness", "the mind",

"metal phenomena", và "awareness"[7]. Tương t , trong ng cảnh của triết lý Phật giáo về tâm thức, người ta đề cập lo (budhi trong Sankrit), shepa (jñāna), và rigpa (vidya) - tất cả đều có th đư c chuy n dịch một cách thô thi n thành s nhận biết hay là "thông tuệ"

trong ý nghĩa rộng nhất của thuật ng này. Các triết gia Phật giáo cũng nói đến sem (citta[8] trong Phạn ng ), tức là "mind" trong Anh ng ; namshe (vijñāna trong Phạn ng ), tức là "consciousness" và yi (manas in Sankrit), tức là "mentality" hay "mental state" [9].

https://thuviensach.vn

T v ng namshe trong Tạng ng , hay ch tương ứng trong Phạn ng là vijñāna, thường đư c dịch như là "consciousness", thì lại có một nội hàm s d ng rộng hơn thuật ng [consciousness] này trong tiếng Anh vì nó không ch bao hàm toàn bộ các dạng trải nghiệm ý thức mà bao hàm cả nh ng l c lư ng mà có th đã đư c công nhận như là một bộ phận của cái mà theo các lý thuyết tâm lý học và phân tâm học gọi là tiềm thức. Hơn thế n a, ch Tạng ng dùng cho "mind", tức là ch sem (Phạn ng citta) lại bao g m không nh ng ý thức giới mà cả cảm xúc giới. Chúng ta có th nói về các hiện tư ng về ý thức mà không bị quá b i r i, nhưng ta cần lưu ý về

các giới hạn của nh ng t v ng ngôn ng học tương ứng.

Vấn đề về việc mô tả các trải nghiệm chủ quan của ý thức dĩ

nhiên thật phức tạp. Thật là mạo hi m nếu ta chủ quan hóa các kinh nghiệm nội tâm c t lõi mà lại loại tr s hiện diện cần thiết của người trải nghiệm. Chúng ta không th cắt bỏ chính mình trong phương trình này. Không mô tả khoa học nào về các cơ chế thần kinh của việc phân biệt màu sắc lại có th làm cho người ta hi u biết đư c cảm giác đó là gì như khi nhận thức màu đỏ chẳng hạn.

Chúng ta có một trường h p vô song của s truy cứu: đ i tư ng của nghiên cứu là trí tuệ, nó lại đư c ki m nghiệm bởi trí tuệ và chất liệu chính mà bởi đó s nghiên cứu đư c tiến hành cũng là trí tuệ.

Câu hỏi ở đây là liệu rằng các vấn đề đặt ra bởi tình trạng này cho một cuộc nghiên cứu khoa học về ý thức là khả thi hay không - có phải nh ng vấn đề đó hư hại đến n i phải ném ra một ngờ v c nghiêm túc lên tính hiệu l c của công cuộc truy cứu này.

Mặc dù chúng ta có xu hướng liên hệ đến thế giới trí tuệ xem nó như là đ ng th - tức là một th c th mà chút gì đó đơn nhất đư c gọi là "cái tâm" - khi thăm dò sâu hơn, thì ta v lẽ ra rằng các tiếp cận này đã quá đơn giản hóa. Với kinh nghiệm của ta, ý thức đư c https://thuviensach.vn

tạo thành t vô s các trạng thái tinh thần khác nhau nhiều và thường là rất mạmh mẽ. Một mặt, có nhiều trạng thái nhận thức rõ rệt như lòng tin, trí nhớ, nhận biết, và chú ý; và mặt khác là các trạng thái xúc cảm như cảm động đến một s việc khác. Thêm vào đó, có vẻ còn có một lớp các trạng thái tinh thần mà chức năng chủ

yếu là các nhân t thúc đẩy cho chúng ta hành động. Các nhân t này bao g m tác ý[10], ý định, ham mu n, s hãi và sân hận. Ngay cả nội trong các trạng thái nhận thức, chúng ta còn có th miêu tả

s phân biệt gi a các nhận thức có tính th cảm[11] như là nhãn thức có m i quan hệ tr c tiếp nào đó với các đ i tư ng đư c nhận thức; và loại nhận thức là các tiến trình suy tưởng khái niệm[12], như là s tưởng tư ng hay s g i nhớ lại nh ng xảy ra với một đ i tư ng chọn trước. Nh ng tiến trình trong vế sau của câu trên thì không đòi hỏi s có mặt tr c tiếp của đ i tư ng, mà cũng không ph thuộc vào vai trò chủ động của các giác quan.

Trong triết học Phật giáo về tâm, chúng ta tìm thấy các luận đàm về nhiều loại hiện tư ng tinh thần (các thức) cùng với các đặc đi m phân biệt của chúng. Thứ nhất, có sáu loại sau đây: nhãn thức, nhĩ

thức, t thức, thiệt thức, thân thức, và ý thức[13]. Năm thức đầu là các kinh nghiệm có tính th cảm, trong khi thức sau chót bao g m một dãy rộng các trạng thái tinh thần t trí nhớ, mong mu n, và tác ý cho đến tưởng tư ng. Các trạng thái tâm thức ph thuộc vào năm cảm th thì hoàn toàn tùy thuộc vào các cơ quan cảm giác mà đư c biết là th chất trong khi các trạng thái tinh thần [thuộc về ý thức] lại hưởng đư c một s độc lập hơn nhiều so với các cơ sở th chất.

Một bộ phận của trường phái Duy Thức[14] khẳng định thêm hai loại thức tạo thành tám thức. Nh ng người trình bày quan đi m này tranh luận rằng ngay cả nhận thức tinh thần thì cũng quá chóng vánh và tùy thuộc vào yếu t h p nhất sâu sắc mà chúng ta nhận https://thuviensach.vn

thấy cả trong kinh nghiệm chủ quan lẫn trong ý nghĩa về tính t ngã của chúng ta. Họ cho rằng bên dưới tất cả các trạng thái tinh thần tương thuộc, dao động thì phải có một tâm thức cơ sở[15] lưu gi s nguyên vẹn và tương t c xuyên su t thời gian s ng của một cá nhân. Họ luận rằng điều này phải đư c hi u một các chính xác như

là "ý thức nền tảng", cơ sở cho tất cả các hiện tư ng tinh thần. Bất khả phân ly với ý thức nền tảng này là ý tưởng sâu nặng "Tôi là", là một ý tưởng mà Duy Thức xem như là một dòng bản năng của ý thức.

Trung Quán, trường phái có quan đi m đư c công nhận rộng rãi bởi nhiều tưởng giaTây Tạng, bao g m cả tôi, tiêu bi u cho đ nh cao của ý tưởng triết học Phật giáo, phủ nhận ki u cách này và cho rằng toàn bộ ph phân b của ý thức thì chứa đủ nội trong ki u cách sáu thức. Đặc biệt Trung Quán không v a lòng hàm ý đầy tính bản chất của "ý thức nền tảng" như đư c định ra trong hệ th ng tám thức.

Câu hỏi là điều gì xác định s phân hóa của các hiện tư ng này như là một họ của các trải nhiệm, mà ta gọi là "tinh thần"? Tôi còn nhớ rõ bài học đầu tiên về tri thức học[16] khi còn bé, tôi đã thuộc lòng bài châm ngôn "tinh thần đư c định nghĩa là s sáng su t và nhận biết". Nh ng năm sau đó, tôi đã nhận ra vấn đề triết lý phức tạp ẩn sau định thức đơn giản này. Ngày nay tôi m m cười khi thấy một chú ti u chín tu i t ng một cách rất thản nhiên định nghĩa về ý thức này như là một phần chính của giáo d c tôn giáo Tây Tạng trên sảnh đường tranh luận.

Hai chức năng chính - sáng su t, hay tỏ tường và nhận biết hay kiến tường - là đặc trưng cho "tinh thần" theo triết lý Phật giáo Tây Tạng. Tỏ tường ở đây là khả năng của các trạng thái tinh thần đ

khám phá hay quán chiếu. Nhận biết, ngư c lại, là cơ sở của các https://thuviensach.vn

trạng thái tinh thần nhằm nhận thức hay nắm bắt điều gì xảy ra. Các hiện tư ng có đủ hai phẩm tính này đư c xem là tinh thần. Nh ng chức năng này thật khó đ khái niệm hóa, nhằm đ ứng phó với các hiện tư ng có tính chủ quan và nội tâm hơn là với các đ i tư ng vật chất v n khả dĩ đo đạc đư c bởi các khái niệm về không thời gian.

Có lẽ vì các khó khăn này - tức là các giới hạn của ngôn ng trong khi ứng phó với tính chủ quan - mà nhiều kinh luận sơ khai Phật giáo giải thích bản chất của ý thức trong các ngôn t ẩn d như là ánh sáng hay một dòng sông lưu chuy n. Chức năng chính của ánh sáng là tỏa sáng, nên ta nói rằng ý thức soi sáng các đ i tư ng của nó. Gi ng như bên trong ánh sáng không có s phân biệt lớp lang gi a s chiếu sáng và vật rọi sáng, do vậy trong ý thức không có s khác nhau thật s gi a tiến trình của việc nhận biết hay s nhận thức và vật nhận biết hay nhận thức. Trong ý thức gi ng như ánh sáng, có một phẩm chất của s tỏa sáng.

Theo hi u biết Phật giáo, khi nói đến các hiện tư ng tinh thần, có hai đặc tính xác định là về s sáng su t và nhận biết, thì có một nguy cơ là người ta có th giả thiết rằng Phật giáo đang đề xuất một phiên bản của chủ nghĩa nhị nguyên - đúng hơn là, có hai chất liệu độc lập, một là "vật chất" và một là "ý thức. Đ làm giảm mọi s nhầm lẫn có th xảy ra, Tôi cảm thấy cần có chút bàn ra về s phân lớp cơ bản về th c tại đư c đề xuất bởi triết học Phật giáo. Phật giáo cho rằng có ba phương diện phân biệt nền tảng hay ba tính năng của thế giới các s vật do duyên sinh, thế giới mà ta đang s ng trong đó[17]:

Vật chất - các vật th vật lý

Tâm thức - các trải nghiệm chủ quan

Các th cấu h p[18] tr u tư ng - các cấu h p tinh thần https://thuviensach.vn

Không có mấy khác nhau gi a tư tưởng Phật giáo và khoa học về nh ng gì cấu trúc nên thế giới vật chất. Trở lại, trong việc định nghĩa các đặc tính chủ ch t về thế giới hiện tư ng thì dường như sẽ

có hai xu hướng đư c ủng hộ rộng rãi t hai truyền th ng truy cứu này. Ta thấy các tính chất như là s giản nở, không thời gian địa phương, và vân vân - là các tính năng xác định của vật chất giới. T

cái nhìn Phật giáo, cộng thêm vào các vật th vật chất hi n nhiên này, các hiện tư ng như các hạt vi mô, các trường (như điện t trường) khác nhau, và các l c của t nhiên (như trọng l c) thuộc về

giới đầu tiên [vật chất giới] này của th c tại. Mặc dù vậy, đ i với các triết gia Phật giáo, th c tại thì không ch có các nội dung t giới này.

Còn có thêm giới của các kinh nghiệm chủ quan, như là các tiến trình tư tưởng, các nhận thức th cảm, các th cảm, và nhiều loại xúc cảm rất phong phú. T quan đi m Phật giáo, nhiều thứ kinh nghiệm như thế cũng có th tìm thấy ở các chúng sinh h u tình khác. Mặc dù tùy thuộc rất lớn vào một cơ sở th chất - bao g m các mạng lưới thần kinh, các tế bào não, các cơ quan th cảm - tâm thức giới th hưởng một trạng thái tách biệt so với vật chất giới.

Theo quan đi m Phật giáo thì tâm thức giới không th quy giảm vào trong thế giới của vật chất, mặc dù nó có th ph thuộc vào thế giới đó đ hoạt hóa. Ngoại tr một trường phái chủ trương duy vật duy nhất tại Ấn độ thì hầu hết các trường phái c Ấn-độ và Tây Tạng đều cho nhất trí về việc bất khả quy giảm tinh thần vào trong một tập h p con của vật chất.

Dù thế, còn có thêm một giới thứ ba của th c tại, đó là các cấu h p tr u tư ng, mà không th đư c miêu tả như là vật chất theo ý nghĩa chúng là cấu h p của các cấu trúc vật chất mà cũng không th đư c miêu tả như là tinh thần theo ý nghĩa là các kinh nghiệm chủ quan nội tâm. Bởi vậy, tôi mu n nói đến nhiều tính năng của https://thuviensach.vn

th c tại đư c tích h p thành hi u biết của ta về thế giới. Các pháp như là thời gian, khái niệm, và các nguyên lý lập luận, mà chủ yếu đư c cấu thành t tâm thức của chúng ta thì khác biệt với hai giới đầu. Phải th a nhận rằng, tất cả các hiện tư ng trong giới thứ ba này là tùy thuộc vào nội hàm của giới đầu hay giới thứ nhì - tức là vật chất hay tinh thần - nhưng chúng có riêng các đặc tính khác biệt với hai giới kia.

Tôi thu thập đư c rằng cách phân loại về th c tại này v n có t một giai đoạn sơ khai nhất của truyền th ng triết học Phật giáo, thì lại hầu như y hệt với đề xuất của Karl Poper. Poper gọi chúng là

"giới thứ nhất", "giới thứ hai", và "giới thứ ba". Qua các điều này ông ta ám ch (1) thế giới của các s vật và các vật th vật chất; (2) thế

giới của các kinh nghiệm chủ quan, bao g m cả các tiến trình tư

tưởng; và (3) thế giới của các mệnh đề về chính chúng - tức là nội dung của các tư tưởng tương phản với tiến trình tinh thần. Đáng k đến là Popper, một người mà tôi biết là không hề có nền tảng tư

tưởng Phật giáo lại đạt đến một s phân chia hầu như trùng khớp về các ki u th c tại. Nếu tôi biết đư c s hội t gi a tư tưởng của Popper ta và Phật giáo trong nh ng lần tôi gặp ông; thì tôi chắc chắn đã truy cứu điều đó với ông ta.

Triết học Tây Phương và khoa học, về t ng th , đã tìm cách đ

hi u ý thức một cách riêng lẽ trong khuôn kh của các chức năng não. Các tiếp cận này đặt lý lẽ t nền tảng cho rằng bản chất và s t n tại của tâm thức trong dạng vật chất, theo chủ trương quy giảm về bản th . Một s lại xem xét bộ não trong khuôn kh của một mô hình điện toán, so sánh nó với trí thông minh nhân tạo; s khác c áp đặt lên một mô hình tiến hóa cho s hình thành của nhiều phương diện của ý thức. Trong khoa thần kinh học hiện đại, có một câu hỏi sâu sắc là có phải chăng tâm thức và ý thức không ch đơn https://thuviensach.vn

thuần là các vận hành của não bộ, phải chăng các th cảm và các xúc cảm thì khác hơn là các phản ứng hóa học. Trong phạm vi nào thì thế giới kinh nghiệm chủ quan ph thuộc vào chất liệu và thứ t vận hành của não bộ? Nó phải là một phạm vi quan trọng nào đó, nhưng liệu nó có th là tất cả hay không? Điều kiện cần và đủ đ

làm nảy sinh các kinh nghiệm tinh thần chủ quan là gì?

Nhiều nhà khoa học đặc biệt là các chuyên gia trong ngành thần kinh sinh học, cho rằng ý thức là một loại tiến trình vật lý đặc biệt khởi lên thông qua cấu trúc và động l c của não bộ. Tôi nhớ rất rõ một bàn luận với các nhà thần kinh học kiệt xuất tại một trường y khoa Hoa kỳ. Sau khi t tế cho tham quan các thiết bị t i tân nhất đ

thăm dò sâu vào trong bộ não người, như là MRI (máy ảnh cộng hưởng t ) và ECG (máy điện tâm đ ) và cho tôi xem tiến trình của một cuộc giải phẩu não (với s chuẩn thuận của gia đình), chúng tôi đã ng i lại và thảo luận việc hi u biết hiện nay của khoa học về ý thức. Tôi đã nói với một trong các nhà khoa học là: "Dường như có bằng chứng rõ ràng là do nh ng thay đ i trong các tiến trình hóa học của não bộ, thì nhiều kinh nghiệm chủ quan của chúng ta như là nhận thức và cảm giác xảy ra. Người ta có th đảo ngư c tiến trình nhân quả này hay không? Người ta có th giả thiết rằng một ý tưởng đơn thuần t nó có th gây hiệu ứng làm thay đ i các tiến trình hóa học của não bộ hay không?" Tôi đã đư c hỏi ít nhất là về mặt nhận thức, liệu chúng ta có th nào cho phép khả năng xảy ra của hậu quả cả hướng đến lẫn hướng đảo ngư c lại hay không?

Câu trả lời của nhà khoa học thật bất ngờ. Ông ta cho rằng bởi vì các trạng thái tinh thần khởi lên t các trạng thái vật lý, nên không th có trường h p hậu quả xảy ra theo hướng đảo ngư c. Mặc dù vì lý do lịch s tôi không đáp lời vào lúc đó, nhưng tôi đã và vẩn cho rằng chưa hề có một cơ sở khoa học nào cho một luận đi m như

https://thuviensach.vn

vậy. Quan đi m cho rằng tất cả các tiến trình tinh thần đều phải là các tiến trình vật lý thì ch là một giả định siêu hình, không phải là một chứng liệu khoa học. Tôi cảm thấy rằng theo tinh thần truy cứu khoa học thì thật s trọng yếu là chúng ta cho phép câu hỏi này vẩn đư c mở ngỏ, và không đúc kết các giả định của chúng ta như là chứng liệu th c nghiệm.

Tôi nhận thấy có một nhóm các khoa học gia và triết gia có vẻ tin rằng tư tưởng khoa học dẫn xuất t vật lý lư ng t có th cung ứng một lời giải thích về ý thức. Tôi nhớ có một vài cuộc đàm thoại với David Bohm về ý tưởng của một "trật t bao hàm" [19], trong đó cả

vật chất lẫn ý thức đều trình hiện theo cùng chung các nguyên lý. Vì chia sẻ cùng bản chất này, ông ta tranh luận rằng không có gì đáng ngạc nhiên khi ta tìm thấy một s tương t to tát gi a ý thức và vật chất. Mặc dù tôi không bao giờ hoàn toàn hi u đư c lý thuyết của Bohm về ý thức, s nhấn mạnh về một hi u biết t ng th của th c tại của ông - bao g m tâm thức và vật chất - ch ra một con đường đ tìm kiếm cho một tri kiến đầy đủ về thế giới.

Trong năm 2002 tôi gặp một nhóm các nhà khoa học tại đại học Canberra[20] thuộc nước Úc về chủ đề tâm tiềm thức. Nhà vật lý thiên văn Paul Davies[21] tranh luận rằng ông ta có th hình dung đư c bằng cách nào người ta có th tạo d ng một lý thuyết lư ng t về ý thức[22]. Tôi phải thú nhận rằng m i lần nghe một giải thích lư ng t về ý thức, thì tôi trở nên hoàn toàn tịt l i. Có th thấy đư c rằng vật lý lư ng t với các khái niệm có tính th thách trong lập luận của nó về tính phi địa phương[23], các tính chất về s chập ch ng sóng và hạt, và nguyên lý bất định Heisenberg khả dĩ c ng hiến một s thấu su t sâu sắc hơn vào các lãnh v c đặc biệt của hoạt động nhận thức. Dù thế, tôi vẩn không th thấy ra làm cách nào mà một lý thuyết lư ng t về ý thức sẽ n thỏa hơn là một s giải https://thuviensach.vn

thích về thần kinh sinh học hay về nhận thức có cơ sở trên hi u biết c đi n về các tiến trình vật lý trong bộ não. S khác nhau duy nhất gi a hai l i giải thích là mức vi mô cùa các cơ sở vật lý có s tương quan đến các kinh nghiệm về ý thức. T i thi u, theo quan đi m của tôi, thì ch ng nào kinh nghiệm chủ quan của ý thức còn chưa hoàn toàn đư c cứu xét thì khoảng cách gi a việc giải thích các tiến trình vật lý xảy ra trong bộ não và các tiến trình của ý thức vẩn còn rất xa vời.

Sinh học thần kinh đã có các thành t u kh ng l trong việc vẽ

bản đ não bộ và việc hi u biết về các bộ phận thành phần của nó.

Tiến trình này thật lôi cu n và kết quả của nó thật lý thú. Nhưng ngay cả đến giờ bộ phận nào của bộ não mà ý thức thuộc vào (nếu có một ch như thế) vẩn còn trong bàn cải. Một s cho là ti u não[24], một s cho là vùng thần kinh lưới[25], s khác cho là vùng thần kinh hải mã[26]. Cho dù với s bất đ ng như thế, dường như

có một giả định đư c đư c chia sẻ rộng rãi trong giới các nhà thần kinh học rằng ý thức có th đư c giải thích trong khuôn kh của các tiến trình sinh học thần kinh.

Ảnh Minh họa các phân vùng não bộ

Hàm chứa trong giả định này là một s tin tưởng rằng tất cả các trạng thái tinh thần k cả các nhận thức lẫn các th cảm đều có th đư c liên hệ vào các tiến trình trong não bộ. Với phát minh mới của các trang c mạnh, tri kiến thần kinh học về m i tương quan gi a các hoạt động nhận thức khác nhau và cá tiến trình não đã đạt đến mức đáng kinh ngạc. Chẳng hạn, một lần tại Hội Nghị Tâm Thức và Đời S ng, nhà tâm lý học Richard Davidson[27] đã trình diễn một mô ta chi tiết về nhiều xúc động tiêu c c như là s hãi và sân hận, xuất hiện liên đới một cách sâu sắc với một vùng của bộ não gọi là https://thuviensach.vn

hạch hạnh nhân[28]. S liên đới gi a các trạng thái xúc động này với vùng não này mạnh mẽ đến n i khi các bệnh nhân có não bị t n thương tại các vùng trên, thì các xúc động như s hãi và s lãnh hội k như vắng mặt.

Tôi nghĩ đến việc có một nhận xét là nếu các thí nghiệm bi u thị

một cách thuyết ph c rằng việc vô hiệu hóa vùng đó của bộ não sẽ

không còn gây ra các hậu quả t n thương đến cá nhân n a thì việc cắt bỏ hạnh hạt nhân sẽ có th chứng đắc đư c s rèn luyện tinh thần hiệu quả nhất! Dĩ nhiên, tình thế thì không đơn giản như vậy.

Nó cho thấy rằng, ngoài việc cung ứng một cơ sở thần kinh cho các xúc cảm tiêu c c, hạch hạnh nhân còn có các vai trò quan trọng khác, như là s phát hiện ra hi m nguy mà không có nó, chúng ta sẽ

trở nên mất khả năng nhiều thứ.

Cho dù với thành t u to tát trong việc quan sát gần các m i tương quan gi a các bộ phận trong não bộ và các trạng thái tinh thần, tôi vẩn không nghĩ rằng khoa thần kinh học hiện nay có đư c lời giải thích thật s đúng về ý thức. Thần kinh học có lẽ đủ khả

năng nói cho ta biết khi nào s hoạt động có th quan sát thấy ở bộ

phận này hay bộ phận kia của não bộ thì chủ th phải đang trải nghiệm một trạng hu ng thế này hay thế kia. Nhưng câu hỏi tại sao xảy ra như thế thì sẻ vẩn còn mở ngỏ. Xa hơn n a, thần kinh học sẽ

không và không th đủ khả năng giải thích tại sao khi một hoạt động não xảy ra thế này hay thế nọ, thì chủ th lại trải qua một kinh nghiệm thế này và thế kia. Chẳng hạn khi một chủ th nhận thức màu xanh dương, thì sẽ không có đư c một lời giải thích nào của thần kinh học thấu triệt đư c tường tận nguyên do của kinh nghiệm này. Nó sẽ luôn luôn bỏ sót việc ta có cảm giác gì khi nhìn thấy màu xanh dương. Tương t , một nhà thần kinh học sẽ có th nói cho ta biết khi nào một chủ th đang mơ, nhưng liệu có một miêu tả thần https://thuviensach.vn

kinh sinh học nào có th giải thích nội dung của một cơn mộng m này hay không?

Dù sao, có th cần có s phân biệt gi a một đề xuất có tính phương pháp luận và một giả định siêu hình cho rằng tâm thức không gì khác hơn ch là một chức năng hay một đặc tính đư c hi n lộ của vật chất. Nhưng việc giả thiết tâm có th đư c quy về vật chất sẽ đ lại một khoảng tr ng kh ng l cho việc giải thích. Chúng ta sẽ

giải thích thế nào về nảy sinh của ý thức? Điều gì đánh dấu s chuy n hóa t chúng sinh vô tình sang h u tình? Một mô hình về

mức phức tạp tăng trưởng d a trên s tiến hóa thông qua chọn lọc t nhiên thì đơn thuần ch là một lý thuyết miêu tả, một loại nói khéo thay vì ch "thần bí" và không là một lời giải thích thỏa đáng.

C t lõi cho việc hi u biết Phật học về khái niệm ý thức - và việc nó bác bỏ khả năng quy giảm của tâm thức vào vật chất - chính là thuyết nhân quả. Đề tài nhân quả t lâu v n đã là một s chú tâm của triết học và thiền quán[29] trong Phật giáo. Phật giáo đề xuất hai loại nguyên nhân cơ bản. Đó là "nguyên nhân chính" và "nguyên nhân ph hay b tr ". Lấy thí d như cái ấm đất. Nguyên nhân chính là các "chất liệu" đư c chuy n thành một hiệu quả c th , tức là, đất sét trở thành cái ấm. Tương phản với điều này, tác cả các nhân t khác đóng góp phần vào việc đem đến cái ấm như là k năng của người th , bản thân người th , và cái lò nung đất, đều là các b tr mà chúng tạo khả năng cho đất sét chuy n thành cái ấm. S phân biệt gi a nguyên nhân chính và nguyên nhân b tr của một s kiện hay một đ i tư ng cho trước là điều t i quan trọng cho việc hi u biết triết lý Phật giáo về ý thức. Theo Phật giáo, mặc dù ý thức và vật chất có th và có góp phần vào ngu n g c [hình thành] của nhau nhưng phạm trù này không th là nguyên nhân chính của phạm trù kia.

https://thuviensach.vn

Thật s , bằng tiền đề này mà tư tưởng gia Phật giáo như Pháp Xứng đã lập luận nhằm bảo vệ cho thuyết lý về s tái sinh. Luận đi m của Pháp Xứng có th đư c cấu trúc như sau: Ý thức của trẻ

sơ sinh v a ra đời xảy đến t th c th tức thời trước đó của nhận thức, mà nhận thức đó lại là th c th tức thời của ý thức, như là thời đi m có mặt của ý thức[30].

Vấn đề xoay quanh luận đi m rằng nhiều th c th tức thời của ý thức mà ta kinh nghiệm hình thành vì s có mặt của các th c th tức thời trước đó của ý thức; và vì vật chất và ý thức có bản chất hoàn toàn khác nhau, nên trong thời đi m đầu tiên của ý thức của một chúng sinh mới, phải đư c đi liền trước đó bởi một nguyên nhân chính của nó, tức phải là một thời đi m của ý thức.

Một s học giả Phật giáo như Thanh Biện s ng vào thế k thứ 6, đã c gắng tranh luận cho s t n tại t trước về cơ sở của các bản năng quen thuộc, như là các hi u biết bản năng của các con bê v a ra đời về việc tìm vú mẹ ở đâu và làm thế nào đ bú đư c s a. Các tư tưởng gia này đặt trường h p xảy ra mà không có giả thiết về

một dạng nào đó của s t n tại t trước, thì các hiện tư ng về "hi u biết bản năng" sẽ không đư c giải thích chặt chẽ.

Cho dù các luận đi m này có sức thuyết ph c ra sao, thì đã có nhiều đi n hình về nh ng đứa trẻ nhớ rõ về "các tiền kiếp", đây không đề cập về nhiều mẫu chuyện về các tiền kiếp của chính đức Phật đư c tìm thấy trong các kinh đi n. Tôi biết một trường h p đáng ghi nhớ về một bé gái trẻ ỏ Kanpur trong bang Uttar Pradesh thuộc Ấn Độ vào đầu thập niên 1970. Mặc dù ban đầu cha mẹ em gạt bỏ mô tả của bé gái về một cặp cha mẹ khác tại một nơi đặc biệt mà cô bé đã miêu tả, giải thích của bé đã rất c th khiến họ bắt đầu nghiêm túc nghe theo em. Khi hai người v n đư c em xác nhận là https://thuviensach.vn

cha mẹ trong kiếp s ng trước đến gặp, cô bé đã kẻ với họ các chi tiết đặc biệt mà ch có nh ng người thân trong gia đình mới có th biết về cái chết của đứa con của họ. Kết quả là khi tôi gặp cô ta; hai cha mẹ kia cũng đã ôm chầm lấy cô như là thành viên trong gia đình họ. Đây ch là một chứng cứ nhỏ nhặt, nhưng nh ng hiện tư ng như thế thì không th d dàng bỏ qua.

Rất nhiều giấy m c đã đư c dùng đ phân tích về hinh thức lập luận này của Phật giáo, mà các khía cạnh k thuật của nó vư t quá nội dung của việc bàn thảo hiện tại. Đi m mà tôi mu n nêu ở đây là Pháp Xứng rõ ràng không nghĩ rằng lý thuyết tái sinh ch đơn thuần là vấn đề của lòng tin. Ngài cảm thấy vấn đề đó thuộc vào phạm vi mà ngài đặc tả như là các hiện tư ng "tương đ i tiềm ẩn" [31] có th ki m nghiệm qua các giá trị của suy luận.

Một đi m quan yếu về việc nghiên cứu ý thức như là s tương phản với việc nghiên cứu thế giới vật chất có liên hệ đến cách nhìn nhận của cá nhân về việc này. Trong việc ki m nghiệm thế giới vật chất, hãy đ qua một bên các nan đề về cơ học lý thuyết, chúng ta đang đ i mặt với các hiện tư ng v n t chúng thích h p với phương pháp khoa học chủ đạo về tính khách quan, phương pháp truy cứu đứng trên ngôi nhân xưng thứ ba. Về t ng th , chúng ta ý thức rằng một giải thích khoa học về thế giới vật lý không loại tr các yếu t then ch t của lãnh v c đang đư c mô tả. Dù vậy, trong giới các kinh nghiệm chủ quan, vấn đề hoàn toàn khác. Khi ta lắng nghe trong ngôi thứ ba một cách đơn thuần, thì yếu t "khách quan" tính đến của các trạng thái tinh thần, cho dù đó là một lý thuyết tâm lý học nhận thức, một lời giải thích về thần kinh sinh học, hay một thuyết tiến hóa, đều làm ta cảm thấy rằng một chiều hướng rất quan trọng của chủ th đã bị bỏ ra ngoài. Tôi mu n nói đến khía cạnh hiện https://thuviensach.vn

tư ng học của các hiện tư ng tinh thần, tức là các kinh nghiệm chủ

quan của các cá nhân.

Ngay cả với thảo luận lư c yếu này, tôi cho rằng rõ ràng phương pháp ngôi nhân xưng thứ ba - mà đư c dùng trong khoa học một cách thật t t đẹp trong rất nhiều lãnh v c - thì không đủ cho việc giải thích về ý thức. Điều đòi hỏi là, nếu khoa học mu n thành công đ

thăm dò bản chất của ý thức thì điều đó sẽ không kém chi một cuộc chuy n mẫu hình. Đó là quan đi m về phương pháp ngôi nhân xưng thứ ba, mà có th dùng đ đo đạc các hiện tư ng t vị trí của người quan sát độc lập, thì phải đư c tích h p với quan đi m về phương pháp ngôi nhân xưng thứ nhất[32], là điều v n cho phép h p nhất gi a tính chủ quan và các chất lư ng đư c miêu tả bởi kinh nghiệm của ý thức. Tôi đang nói đến s cần thiết của một phương pháp về

việc khảo sát của chúng ta đ tiếp cận đến đ i tư ng của s truy cứu. Với giả thiết rằng một trong nh ng đặc tính chính yếu của ý thức là s chủ quan và bản chất kinh nghiệm của nó, thì một hệ

th ng nghiên cứu bất kỳ về nó phải tiếp nhận một phương pháp cho phép truy cập đến các chiều hướng của s chủ quan và kinh nghiệm.

Do đó, một nghiên cứu khoa học trọn vẹn về ý thức phải bao hàm cả các phương pháp ngôi nhân xưng thứ ba và thứ nhất, nó không th bỏ qua th c tại hiện tư ng học của kinh nghiệm chủ quan mà phải tuân theo tất cả các quy tắc về tính nghiêm ngặt khoa học. Vậy nên, câu hỏi s ng còn là: Ta có th hình dung đư c hay không một phương pháp học khoa học cho s nghiên cứu về ý thức mà ở đó một phương pháp ngôi nhân xưng thứ nhất thiết th c v n hoàn toàn công bằng đ i với hiện tư ng học về kinh nghiệm khả dĩ đư c kết h p với quan đi m khách quan của s nghiên cứu về não bộ?

https://thuviensach.vn

Ỏ đây tôi cảm thấy một s cộng tác gần gũi gi a khoa học hiện đại và các truyền th ng thiền định, như là Phật giáo, có th chung đạt l i ích. Phật giáo có một lịch s lâu dài trong việc khảo cứu bản chất của tâm và nhiều phương điện khác của nó - đây là hệ quả của thiền định Phật giáo và cấu trúc phân tích cặn kẻ của nó. Không như

khoa học hiện đại, tiếp cận của Phật giáo v n chủ yếu t phương pháp ngôi nhân xưng thứ nhất. Phương pháp thiền định, đư c phát tri n bởi Phật giáo là một ứng d ng th c nghiệm của s t quán ki m[33], đư c duy trì bởi việc rèn luyện nghiêm khắc trong k năng và việc ki m nghiệm chặt chẽ về độ tin cậy của kinh nghiệm. Tất cả

các trải nghiệm chủ quan có hiệu l c do thiền định đều phải ki m định đư c thông qua việc tái lập nhiều lần bởi cùng một hành giả và thông qua việc cả nh ng cá nhân khác có th đạt đến cùng một trạng thái với cùng một cách tu tập. Do đó, nếu chúng đư c ki m định, các trạng thái như thế có th xem là ph d ng ở mọi hạng người.

Hi u biết Phật giáo về tâm chủ yếu rút ra t các quan sát th c nghiệm đặt nền tảng trên hiện tư ng học về kinh nghiệm v n bao g m các k năng tu tập của thiền định. Các mô hình hoạt động của tâm thức cũng như là các khía cạnh và chức năng khác nhau của nó đư c tạo ra trên cơ sở [quan sát] này; sau đó, chúng trở thành đ i tư ng của việc duy trì s quán chiếu có tính triết lý và phê phán và tính th nghiệm th c nghiệm thông qua v a thiền định v a quan sát toàn tâm. Nếu mu n quan sát cách các nhận thức của ta vận hành, thì ta có th rèn luyện tâm thức mình về s chú tâm và học quan sát việc hình thành và tan biến của các tiến trình nhận thức trên cơ sở

t thời đi m một. Đây là một tiến trình th c nghiệm mà dẫn đến kết quả tr c tiếp tri kiến của một khía cạnh chắc chắn về cách thức mà tâm vận hành. Chúng ta có th dùng kiến thức này đ làm giảm các hậu quả của các cảm xúc như nóng giận hay thù hận (dĩ nhiên các https://thuviensach.vn

hành giả thiền định trong s truy tầm khả năng vư t qua đau kh tinh thần sẽ mong mu n làm điều này), nhưng đi m tôi mu n nêu ở

đây là tiến trình này cung ứng một phương pháp th c nghiệm ở ngôi nhân xưng thứ nhất trong m i tương quan với tâm thức.

Tôi biết là có s ngờ v c sâu sắc về phương pháp ngôi nhân xưng thứ nhất trong khoa học hiện đại. Tôi đã nghe nói rằng, với vấn đề v n có trong việc phát tri n tiêu chuẩn khách quan đ phân x gi a các luận đi m ngôi thứ nhất cạnh tranh nhau, thì s t quán ki m như là một phương pháp đ nghiên cứu tâm thức trong tâm lý học đã bị loại bỏ trong thế giới Tây Phương. Với địa vị th ng trị của phương pháp khoa học ngôi nhân xưng thứ ba như là một mẫu hình cho việc gặt hái tri kiến, thì n i băn khoăn này hoàn toàn có th hi u đư c.

Tôi đ ng ý với nhà tâm lý Stephen Kosslyn[34] tại Harvard người đã tiến hành nghiên cứu tiên phong về vai trò của t quán ki m trong s tưởng tư ng; ông ấy tranh luận tại một hội nghị Tâm Thức và Đời S ng mới đây, chủ đề "Khảo sát Tâm Thức", rằng thật là quan trọng đ công nhận các biên giới bản năng của s t quán ki m. Ông ta cho rằng bất k một người có đư c rèn luyện đến đâu, chúng ta vẩn không có bằng chứng cho thấy s t quán ki m của người đó có th bi u lộ các phức tạp của mạng lưới thần kinh và s cấu thành sinh hóa của não bộ con người, hay các quan hệ tương h lý tính của các vận động tinh thần đặc biệt - tức là các thao tác đư c tiến hành hầu như chính xác bởi quan sát th c nghiệm thông qua ứng d ng của các trang thiết bị mạnh. Dẫu sao một ứng d ng có k luật của s t quán ki m sẽ thích h p nhất đ th nghiệm các phương diện tâm lý và hiện tư ng học về các trạng thái nhận thức và xúc cảm của chúng ta.

https://thuviensach.vn

Điều gì xảy ra su t thời gian thiền quán trong một truyền th ng như Phật giáo và điều gì xảy ra lúc t quán ki m trong ý nghĩa thông thường là hai việc khác hẳn nhau. Trong khuôn kh Phật giáo, s t quán ki m đư c dùng với s chú tâm cẩn thận đến các hi m nguy của các chủ trương chủ quan c c đoan - như là các phóng tưởng và các ảo tưởng - và với s nuôi dư ng về một trạng thái có k luật của tâm thức. S thanh lọc của chú tâm, trong khuôn kh về s bình n và sáng rõ, là một bước chuẩn bị rất quan trọng cho việc tiện ích hóa của t quán ki m nghiêm túc chặt chẽ nhiều gi ng như là một viễn vọng kính thì rất quan trọng cho s ki m soát chi ly về các hiện tư ng thiên văn. Cũng như trong khoa học, có một chu i các thủ t c và giao thức mà s t quán ki m trong thiền phải dùng tới. Khi bước vào phòng thí nghiệm, nh ng ai chưa đư c ch dẫn trong khoa học sẽ không biết phải nhìn vào vật gì, và sẽ không có khả năng nhận biết khi một d ng c nào đó đư c tìm thấy: trong cùng một ki u cách, một tâm thức chưa đư c rèn luyện sẽ không có khả năng áp d ng s tập trung có tính t quán ki m lên một đ i tư ng đã chọn trước và sẽ thất bại đ nhận biết khi các tiến trình của tâm thức t chúng th hiện. Gi ng như các nhà khoa học đã đư c đào luyện, một tâm thức có ki m soát sẽ có tri thức về điều gì đ tìm kiếm và có khả năng đ nhận biết khi các phát hiện đư c tạo ra.

Có th rằng các câu hỏi phải chăng ý thức có th một cách t i hậu đư c quy giảm về các tiến trình vật lý hay phải chăng các kinh nghiệm chủ quan của chúng ta là các chức năng phi vật chất của thế

giới, sẽ t n đọng lại theo cách l a chọn của triết học. Vấn đề mấu ch t ở đây là đ đóng ngoặc các câu hỏi siêu hình về tâm thức và vật chất, và đ khảo sát với nhau cách thức đ hi u biết một cách khoa học các th thức khác nhau của tâm. Tôi tin rằng có khả năng đ phật giáo và khoa học hiện đại tiến hành cộng tác nghiên cứu trong việc hi u biết về ý thức trong khi đ qua một bên câu hỏi triết https://thuviensach.vn

lý phải chăng ý thức một cách t i hậu là vật chất. Bằng cách kết h p hai dạng thức truy cứu, thì cả hai ngành có th đư c phong phú hóa. Một nghiên cứu như vậy sẽ đóng góp không ch cho một tri kiến lớn hơn của nhân loại về ý thức mà cho cả một hi u biết sâu hơn về

động học của tâm thức người và quan hệ của nó với s đau kh .

Đây là một cánh c a quý giá đ bước vào việc làm giảm nhẹ cho s đau kh v n là điều mà tôi tin là một thao tác cơ bản cho địa cầu này.

Chú thích

↑ Ở đây các phương phương pháp quan sát, thí nghiệm, mô tả

và lý thuyết khoa học đều tách chủ th (tức là người tiến hành các quan sát thí nghiệm, mô tả, và lý thuyết hóa) ra khỏi các đ i tư ng đang đư c nghiên cứu tức là tách rời khỏi ngôi xưng hô thứ nhất (tôi, chúng tôi,...). Đ ng thời các đ i tư ng nghiên cứu này cũng không tr c tiếp tương tác hay liên lạc với chủ th nghiên cứu (mà ch qua các trang c đo lường chính xác) tức là tách khỏi cả ngôi xưng hô thứ hai (anh, các anh,...). Như vậy các phương pháp nghiên cứu khoa học ch thuần đứng trong vị thế của ngôi xưng hô thứ ba (nó, chúng nó,..)

↑ Các hiện tư ng như sẽ đư c đức Dalai Lama giảng giải rõ hơn sau này bao g m cả các hiện tư ng vật chất, tâm thức và cả các hiện tư ng không thuộc vật chất lẫn tâm thức mà là các th cấu h p tr u tư ng. Trong phật giáo, một hiện tư ng bất kỳ thường đư c gọi là một pháp và tập h p tất cả các pháp lập thành pháp giới.

↑ Chủ nghĩa ứng x là môn triết học về tâm lý có cơ sở trên đề

xuất cho rằng tất cả mọi thứ mà các sinh th làm - bao g m hành vi, suy nghĩ và cảm xúc - có th và nên đư c xem là các ứng x .

Trường phái tâm lý này bảo lưu rằng các ứng x như thế có th https://thuviensach.vn

đư c mô tả một cách khoa học mà không cần đến các s kiện sinh lý bên trong hay đến các cấu trúc giả định như là tâm thức. Chủ

trương ứng x bao g m lập trường cho rằng tất cả lý thuyết nên có các m i quan hệ quan sát nhưng sẽ không có s khác nhau triết học nào gi a các tiến trình có th quan sát chung đư c (như là các hành vi) và cá tiến trình có th quan sát đư c một các riêng tư (như là suy nghĩ và cảm xúc). "Behaviorism". Wikipedia. Truy cập 19/01/2010. .

↑ Trong triết học về tâm thức, chủ trương nhị nguyên là hệ th ng quan đi m về quan hệ gi a tâm thức và vật chất, với khởi đi m cho rằng các hiện tư ng tinh thần trên một phương diện nào đó là phi vật chất. Ý tưởng tâm-thân nhị nguyên bắt ngu n t rất lâu đời.

Phiên bản chủ trương nhị nguyên n i tiếng nhất do René Descartes (1641) đề xuất rằng tâm thức là một vật liệu phi vật chất. Ông là người đưa ra s phân biệt gi a ý thức và não bộ. "Dualism".

Wikipedia. Truy cập 19/01/2010

↑ Giới h u tình ở đây đư c hi u như là nh ng sinh th có khả

năng nhận thức và th cảm như các động vật. Các th s ng này do đó, cảm th đư c s đau kh . Khái niệm này nhằm phân biệt với các sinh th không có cảm xúc và nhận thức như các loài cây cỏ.

↑ Câu mở đầu của kinh Pháp Cú Phẩm s 1 (Song Yếu) là như

sau:

"Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo;

Nếu với ý ô nhiễm,

Nói lên hay hành động,

https://thuviensach.vn

Kh não bước theo sau,

Như xe, chân vật kéo

Ý dẫn đầu các pháp,

Ý làm chủ, ý tạo,

Nếu với ý thanh tịnh,

Nói lên hay hành động,

An lạc bước theo sau,

Như bóng, không rời hình". "Kinh Pháp Cú". Kinh Ti u Bộ Tập 1.

Thích Minh Châu dịch. Phật Lịch 2543 - 1999. Truy cập 19/01/2010.

↑ Trong đoạn này và các phần thuyết giảng về thuật ng Phật học về sau, đ gi cho chính xác ý tưởng của tác giả, người dịch sẽ

gi nguyên các thuật ng tiếng Anh và ch ghi chú lại nghĩa của các t v ng đó: Ch "consciousness" thường đư c dịch sang việt ng là "thức", "nhận thức", hay "ý thức". Ch "the mind" thường đư c dịch là "tâm", "tâm thức" hay "tâm h n" (trong dạng xác định). Ch

"metal Phenomena" thường đư c dịch là "các hiện tư ng tinh thần"

hay "các yếu t tinh thần". Ch "awareness" thường đư c dịch là

"nhận biết", hay "biết"

↑ Citta đư c địch sang Việt ng là tâm, tâm thức hay trong tâm lý học Phật giáo đôi khi đư c dịch là tâm vương tức là các trạng thái tinh thần (hay trạng thái tâm thức) cơ bản. Tùy theo trường phái Phật giáo sẽ có nh ng định nghĩa về tâm vương khác nhau; thông thường nhất, người ta định nghĩa 6 loại tâm vương đư c phân chia d a trên cách mà tâm thức khởi lên bao g m nhãn thức (ứng với https://thuviensach.vn

mắt), nhĩ thức (ứng với tai), t thức (ứng với mũi), thiệt thức (ứng với lư i), thân thức (ứng với th cảm thân th quan trọng nhất là da), và ý thức (trạng thái tâm không d a vào các giác quan đ nảy sinh). Đ i với trường phái Duy thức thì tâm vương đư c cộng thêm hai thức n a là mạt na thức và tạng thức (hay a-lại-da-thức)"Citta".

Wikipedia. Truy cập 2009. .

↑ Xin lưu ý thêm: Ch manas trong trường h p này không có ý nghĩa như là một thức mà thường đư c phiên âm trong Duy Thức tông là "Mạt-na thức". Ch manas ở đây theo một nghĩa chung trong Phạn ng , như cách giải thích của đức Dalai Lama là "trạng thái tâm lý" hay "trạng thái tinh thần". Manas còn đư c hi u là ý thức khi đứng ngoài ng cảnh của Duy Thức.

↑ Ch khả năng của ý thức đ l a chọn, quyết định, và ý định th c hiện điều gì đó.

↑ T nay về sau t th cảm (hay cảm th ) sẽ đư c dùng đ ch các cảm giác hay các cảm xúc khởi lên t các giác quan. Còn thuật ng cảm xúc, hay xúc cảm sẽ đư c dùng đ ch các mức rộng hơn bao g m thêm các xúc động, các cảm tình hay cảm giác lập tức.

↑ Thuật ng phật giáo thường gọi tiến trình này là tiến trình định danh.

↑ Nhãn thức, nhĩ thức, t thức, thiệt thức, thân thức, và ý thức lần lư t là các nhận thức hay cảm giác thuộc về hay có đư c t mắt, tai, mũi, lư i, thân và ý.

↑ Khi đư c dịch dưới dạng phiên âm thì Duy Thức tông còn đư c gọi là Du-già hành tông (Yogacara).

https://thuviensach.vn

↑ Thuật ng Duy Thức học gọi là tạng thức hay A-lại-da thức (Ālayavijñāna)

↑ Tri thức học hay còn đư c dịch là bản th học (epistemology hay theory of knowledge) là phân nhánh của triết học nghiên cứu về

bản chất và phạm vi của tri thức và lòng tin có minh chứng. Nó nhắm trả lời các câu hỏi: 1. Tri thức là gì? Các điều kiện cần và đủ

của tri kiến 2. Ngu n g c, cấu trúc và giới hạn của tri kiến 3. Làm thế

nào đ chứng minh cho các lòng tin đã đư c biện minh 4. Các vấn đề hình thành và ph d ng của tri thức Hầu hết các quan đi m tập trung vào việc phân tích bản chất của tri kiến và cách mà nó liên hệ

đến các khái niệm như là chân lý, lòng tin, và đánh giá

"epistemology". Stanford Encyclopedia of Phyloshophy. Truy cập 24/11/2009. "Epistemology". Wikipedia. Truy cập 24/11/2009 .

↑ Trong Phật học có dùng thuật ng "Tam tạo tác pháp" đ ch s phân chia này bao g m sắc (vật chất có hình dạng), tâm (tinh thần), và phi sắc phi tâm (nh ng gì không phải là sắc hay tâm).

↑ T ch composite: Một s dịch giả dịch thành "giả h p", tuy nhiên theo quan đi m Trung quán thì tất cả mọi s vật và hiện tư ng của th c tại đều t n tại ở mức danh định. Mức t n tại của nó khi phân tích ở tầng vi tế sẽ không có mà thay vào đó là s chuy n h p sinh diệt liên t c trong t ng thời đi m c c ngắn. Quan đi m này ngày nay phù h p với các kết quả th c nghiệm về cấu trúc hạ

nguyên t trong Vật lý lư ng t . Đ tránh gây ngộ nhận về ch

"giả", chúng tôi dùng ch th cấu h p hay đơn giản cấu h p.

↑ David Bohm đề xuất một trật t vũ tr khác xa với ý tưởng đư c tiếp nhận thường thấy mà ông ta cho đó là s phân biệt gi a trật t nội ẩn và trật t ngoại diễn. Trong trật t nội ẩn thì không-thời gian không còn là các yếu t bao trùm đ xác định các m i quan hệ

https://thuviensach.vn

độc lập hay ph thuộc gi các thành t . Đúng hơn là, t cái nhìn thông thường của chúng ta về không-thời gian và cùng với các hạt vật chất t n tại riêng lẽ, thì khả dĩ có một loại kết n i cơ bản gi a các thành t khác hoàn toàn là tr u tư ng như là các dạng dẫn xuất t một trật t sâu hơn. Nh ng điều này thật ra trình hiện trong một trật t gọi là "ngoại diễn" hay "trải mở", mà làm một dạng đặc biệt và khác đư c bao hàm trong một toàn th t ng quát của tất cả các trật t tiềm ẩn. "Wholeness and the Implicate Order". Wikipedia. Truy cập 2009 .

↑ Đại Học Canberra, viết tắt là UC tọa lạc tại Canberra thủ đô nước Úc. Đây là học viện lớn thứ nhì nước Úc đư c thành lập năm 1967 với tên Canberra College of Advanced Education, (Cao Đẳng Canberra về Giáo D c Bậc Cao) đư c công nhận đại học vào tháng 1 1990. "University of Canberra". Wikipedia. Truy cập 2009 .

↑ Paul Charles William Davies AM (1946 -) là nhà vật lý người Anh, đ ng thời cũng là tác giả và thông tín viên, hiện là giáo sư đại học Arizona Trước đây ông tùng dạy ở các đại học như Cambridge, London, Newcastle upon Tyne, Adelaide và Macquarie. Ông nghien cứu về các lãnh v c vũ tr học, trường lư ng t và vũ tr sinh học (astrobiology). "Paul Davies". Wikipedia. Truy cập 19/01/2010< http://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Davies >.

↑ Các thuyết Tâm Thức Lư ng T d a trên tiền đề cho rằng cơ

học lư ng t là điều nhất thiết đ hi u biết đầy đủ về tâm thức và não bộ. Đặc biệt nó chú trọng đến s giải thích về ý thức. Cách tiếp cận này đư c xem là ý kiến của một thi u s trong khoa học. Lý thuyết này cho rằng cơ học c đi n không th giải thích hết đư c các hiện tư ng ý thức và lên tiếng rằng các hiện tư ng cơ học lư ng t như là hiệu ứng vướng lư ng t và nguyên lý ch ng chập https://thuviensach.vn

lư ng t có th gi một vai trò quan trọng trong chức năng của não bộ và có th hình thành một cơ sở cho việc giải thích về ý thức.

"Quantum Mind". Wikipedia. Truy cập 2009 .

↑ Trong vật lý, tính phi địa phương là một ảnh hưởng tr c tiếp của một vật th lên một vật th khác ở xa nó. Điều này ngư c lại với nguyên lý địa phương cho rằng một vật th ch có tác động tr c tiếp lên các vùng lập tức ở xung quanh. Tuy nhiên, hiệu ứng vướng lư ng t lại là một đặc tính của trạng thái cơ lư ng t về một hệ

th ng của hai hay nhiều hơn các vật th trong đó các trạng thái lư ng t về việc cấu hình các đ i tư ng đư c liên kết nhau sao cho vật th đó không th đư c mô tả thỏa đáng nếu hoàn toàn thiếu vắng việc đề cập đến các phần kia của nó. "Non-local" và

"Quantum_entanglement". Wikipedia. Truy cập 2009 .

↑ Ti u não (cerebellum) là một vùng của não bộ gi vai trò quan trọng trong s ph i h p của các nhận thức th cảm, ph i h p và điều khi n thần kinh vận động. Đ ph i h p thần kinh vận động, có nhiều đường dẫn truyền thần kinh liên kết ti u não với cấu trúc vỏ

não vận động (là nơi g i thông tin đến các cơ làm cho chúng chuy n động) và dãy tủy s ng ti u não (nơi cung cấp phản h i cảm th về vị

trí của thân th trong không gian). Ti u não ph i h p các đường dẫn truyền thần kinh này, như người hoa tiêu tàu hỏa, s d ng các thông tin phản h i thường xuyên t thân th chính mình đ tinh ch nh các vận động. "Cerebellum". Wikipedia. Truy cập 2009 .

↑ Vùng thần kinh lưới (Reticular formation) là một phần của bộ

não có liên hệ đến các hành vi như là chu kỳ thức, ngủ và lọc ra nh ng kích thích đến đ phân biệt với các kích thích nền không thích đáng. Nó là c t lõi cho việc quản trị một s chức năng cơ bản https://thuviensach.vn

của các cơ phận cao cấp. "Reticular formation". Wikipdia. Truy cập 2009. .

↑ Vùng thần kinh hải mã (Hippocampus) là một bộ phận chính của não bộ người và các động vật h u nhũ khác. Nó thuộc về hệ

limbic và gi vai trò quan trọng cho trí nhớ lâu dài và điều hướng không gian. Gi ng như võ não, nó là một cấu trúc có cặp, với các phần n a ảnh phản chiếu nằm trong các phiá trái và phải của não bộ. "Hippocampus". Wikipdia. Truy cập 2009. .

↑ Richard J. Davidson (1951 --) Khoa học gia thuộc đại học Wisconsin-Madison Hoa Kỳ. Ông hiện là giám đ c phòng thí nghiệm về Thần Kinh Học Xúc Động và phòng thí nghiệm Waisman về Ảnh Não và Ứng X tại Đại học Wisconsin-Madison. Nghiên cứu của ông tập trung lên vùng vỏ não và dưới vỏ não về các xúc động xáo trộn bao g m suy nhươc và lo âu. "Richard Davidson". Wikipedia.

Truy cập 19/01/2010 .

↑ Hạch hạnh nhân (amygdalae) là là nhóm của các hạch có dạng hạnh nhân nằm sâu bên trong thuộc thùy thái dương trung gian của não bộ của các loại động vật có sương s ng. Các nghiên cứu cho thấy nó đóng vai trong việc x lý và nhớ các phản ứng cảm động.

Hạch hạnh nhân đư c xem là một phần của hệ limbic.

↑ Thiền quán là phương pháp thiền mà hành giả dùng đ phân tích sâu vào trong bản chất của đ i tư ng đư c quán chiếu qua đó hành giả sẽ có th đạt đư c các hi u biết đúng đắn thấu su t về bản chất của s vật. Phương pháp này thường đòi hỏi hành g a đã thành t u trạng thái định, tức là trạng thái gi v ng đư c đ i tư ng của thiền định (mà thường là việc tập trung hình dung hóa một hình ảnh, một âm thanh hay một hiện tư ng nào đó trong trí óc) một cách lâu bền mà không bị phân tán tư tưởng.

https://thuviensach.vn

↑ Đ hi u điều này đư c d dàng hơn ta có th hình dung ý thức thật s ch là một chu i liên t c tương quan nhau của các trạng thái (hay th c th ) tâm tức thời. Chúng liên t c sinh và diệt trong thời đi m rất ngắn. Tâm tức thời đứng trước sẽ là nguyên nhân chính sinh ra tâm tức thời đứng sau và vì vật chất không th sinh ra ý thức nên với một chúng sinh mới hình thành tâm thức, thì th c th tâm tức thời đầu tiên của chúng sinh đó bắt buộc phải có một nguyên nhân chính t một trạng thái tâm tức thời t nơi khác đến.

↑ Phật giáo chia hiện tư ng giới theo bi u kiến thành 3 loại (tam chủng pháp tướng): Loại hi n hiện rõ ràng, có th tr c tiếp nhận thức, loại không th nhận thức rõ ràng nhưng có th nhận thức đư c thông qua suy luận h p lý, và loại hiện tư ng hoàn toàn kín hay bí ẩn. Như vậy, theo Pháp Xứng, việc tái sinh là loại hiện tư ng có th suy luận ra. Cách phân chia nhận thức này còn tùy thuộc vào khả năng chủ th của nhận thức có khi cùng một hiện tư ng với chúng sinh này là hi n nhiên nhưng với chúng sinh khác là hoàn toàn bí ẩn (chẳng hạn việc nhận thức màu sắc đ i với chúng sinh mù bẩm sinh so với chúng sinh có thị giác thông thường).

↑ Ở đây đức DLLM mu n nói đến phương pháp nhìn nhận vấn đề

theo phương tiện khách quan và phương tiện chủ quan phải đư c kết h p chặt chẽ b xung nhau (ND).

↑ T ch introspection. Là khả năng mà trong đó thiền giả t nhận thức đư c trạng thái hiện có của tâm mình một cách rõ ràng.

Tương đương với thuật ng này, thường thấy trong các sách về

thiền học là khái niệm t nh thức hay t nh giác (en. awake). T nh thức và toàn tâm là hai yếu t quan trọng có th giúp một thiền giả gi không bị phân tán. Trong đó, toàn tâm tức là yếu t lưu gi bền v ng không bị quên lãn khỏi đ i tư ng thiền.

https://thuviensach.vn

↑ Stephen Michael Kosslyn là nhà tâm lý học Hoa Kỳ nghiên cứu trong các lãnh v c về tâm lý học và thần kinh học nhận thức. Ông đư c biết đến nhiều nhất do nghiên cứu và lý thuyết về hình tư ng tinh thần. Theo đó, ngư c với các giả thiết thông thường, các hình tư ng thần kinh không là một loại hiện tư ng th ng nhất. Nó bao g m một tập h p nhiều chức năng phân biệt; các chức năng này chịu trách nhiệm về các khía cạnh khác nhau của hình tư ng.

"Stephen Kosslyn". Wikipedia. Truy cập 2009 .

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 7: Hướng Đến Một Khoa Học Về Ý Thức Đ cho việc nghiên cứu ý thức đư c hoàn tất, ta cần một phương pháp mà không nh ng ch tính đến nh ng gì xảy ra trong các cấp độ

thần kinh học và hóa sinh học mà còn phải tính đến kinh nghiệm chủ

quan của ý thức t nó. Ngay cả khi kết h p khoa thần kinh học và tâm lý học ứng x cũng không đủ đ rọi đủ ánh sáng vào kinh nghiệm chủ quan, vì cả hai cách tiếp cận đều đặt nặng tầm quan trọng lên tính khách quan, cách nhìn theo ngôi nhân xưng thứ ba.

Các truyền th ng thiền quán đều có lịch s nhấn mạnh đến tính chủ

quan, tức là s thẩm tra có tính ngôi nhân xưng thứ nhất, qua việc rèn luyện tâm thức đ tập trung trong một cách thức có k luật lên chính các trạng thái nội tại của nó.

Trong ki u phân tích này thì người quan sát, đ i tư ng, và các ý nghĩa về s thẩm tra là tất cả các phương diện của cùng một s việc, chính là tâm của cá nhân người thí nghiệm. Trong Phật giáo, rèn luyện tinh thần này đư c gọi là bhavana, thường đư c dịch thành "meditation" [tức là "thiền"] trong Anh ng . Thuật ng Phạn g c mang các nghĩa rộng về s nuôi dư ng, trong ý nghĩa của việc nuôi dư ng một thói quen, trong khi thuật ng Tạng là gom, nghĩa là

"làm cho quen thuộc". Nên ý nghĩa ở đây là một rèn luyện tinh thần có k luật về việc nuôi dư ng s thuần th c với một đ i tư ng chọn trước, không k đó là đ i tư ng bên ngoài hay một kinh nghiệm nội tâm.

https://thuviensach.vn

Người ta thường hi u thiền đơn giản ch là việc phủi tr ng tâm thức, hay là một th c hành thả lỏng, nhưng đó không phải là điều mà tôi có ý đề cập ở đây. Th c hành về gom không ch hàm ý một một trạng thái bí ẩn hay huyền diệu hay một s mê h n ch mở ra cho một vài cá nhân thiên tài. Nó cũng không đòi hỏi việc không có suy niệm hay s thiếu vắng của các hoạt động tinh thần. Thuật ng gom có cả ý nghĩa là một phương tiện hay một tiến trình lẫn ý nghĩa là một trạng thái khả dĩ hình thành như là hậu quả của một tiến trình.

Điều tôi quan tâm chủ yếu ở đây về gom với nghĩa phương tiện, mà nó bao hàm một s áp d ng chặt chẽ, tập trung, và có k luật về s t quán ki m và toàn tâm đ th nghiệm sâu vào trong bản chất của đ i tư ng đã chọn trước[1]. Theo quan đi m khoa học thì tiến trình này có th sánh với s quan sát th c nghiệm nghiêm ngặt.

S khác nhau gi a quan đi m khoa học hiện tại và truyền th ng truy cứu Phật giáo nằm trong việc th ng trị của ngôi nhân xưng thứ

ba, tức là phương pháp khách quan trong khoa học đ i ứng với s vi tế; và tiện ích của ngôi nhân xưng thứ nhất, tức là phương pháp t quán ki m trong s quán chiếu Phật giáo. Theo cách nhìn của tôi, s kết h p của phương pháp ngôi thứ nhất và phương pháp ngôi thứ ba sẽ có một hứa hẹn về một phát tri n thật s trong nghiên cứu khoa học về ý thức. Điều to tát có th đư c hoàn thành bởi phương pháp ngôi thứ ba. Khi các k thuật ch p ảnh não bộ trở nên hiệu quả

hơn bao giờ hết, thì có khả năng đ quan sát t m các m i quan hệ

vật lý về thế giới kinh nghiệm chủ quan phong phú của chúng ta -

như là các liên kết thần kinh, các thay đ i sinh hóa, các vùng trong não bộ có liên hệ đến các vận động tinh thần đặc thù, và các tiến trình tạm thời (thường ở mức mili giây) mà bởi đó não bộ phản ứng với các kích thíc ngoại vi. Tôi thật hứng thú đư c thấy điều này tr c tiếp khi thăm viếng phòng thí nghiệm của Richard Davidson tại đại học Wisconsin ở Madison trong mùa xuân năm 2001.

https://thuviensach.vn

Đây là phòng thí nghiệm hoàn toàn mới với các trang c và k thuật ch p ảnh não hiện đại. Davidson có một nhóm đ ng nghiệp trẻ

và hăng hái ở đó, và một trong các đề án gây hứng thú nhất cho tôi của ngài là một loạt các thí nghiệm lên các thiền giả. Ngài đẫn tôi tham quan và thuyết minh cho tôi các máy móc khác nhau. Ở đó có một thiết bị EEG[2] (máy ch p điện não đ ), chủ yếu đư c dùng đ

phát hiện các hoạt động điện t trong não bộ. Việc này gi ng như

một mũ ch p khít lên đầu với nhiều bộ cảm ứng gắn lên đó và đương nhiên thiết bị này trong phòng thí nghiệm của Davidson với 256 bộ cảm ứng, là một trong nh ng thiết bị tinh xảo nhất thế giới.

Thêm vào đó, còn có một máy MRI[3] (máy ch p cộng hưởng t ), tôi đã đư c nghe nói rằng, sức mạnh của EEG chính là ở vận t c của nó (thật đáng kinh ngạc là nó có th phát hiện nh ng thay đ i trong não bộ nội trong một phần ngàn của một giây), trong khi năng l c của MRI tùy thuộc vào khả năng định vị các vùng đang vận động của não trong vòng khoảng cách một mili mét.

Một ngày trước chuyến viếng thăm, họ đã dùng nh ng thiết bị

này trong một thí nghiệm t m bao g m cả một thiền giả có kinh nghiệm mà tôi biết t lâu trong việc tiến hành nhiều tu tập thiền khác nhau. Davidson đã trình bày cho tôi xem một màn hình máy vi tính với nhiều ảnh máy quét của đ i tư ng não bộ, với các màu khác nhau cho thấy các loại vận động khác nhau.

Trong ngày tiếp theo, chúng tôi có một bu i họp chính thức trong đó Davidson trình bày các kết quả có đư c t trước về các nghiên cứu của ông. Nhà tâm lý Paul Ekman[4] tham d các thảo luận và cung cấp một báo cáo các kết qủa đạt đư c trong các công việc đang tiến hành trên một s lớn các nhóm đ i tư ng bao g m cả các thiền giả. Thí nghiệm khoa học lên các thiền giả có một lịch s khá lâu, k t các thí nghiệm đư c tiến hành bởi Herbert Benson[5] tại https://thuviensach.vn

trường y khoa Havard trong thập niên 1980. Benson theo dõi các thay đ i sinh lý về thân nhiệt và lư ng Oxygen tiêu th của các thiền giả khi tiến hành tu tập tummo, có liên quan đến các s việc khác nhau về s phát nhiệt ở các đi m đặc biệt trong cơ th . Như

Benson, nhóm Richard Davidson đã tiến hành các thí nghiệm lên các nhà tu ẩn dật trong dãy Hymalaya bao g m cả các núi quanh Dharamsala. Vì việc tiến hành các thí nghiệm trong núi cần đến việc s d ng trang thiết bị di động, nên công việc này bị giới hạn, ít nhất cho đến khi công nghệ di động bắt kịp.

Thí nghiệm khoa học lên các chủ th con người nảy sinh nhiều vấn đề về đạo đức, đây là câu hỏi mà cộng đ ng khoa học thật s nghiên túc. Đ i với các hành giả ẩn dật là nh ng người l a đã chọn một cuộc s ng cô liêu trong núi non, thì lại có thêm một phức tạp là các thí nghiệm như thế tạo nên một s xáo trộn sâu sắc vào cuộc s ng và tu tập tinh thần của họ. Không có chi đáng ngạc nhiên vào lúc đầu nhiều người đã dè dặt. Một phần khác n a là hầu như

không ai hi u đư c m c đích của công việc ngoại tr việc thỏa mãn tính tò mò của nh ng người kỳ quặc mang vác các thiết bị. Mặc dù thế, tôi cảm nhận rất mạnh (và tôi vẩn cảm thấy thế cho đến nay) rằng ứng d ng của khoa học đ tìm hi u về tâm thức của các thiền giả là t i quan trọng, và tôi đã bỏ ra rất nhiều công sức đ thuyết ph c các thầy tu ẩn dật cho phép các thí nghiệm đư c tiến hành. Tôi đã luận rằng họ nên tiến hành các thí nghiệm do lòng vị tha; nếu các hiệu quả t t đẹp của việc bình lặng tâm thức và nuôi dư ng các trạng thái tinh thần t t đẹp có th đư c bi u thị một cách khoa học, thì điều này có th có các kết quả l i ích cho nh ng người khác. Tôi ch hy vọng là mình không áp l c quá nặng tay. Một s đông đã đư c thuyết ph c và chấp thuận, hy vọng đó là do lập luận của tôi chứ không phải đơn thuần do việc tuân theo thẩm quyền của văn phòng làm việc của Dalai Lama.

https://thuviensach.vn

Tất cả công việc này ch minh họa đư c một khía cạnh của bức tranh về ý thức. Song le, không như nghiên cứu của các vật th không gian 3-chiều, nghiên cứu về ý thức, bao g m toàn bộ ph các hiện tư ng của nó và mọi thứ thuộc về nội hàm của kinh nghiệm chủ

quan, bao g m hai thành phần. Một là điều gì xảy ra với não bộ và với ứng x của cá nhân (là nh ng gì mà khoa não bộ học và tâm lý học ứng x đư c chuẩn bị đ thám sát), nhưng điều còn lại là kinh nghiệm t thân có tính hiện tư ng học về các trạng thái nhận thức, xúc cảm, và tâm lý. Đ i với thành phần thứ hai này thì s áp d ng của phương pháp ngôi nhân xưng thứ nhất thật là thiết yếu. Nhìn theo một cách khác, thì dù kinh nghiệm về hạnh phúc có th chắc chắn cùng lúc xảy ra với một s phản ứng hóa học trong não bộ, như là s tăng cường serotonin[6], thì vẩn không có một mô tả hóa sinh và thần kinh sinh học nào có th giải thích đư c hạnh phúc là gì.

Trong khi truyền th ng quán chiếu Phật giáo không hề truy cập đến các ý nghĩa khoa học của việc đạt đư c trí huệ trong các tiến trình não, thì nó đã có một hi u biết sâu sắc về khả năng đ chuy n hóa và thích nghi của tâm thức. Cho đến gần đây, tôi thu thập đư c rằng các nhà khoa học vẩn tin rằng sau khi trưởng thành, các chất liệu của não người sẽ trở nên bất biến một cách tương đ i. Nhưng các phát hiện mới trong thần kinh sinh học đã tìm thấy một năng l c đáng k về khả năng thay đ i đư c trong não bộ người ngay cả với nh ng người trưởng thành, già như tôi. Tại hội nghị Mind and Life ở

Dharamsala trong năm 2004, tôi đã tìm hi u đư c về một phân khoa của thần kinh học nghiên cứu về vấn đề này gọi là "Thuyết linh hoạt não"[7]. S kiện này nói lên cho tôi biết rằng các bẩm tính v n đư c xem là c định như là nhân cách, cá tính, ngay cả tâm trạng đều không vĩnh viễn, và các s luyện tập hay thay đ i tinh thần trong môi trường có th ảnh hưởng đến các bẩm tính này. Các thí nghiệm đã https://thuviensach.vn

cho thấy các thiền giả cao thâm có s vận động nhiều hơn trong bán cầu não trái, tức là bộ phận não liên hệ đến các cảm xúc tích c c chẳng hạn như hạnh phúc, sung sướng, và dung thuận. Nh ng phát hiện này hàm ý rằng hạnh phúc là thứ mà có th nuôi dư ng một cách chủ tâm thông qua các rèn luyện tinh thần ảnh hưởng đến não.

Luận sư s ng trong thế k thứ bảy là Pháp Xứng[8] trình bày một luận đi m tinh tế h tr lập trường cho rằng thông qua việc tu tập k luật thiền, các thay đ i căn bản có th tạo ảnh hưởng trong ý thức con người, k cả các cảm xúc. Một tiền đề nền tảng cho luận đi m của ông là định luật ph d ng nhân quả, nói rằng nh ng điều kiện ảnh hưởng đến nguyên nhân sẽ có tác động không th tránh khỏi lên hậu quả[9]. Nguyên lý này rất lâu đời trong Phật giáo - Đức Phật t mình đã thuyết rằng nếu một người mu n tránh khỏi nh ng loại hậu quả nào đó, thì người ấy cần thay đ i các điều kiện phát khởi lên chúng. Nên, nếu một ai thay đ i các điều kiện về trạng thái của tâm thức (mà thường v n sẽ tạo khởi các dạng thức ứng x đặc trưng của hoạt động tinh thần), thì người đó có th thay đ i các bẩm tính của ý thức mình và sẽ có kết quả trong thái độ và xúc cảm.

Tiền đề nền tảng thứ nhì là định luật ph d ng vô thường[10], v n là một phần trong nhiều giáo pháp đầu tiên của đức Phật. Luật này phát bi u rằng tất cả các s vật và hiện tư ng, do duyên khởi tạo ra, là biến đ i liên t c. Không có gì - ngay cả các thứ trong thế giới vật chất, mà ta v n có xu hướng nhận thức chúng như là lâu bền - lưu gi bất động hay thường hằng. Vậy nên, định luật này nói rằng mọi vật sinh ra do các nguyên nhân thì d biến đ i - và nếu người ta tạo ra nh ng điều kiện đúng, thì một cách ý thức người ta có th tạo tr c tiếp thay đ i như thế đ chuy n hóa trạng thái tâm của mình.

https://thuviensach.vn

Tương t các tư tưởng gia Phật giáo trước đó, Pháp Xứng viện dẫn lại điều có th đư c gọi là "định luật tâm lý" trong đó ngài nhìn thấy nhiều trạng thái tâm lý, bao g m các xúc cảm, như là một trường của các l c trong đó các họ của các trạng thái tinh thần đ i ngẫu tương tác động lẫn nhau thường xuyên. Nội trong các xúc cảm, có th có một họ bao g m thù ghét, sân hận, ch ng đ i và vân vân, trong khi đ i ngẫu với nó là họ các xúc cảm tích c c, như yêu thương, t bi, và cảm thông. Pháp Xứng tranh luận rằng nếu một phía bất kỳ trong lư ng c c mạnh hơn, thì phía bên kia sẽ yếu hơn trong cá nhân cho trước nào đó ở một thời đi m nào đó. Vậy nên nếu một người hành động đ tăng cường, cũng c , và làm mạnh các nhóm tích c c thì người đó sẽ một cách tương ứng là suy yếu các nhóm tiêu c c, t đó đem lại s chuy n hóa một cách hiệu quả

trong các suy nghĩ và cảm xúc của người đó.

Pháp Xứng minh họa s phức tạp của tiến trình này bằng một chu i các tương t rõ ràng t kinh nghiệm hàng ngày. Các l c đ i ngẫu có th thấy như là nóng và lạnh, v n không bao giờ cùng chung t n tại mà không có chuyện một phía hủy hoại phía kia nhưng đ ng thời cũng không bên nào có th loại tr bên kia lập tức - tiến trình này là tiệm biến. Có khả năng Pháp Xứng đã rõ trong tâm ý hiệu ứng về việc đ t sáng ngọn l a đ làm ấm gian phòng lạnh lẽo hay trận mưa rào trong mùa mưa làm mát vùng nhiệt đới nơi mà ngài cư ng . Nhưng ngư c với thế, Pháp Xứng lại nói đến ánh sáng đèn lập tức xua tan bóng t i.

Định luật này, mà nội dung là việc hai trạng thái đ i ngẫu không th cùng t n tại mà không xảy ra việc trạng thái này loại tr trạng thái kia, là một tiền đề then ch t trong luận đi m Phật giáo về khả

năng chuy n hóa của ý thức - có nghĩa là việc nuôi dư ng lòng t bi có th qua thời gian tiêu giảm sức mạnh của sân hận trong tâm https://thuviensach.vn

thức. Xa hơn n a, Pháp Xứng tranh luận rằng việc xóa bỏ một điều kiện cơ bản sẽ xóa bỏ các hậu quả của nó. Bởi đó, bằng việc xóa tan cái lạnh, chẳng hạn, người ta cũng loại tr một cách có hiệu quả

tất cả các kết quả đi kèm như là d ng tóc, rùn mình, và răng lập cập.

Pháp Xứng còn đi xa hơn và nói rằng, không như các khả năng th chất, các phẩm chất của tâm có năng l c phát tri n vô biên. Việc tương phản gi a rèn luyện tinh thần với rèn luyện th chất về điền kinh, đặc biệt các nhà nhảy xa; Ngài luận rằng trong k năng điền kinh, mặc dù có th có một phạm vi rộng các mức độ mà các điền kinh cá nhân khả dĩ mong mỏi, thì vẩn có một giới hạn không th vư t qua bởi bản năng và cấu trúc của thân th con người, bất k một người có luyện tập đến đâu hay bản năng điền kinh của một người xuất sắc như thế nào. Ngay cả s d ng các thu c cấm trong điền kinh hiện đại, mà v n có th mở rộng thêm đường biên giới hạn của thân th , thật ra cũng không th đẩy th chất con người xa khỏi các giới hạn nền tảng về bản chất của chính nó. Ngư c lại, Pháp Xứng luận rằng các ràng buộc của ý thức thì ít hơn nhiều và có th xóa bỏ đư c, vậy nên về nguyên tắc là khả dĩ cho một phẩm chất tinh thần như t bi phát tri n đến mức vô lư ng. Nói đúng ra, với Pháp Xứng, thì s v đại của đức Phật như một vị thầy tinh thần không nằm chủ yếu ở ch tri kiến bậc thầy của Người trong nhiều lãnh v c mà ở ch đã đạt tới một lòng t bi vô hạn tuyệt hảo[11] cho toàn th chúng sinh.

Ngay cả trước Pháp Xứng, đã có một hi u biết rộng rãi trong Phật giáo Ấn-độ về khả năng chuy n hóa của tâm t một trạng thái tiêu c c sang trạng thái tĩnh lặng và thuần khiết thiện đức. Một công trình Đại th a vào thế k thứ tư, Mật Đi n T i Thư ng[12] đư c xem là của tôn giả Di-lặc[13], và một tác phẩm ngắn hơn của Long https://thuviensach.vn

Thọ t a đề T i Hậu Luận Tán T ng[14], cho rằng bản chất c t lõi của tâm là thuần khiết và các ô nhiễm của nó có th loại tr đư c thông qua s thanh lọc t thiền. Các giáo pháp này t chúng miêu tả khái niệm về bản chất Phật[15], là một năng l c t nhiên t i hảo có sẵn trong tất cả chúng sinh h u tình (k cả các loài thú) Mật Đi n T i Thư ng và bài Tán T ng của Long Thọ cung cấp hai nguyên lý cho việc chuy n hóa tâm hướng đến kết c c tích c c. Nguyên lý đầu là một tuyên ngôn rằng tất cả các đặc tính tiêu c c của tâm đều có th đư c tinh lọc bằng cách áp d ng các phương thu c trị đúng đắn.

Điều này có nghĩa là nh ng ô nhiềm của tâm không đư c xem như

là c t lõi hay có t tính với nó và bản chất của lõi của tâm v n thuần khiết. T cái nhìn khoa học, các điều này là nh ng giả định siêu hình. Nguyên lý thứ đến là khả năng chuy n hóa tích c c một cách bản chất nằm trong cấu trúc của chính tâm - tiếp sau luận đi m đầu.Các bản luận về bản chất Phật [hay Phật tính] dùng ẩn d đ

minh họa chủ đề về s thuần khiết nội tại của bản chất c t lõi của tâm. T i Hậu Luận Tán T ng của Long Thọ mở ra bằng một chu i hình ảnh đậm nét về tương phản gi a s thuần khiết c t lõi của tâm với các ô nhiễm và phiền não của nó. Long Thọ ví s thuần khiết bản chất này như là bơ chưa trích ly trong s a mới, như là ngọn đèn dầu bị che kín trong một cái bình, như ngọc lam[16] trong đá, và như

là hạt mầm bị bao phủ bởi vỏ của nó. Khi s a đư c đánh lên thì lớp bơ lộ ra; các l tạo ra khi đ c thủng bình thì ánh sáng đèn tỏa thoát ra ngoài; khi viên đá quý đư c đ c ra, thì ánh biếc của ngọc lam sẽ

long lanh; khi vỏ bị tách rời, thì mầm hạt có th nảy ch i. Trong cùng một dạng thức, khi phiền não của ta đư c r a sạch thông qua s nuôi dư ng bảo trì của trí huệ thấu su t đư c bản chất t i hậu của th c tại, s thuần khiết nội tại của tâm - mà đư c Long Thọ gọi là

"T i hậu luận" - trở nên hi n lộ

https://thuviensach.vn

T i Hậu Luận Tán T ng đi một bước xa hơn và khẳng định như

là nước ngầm vẩn gi s thuần khiết của nó là nước, vậy nên ngay cả trong phiền não thì trí huệ ba-la-mật của một tâm thức giác ngộ

vẩn có th đư c tìm thấy. Mật Đi n T i Thư ng mô tả s ngăn trở

của s thuần khiết bản chất của tâm thức chúng ta tương t như

một vị Phật đang ng i trong một hoa sen vấy bùn, như mật bị che phủ bởi t ong, như miếng vàng rơi trong đ ng rác, như kho báu chôn dưới nền nhà của một kẻ ăn xin, như một cây có tiềm năng trưởng thành trong một ch i non, và như một ảnh đức Phật bị ẩn trong một miếng giẻ.

Đ i với tôi, hai tác phẩm Ấn-độ c đi n này và nhiều công trình thuộc cùng một loại đư c viết trong một ngôn ng đầy tính thơ và hàm ý, đã là một s tương phản diệu mát so với các bản luận có hệ

th ng và lập luận chặt chẽ v n là một bộ phận của truyền th ng triết học Phật giáo. Đ i với các Phật t , giáo thuyết về Phật tính - tức là quan đi m về bản năng của s t i hảo tiềm tàng bên trong chúng ta

- là một khái niệm g i hứng liên t c và sâu lắng.

Ý tôi không mu n nói rằng chúng ta có th dùng phương tiện khoa học đ chứng minh tính hiệu l c của triết thuyết về Phật tính mà đơn thuần đ ch ra vài cách thức mà trong đó truyền th ng Phật giáo đã toan liệu đ miêu tả s chuy n hóa của ý thức. Phật giáo t lâu đã có một lý thuyết về điều mà trong thần kinh học đư c gọi là

"s linh hoạt của não". Nh ng thuật ng Phật học mà khái niệm này đư c đóng khung lại khác hẳn với các định nghĩa đư c s d ng trong khoa học về tư tưởng[17], nhưng điều quan trọng ở đây là cả

hai đều nhìn nhận ý thức có khả năng đáp ứng rất cao theo s thay đ i [của điều kiện tác động bên ngoài]. Khái niệm về s linh hoạt thần kinh nói lên rằng não bộ rất d u n nắn và sẵn sàng thay đ i liên t c như là hậu quả của s trải nghiệm, cho nên các m i liên kết https://thuviensach.vn

mới gi a các tế bào thần kinh có th đã đư c hình thành và ngay cả

các tế bào thền kinh hoàn toàn mới đã đư c tạo ra. Nghiên cứu trong lãnh v c này đặc biệt bao g m các hoạt động các chuyên gia về điền kinh, chơi cờ, và các nhạc sĩ - là nh ng người đang luyện tập mãnh liệt đã cho thấy kết quả về các thay đ i quan sát đư c trong bộ não. Các loại chủ th này có tính song hành một cách lý thú so với các thiền giả có k năng, v n cũng là các chuyên gia, và s c ng hiến của họ cho rèn luyện liên hệ đến một cam kết về thời gian và n l c.

Cho dù là chúng ta nói về s chuy n hóa của ý thức hay về s phân tích th c nghiệm t quán ki m xảy ra trong tâm thức, người th c hành cần một loạt các k năng, đư c mài dũa cẩn thận qua s tái lập nhiều lần và trui rèn, và đư c áp d ng trong khuôn thức nghiêm khắc và k luật. Tất cả nh ng rèn luyện này đều giả định rằng có một khả năng chắc chắn đ định hướng tâm thức của một người lên một đ i tư ng đư c chọn về việc gi s chú tâm ở đó trong một khoảng thời gian dù ngắn. Một tiền đề cũng đư c th a nhận trước là thông qua thói quen thành th c, thì tâm cũng học đư c cách đ nâng cao phẩm chất của năng l c chủ yếu đang đư c áp d ng, bất k đó là s chú tâm, lập luận, hay tưởng tư ng. Ta hi u rằng qua s luyện tập thường xuyên và kéo dài như thế, thì khả

năng đ th c hiện s luyện tập sẽ hầu như trở thành một bản năng thứ cấp. Ở đây, s song hành cùng với các nhà điền kinh hay nhạc sĩ rất rõ ràng, nhưng người ta có th suy nghĩ một cách tương t về

việc học bơi hay tập lái xe đạp. Ban đầu, thì thiệt s khó, gần như là các hoạt động không t nhiên chút nào, nhưng một khi bạn đã làm chủ đư c k năng, chúng sẽ trở nên khá d dàng.

Một trong nh ng rèn luyện tinh thần cơ bản nhất là s nuôi dư ng toàn tâm[18], đặc biệt đư c thi hành trên cơ sở của việc https://thuviensach.vn

quan sát hơi thở. Toàn tâm là c t lõi nếu một người trở nên nhận biết một cách ý thức trong một khuôn thức k luật về hiện tư ng có th xảy đến nội trong tâm thức hay nội trong môi trường thiền vào thời đi m đó của thiền giả. Thông thường, hầu như tâm thức chúng ta lưu lại trong trạng thái không tâp trung và tư tưởng ta chuy n hướng t đ i tư ng này sang đ i tư ng khác theo một khuôn thức ngẫu nhiên và phân tán. Bằng việc nuôi dư ng toàn tâm, trước tiên ta học đ trở nên nhận biết đư c về tiến trình của s phân tán này, đ có th tinh tế điều ch nh tâm mình theo một lộ trình định hướng hơn vào các đ i tư ng mà chúng ta mong mu n tập trung vào. Theo truyền th ng, hơi thở dường như là một trang bị lý tưởng cho rèn luyện toàn tâm. L i đi m to tát của việc chọn hơi thở của chính mình làm đ i tư ng cho việc luyện tập toàn tâm là vì nó là một hoạt động bản năng không cần n l c, là thứ mà ta vẩn làm ch ng nào còn s ng, nên không cần phải cật l c đ tìm ra đ i tư ng của s luyện tập ki u này. Trong hình thức phát tri n của mình, toàn tâm cũng đem lại một độ nhạy cảm rất tinh tế về mọi việc xảy ra t ng phút giây trong vùng lân cận tức thời và trong tâm thức thiền giả.

Một trong nh ng thành t khẩn thiết của việc rèn luyện toàn tâm là việc phát tri n và ứng d ng của s chú tâm. Chúng ta biết rằng trong thế giới hiện nay, có một t lệ phần trăm cao của các trẻ em chịu đ ng các khó khăn về việc thiếu khả năng tập trung, đặc biệt là trong các cộng đ ng chịu nhiều ảnh hưởng của vật chất. Tôi nghe rằng đã có các n l c lớn đ tìm hi u về tính năng của s chú tâm và các các nguyên nhân động của nó. Ở đây Phật giáo với lịch s lâu dài về luyện tập s chú tâm có th đóng góp phần mình. Trong tâm lý học Phật giáo, chú tâm đư c định nghĩa như là tính năng h tr s định hướng tâm thức lên một đ i tư ng trong vô vàn các thông tin th cảm mà ta trải nghiệm trong t ng thời đi m. Ở đây chúng ta sẽ không lưu tâm đến các vấn đề lý thuyết phức tạp chung https://thuviensach.vn

quanh đề tài định nghĩa chính xác s chú tâm là gì - nó có là một cơ

chế duy nhất hay bao g m nhiều loại, hay liệu nó có cùng một áp d ng đư c điều khi n của tư tưởng. Thay vào đó, hãy bàn đến một s chú tâm c ý - giúp ta l a chọn một khía cạnh hay một đặc tính đặc biệt của một đ i tư ng. Một áp d ng liên t c t nguyện của chú tâm là điều giúp ta bảo t n một s tập trung đư c duy trì lên một đ i tư ng chọn trước.

Luyện tập chú tâm liên quan gần gũi với việc học hỏi cách điều khi n các tiến trình tinh thần của ta. Tôi chắc rằng hầu hết giới trẻ

ngày nay ngay cả với nhiều người đã đư c khám nghiệm là đang bị

các r i loạn về khả năng chú tâm, đều có th hưởng th một cu n phim hấp dẫn mà không hề bị phân tán. Khó khăn của họ là khả

năng đ định hướng chú tâm của mình một cách chủ động khi có nhiều hơn một s kiện xảy đến. Một nhân t khác liên can đến thói quen. S quen thuộc của ta càng ít, thì càng cần nhiều n l c và áp d ng có chủ ý hơn vào việc định hướng s chú tâm và vào việc gi nó lên một đ i tư ng hay thao tác. Dù sao, qua s thành th c, có đư c t rèn luyện, chúng ta trở nên bớt ph thuộc vào n l c c ý như thế. Chúng ta biết đư c t kinh nghiệm cá nhân rằng, thông qua rèn luyện, ngay cả các thao tác ban đầu tưởng ch ng vô cùng khó đều có th trở nên hầu như t động. Tâm lý học Phật giáo hi u đư c điều đó thông qua s áp d ng luyện tập duy trì, có k luật của một người về s chú tâm mà ban đầu v n bao hàm một n l c lớn lao, sau đó là có đư c một cách thức tiến hành thao tác đó nhưng vẩn còn hạn chế và đòi hỏi một s n l c đ th c hiện, và cu i cùng thì thao tác trở nên t động và không cần đến s c gắng nào.

Một rèn luyện khác đ phát tri n s chú tâm là tập trung nhất tâm. Ở đây người tu tập có th chọn bất kỳ đ i tư ng nào tr u tư ng hay c th , nhưng phải là thứ mà người đó có th d dàng https://thuviensach.vn

hình dung ra hình ảnh của nó. S luyện tập tiến hành bằng cách c ý đặt s chú tâm của mình lên [ảnh hình dung hóa của] đ i tư ng đã chọn và gắng sức gi s chú tâm đó càng lâu càng t t. S luyện tập này chủ yếu bao g m việc s d ng hai tính năng toàn tâm (v n buộc tâm chặt vào đ i tư ng) và t nh giác t quán ki m, v n đ nhận thấy liệu rằng s phân tâm có xảy ra trong tâm thức hay có chăng s sáng rõ của s tập trung của tâm đã trở nên lỏng lẽo[19]. Trọng tâm của th c hành này là s phát tri n của hai phẩm chất về điều ph c tâm - độ bền v ng của s chú tâm kéo dài và nét rõ ràng hay độ

sáng rõ mà tâm có th nhận thức về đ i tư ng. Thêm vào đó thiền giả cần học cách bảo dư ng s tĩnh lặng, sao cho người đó không áp d ng quá nhiều t quán ki m đến đ i tư ng, v n sẽ gây biến dạng đ i tư ng hay gây bất n lên s bình lặng tinh thần.

Theo hệ quả của s t quán ki m, khi hành giả nhận thấy mình trở nên bị phân tán, thì người đó cần tế nhị mang tâm mình trở lại với đ i tư ng. Ban đầu, khoảng thời gian lúc bị phân tán và lúc phát hiện ra s phân tán này có th tương đ i dài, nhưng sau khi rèn luyện đều đặn, nó sẽ trở nên ngắn dần. Trong hình thức phát tri n này, việc luyện tập cho phép hành giả đặt yên tĩnh lên đ i tư ng đã chọn trong một các khoảng thời gian lâu, cho đến khi thấy nh ng thay đ i bất kỳ có th xảy đến với đ i tư ng hay với tâm thức. Xa hơn n a, hành giả đư c gọi là đã thành t u một phẩm chất nhu hoạt[20] về tinh thần, mà trong đó tâm trở nên khả d ng một cách d dàng và có th đư c định hướng không hạn chế lên đ i tư ng bất kỳ. Trạng thái này đư c miêu tả như là s thành t u về định [l c]

của tâm (śamatha trong Phạn ng và shi ne trong Tạng ng ).

Có các xác nhận trong các kinh luận thiền Phật giáo rằng một thiền giả thiện xảo có th làm chủ k năng này đến mức người đó có th lưu gi s chú tâm của mình một cách không g n sóng một lúc https://thuviensach.vn

b n giờ đ ng h . Tôi có quen biết một thiền giả Tây Tạng n i tiếng là đã đạt thành t u này. Không may, ông ấy đã qua đời; nếu không sẽ vô cùng lý thú đ ki m nghiệm ông ấy trong khi đang ở trạng thái này bằng tất cả các máy móc tinh vi của phòng thí nghiệm của Richard Davidson. Một lãnh v c đầy thành quả của s tìm tòi trong phạm vi các nghiên cứu về s chú tâm trong tâm lý học Tây Phương sẽ là các trường h p th nghiệm [lên các thiền giả thiện xảo] như

thế này tương phản với hi u biết hiện tại về s chú tâm của con người mà tôi tìn rằng các khoảng thời gian t i đa lại không lâu hơn vài phút.

Các rèn luyện thiền trang bị một trạng thái tâm n định và nề nếp, nhưng nếu m c tiêu của chúng ta là đ đào sâu vào trong s truy cứu chủ th thì ch với một tâm thức tập trung sẽ không đủ. Chúng ta phải đạt tới một k năng đ thăm dò bản chất và các đặc tính của đ i tư ng đư c quán chiếu với độ chính xác t i đa khả dĩ. Việc rèn luyện cấp độ thứ nhì này đư c biết đến trong kinh luận Phật giáo như là tuệ giác [hay đơn giản là tuệ] (vipaśyanā trong Phạn ng và lhak thong trong Tạng ng )[21]. Trong định các yếu t nhấn mạnh là việc bảo lưu s tập trung không bị phân tâm, và yếu t nhất tâm là phẩm chất then ch t đư c mưu cầu. Trong tuệ đi m nhấn mạnh là s truy cứu phân biệt và phân tích trong khi vẩn lưu gi nhất tâm không bị phân tán.

Trong tác phẩm c đi n "Các Giai Trình Thiền", đại sư Phật giáo Ấn-độ Liên Hoa Giới[22] đã có lời giải thích chi tiết về cách thức đ

nuôi dư ng một cách có hệ th ng cho cả định và tuệ. Các điều này đư c kết h p sao cho chúng có th đư c áp d ng đ đào sâu hi u biết về các tính năng đặc biệt của th c tại, cho đến mức hi u biết về

các tác động của tư tưởng, xúc cảm, và hành x . Ngài đặc biệt nhấn mạnh s cần thiết của việc bảo lưu một s thăng bằng tinh tế gi a https://thuviensach.vn

một phía là s xác lập nhất tâm và s áp d ng việc quán chiếu tập trung phân tích của phía bên kia. Đó là vì chúng là các tiến trình tinh thần khác nhau có khả năng làm suy yếu lẫn nhau. Định l c nhất tâm lên một đ i tư ng đòi hỏi lưu gi tâm lên đ i tư ng với rất ít chao động và là một loại dung h p, trong khi tuệ giác quán chiếu đòi hỏi một hành vi định hướng một cách chắc chắn trong đó tâm dịch chuy n t một khía cạnh này của đ i tư ng sang một khía cạnh khác.

Khi nuôi dư ng tuệ giác, Liên Hoa Giới khuyên rằng ta nên bắt đầu s khảo sát với s truy cứu càng bén nhạy càng t t và rằng sau đó ta có th c gắng gi nhất tâm lên tuệ giác kết quả càng lâu càng t t. Khi hành giả bắt đầu mất đần áp l c của tuệ giác, thì ngài dạy hãy bắt đầu lại tiến trình phân tích. Thao tác luân phiên này có th dẫn đến mức cao hơn của khả năng tinh thần, mà ở đó cả quán chiếu lẫn định l c tương đ i trở thành không t n công sức.

Như trong bất kì s trui rèn khác, các công c giúp người th c nghiệm tập trung vào s khảo sát của người đó. Vì kinh nghiệm chủ

quan có th d dàng lạc l i do tưởng tư ng hay ảo tưởng, các công c thiền như là phân tích cấu trúc đã đư c phát tri n nhằm tập trung s thám sát suy tư. Thường thì các chủ đề phân tích đư c mô tả t trước. Hành giả có th l a chọn trong s các chủ đề đ tập trung lên đó. Một trong s đó là về bản chất vô thường về s t n tại của chúng ta. Vô thường đư c chọn như là một đ i tư ng thiền Phật giáo có giá trị vì mặc dù hi u nó một cách trí óc, thì chúng ta hầu như vẩn chưa ứng x như là ta đã nhập tâm đư c s thấy biết này.

Một s kết h p gi a phân tích và tập trung tinh thần về đề tài này sẽ

mang lại trí huệ cho cuộc s ng khiến ta nhận thức đư c s quý giá của t ng thời đi m của đời s ng mình.

https://thuviensach.vn

Đ bắt đầu ta thiết lập s toàn tâm của thân và hơi thở trong trạng thái bình lặng, ta nuôi dư ng s thấy biết về mọi thay đ i vi tế

xảy ra trong tâm và thân trong su t chu kỳ tu tập, ngay cả gi a khi hít vào và thở ra. Bằng cách này, một s thấy biết trải nghiệm phát sinh rằng không có gì trong s t n tại của ta là tĩnh hay không đ i.

Khi rèn luyện này đư c vi ch nh, thì s thấy biết về s thay đ i trở

nên ngắn ngủi và năng động hơn bao giờ hết. Chẳng hạn, một tiếp cận nhằm quán chiếu mạng lưới phức tạp của các trạng hu ng gi gìn s sinh t n của ta, dẫn đến nhận thức sâu sắc hơn về tính mong manh của s t n tại liên t c của chúng ta. Một tiếp cận khác là s ki m nghiệm sinh động hơn về các tiến trình và hoạt động của th chất, đặc biệt là tu i già và s suy tàn. Nếu thiền giả có một kiến thức sâu rộng về sinh học, thì có th thấy đư c rằng sẽ có một nội dung đặc biệt phong phú cho kinh nghiệm của người đó về th c hành này.

Nh ng th c nghiệm tư tưởng này đã đư c tiến hành lập đi lập lại qua nhiều thế k , và các kết quả đã đư c xác nhận bởi hàng ngàn thiền giả v đại. Các tu tập Phật giáo đư c th nghiệm về tính hiệu quả và đư c ki m nghiệm bởi các tâm thức khả tín trước khi chúng trở thành các công c đ ứng d ng thiền.

Nếu m c tiêu của chúng ta là nhằm kết h p chặt chẽ quan đi m ngôi nhân xưng thứ nhất với phương pháp khoa học đ tuần t phát tri n một phương tiện nghiên cứu về ý thức, thì may mắn là chúng ta không cần gi v ng tu tập này một cách tuyệt hảo kéo dài trong b n giờ đ ng h . Điều cần thiết ch là một mức độ nào đó của s kết h p hai k năng - nhất tâm và quán chiếu. K luật rèn luyện là chìa khóa. Một nhà vật lý cần trải qua các luyện tập bao g m cả các k năng như là toán, khả năng s d ng các trang thiết bị khác nhau, tính năng t i yếu đ biết đư c lúc nào một thí nghiệm đư c thiết kế

https://thuviensach.vn

đúng và lúc nào các kết quả h tr cho lý thuyết, cũng như là s thành thạo trong việc diễn dịch các kết quả của nh ng thí nghiệm đã tiến hành. Các k năng này ch có th đạt đư c và phát tri n thông qua một thời gian lâu dài. Ai đó mong mu n học hỏi các k năng về

phương pháp ngôi nhân xưng thứ nhất cần dành ra một khoảng thời gian và n l c đáng k . Đi m quan trọng cần nhấn mạnh ở đây là gi ng như việc luyện tập của một nhà vật lý, s tiếp thu các k năng tinh thần là vấn đề của tác ý và n l c tập trung; nó không phải là tài năng huyền diệu đặc biệt của một s ít người.

Có nhiều hình thức khác của thiền trong truyền th ng Phật giáo, bao g m một lư ng kh ng l các tu tập có liên quan đến việc s d ng và nâng cao về s hình dung hóa và tưởng tư ng, và và nhiều k năng cho việc điều tiết các ngu n năng l c quan trọng trong thân th đ đem lại một cách tuần t các trạng thái sâu lắng và vi tế hơn của tâm, mà đư c miêu tả qua việc tăng cao việc thoát khỏi ràng buộc của s thiết lập khái niệm. Các trạng thái và tu tập này có th là một lãnh v c lý thú của nghiên cứu và thí nghiệm khoa học, trong đó chúng có th đề xuất nh ng khả năng và năng l c bất ngờ trong tâm thức người.

Một lãnh v c nghiên cứu về thiền có th là điều mà truyền th ng Tây Tạng mô tả như là trải nghiệm của trạng thái tịnh quang. Đây là trạng thái ý thức đư c hi u là một tâm trạng c c kỳ vi tế hi n lộ một cách ngắn ngủi trên tất cả con người vào thời đi m chết lâm sàn[23]. Có nh ng tương t rất ngắn ngủi với trạng thái này có th xảy ra một cách t nhiên vào nh ng lúc khác như là trong lúc hắt hơi, ngất x u, ngủ sâu, và ở c c khoái của tình d c. Đặc tính nền tảng của trạng thái này là s t phát hoàn toàn, không có ý thức về

ngã hay ngã chấp. Với thiền giả kinh nghiệm, thì trạng thái này có th tạo ra một cách chủ tâm qua các k năng thiền, và khi nó xảy ra https://thuviensach.vn

một cách t nhiên vào lúc lìa đời thì một cá nhân như thế có th duy trì trạng thái này trong khi vẩn bảo lưu toàn tâm trong một thời gian dài.

Người thầy của tôi Ling Rinpoche đã ở trong tịnh quang của trung ấm đến 13 ngày; mặc dù ngài đã chết lâm sàn và đã ng ng thở, ngài vẩn ở lại trong tư thế thiền và thân th ngài không có một ch dấu nào của s th i r a. Một thiền giả giác ngộ khác lưu lại trong trạng thái này 17 ngày trong cái nóng nhiệt đới của gi a hè miền đông Ấn-độ. Sẽ lý thú vô cùng đ hi u biết nh ng gì xảy ra trong cấp độ của tâm lý học trong su t thời gian này, và nếu có th có nh ng tín hiệu thăm dò đư c ở cấp độ hóa sinh. Khi nhóm của Richard Davidson đến Dharamsala, họ đã thiết tha đ tiến hành vài thí nghiệm về hiện tư ng này, nhưng khi họ đến đó - Tôi không biết nên nói là rủi hay may - đã không có thiền giả nào qua đời.

Dù sao, t khía cạnh về việc đóng góp vào s xuất hiện của một phương pháp khoa học có nền tảng của phương pháp nghiêm ngặt về ngôi nhân xưng thứ nhất, các loại th c hành này không hoàn toàn thích h p. Trong việc luyện tập chính mình đ xem ý thức t nó như là một đ i tư ng của s thẩm tra ngôi nhân xưng thứ nhất, chúng ta đầu tiên phải bình n đư c tâm. Kinh nghiệm về việc ch chú tâm vào hiện tiền rất h u ích cho rèn luyện. Việc tập trung của l i rèn luyện này là một s tập luyện duy trì nhằm nuôi dư ng khả

năng lưu gi tâm một cách không phân tán lên s trải nghiệm chủ

quan tức thì của ý thức. Điều này đư c tiến hành như sau.

Trước khi bắt đầu bu i ng i thiền chính thức, thiền giả nuôi dư ng một s chú tâm cẩn trọng không cho phép tâm bị phân tán bởi các h i tưởng về trải nghiệm quá khứ hay bởi các hy vọng, ước đoán, và lo s về các s kiện trong tương lai[24]. Điều này đư c https://thuviensach.vn

tiến hành qua một thệ nguyện thầm rằng trong su t bu i thiền này tâm sẽ không bị quyến rủ bởi các tơ tưởng về quá khứ hay tương lai và sẽ lưu lại hoàn toàn tập trung vào s t nh thức về hiện tại. Điều này thật quan trọng vì trong các trạng thái bình thường hàng ngày ta thường có khuynh hướng trói mình vào các h i tưởng và các dấu vết của quá khứ hay vào các hy vọng và lo s về tương lai. Ta thường s ng với quá khứ hay tương lai và rất hiếm khi hoàn toàn ở

lại với hiện tại.

Khi một người thật s trong bu i thiền, có th sẽ h u ích khi quay mặt vào một bức tường không có các sắc màu hay các dạng hình tương phản có khả năng gây phân tán s chú ý.[[Image:]] Các gam màu lắng dịu như màu kem hay nâu phớt vàng nhạt[25] có th thuận l i, vì chúng giúp tạo một phông nền đơn giản. Khi một người thật s nhập thiền, điều t i yếu là không d ng công[26]. Đúng hơn là thiền giả phải đơn thuần quan sát tâm an nghĩ lên trạng thái của chính nó một cách t nhiên.

Khi ng i, ta sẽ bắt đầu nhận thấy cả loạt các ý tưởng phát khởi trong tâm, t a như một dòng su i đầy bóng nước chuy n động không bao giờ ngưng róc rách bên trong hay như một s h i hả của dòng lưu thông xe cộ không ngớt. Thiền giả nên cho phép các ý tưởng đó phát khởi t nhiên, bất k có nhận thấy đó là t t đẹp hay xấu xa. Đ ng củng c hay đè nén chúng hay đem ra làm chủ th cho việc phân định đánh giá. Mọi đáp ứng bất kỳ này sẽ tạo thêm s tăng trưởng của tư tưởng, vì chúng sẽ cung cấp thêm nhiên liệu đ

lưu gi dòng phản ứng dây chuyền tiếp diễn. Thiền giả phải quan sát tư tưởng một cách đơn thuần. Khi làm đư c điều này, thì gi ng như là các bong bóng hình thành và tan biến trong nước, các tiến trình tơ tưởng không liên t c đơng thuần ch phát khởi và tan biến trong tâm.

https://thuviensach.vn

Dần dà, t trong màn sương mờ của tiếng n, thiền giả sẽ bắt đầu cảm xúc loáng thoáng một điều gì t a như một s vắng bặt, tâm trạng có nội dung đặc thù, không th xác định. Ban đầu, các trạng thái như thế có th ch là các trải nghiệm vút nhanh. Mặc dù thế, khi trở nên dủ kinh nghiệm hơn trong tu tập này, thiền giả có th kéo dài các khoảng thời gian này trong s gia tăng bình thường của tư

tưởng hành giả. Một khi điều này xảy ra, sẽ có một cơ hội thật s đ

tri kiến bằng th c nghiệm[27] điều đư c mô tả trong định nghĩa của Phật giáo về ý thức như là "sáng rõ và thấy biết". Bằng cách này, thiền giả sẽ t t có khả năng đ "nắm chặt" kinh nghiệm cơ sở về ý thức và lấy đó làm đ i tư ng cho s quán chiếu thiền.

Ý thức là một đ i tư ng rất khó nắm bắt, và trong ý nghĩa này nó thật không gi ng như việc nghiên cứu lên một đ i tư ng vật chất, như là các tiến trình sinh hóa. Nhưng s khó nắm bắt này có th so sánh đư c với một s đ i tư ng của vật lý học và sinh học, như là các hạt hạ nguyên t hay các gen di truyền. Giờ đây, các phương pháp và giao thức cho s nghiên cứu về chúng đã đư c xác lập hoàn toàn, các đ i tư ng này dường như quen thuộc và ngay cả

tương đ i không mâu thuẫn nhau. Tất cả các nghiên cứu này ở

dạng quan trắc tương thuộc[28], trong đó, bất k các quan đi m triết học khả dĩ áp d ng lên thí nghiệm cho trước bất kỳ - thì trong phân tích t i hậu, chính các quan trắc th c nghiệm d a trên bằng chứng và phát hiện của hiện tư ng vẩn phải là điều xác định thật tính.

Tương t , cho dù quan đi m triết lý của chúng ta về bản chất của ý thức ra sao, cho dù cu i cùng nó có là vật chất hay không, thì thông qua phương tiện nghiêm khắc về ngôi nhân xưng thứ nhất, chúng ta có th học hỏi việc quan sát hiện tư ng bao g m các tính năng và động thái nhân quả của chúng.

https://thuviensach.vn

Trên cơ sở này, tôi d phóng một khả năng về việc mở rộng nội hàm của khoa học về ý thức và việc phong phú hóa tri kiến thu thập đư c của chúng ta về tâm thức con người trong khuôn kh khoa học. Francisco Varela[29] đã nói với tôi rằng một triết gia, Edmund Husserl[30], đã nêu ra một s tiếp cận tương t đ nghiên cứu về ý thức. Ngài mô tả phương pháp về việc xúc tiến t một kinh nghiệm cảm xúc, mà không áp đặt thêm vào trong s ki m nghiệm này tham s của các giả định siêu hình, như là một hành vi của việc "lấy đặc tính siêu hình", ra khỏi các truy cứu có tính hiện tư ng học. Điều này không có nghĩa là cá nhân [người nghiên cứu] không có một vị thế

triết học mà đúng hơn là người đó ng ng các tín điều cá nhân một cách có chủ ý cho m ch tiêu của s phân tích. Hậu quả là một điều chi tương t như việc bỏ vào trong dấu ngoặc này đã có mặt trong khoa học hiện đại.

Chẳng hạn, sinh học đã có các bước phát tri n lớn lao trong việc cung cấp cho chúng ta hi u biết về s s ng cũng như là các hình thức và các cấu trúc đa dạng của nó bất k câu hỏi về triết học và quan niệm của s s ng thì vẩn còn chưa khép lại. Cũng thế, các kỳ

công đáng ghi dấu về vật lý (đặc biệt trong cơ học lư ng t ) đã thành t u mà không có câu trả lời rõ ràng cho vấn đề Th c tại là gì?

Và trong khi nhiều vấn đề về nhận thức liên quan đến việc diễn dịch của chúng vẩn còn chưa đư c giải quyết.

Ở một mức độ nào đó, tôi cho rằng trải nghiệm đư c rèn luyện thật s về một s k năng của tu tập tinh thần (hay các loại khác gi ng như thế) sẽ trở thành một h p phần về việc rèn luyện của nhà nghiên cứu về nhận thức nếu khoa học thật s nghiêm túc về việc đạt đến khả năng truy cập đư c toàn bộ các dạng phương tiện cần thiết cho một nghiên cứu đầy đủ về ý thức. Thật s , tôi sẽ đ ng ý với Varela rằng nếu nghiên cứu khoa học về ý thức phát tri n toàn https://thuviensach.vn

thiện - với giả thiết rằng tính chủ quan là một thành phần cơ bản của ý thức - thì nó sẽ phải kết h p với một phương pháp phát tri n và mạnh mẽ hoàn toàn của chủ trương th c nghiệm ngôi nhân xưng thứ nhất. Tôi cảm thấy trong lãnh v c này có tiềm năng kh ng l cho các truyền th ng quán chiếu đã đư c xác lập như là Phật giáo nhằm đóng góp phần trọng yếu cho s giàu mạnh của khoa học và các phương tiện của nó. Hơn thế n a, khả dĩ cũng có các ngu n quan trọng trong chính truyền th ng triết học Tây Phương đ h tr khoa học hiện đại phát tri n các phương pháp hướng đến một s điều nghi của quan đi m về ngôi nhân xưng thứ nhất. Bằng cách này, chúng ta có th mở rộng chân trời tri thức lớn lao về các phẩm chất chủ ch t đặc trưng cho s t n tại của nhân loại, tức là ý thức.

Chú thích

↑ Theo ý này thì đức Dalai Lama đề cập đến loại thiền quán. Tức là dùng s quán chiếu (tư duy) với khả năng tập trung cao (định l c cao) đ thấu su t vào bản chất của s vật đang đư c tâm theo dõi.

↑ Máy ch p ảnh điện não đ (Electroencephalography -- EEG) là thiết bị ghi chép lại các hoạt động điện trên da đầu sinh ra bởi việc vận hành của các tế bào thần kinh trong não. Trong thần kinh học ứng d ng chẩn khám chính của EEG là dùng trong các chứng động kinh, hôn mê, các kh i u, s c, s tập trung thần kinh và các bệnh não. Tuy nhiên, ứng d ng của EER giảm dần do s có mặt của các k thuật mới như MRI MRI và CT (xem chú thích kế tiếp về MRI và CT). "EEG". Wikipeida. Truy cập 04/09/2009 .

↑ Máy ch p cộng hưởng t (Magnetic Resonance Imaging --

MRI) hay còn gọi là máy ch p hạt nhân cộng hưởng t (nuclear magnetic resonance imaging -- NMRI), là k thuật tương đ i mới đư c dùng nhiều trong xạ trị đ bản đ hóa các cấu trúc bên trong https://thuviensach.vn

và chu"c năng của thân th . MRI cung ứng s tương phản lớn gi a các mô mềm của thân th hơn là X quang điện toán (computed tomography -- CT). MRI thật s h u d ng trong ch p ảnh thần kinh não, khung xương, tim mạch, và ung thư. Nếu như thiết bị CT dùng phóng xạ ion thì MRI dùng t trường c c mạnh đ sắp xếp s t hóa hạt nhân nguyên t hydro của nước trong thân th . Các trường tần s giao động radio đư c phát thay đ i một cách có hệ th ng đ

điều ch nh s sắp xếp của s t hóa khiến cho hạt nhân của các nguyên t hydro tạo thành một t trường quay chuy n có th phát hiện và đọc đư c bởi máy quét. Các tín hiệu nhận đư c (của máy quét) t s điều tiết của các t trường giúp có đủ thông tin đ tạo ra ảnh cấu trúc của thân. MRI đầu tiên phát hàh năm 1973.

"Magnetic_resonance_imaging". Wikipedia Truy cập 04/09/2009 .

↑ Paul Ekman (1934 - ) là nhà tâm lý học Hoa Kỳ tiên phong trong nghiên cứu về các xúc cảm và m i quan hệ của chúng với các bi u lộ trên mặt. Ông đư c xem là một trong 100 nhà tâm lý học kiệt xuất nhất của thế k 20. Nền tảng nghiên cứu của Ekman là phân tích s phát tri n của các bản tính người và các trạng thái qua thời gian.

"Paul Ekman". Wikipedia. Truy cập 05/09/2009 .

↑ Herbert Benson (1935 -- ) là chuyên gia tim mạch và sáng lập viên của Mind/Body Medical Institue (Học Viện Y Học về Thân và Tâm. Ông là giám đ c danh d of the Benson-Henry Institute, trưởng khoa Y Học tại Đại Học Harvard, là bác sĩ Tây Phương đầu tiên s d ng yếu t tinh thần và điều trị [Đông Phương] vào Tây y.

Các công trình của ông là cầu n i gi a y học và tôn giáo, Đông và Tây, tâm và thân, và tín ngư ng và khoa học. "Herbert Benson".

Wikipedia. Truy cập 05/09/2009. .

https://thuviensach.vn

↑ Serotonin (5-hydroxytryptamine, 5-HT, N-methyl-gamma) là một chất dẫn truyền thần kinh dạng đơn amine (monoamine) neurotransmitter. Chất này tìm thấy rất nhiều trong đường tiêu hóa (ruột - dạ dày) các loài thú và có đến 80% - 90% serotonin trong các tế bào enterochromaffin cells (một dạng tế bào sản xuất hóc-môn thuộc đường tiêu hóa) trongruột người, đư c dùng điều tiết các chuy n dịch ruột. Phần nhỏ còn lại của serotonin đư c t ng h p trong các tế bào thần kinh đặc biệt trong hệ th ng trung ương thần kinh và có nhiều chức năng bao g m việc điều tiết tâm trạng, s ngon miệng, ngủ, s co cơ và một s chức năng tư tưởng bao g m trí nhớ và học hỏi. "Serotonin". Wikipedia. Truy cập 12/09/2009 .

↑ Thuyết linh hoạt thần kinh (Neuroplasticity) cũng gọi là linh hoat não (brain plasticity), linh hoạt vỏ não (cortical plasticity) đề cập đến việc thay đ i của các tế bào thần kinh, t chức mạng liên kết của chúng, và chức năng của chúng bởi các th nghiệm mới. Ý kiến này đư c đề xuất lần đầu vào 1892 bởi Santiago Ramón y Cajal nhưng bị đa s bác bỏ trong su t n a thế k . Thuật ng linh hoạt thần kinh đư c dùng lần đầu tiên bởi nhà thần kinh học Ba Lan Jerzy Konorski. Các tế bào thần kinh não n i kết nhau. Thuật ng "linh hoạt" ám ch hoạt động học hỏi của não bao g m việc thêm vào hay xóa bỏ bớt hay làm v ng mạnh các m i liên kết, hay thêm các tế

bào. Trong thế k 20, các nhà thần kinh đều tin rằng các vùng sâu của não và tân vỏ não không th biến đ i về cấu trúc sau giai đoạn trẻ thơ; điều này có nghĩa là việc học hỏi ch làm thay đ i sức mạnh của m i liên kết còn các vùng liên hệ đến cấu trúc hình thành của trí nhớ như vùng hải mã (hippocampus) và các nếp xếp là nơi mà các tế bào thần kinh mới sẽ không tạo thêm sau khi kết thúc tu i thơ.

Tuy nhiên, ý tưởng này đang bị lung lay do các tìm tòi mới cho thấy s linh hoạt của chúng ngay cả sau tu i thơ. Theo thuyết linh hoạt thần kinh này thì tư duy học hỏi và hoạt động thật s làm thay đ i cả

https://thuviensach.vn

cả cấu trúc vật lý (giải phẩu) lẫn t chức chức năng (sinh lý) t trên xu ng. "Neuroplasticity". Wikipedia. Truy cập 12/09/2009 .

↑ Pháp Xứng (skt. Dharmakīrti, tib. ཆོས་ གས་ (chos grags)) Một trong nh ng Luận s quan trọng nhất của triết học đạo Phật, đại điện quan đi m của Duy thức tông (sa. vijñānavādin) và Nhân minh học (sa. hetuvidyā), s ng trong thế k thứ 7 (~ 600-650) tại Nam Ấn Độ

và là môn đệ của Hộ Pháp (sa. dharmapāla) tại Na-lan-đà. "Pháp Xứng". Wikipedia. Truy cập 05/09/2009. .

↑ Định luật này đư c mô tả trong Phật giáo dưới dạng thuyết duyên khởi và nghiệp đư c đức Phật giảng sau khi v a thành đạo xong tại vườn Lộc Uy n cho 6 đệ t đầu tiên.

↑ Luật vô thường đư c trình bày trong một phần của Tứ Diệu Đế

cũng đư c đức Phật thuyết giảng lần đầu tại vườn Lộc Uy n khi v a thành đạo.

↑ Danh t thường dùng trong Phật giáo là "đại t bi".

↑ Mật Đi n T i Thư ng (Skt. Mahāyānottaratantra Śāstra; Tib.

Gyü Lama; Wyl. theg pa chen po rgyud bla ma'i bstan bcos), là mộ

trong năm bộ luận của Ngài Di-lặc, là một luận giải về các giáo pháp trong lần chuy n Pháp luân thứ 3 giải thích về Phật tính. Luận này đư c dịch sang Tây Tạng bởi Ngok Loden Sherab và Kashmiri pandita Sajjana. "Uttaratantra Shastra". Wikipedia. Truy cập 20/09/2009 .

↑ Di-lặc (Skt. Maitreya, Pāl. Metteyya) hay T Thị là vị Phật tương lai của thế giới này. Trong các kinh A-di-đà và Liên Hoa gọi ngài là Vô Năng Thắng b -tát (ajita). Ngài sẽ là vị Phật tương lai https://thuviensach.vn

cu i cùng của trái đất vào khoảng 30000 năm n a. "Maitreya".

Wikipeida. 20/09/2009 .

↑ Tên Phạn Ng Paramārthastava và Tạng ng : Bstod tshogs

↑ Tùy theo trường phái Phật giáo ch này có th đư c dịch khác nhau. Nhiều tài liệu dịch là Phật tính, tâm tịnh quang, bản chất của tâm,...

↑ Ch nguyên bản lapis lazuli, một loại đá quý hiếm có với màu xanh lam. "Lapis lazuli". Wikipedia. Truy cập 03/10/2009

↑ T ch cognitive: đư c nhiều nơi dịch là nhận thức (ch Anh ng tương ứng của ch nhận thức là perception). Tuy nhiên, theo đúng nội hàm của ch này thì nó thuộc về các tiến trình x lý thông tin của não bộ. Nó không ch bó hẹp trong nghĩa của các tiến trình nhận biết và hi u thông tin, nên chúng tôi tạm dùng ch tư tưởng hay tư lường cho nghĩa của ch cognitive. "Cognition" và

"Perception". Wikipedia, Truy cập 08/11/2009 .

↑ Theo tác phẩm "Lamrim Chenmo" của ngài Tsongkhapa phần Định chương 1 và 2 có ghi rõ toàn tâm là đặc tính mà tâm không bị

phân tán, hành giả tập trung s chú tâm vào đ i tư ng và gi nguyên s chú tâm đó liên t c không quên đ i tư ng. Theo bản dịch Anh ng "The Great Treaties on the Stages of the Path to Enlightenment". Tsongkhapa. Snow Lion Publications 2002.

↑ Theo tác phẩm "Lamrim Chenmo" của ngài Tsongkhapa phần Định thì yếu t t nh thức rất quan trọng giúp hành giả nhận ra đư c tâm mình đang bị phân tán hay đang bị lỏng lẽo không còn sáng tỏ

bám chặt vào đ i tư ng n a. Thuật ng thiền học đ ch trạng thái phân tâm là "trạo c " và trạng thái yếu hay suy giảm tập trung vào https://thuviensach.vn

đ i tư ng gọi là "hôn trầm". Xem bản dịch Anh ng "The Great Treaties on the Stages of the Path to Enlightenment". Tsongkhapa.

Snow Lion Publications 2002.

↑ Ch trong nguyên bản là "pliancy", nhiều tại liệu dịch ch này thành "khinh an". Tuy nhiên, nghĩa anh ng của nó là "adaptability of mind" tức là khả năng đáp ứng mềm dẻo linh hoạt của tâm

↑ Ch vipaśyanā đôi khi đư c dịch thành "thiền minh sát" hay

"thiền quán". Rèn luyện Tuệ giác là cấp độ người tu học sau khi đã có đủ định l c và chuy n sang phát tri n khả năng thấu su t thật chất của Pháp (t Giới đến Định và sau cùng là Tuệ). "Vipassana".

Wikipedia. Truy cập 2009< http://en.wikipedia.org/wiki/Vipassana>.

↑ Liên Hoa Giới (713-763) là một đại sư Ấn-độ thuộc truyền th a Nalanda. Ngài tháp tùng theo sư ph là Śāntarak ita (725-788) đến Tây Tạng hoằng hóa theo yêu cầu của Trhisongdetsen trong nhiều năm. Ngài đã góp phần rất lớn ph biến giáo lý Trung Quán tại Tây Tạng. Tác phẩm "Các Giai Trình Thiền" bao g m ba phần là luận giải toát yếu về trình t và cấp độ tu tập đ đạt giác ngộ đặc biệt là các tu tập về định và tuệ. Xem thêm "Stages of Meditation". Dalai Lama 2001. Snow Lion Publications.

↑ Danh t Phật học của trạng thái này là "trung ấm" hay "trung h u". Riêng trạng thái trung ấm trong lúc chuy n tiếp sang một kiếp s ng khác đư c chú trọng nhiều hơn vì tầm quan trọng của nó. Về

mặt sinh học, thời đi m này có th xem như đã bắt đầu chết lâm sàn. Theo tác phẩm "How to Practice" thì tiến trình của s chết, là trạng thái trung ấm gi a kiếp s ng này và kiếp sau; và là tiến trình tái sinh khỏi trạng thái trung ấm. S chuy n giao của nghiệp t kiếp s ng này đến kiếp khác xảy ra lúc chết thông qua một tâm rất vi tế

gọi là Tịnh Quang. Mặc dù mức độ sâu nhất này của tâm vẩn có mặt https://thuviensach.vn

trong su t s s ng, nó hi n lộ ở lúc chết. Nghiệp l c đặc biệt trong trạng thái chuy n tiếp gọi là "cận t nghiệp". "How to Practice". His Holiness the Dalai Lama 2003. Atria. 2003. ISBN: 0743453360

↑ Trong bài giảng Các Giai Trình về Thiền, đức Dalai Lama còn nhắc đến ngoài việc t bỏ các tơ tưởng đến quá khứ và tương lai mà còn loại bỏ luôn các cảm tưởng thu thập t các giác quan như

nhãn, nhĩ, t thiệt,... đ tránh bị thu hút bởi các kích thích t môi trường.

↑ Ch trong nguyên bản là "beige". Gần gi ng như màu s a pha chút cà phê. Gam màu này có th đậm hay l t hơn hình minh họa một chút.

↑ Tức là không dùng n l c đ cột gi tâm, theo phương pháp quán tâm này, vì s n l c rất d dẫn đến các phân tâm sai lạc thứ

cấp do chính n l c kềm gi gây nên.

↑ Ch thường dùng trong thiền học là chứng nghiệm. Ở đây, là bước sơ khởi của chứng nghiệm về Tính Không.

↑ Mô hình nghiên cứu tùy thuộc vào các quan sát đ đưa ra các ch nh hướng mới của nghiên cứu

↑ Francisco Javier Varela García (1946 - 2001) là nhà sinh học, triết học, và thần kinh học Chi Lê, Ông đư c biết đến do công trình nhập môn về khái niệm "t sinh" trong sinh học. "Francisco Varela".

Wikipedia. Truy cập 19/01/2009

↑ Edmund Husserl (1859-1938) người Đức là sáng lập nền tảng của khoa hiện tư ng học ở Tây Phương; ông là một trong nh ng triết gia có nhiều ảnh hưởng nhất trong thế k 20 đã có nhiều đóng https://thuviensach.vn

góp quan trọng đến hầu hết các lãnh v c triết học và các ý tưởng đến nh ng ngành tương quan như ngôn ng học, xã hội học, và tâm lý học tư tưởng. "Edmund Husserl".Stanford Encyclopedia of Philosophy. 26/10/2009 .

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 8: Phổ Của Ý Thức

Trong việc hình thành khoa học về ý thức và s khảo sát về tâm cũng như là nhiều th trạng của nó, Phật giáo và khoa học tư tưởng tiến hành theo các tiếp cận khác nhau. Khoa học tư tưởng hướng s nghiên cứu này chủ yếu vào cơ sơ các cấu trúc thần kinh sinh học và các chức năng hóa sinh của não bộ, trong khi s khảo sát Phật giáo về ý thức vận hành chủ yếu trên điều đư c gọi là quan đi m ngôi nhân xưng thứ nhất. Đ i thoại gi a hai bên có th mở ra một con đường mới về việc khảo sát ý thức. S tiếp cận c t lõi của tâm lý học Phật giáo bao g m một s kết h p của truyền th ng quán chiếu thiền, v n có th đư c mô tả như là một s truy cứu có tính hiện tư ng học; s theo dõi của động cơ thúc đẩy đư c bi u lộ qua các xúc cảm, các dạng thức của tư tưởng và ứng x ; và s phân tích quán chiếu lập luận triết học.

M c tiêu nền tảng của tâm lý học Phật giáo không phải đ tạo thành danh m c của tâm hay ngay cả không phải đ mô tả cách mà tâm hoạt động; đúng hơn s quan tâm chủ yếu của nó là đ vư t qua kh đau, đặc biệt là các đau kh về cảm xúc và tâm lý, và đ tẩy sạch các đau kh đó. Trong các ngu n kinh văn Phật giáo c , có ba ngành nghiên cứu ý thức. Vi Diệu Pháp tập trung vào s ki m nghiệm các tiến trình nhân quả của hàng trăm trạng thái cảm xúc và tinh thần, các trải nghiệm chủ quan của các trạng thái đó, và các hiệu ứng của chúng lên tư tưởng và ứng x của chúng ta. Nó quan https://thuviensach.vn

hệ đến điều đư c gọi là tâm lý học (bao g m trị liệu về tư lường) và hiện tư ng học. Thứ đến là Tri thức học Phật giáo phân tích bản chất và tính năng của nhận thức, hi u biết, và quan hệ gi a ngôn ng ý tưởng đ tuần t phát tri n một khung khái niệm cho việc hi u biết về nhiều phương diện khác nhau của ý thức - g m ý tưởng, cảm xúc và vân vân. Cu i cùng, Kim Cương th a s d ng s hình dung hóa, tư tưởng, xúc cảm, và nhiều k năng th chất khác nhau (như là các rèn luyện du-già) trong một n l c thiền mãnh liệt đ đẩy bật các phương tiện thiện đức của chúng sinh và đ chuy n hóa các đau kh của tâm. Nó không phải nhằm phát hiện một th c th thường hằng độc lập gọi là "tâm" mà là đ tìm hi u bản chất của tâm thức ở trạng thái thông thường và đ chuy n hóa nó hiệu quả sang trạng thái rõ ràng hơn và không bị đau kh .

S tiếp cận Phật giáo đ nghiên cứu ý thức d a trên hi u biết về

các chức năng và th trạng của tâm và động thái nhân quả của chúng - và đây chính là một lãnh v c mà hi u biết Phật giáo hầu như sẵn sàng giao diện với tiếp cận khoa học, vì gi ng như khoa học, đa phần s khảo sát Phật giáo về ý thức đều có cơ sở th c nghiệm.

Tôi bắt đầu nghiên cứu về các phương diện khác nhau của tâm như là một phần nhập môn của ngành học đư c gọi là lo rig, có nghĩa là "t nh thức và trí huệ". Đề tài này đư c dạy cho các tu sĩ

th c tập - thường là vào trang lứa chín hay mười tu i, sau thời gian v a xuất gia vào độ tám tu i. Đầu tiên, nh ng người thầy của tôi -

lúc đó chủ yếu là Ling Rinpoche - đã khiến cho tôi nhớ đư c một định nghĩa đúng về bản chất của các s kiện tinh thần và các phân lớp của các trạng thái cảm xúc và tư tưởng. Dù rằng không biết rõ nó có nghĩa gì vào lúc đó, tôi cũng đã biết rằng định nghĩa Phật giáo chuẩn về tinh thần, tương phản về vật chất, đư c đặc trưng bởi tính https://thuviensach.vn

chất chủ quan. Các đ i tư ng vật chất một cách đặt trưng có kích thước không gian và nó có th ngăn trở tầm mắt thấy các đ i tư ng vật chất khác. Các hiện tương tinh thần, ngư c lại, phải đư c hi u biết trong b i cảnh về chu i thời gian xảy ra của chúng và bản chất trải nghiệm [tinh thần] của chúng.

Tôi đã dùng rất nhiều thì giờ nghiên cứu về s phân biệt gi a kinh nghiệm th cảm và kinh nghiệm tinh thần. Một định nghĩa chuẩn m c về kinh nghiệm th cảm là cơ hội đ xảy đến của nó thuộc về

một cơ quan th cảm riêng biệt - như mắt, tai, vân vân. Có một s nhận biết rõ ràng rằng m i nhận thức th cảm thì phân biệt với các nhận thức khác và có một phạm vi riêng biệt, cho nên mắt không th truy cập đư c âm thanh hay tai không th nếm đư c và vân vân.

Như đư c lưu ý bởi các tư tưởng gia Phật giáo thời trước, bao g m Thánh Thiên và Pháp Xứng, thì có nh ng khác biệt quan trọng trong các tiến trình không-thời gian bao g m trong việc cảm thấy đư c các đ i tư ng trong các phạm vi th cảm khác nhau. Nhận thức thị

giác của một đ i tư ng có th xảy ra trong một khoảng cách rất lớn, việc nghe đư c âm thanh t khoảng cách nhỏ hơn, trong khi kinh nghiệm về một mùi hương đặc biệt xảy ra ch nội trong một tầm ngắn hơn n a. Điều tương phản hơn n a là hai th cảm còn lại -

phát khởi t vị giác và xúc giác - cần có tr c tiếp tiếp xúc gi a các cơ quan th cảm này và các đ i tư ng tương ứng của chúng. Theo ngôn ng khoa học, tôi đoán rằng, các khác nhau này sẽ đư c giải thích trong khuôn kh của các phương thức mà các th c th vật lý như là các lư ng t ánh sáng và các sóng âm thoát ra t các đ i tư ng kích thích lên các cơ quan th cảm.

Đặc tính định nghĩa của kinh nghiệm tinh thần là việc thiếu vắng các cơ quan th cảm th chất. Bằng th nghiệm tinh thần, v n là một tính năng hiệu l c thứ sáu thêm vào với năm giác quan th https://thuviensach.vn

cảm, giáo thuyết Phật giáo về tâm không có chút gì dấu giếm hay thần bí. Đúng hơn, nếu người ta ngắm một đóa hoa tươi đẹp, thì nhận thức tr c tiếp về đóa hoa, với tất cả độ sắc nét của nó như

màu sắc và hình dáng thuộc về kinh nghiệm thị giác. Nếu tiếp t c nhìn ngắm, thi có khởi sinh chu i kế tiếp lặp lại về cùng một nhận thức thị giác. Tuy nhiên, tại thời đi m tư tưởng xảy đến trong khi đang nhìn đóa hoa đó - chẳng hạn, việc hướng tập trung lên một khía cạnh hay một phẩm chất đặt biệt, như là độ sâu của màu sắc hay nét u n lư n của cánh hoa - thì người ta đã khởi tác ý thức tinh thần. Ý thức tinh thần bao g m toàn bộ nội hàm của điều mà chúng ta gọi là các tiến trình tư tưởng - bao g m trí nhớ, nhận biết, phân biệt, chủ tâm, mong mu n, tư duy khái niệm và tr u tư ng, các giấc mộng.

Kinh nghiệm th cảm thì lập tức và bao trùm trọn vẹn. Chúng ta ng i mùi hoa h ng, chúng ta thấy màu sắc, ta cảm nhận đau nhói t một cái gai đâm mà không có bất kỳ suy tưởng ý thức nào thâm nhập vào trong s trải nghiệm. Ý tưởng, ngư c lại, vận hành một cách chọn lọc, ngay cả đôi khi dường như độc đoán, qua việc lưu lại vào một khía cạnh hay một tính chất đặc biệt của một hiện tư ng xảy ra nào đó. Trong khi chăm chú lên đóa h ng, ta có th tìm thấy các ý tưởng bất ch t thâm nhập vào tâm thức mình: mùi hương là vị

chanh và s tươi mát thoang thoảng, màu phớt h ng dễ chịu, gai nhọn và cẩn trọng. Thêm vào đó, các tư tưởng khái niệm đều có liên quan đến các đ i tư ng thông qua một phương tiện như là ngôn ng và các khái niệm. Khi ta thấy một đóa hoa màu sắc đẹp đẽ; như

các loài hoa đ quyên đỏ thắm bao phủ núi đ i quanh Dharamsala trong mùa xuân, kinh nghiệm này rất lộng lẫy nhưng là kinh nghiệm không phân biệt; thế nhưng một khi các ý tưởng khởi hiện về các đặc tính của hoa này như là "nó thơm ngát" hay "các cánh hoa của https://thuviensach.vn

nó to", thì s trải nghiệm này bị thu hẹp hơn nhiều nhưng lại tập trung hơn.

Một s tương t tuyệt vời, thường đư c dành cho các học sinh trẻ, là việc cầm một tách trà. Kinh nghiệm th cảm như là việc gi tách trà bằng tay không, trong khi ý tưởng gi ng như việc cầm tách bằng tay đư c đeo găng vải. S khác nhau về chất gi a hai trải nghiệm đó là tr c tiếp. Bao tay vải là một ẩn d cho các khái niệm và ngôn ng v n đến gi a người quan sát và đ i tư ng khi ý tưởng vận hành.

Có một phân tích triết học rất chi tiết về vai trò của ngôn ng trong m i quan hệ đến ý tưởng trong tri thức học Phật giáo, mà v n nhiều luận đi m của nó đư c phát tri n trong khuôn kh rộng lớn hơn của s tranh luận triết học với nhiều trường phái tư tưởng phi Phật giáo khác nhau. Hai nhân vật trong nh ng đi n hình Phật giáo có tầm ảnh hưởng nhất là các luận giả Ấn Trần-na và Pháp Xứng vào thế k thứ năm và thứ bảy. Trong su t thời gian rèn luyện về

luận lý và tri thức học, tôi đã phải thuộc các phần c t lõi của nghiên cứu n i tiếng của Pháp Xứng là Lư ng Thích Luận (Pramā avarttika), một giáo pháp triết lý đư c soạn thảo dưới dạng kệ và chú giải cho ki u thức văn chương tinh yếu của nó. Tôi thu thập đư c là triết học phương Tây đã quan tâm nhiều đến m i quan hệ gi a ngôn ng và ý tưởng, và với câu hỏi nền tảng là liệu rằng ý tưởng có tùy thuộc hoàn toàn vào ngôn ng hay không. Các triết gia Phật giáo trong khi công nhận m i quan hệ mật thiết gi a chúng trong con người, thì vẩn công nhận về nguyên lý khả năng của [một]

ý tưởng mà không có đặc tính ngôn ng - chẳng hạn các loài thú đư c tin là có các suy nghĩ tr c tiếp qua các khái niệm (dù là thô sơ) nhưng không bởi ngôn ng trong ý nghĩa là chúng ta hi u đư c nó.

https://thuviensach.vn

Tôi đã bị ngạc nhiên khi phát hiện rằng trong tâm lý học Tây Phương hiện đại không có ý niệm đư c phát tri n về một tính năng tinh thần không th cảm. Tôi thu thập đư c rằng với nhiều người thì bi u hiện "giác quan thứ sáu" bao hàm một loại khả năng tâm lý khác thường. Nhưng trong Phật giáo nó thuộc địa hạt tinh thần, bao g m các ý tưởng, các chú tâm, và các khái niệm. Trong giới Tây Phương có có các ý niệm như là linh h n trong nh ng người h u thần hay là bản ngã trong các nhà phân tích tâm lý, nhằm lấp bớp một khoảng cách nào đó, nhưng điều dường như thiếu vắng ở đây là một s nhận biết về một tính năng đặc biệt nắm bắt các hiện tư ng tinh thần. Các hiện tư ng đó bao g m một dãy rộng các kinh nghiệm tư tưởng, như là trí nhớ và s g i nhớ, mà v n t quan đi m Phật giáo, thì có khác về phẩm chất với kinh nghiệm th cảm.

Cho rằng mô hình thần kinh sinh học về s nhận thức và tư

lường là một giải thích về các hiện tư ng này trong khuôn kh về

các tiến trình sinh học và hóa học của não bộ. Tôi có th thấy đư c lý do khiến quan đi m khoa học lại không có s phân biệt cần thiết về mô tả gi a các tiến trình khái niệm và th cảm. Điều đó cho thấy rằng bộ phận não hầu như liên hệ đến các nhận thức thị giác thì cũng là bộ phận hoạt động mạnh nhất trong s hình dung hóa các suy tưởng. Trong ch ng mức quan tâm đến não bộ, thì dường như

không có s khác nhau gi a việc một người đang thấy điều gì đó bằng mắt thật hay bằng "mắt của tâm". Theo quan đi m Phật giáo, vấn đề là ở ch giải thích của thần kinh sinh học đã bỏ sót một thành phần quan trọng của các s kiện tinh thần này - là kinh nghiệm chủ

quan.

Mô hình tri thức học Phật giáo c đã không cho thấy một s n i bật về não trong hoạt động tư tưởng, như là nhận thức. Dù rằng có s nhấn mạnh của triết học Phật giáo và dù rằng nền y học c Ấn-https://thuviensach.vn

độ đã có hi u biết t m về giải phẩu học người, thì thật là ngạc nhiên là vẩn chưa có s công nhận rõ ràng về vai trò của bộ não như là cấu trúc cơ phận c t lõi trong thân th . Đặc biệt trong m i tương quan gi a nhận thức và tư tưởng. Dẫu sao thì Phật giáo Kim Cang th a có nói về đường dẫn truyền đư c đặt ở đ nh đầu như là trung tâm năng l c điều tiết cho kinh nghiệm chủ quan.

Trong khoa học về nhận thức và tư tưởng, tôi có th hình dung đư c một s cộng tác đầy thành quả gi a Phật giáo và khoa thần kinh học. Phật giáo có nhiều điều đ học hỏi về các cơ chế não có quan hệ đến các s kiện tinh thần - đó là các tiến trình thần kinh học và hóa học, s hình thành của các m i giao tiếp thần kinh, qua hệ

tương h gi a các trạng thái tư tưởng đặt trưng và các vùng đặc thù của não bộ. Thêm vào đó, có nhiều giá trị trong tri thức về y học và dư c sinh học hiện đang đư c hình thành về việc các bộ não hoạt động như thế nào khi mà các phần của nó đã bị hư hại và bằng cách nào các chất liệu chắc chắn làm nảy sinh các trạng thái đặc biệt.

Tại một trong các hội nghị Mind and Life, Francisco Varela đã ch cho tôi một chu i các ảnh MRI, ch p các mặt cắt bình diện của một bộ não với các phần đư c tô bởi các màu khác nhau cho thấy hoạt động thần kinh tương quan và hóa học có liên hệ đến các kinh nghiệm th cảm. Nh ng bức ảnh này là kết quả của các thí nghiệm mà trong đó chủ th đã đư c đặt trong các kích thích th cảm khác nhau (như là âm nhạc hay các đ i tư ng thị giác) và sau đó ghi chép lại trong các đáp ứng khác nhau (chẳng hạn như khi đôi mắt mở và nhắm). Thật s rất thuyết ph c khi thấy đư c m i tương quan gần gũi gi a các thay đ i khả kiến, có th đo đạc đư c trong bộ não và điều xảy ra của các nhận thức th cảm đặc trưng. Chính mức độ chính xác về k thuật và các khả năng tận d ng của các trang bị như thế đánh dấu tiềm năng to tát của công việc khoa học.

https://thuviensach.vn

Khi cách khảo sát chặt chẽ có tính chất ngôi nhân xưng thứ ba kết hơp với phương tiện truy cứu nghiêm túc mang tính ngôi nhân xưng thứ nhất, thì chúng ta có th hy vọng có phương pháp toàn điện hơn về việc nghiên cứu ý thức.

Theo tri thức học Phật giáo, có một giới hạn gắn liền trong khả

năng tâm thức con người cho việc nắm bắt các đ i tư ng của nó.

Giới hạn này ở mức tạm thời như là một tâm thức bình thường chưa đư c tôi luyện trong áp d ng có chủ ý về s chú tâm thiền, có th ch nắm bắt đư c một s kiện mà v n kéo đư c dài trong một khoản thời gian nhất định vào khoảng thời gian của một búng tay hay một cái nháy mắt. Các s kiện ngắn hơn có th đư c nhận thức nhưng không th đư c ghi nhận toàn bộ hi u theo nghĩa chúng không là đ i tư ng ghi nhớ của ý thức. Một đặc tính n a về nhận thức của con người là s cần thiết của chúng ta ch tùy theo s vật và hiện tư ng trong khuôn kh về bản chất cấu h p của chúng.

Chẳng hạn, nếu tôi quan sát một cái cái bình, tôi sẽ thấy một dạng bầu với đáy phẳng và các chạm vẽ trang trí. Tôi không thấy đư c các nguyên t và các phân t riêng lẽ hay các không gian gi a chúng, mà cùng nhau chúng tạo nên hiện tư ng cấu h p mà tôi đang quan sát. Vậy nên khi nhận thức xảy ra, nó không phải là trường h p phản ánh đơn giản trong tâm thức về s vật bên ngoài mà đúng hơn là một tiến trình phức tạp của s nhận biết xảy ra đ

hi u về điều mà một cách chuyên môn có đến vô hạn thông tin.

Tiến trình về cấu trúc tạo hình này cũng vận hành trên mức độ

tạm thời. Trong việc nhận thức một s kiện ngay cả trong khoảnh khắc của một cái búng ngón tay, mà thật ra lại bao g m vô s các dãy thời gian ngắn ngủi, chúng ta kết h p các "thời đi m" này vào trong một dòng liên t c. Một so sánh tương t cho điều này, đư c trích dẫn bởi Nguyệt Xứng và đư c dạy cho các đệ t trong các cao https://thuviensach.vn

đẳng Phật giáo, là khi vào ban đêm bạn quay tròn một ngọn đu c, người quan sát sẽ thấy thành một vòng l a. Nếu quan sát k cái

"vòng" này, bạn sẽ thấy rằng nó đư c tạo thành bởi các chu i thời đi m ngắn tỏa sáng. Nghĩ về thời trẻ thơ của mình, khi đã tường tận đư c cơ chế của máy chiếu phim, tôi ngộ ra rằng ảnh chuy n động của một cu n phim trên màn hình thật ra tạo thành bởi các chu i hình bất động. Nhưng chúng ta lại nhận thức phim ảnh như là s chuy n động thay đ i.

Các câu hỏi về phương thức các nhận thức khởi lên và đặc biệt là m i quan hệ nào gi a một s kiện nhận thức và các đ i tư ng của nó đã là các lãnh v c chính cho s quan tâm của các triết gia Ấn-độ và Tây Tạng. Đã có s tranh luận lâu dài nội trong thuyết lý tri thức học Phật giáo về việc làm thế nào nhận thức về một đ i tư ng cho trước khởi phát. Có ba luận đi m nền tảng n i trội. Một trường phái tư tưởng duy trì quan đi m rằng ch như có một con s lớn về

màu sắc trong một đ i tư ng nhiều màu, thì cũng có một s lư ng lớn các nhận thức trong trải nghiệm thị giác về việc quan sát nó.

Quan đi m thứ hai cho rằng nhận thức thì t t nhất là khi so sánh với việc cắt một quả trứng đã luộc k . Khi trứng bị cắt xẻ làm đôi, sẽ có hai n a gi ng hệt; tương t vậy, khi ý tưởng tiếp xúc với các đ i tư ng tương ứng của nó, thì một s kiện nhận thức duy nhất tách thành một n a chủ th và một n a khách th . Luận đi m thứ ba, theo truyền th ng chính là lập trường của các tư tưởng gia Tây Tạng, luận rằng bất k về s đa dạng về các khía cạnh của một đ i tư ng của nhận thức cho trước, thì kinh nghiệm nhận thức thật s là một s kiện đơn nhất không th chia cắt.

Một lãnh v c quan trọng đư c bàn thảo trong tri thức học Phật giáo là s phân tích về các nhận thức đúng và sai. Với Phật giáo, tri kiến, hay s thấu su t đúng[1] giúp tránh khỏi các trạng thái ảo https://thuviensach.vn

tưởng của tâm, nên s chú tâm chu đáo đư c dành ra đ hi u biết điều gì cấu trúc nên tri kiến. Do đó s phân biệt gi a hi u biết thật s và hi u biết sai sót trở thành điều quan tâm chính. Có một s phân tích rộng lớn về tất cả các loại kinh nghiệm nhận thức và nhiều loại nguyên do của các sai lạc về nhận thức. Nếu một người đứng trên một con thuyền di chuy n theo con sông và nhận thức thấy các cây trên bờ đang dịch chuy n, thì ảo giác thị giác thuộc về điều kiện bên ngoài là thuyền đang dịch chuy n. Nếu một người mắc chứng vàng da, thì có th thấy thậm chí cả các đ i tư ng màu trắng như vỏ

sò như có màu vàng; ở đây điều kiện của ảo giác là bên trong. Nếu một người thấy cuộn dây th ng trong t i tại một nơi đư c biết là có nhiều rắn độc, người đó có th nhận thức nó như là con rắn; trong trường h p này điều kiện của ảo tưởng là cả bên trong (đó là s sơ

hãi của người đó về rắn) và bên ngoài (đó là trong cấu hình có cuộn dây và tầm nhìn thấy thấp)

Đây là tất cả các trường h p mà ảo giác đư c tạo duyên bởi các tình hu ng rất tr c diện. Nhưng cũng có cả một lớp các điều kiện phức tạp hơn cho các ý tưởng sai lạc, như là lòng tin vào cái ta[2] t tại hay lòng tin rằng ngã hay các hiện tư ng duyên sinh khác là vĩnh hằng. Trong su t lúc trải nghiệm, không có cách nào đ phân biệt nhận thức đúng và nhận thức sai lạc. Ch có nhận thức sau đó thì ta mới có th thấy đư c s phân biệt này. Hậu quả là các kinh nghiệm tiếp sau nhận đư c t các nhận thức như thế có th giúp đ xác định rằng chúng có hiệu l c hay không. Thật là lý thú đ biết đư c rằng liệu thần kinh học sẽ có th phân biệt đư c gi a các nhận thức chính xác và không chính xác ở mức độ hoạt động não.

Trong nhiều dịp, tôi đã đặt vấn đề này với các nhà thần kinh học.

Cho đến nay, theo hi u biết của tôi, không có một thí nghiệm nào như thế đư c tiến hành. Trên mức độ hiện tư ng học, ta có th thấy https://thuviensach.vn

rõ tiến trình mà bởi đó tâm thức ta có th đi qua các chuy n tiếp gi a nhiều [trạng thái] khác nhau, mà trong một s trường h p là đ i nghịch nhau một cách chéo ngoe. Thí d như hãy hỏi xem liệu rằng Neil Armstrong[3] vào năm 1969 đã đặt chân lên mặt trăng hay lên hỏa tinh. Một người có th bắt đều bằng niềm tin mạnh mẽ rằng đó là sao hỏa. Sau đó như là kết quả của việc nghe thấy về việc th nghiệm cu i cùng trên sao hỏa, thì ông hay bà ta có th bắt đầu dao động trong s cả quyết này. Một khi nó trở nên rõ ràng rằng chưa có sứ mạng đ bộ nào đư c thi hành lên hỏa tinh, người đó có th hướng đến một kết luận đúng rẵng Neil Armstrong đã đáp lên mặt trăng. Cu i cùng do kết qủa của việc nói chuyện với người khác và việc đọc các giải thích về tác v Apollo, cá nhân có th đạt đến câu trả lời đúng cho câu hỏi ban đầu. Trong trường h p như thế này, chúng ta có th thấy rằng tâm thức đi t trạng thái hoàn toàn sai thông qua một trạng thái lư ng l đến lòng tin đúng đắn và sau chót là tri kiến đúng đắn.

Nói chung, truyền th ng tri thức học Tây Tạng phân thành bảy loại trạng thái tâm: tr c tiếp nhận thức, ý tưởng suy luận, ý tưởng hệ

quả, giả thiết đúng, nhận thức không chú tâm, nghi ngờ, và ý tưởng xáo trộn[4]. Các sư sãi trẻ phải học định nghĩa của bảy trạng thái tinh thần này và các tương quan phức tạp của chúng; l i ích của việc nghiên cứu các trạng thái này là qua việc hi u biết chúng, người ta có th nhạy cảm hơn rất nhiều với hàng loạt và s phức tạp của kinh nghiệm chủ quan của con người. Quen thuộc với các trạng thái này giúp cho s nghiên cứu về ý thức d s d ng hơn.

Nhiều phần sau này trong việc học của tôi là nghiên cứu về tâm lý học Phật giáo như nó đư c hệ th ng hóa bởi các tư tưởng gia v đại Ấn độ Vô Trước và Thế Thân. Ngày nay, nhiều công trình của các tác giả này bằng Phạn ng đã bị thất truyền nhưng nhờ vào các https://thuviensach.vn

n l c to tát của các thế hệ dịch giả Tây Tạng và các cộng s Ấn Độ, chúng còn lưu lại bằng Tạng ng . Theo một s bằng h u người Ấn v n là các chuyên gia Phạn ng của tôi, các phiên dịch Tạng ng của nh ng tác phẩm c Ấn Độ này chính xác đến n i người ta có th hầu như tưởng tư ng đư c các bản luận Phạn ng có th gi ng đến như thế nào. Tác phẩm Vi Diệu Pháp Tập Luận của Vô Trước và tác phẩm Vi Diệu Pháp Báu Luận do bào đệ ông soạn thảo (bản Báu Luận hiện còn trong Phạn ng , trong khi bản Tập Luận thì ch có các phần nhỏ của nó còn lưu lại trong Phạn ng nguyên thủy) trở thành các nhập môn của tâm lý học Phật giáo ở Tây Tạng t rất sớm. Chúng đư c công nhận như là các chánh văn của điều mà truyền th ng Tây Tạng định nghĩa lần lư t như là trường phái "Vi Diệu Pháp Bậc Cao" của Vô Trước và "Vi Diệu Pháp Bậc Thấp" của Thế Thân. Trên cơ sở của nh ng bản luận này mà kiến thức của tôi d a trên bản chất, phân lớp, và các chức năng của các tiến trình tinh thần làm nền tảng căn bản.

Cả trong Phạn lẫn Tạng ng đều không có thuật ng "xúc cảm"

như khái niệm đư c dùng trong các ngôn ng và văn hóa hiện đại.

Ở đây không nói là ý tưởng về xúc cảm không t n tại mà cũng không hàm ý là người Ấn và Tạng không có các xúc cảm trải nghiệm. Cũng như người Tây Phương cảm thấy vui sướng với tin t t lành, bu n lo với mất mát cá nhân, và sơ hãi khi đ i diện hi m nguy, thì người Ấn và Tạng cũng thế. Có lẽ lý do cho việc thiếu một t v ng như thế liên can đến lịch s tư duy triết học và phân tích tâm lý học ở Ấn Độ và Tây Tạng. Triết học Phật giáo không phân biệt tư tưởng t các trạng thái xúc cảm như trong cách nghĩ mà người Tây Phương đã phân biệt các cảm xúc mạnh t nguyên do.

Theo cái nhìn Phật giáo, s phân biệt gi a các trạng thái tinh thần kh đau và không đau kh quan trọng hơn là s khác nhau gi a tư

tưởng và các cảm xúc. Trí thông minh nhận thức liên hệ gần gũi với https://thuviensach.vn

nguyên nhân, có th là đau kh (chẳng hạn s khôn ranh lập mưu bày kế cho hành vi giết người), trong khi trạng thái cảm xúc n ng nàn của tâm như là lòng t ái tràn ngập có th là một trạng thái thiện đức cao và không phiền não. Hơn n a, các cảm xúc về cả vui sướng lẫn đau đớn có th là phiền não hay không, tác hại hay l i ích ph thuộc vào b i cảnh mà trong đó chúng khởi sinh.

Trong tâm lý học Phật giáo, một s phân biệt quan trọng đư c miêu tả gi a ý thức và nhiều cơ chế khác nhau mà qua đó nó bi u lộ, mà các thuật ng chuyên môn Phật giáo gọi là "các yếu t tâm thức[5]" Chẳng hạn khi tôi thấy một người bạn t xa, điều này sẽ

cấu trúc một tình tiết mà có th xảy như là một s kiện đơn nhất nhưng thật tế lại là một quá trình phức tạp cao. Có năm yếu t ph d ng trong tất cả các s kiện tinh thần - đó là thọ cảm (trường hơp này là vui sướng), nhận biết, tác ý, chú tâm, và tiếp xúc[6] lên đ i tư ng. Trong thí d này có th có thêm các yếu t khác như là tham chấp hay hứng khởi tùy thuộc vào tâm trạng của người quan sát vào thời đi m đó và đ i tư ng đặc thù đang trình hiện. Các yếu t tâm thức không nên đư c xem xét như là các th c th tách biệt mà đúng hơn chúng là các khía cạnh, hay các tiến trình của cùng một tình tiết tâm thức, đư c phân biệt trong khuôn kh các chức năng của nó.

Các xúc cảm thuộc về lớp của các yếu t tâm thức, tương phản với lớp ý thức [hay tâm vương] t nó.

Mặc dù có nhiều hệ th ng phân loại, danh m c chuẩn đư c tham chiếu bởi người Tạng là bảng đư c hệ th ng hóa bởi Vô Trước, bao g m năm mươi m t yếu t tâm then ch t. Thêm vào với năm yếu t ph d ng (thọ cảm, nhận biết, tác ý, chú tâm, và tiếp xúc), năm yếu t thấu su t - là mong ước, hi u rõ, toàn tâm, tập trung, và trí tuệ[7] -

có mặt khi tâm biết chắc về một đ i tư ng. Xa hơn, có mười một yếu t tâm thiện có mặt khi tâm ở một trạng thái tích c c. Đấy là https://thuviensach.vn

lòng tin hay tín tâm, ý tưởng mắc cở, lương tri (đư c định nghĩa như

là một cân nhắc đến người khác), không tham chấp, không thù ghét (bao hàm t ái), không ảo tưởng (bao hàm trí huệ), hăng hái, nhu hoạt, cẩn trọng, bình thản, và không gây hại[8]. Nội trong danh m c này, ta tìm thấy nhiều [trạng thái] tương ưng với các xúc cảm tích c c - đáng lưu ý là t ái và bi mẫn. Mắc cở và lương tri thật lý thú do nhân t đầu nói đến khả năng cảm nhận vết nhơ xấu bởi hành vi hay tư tưởng của chính mình, trong khi lương tri trong nội dung này là phẩm chất khiến cho một người kiềm chế các hành vi hay ý tưởng không t t trong việc quan tâm đến tha nhân. Cả hai do đó đều có một thành t xúc cảm.

Khi chuy n sang các tiến trình tinh thần phiền não, thì danh sách đầy đặn hơn, phần lớn là vì trong Phật giáo các điều này cần đư c thanh lọc bởi nh ng ai mong mu n giác ngộ. Có sáu phiền não tinh thần g c: tham chấp hay thèm khát, sân hận (bao hàm thù ghét), kiêu mạn hay t ph , si mê, nghi ngờ phiền não, và quan đi m phiền não[9]. Trong s này, ba yếu t đầu tiên là một thành phần xúc cảm mạnh mẽ. Sau đó là hai mươi phiền não dẫn xuất: phẫn nộ, oán hận, thù hằn, ghen tuông hay t hiềm, và ác nghiệt (5 dẫn xuất t sân hận); ích k , t mãn, phấn khích bao g m ngạc nhiên, dấu giếm che đậy s xấu xa của mình, và u t i tinh thần (5 dẫn xuất t tham chấp); thiếu t tin, lười biếng, hay quên, và thiếu tập trung (4 dẫn xuất t si mê); giả d i, l a đảo, không biết h thẹn, thiếu suy tư đến tha nhân, bất cẩn, và phân tán (6 dẫn xuất t s kết h p của si mê và tham chấp). Rõ ràng có nhiều yếu t tâm thức đư c liệt kê ở đây có th đư c nhận diện t các xúc cảm[10]. Cu i cùng trong danh m c của năm mươi m t, có một nhóm b n yếu t tinh thần đư c định nghĩa là "khả biến" [11]. Đó là ngủ, h i hận, truy cứu và phân tích ngắn. Chúng gọi là khả biến vì tùy thuộc vào trạng thái của tâm, chúng có th là thiện, bất thiện, hay trung tính.

https://thuviensach.vn

Điều quan trọng nhất là cần nhạy cảm với s khác biệt về ng cảnh mà trong đó tâm lý học Phật giáo và Tâm lý học Tây Phương cung ứng cách nhìn về các cảm xúc. Chúng ta không đư c lẫn lộn s phân biệt của Phật giáo về các cảm xúc thiện và bất thiện so với s phân biệt của tâm lý học Tây Phương gi a các cảm xúc tích c c và tiêu c c. Trong tư tưởng triết lý Tây Phương, tích c c và tiêu c c đư c định nghĩa trong khuôn kh một người cảm thấy như thế nào khi các xúc cảm đặc biệt xảy đến. Chẳng hạn, s hãi là tiêu c c vì nó đem đến một cảm giác không thoải mái về s xáo trộn. S khác nhau về Phật học gi a bất thiện, hay phiền não và các yếu t tinh thần thiện đức đư c d a trên nh ng vai trò của các yếu t này trong m i quan hệ với các hành vi mà chúng đư c khởi phát - nói cách khác, là trạng thái hoàn thiện đạo đức của một người. Chẳng hạn, tham chấp có th cho cảm giác vui sướng nhưng nó đư c xem xét như là phiền não vì nó bao hàm loại bám chấp mù quán d a trên việc xem mình là trung tâm, mà có th làm động l c cho hành vi tai hại. S hãi là trung tính và quả thật là khả biến theo nghĩa là nó có th kích khởi đến việc ứng x thiện hay bất thiện tùy vào các hoàn cảnh. Vai trò của các cảm xúc này như là các nhân t động l c trong hành vi con người là rất phức tạp và thu hút s chú tâm rộng khắp trong các giáo pháp Phật giáo. Thuật ng Tây Tạng nguyên thủy của phiền não là nyönmong và Phạn ng tương đương là kleśa bao hàm điều gì đó ưu phiền t bên trong. Một đặc tính then ch t của các trạng thái tinh thần là hiệu quả của chúng trong việc tạo ra xáo trộn và một thất bại trong s t kiềm chế. Khi chúng khởi phát, chúng ta có xu hướng đánh mất t do của mình đ hành động theo các ước mu n của mình và bị trói buộc trong tư duy bị bóp méo.

Đư c biết rằng chúng có ngu n g c t i hậu một cách sâu xa t cách thức xem mình là trung tâm trong quan hệ với người khác và trong https://thuviensach.vn

thế giới rộng lớn, khi các phiền não khởi phát, thì tầm nhìn của chúng ta có xu hướng trở nên thu hẹp.

Có các phân tích sâu rộng về bản chất, các hoán chuy n, các phân chia, các m i quan hệ tương h , và động thái nhân quả của các yếu t tâm thức trong các công trình nghiên cứu của cả tâm lý học Phật giáo Tây Tạng lẫn Ấn Độ. Danh m c của Vô Trước đư c trình bày ở đây không phải đ xem xét như là toàn bộ - chẳng hạn, s hãi và lo âu không có xuất hiện, mặc dù chúng có mặt trong các khuôn kh khác và các danh m c khác. Bất k nh ng khác biệt gi a các hệ th ng phân chia, cách cấu tạo của các danh m c về nh ng yếu t tâm thức phản ánh đ i tư ng bên dưới về việc nhận diện và xóa bỏ các cảm xúc tiêu c c cũng như là việc nuôi dư ng các trạng thái tích c c của tâm.

T lâu, tôi đã ngạc nhiên về cách thức mà chúng ta có th liên hệ

cơ cấu tâm lý học Phật giáo về các tiến trình tâm thức thiện và bất thiện với tri kiến về các xúc cảm đư c phát tri n bởi khoa học Tây Phương. Hội nghị Mind and Life lần thứ 10 vào tháng 03 năm 2000

đã cho tôi một cơ hội đ suy nghĩ sâu hơn vê lãnh v c này vì chủ đề

của hội nghị là các xúc cảm hủy hoại, và một s lớn các chuyên gia về xúc cảm t cộng đ ng khoa học Tây Phương đã đến trong một một tuần lễ dài đ bàn thảo tại Dharamsala. Diễn tiến đã đư c điều khi n bởi Daniel Goleman[12], người mà tôi đã quen trong thời gian dài. Chính Dan là người đầu tiên trình bày với tôi nhiều công trình khoa học nói lên m i quan hệ gần gi a hầu hết các trạng thái tâm thức của một cá nhân với sức khỏe th chất của người đó. Hội nghị

này là nơi tôi đư c gặp Paul Ekman, một nhà nhân loại học và tâm lý học đã bỏ ra nhiều thập niên đ nghiên cứu về các xúc cảm. Tôi lập tức đã có cảm tình với ngài và cảm nhận một động l c đạo đức chân thành ẩn sau các công trình của ông, trong đó, nếu chúng ta https://thuviensach.vn

hi u đư c bản chất các xúc cảm của mình và tính ph d ng của chúng t t hơn, thì ta có th phát tri n một ý nghĩa to tát hơn về quan hệ thân thuộc trong nhân loại. Paul cũng nói chuyện một cách không quá nhanh đ tôi có th theo dõi s trình bày của ông trong Anh ng mà không gặp khó.

Tôi học đư c nhiều điều t Paul về các hi u biết khoa học mới nhất về các xúc cảm. Tôi biết đư c rằng khoa học tư tưởng hiện đại miêu tả s khác nhau gi a hai lớp xúc cảm nền tảng - các xúc cảm cơ bản và điều mà người ta định nghĩa như là "các xúc cảm tư

lường cao cấp". "Xúc cảm cơ bản", mà các nhà khoa học giải thích, là nh ng xúc cảm đư c cho là ph d ng và bẩm sinh. Như trong các danh m c Phật giáo, s phân chia chính xác khác nhau tùy nhà nghiên cứu, nhưng Ekman đề cập có đến mười loại bao g m sân hận, sơ hãi, bu n lo, ghê tởm, khinh rẻ, ngạc nhiên, hưởng thú, xấu h , tội l i, và mắc c . Như các yếu t tinh thần Phật giáo, m i yếu t này dường như đại diện cho một họ các cảm giác. Các nhà khoa học giải thích "các xúc cảm tư lường cao cấp" là các xúc cảm cũng có tính ph d ng nhưng s bi u lộ của nó có s biến đ i có th xem xét đư c tùy theo văn hóa. Các thí d bao g m yêu thương, t hào, và ghen t . Nh ng người tiến hành thí nghiệm đã quan sát đư c rằng trong khi các xúc cảm cơ bản có vẻ phần lớn đư c x lý trong các cấu trúc dưới vỏ não, thì các xúc cảm tư lường cao cấp liên hệ

nhiều với vùng tân vỏ não - là vùng não đư c phát tri n hầu như

theo s tiến hóa của loài người và vận hành nhiều nhất trong các hoạt động tư lường phức tạp như là việc lập luận. Tôi ngộ ra rằng tất cả điều này bi u hiện nh ng kết quả rất sớm của một bộ môn [khoa học] đang xảy ra và tiến hóa rất nhanh, mà khả dĩ m mãn trải qua một cuộc dịch chuy n mẫu hình trước khi nó đạt đư c s đ ng thuận chung[13].

https://thuviensach.vn

Phật giáo cho rằng các phiền não về tinh thần có tính ph quát trong tất cả chúng sinh h u tình. Các phiền não chính đư c thấy như là các bi u lộ của tham, sân, và si. Với một s loài động vật, như người các bi u lộ này phức tạp hơn, trong khi với một s loài thú s hi n lộ của chúng sẽ sơ đẳng và d t n hoang dã hơn. Càng đơn giản bao nhiêu, thì các tiến trình đó càng đư c xem xét như là bản năng và càng ít ph thuộc vào tư duy ý thức. Ngư c lại, các bi u thị phức tạp của cảm xúc cho thấy chúng càng nhạy ứng với điều kiện bao g m nguôn ng và các khái niệm. Vậy nên theo cách phân chia của khoa học hiện đại, thì khả năng mà các xúc cảm cơ

bản liên quan đến các vùng của não bộ v n lâu đời hơn nhiều trong khuôn kh tiến hóa và [các xúc cảm đó] cũng có chung ở các loài thú cho thấy một phát tri n song song mạmh mẽ cùng với hi u biết của Phật giáo.

T một quan đi m về kinh nghiệm, đi m phân biệt gi a các xúc cảm phiền não như là thù ghét với các trạng thái thiện đức như là t bi là các phiền não có khuynh hướng gi chặt tâm vào một m c tiêu c th - như là khi một người mà ta chấp vào một mùi hương hay âm thanh mà ta mu n xua đu i. Ngư c lại, các xúc cảm thiện đức có th bao quát hơn, nên s tập trung không hạn chế vào một người hay một đ i tư ng. Do đó, trong tâm lý học Phật giáo có một quan niệm rằng các trạng thái tâm thiện đức sẽ có nhiều thành phần tư

lường cao cấp hơn so với các xúc cảm tiêu c c. Lần n a, điều này có th minh chứng cho một lãnh v c về việc so sánh và nghiên cứu lý thú cho khoa học Tây Phương.

Cho rằng khoa học hiện đại về các xúc cảm có nền tảng t thần kinh sinh học, quan đi m tiến hóa lại bị giới hạn lại trong khuôn kh khái niệm bám chấp[14]. Điều này có nghĩa là thêm vào với nh ng thăm dò của cơ sở thần kinh sinh học về các cảm xúc cá th , các n https://thuviensach.vn

l c sẽ đư c tiến hành đ hi u đư c s nảy sinh các xúc cảm đặc biệt trong khuôn kh các vai trò của chúng trong chọn lọc t nhiên.

Tôi nghe nói rằng thật ra có cả một bộ môn gọi là "tâm lý học tiến hóa". Về mặt nào đó, có th thấy đư c bằng cách nào các giải thích về thuyết tiến hóa có th là tiền đề cho s hình thành các xúc cảm cơ bản như tham chấp, sân hận, và s hãi. Tuy nhiên, như trong đề

án thần kinh sinh học c gắng cột chặt các xúc cảm c th vào các vùng đặc biệt của não bộ, tôi không th hình dung đư c làm thế nào đ cách tiếp cận theo thuyết tiến hóa lại có th phán quyết cho s phong phú của thế giới cảm xúc và phẩm chất chủ quan của kinh nghiệm.

Một đi m rất đáng lưu tâm n a nảy sinh t các thảo luận của tôi với Paul Ekman về s phân biệt gi a một bên là các xúc cảm và bên kia là các tâm trạng và bản tính. Các cảm xúc đư c nhận thấy tức thì, trong khi các tâm trạng có th lưu lại lâu hơn - ngay cả kéo dài đến cả ngày và bản tính thì càng lâu hơn n a, đôi khi đư c mang theo cả đời. Vui và bu n chẳng hạn là các xúc cảm khởi lên t các kích thích c th ; trong khi hạnh phúc và bất hạnh nên là các tâm trạng mà nguyên nhân tr c tiếp của chúng có th không đ

nhận diện. Tương t , s hãi là một cảm xúc nhưng lo ngại lại là tâm trạng tương ứng trong khi một cá nhân có th có một thiên hướng rất d trở nên lo âu v n là một đặc đi m bản tính. Mặc dù tâm lý học Phật giáo không đặt ra s phân biệt chính thức gi a các tâm trạng và cảm xúc, nó lại nhận biết s khác nhau gi a các trạng thái tinh thần, cho cả tức thì và lâu dài, và cả các thiên hướng bên dưới của chúng.

Các ý niệm về nh ng cảm xúc c th có th phát khởi t một thiên hướng bẩm sinh, về các cảm xúc riêng biệt khả dĩ làm nảy sinh cho một s loại ứng x , và riêng giả thiết cho rằng các cảm xúc tích https://thuviensach.vn

c c nhận trọng trách nhiều hơn cho các tiến trình tư tưởng là rất quan trọng cho th c hành quán tưởng Phật giáo. Các tu tập then ch t như là nuôi dư ng t ái và bi mẫn, hay vư t qua các cảm xúc hủy hoại như là sân hận và thù ghét có ngu n g c và ph thuộc vào s thấu su t về tâm lý học. Một khía cạnh quan trọng của các tu tập này là một phân tích ngắn về động thái nhân quả của các tiến trình tâm thức đặc biệt - các điều kiện bên ngoài của chúng, các trạng thái nội tâm trước đó và có mặt, và m i quan hệ đến các s kiện cảm xúc và tư tưởng. Trong nhiều dịp, tôi có nh ng cuộc thảo luận với các nhà tâm lý và phân tích tâm lý trong một lãnh v c lớn về các bộ môn trị liệu, và tôi nhận thấy một m i quan tâm song hành về các xúc cảm nhân quả. Với việc ứng d ng tâm lý của các bộ môn này đư c quan tâm trong phạm vi làm nhẹ bớt kh đau, thì tôi cho rằng chúng chia sẻ cùng một m c tiêu nền tảng với Phật giáo.M c đích chính của th c hành quán chiếu Phật giáo là đ giảm nhẹ kh đau.

Khoa học như ta thấy, đã c ng hiến rất lớn cho việc làm giảm đau kh , đặc biệt là trong phạm vi th chất. Đây là một mưu cầu tuyệt vời mà tôi hy vọng là tất cả chúng ta sẽ tiếp t c đư c l i ích. Nhưng khi khoa học phát tri n xa hơn thì nó đứng trước một đe dọa. Năng l c của khoa học ảnh hưởng đến môi trường, quả là làm thay đ i toàn bộ hướng đi của nhân loại, đã phát tri n to tát. Kết quả là, lần đầu tiên trong lịch s , chính s sinh t n đòi hỏi chúng ta bắt đầu xem xét tới trách nhiệm đạo đức không ch trong ứng d ng khoa học mà cả trong chiều hướng nghiên cứu và phát tri n của các th c tại và công nghê mới n a. Áp d ng nghiên cứu về thần kinh sinh học, tâm lý học và ngay cả triết lý Phật giáo về tâm thức đ n l c trở

thành hạnh phúc hơn, đ thay đ i tâm thức chúng ta thông qua việc nuôi dư ng có cân nhắc các trạng thái tích c c của tâm là một việc.

Nhưng việc bắt đầu điều ch nh các mã di truyền cho chính chúng ta và cả thế giới t nhiên mà chúng ta đang s ng thì tiến hành bao https://thuviensach.vn

nhiêu là quá nhiều? Đây là vấn đề phải đư c cứu xét bởi các khoa học gia cũng như bởi công chúng rộng lớn.

Chú thích

↑ Danh t chuyên môn trong Phật giáo là chánh kiến hay tuệ

giác. Ngư c với chánh kiến là tà kiến.

↑ Danh t chuyên môn trong Phật giáo là ngã hay bản ngã.

↑ Neil Alden Armstrong (1930 - ) Giáo sư đại học, phi công và là phi hành gia tiên phong. Ông là người đầu tiên đặt chân lên mặt trăng trong phi v Apollo 11 đ bộ lên cung trăng ngày 20 tháng 07

năm 1969 với trọng trách phi hành đoàn trưởng. Chuyến phi hành đầu tiên của ông là Gemini 8 năm 1966.

↑ Theo các thuật ng chuyên môn thì bảy trạng thái này lần lư t tương ứng với: 1. Hiện lư ng (pratyak apramā a): là năng l c nhận thức cảm tính, tr c tiếp thông qua các giác quan 2. T Lư ng (anumā apramā a): là cái biết bằng so sánh; đó là khả năng nhận thức lí tính, gián tiếp thông qua các quá trình của tư duy, tr u tư ng như phán đoán, suy luận, chứng minh, bác bỏ. 3. T t lư ng: là s suy lường tư duy không đầy đủ không chính xác 4. Chân t lư ng: Là s suy diễn có cơ sở, suy luận đúng h p lý t các tiền đề (hiện lư ng hay t lư ng) đúng 5. Chân hiện lư ng: Nhận thức không mang theo s chú tâm 6. T hiện lư ng: Nhận thức nhưng có đi kèm với tư l phân biệt. 7. Phi lư ng (abhāvapramā a): S suy nghĩ

sai sót trộn lẫn các trạng thái trên

↑ Các yếu t này là các yếu t ph thuộc gắn liền với tâm thức (một s tài liệu viết là tâm vương) còn gọi là "tâm sở".

https://thuviensach.vn

↑ Năm yếu t này là các tâm sở luôn luôn có mặt trong tất cả các tiến trình của tâm, danh t tâm lý học Phật giáo gọi là Tâm sở biến hành (sarvatraga). Ở đây người dịch d a theo tài liệu "Buddhist Psychology" của Geshe Tashi Tsering (Wisdom Publication. 2006

ISBN0-86171-272-2. Forword by Lama Zopa Rinpoche) đ phân định các tâm sở biến hành theo quan đi m Phật giáo Tây Tạng như

sau: Thọ cảm hay th (feeling - vedanā): cảm xúc thật ra gây điều khi n tâm lý của ta lên đ i tư ng. Có ba loại thọ cảm chính là hấp dẫn, khước t , và trung tính Nhận biết hay tưởng (recognition, discernment - sa jñā): thông qua tiếp xúc tâm nhận đư c thông tin thô, tiếp theo đó là yếu t lưu ý đến các đặc đi m của đ i tư ng, đ

nhận diện và dùng nó như cơ sở cho trí nhớ. Nếu yếu t này mạnh sẽ giúp tăng cường s nhớ và ngư c lại. Tác ý: (intention, engagement - manaskāra) có nhiệm v định hướng và hướng dẫn hoạt động của t ng yếu t khác của tâm thức trong s chú trọng đến đ i tư ng. Tác ý thật s chịu trách nhiệm cho tất cả đau kh và sun sướng về sau. Chú tâm hay tư (attention - cetanā): Hướng tập trung tâm thức lên một đ i tư ng đặc biệt và loại tr các đ i tư ng khác. Đây là yếu t lọc l a thông tin trong vô vàn các thông tin nhận đư c t các cơ quan th cảm. Tiếp xúc hay xúc (contact - sparśa): Là hành vi đầu tiên khi tâm tiếp xúc với đ i tư ng. Chức năng của nó là tạo m i tiếp xúc với đ i tư ng.

↑ Cũng d a theo tài liệu "Buddhist Psychology" của Geshe Tashi Tsering thì có thêm năm yếu t tâm khác tùy theo trạng hu ng mà có mặt hay không gọi là các yếu t thấu su t hay tâm sở biệt cảnh (viniyata): Mong ước hay d c (aspiration, attachment - chanda) là tâm thức mong ước đ tiến hành một hoạt động đặc biệt nào đó và có hứng thú mạnh trong tiến trình tâm. Nó khác 'tác ý' ở ch nó không phải luôn luôn có mặt và là kết quả của nhiều tiến trình tâm.

Đây là nên tảng cho tâm tinh tấn trong th c hành phật giáo. Hi u rõ https://thuviensach.vn

hay thắng giải (appreciation, attraction - adhimok a) là yếu t phát tri n của tâm. Thấy đư c chắc chắn về đ i tư ng có các chất lư ng nào đó. Yếu t này n định quan hệ với đ i tư ng bằng cách buộc tâm hướng đến nó. Toàn tâm hay niệm (recollection - sm ti) là khả

năng của tâm thức quay trở lại với đ i tư ng. Việc liên t c áp d ng yếu t này là cơ sở cho s tập trung Tập trung hay định (concentration - samādhi) là khả năng của tâm duy trì lên đ i tư ng.

Trí tuệ hay huệ (intelligence, insight - prajñā) là khả năng của tâm đ

ki m nghiệm đ i tư ng và xác định giá trị của nó bằng cách nhìn xem đ i tư ng có các đặc tính nào làm cho nó hấp dẫn hay khó chịu hay trung tính. Các trạng thái tâm khác tập h p các thông tin về đ i tư ng; trạng thái tâm này đưa ra quyết định d a trên đó.

↑ So sánh nguyên bản Anh ng và tài liệu "Buddhist Psychology"

của Geshe Tashi Tsering thì các thuật ng này gần như th ng nhất về ý nhưng khi so với nh ng thuật ng đư c ph biến trong nhiều tài liệu Việt ng dùng ch Hán-Việt về chi tiết lại có vài ch hơi khác ý. Các khái niệm tương ứng là (các ch Việt ng gạch dưới cho thấy có khác biệt về ý): (1) Tín ~ tín tâm (faith - śraddhā); (2) Tàm ~

mắc cở (sense of shame, self respect - hrī); (3) Quý ~ lương tri (conscience - apatrāpya); (4) Vô tham ~ không tham chấp (nonattachment - alobha); (5) Vô sân ~ không thù ghét (non-hate -

adve a); (6) Vô si ~ không ảo tưởng (nondelusion, nonignorance -

amoha); (7) Tinh tấn ~ hăng hái (vigor, enthusiasm - vīrya); (8) Khinh an ~ nhu hoạt (pliancy, suppleness - praśrabdhi); (9) Bất phóng dật ~

cẩn trọng (heedfulness - apramāda); (10) Xả ~ bình thản (equanimity

- upekśā); (11) Bất hại ~ không gây hại (non-hamrfulnes, noviolence

- avihi sā)

↑ Tên khác là tâm sở phiền não căn bản bao g m (1) Tham (rāga); (2) Hận (pratigha); (3) Mạn (māna); (4) Vô minh (avidyā); (5) https://thuviensach.vn

Nghi (vicikitsā); (6) Kiến (d i) cũng đư c gọi là Ác kiến. "Tâm Sở".

Wikipeida. Truy cập 25/11/2009 .

↑ Tên Hán-Việt tương ứng của các phiền não dẫn xuất (hay tâm sở phiền não) tùy theo nhóm là các ch gạch dưới có nghĩa không hoàn toàn gi ng với mô tả trong sách này: Phẫn (krodha); hận (upanāha); Não (pradāśa); Tật (īr yā); Ác (vihi sā) Xan (mātsarya); Kiêu (mada); Trạo c (auddhatya); Phú (mrak a); Hôn trầm (styāna) Bất tín (āśraddhyā); Giải đãi (kausīdya); Thất niệm (mu itasm titā); Bất chính tri (asa prajanya) Xi m (māyā); Cu ng (śā hya); Vô tàm (āhrīkya), Vô quý (anapatrāpya, anapatrapā); Phóng dật (pramāda); Tán loạn (vik epa)

↑ Tên Hán-Việt là tâm sở bất định, tương ứng với danh m c trong sách là các yếu t : (1) Miên (middha); (2) H i (kauk tya); (3) Tầm (vitarka); (4) Tứ (vicāra).

↑ Daniel Goleman (1946 - ) là nhà tâm lý học, tác giả, và viết báo khoa học. Ông làm việc cho tờ New York Times đặc biệt trong ngành tâm lý và các khoa học về não. Ông cũng là đ ng sáng lập viên của phân khoa Nghiên Cứu Trẻ Em (Child Studies Cente) Đại học Yale và là thành viên trong ban giám đ c học viện Mind and Life.

"Daniel_Goleman". Wikipedia. Truy cập 20/01/2010 .

↑ Ở đây, ta thấy đức Dalai Lama qua việc ch rõ nh ng đi m chung, ngài nhắc đến việc hình thành có th của bộ môn mới nghiên cứu về tâm thức là s kết h p gi a truyền th ng Phật giáo và các nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, điều này lại đòi hỏi s đ i mới rất sâu trong phương pháp và cách nghĩ t phía các khoa học gia (xem lại chú thích về thuật ng chuy n mẫu hình trong sách này).

https://thuviensach.vn

↑ Xem lại phần phê phán của đức Dalai Lama về khiếm khuyết của thuyết tiến hóa ch đơn thuần d a trên các lập luận về chọn lọc t nhiên do yếu t sinh t n mà không tính đến các yếu t khác như

lòng t bi...

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 9: Đạo Đức Và Tân Di Truyền Học

Chương 9: Đạo Đức Và Tân Di T

Nhiều người trong chúng ta có theo dõi về s phát tri n của ngành di truyền học mới đều biết đến s sôi n i của công chúng tập trung vào chủ đề này. M i quan tâm đư c khơi dậy do liên can đến nhiều vấn đề t việc sao chép cho đến ch nh s a gen di truyền. Đã có một làn sóng phản đ i mạnh trên toàn thế giới về việc áp d ng công nghệ di truyền đ i với th c phẩm. Ngày nay người ta đã có th tạo ra các gi ng cây mới với năng suất cao hơn rất nhiều và ít khả

năng mẫn cảm với các chứng bệnh đ đem lại mức sản lư ng th c phẩm t i đa ph c v nhu cầu của một thế giới đang bùng n dân s .

Các ích l i thì rõ ràng và tuyệt vời. Dưa hấu không hạt, táo không còn ch tươi trên sạp ngắn ngày, lúa mì và ngũ c c miễn dịch khỏi sâu bọ khi lớn lên ngoài đ ng - nh ng điều này không còn là khoa học giả tưởng. Tôi đọc đư c rằng các khoa học gia đang thí nghiệp phát tri n các sản phẩm nông nghiệp như cà chua đư c cấy gen t các loài khác hay t nhện.

Bằng nh ng cách như thế này, chúng ta đang thay đ i cấu trúc gen và liệu rằng chúng ta đã thật s hi u biết về các tác động lâu dài sẽ xảy đến với các loài th c vật, với th như ng, và với môi trường không? Hi n nhiên có các l i ích về mặt thương mãi. Nhưng làm thế nào đ chúng ta phán quyết đư c điều gì thật s h u d ng?

Tính phức tạp của mạng lưới các tương tác lẫn nhau bi u thị đặc https://thuviensach.vn

đi m môi trường làm cho điều [phán quyết] đó thật s vư t quá khả

năng suy đoán của chúng ta.

Nh ng thay đ i gen đã diễn ra một cách lâu dài qua nhiều ngàn năm. S tiến hóa của não người xảy ra hơn nhiều triệu năm. Qua việc chủ động điều ch nh gen, chúng ta đang ở tột đ nh của việc bắt buộc các giới động và th c vật cũng như trong chính nhân loại phải thay đ i với t c độ nhanh chóng một cách phi t nhiên. Ở đây tác giả không phải nhằm bảo ban chúng ta quay lưng với các phát tri n trong lĩnh v c này - mà đơn giản là đ ch ra rằng chúng ta phải t nh thức đến các nguy cơ tiềm tàng đáng kinh khiếp về lãnh v c mới này của khoa học.

Các vấn đề cấp bách nhất đư c nảy sinh liên can nhiều đến đạo đức hơn là khoa học t nó cùng với việc áp d ng đúng đắn kiến thức và năng l c của chúng ta trong m i quan hệ đến các khả năng có th xảy ra do việc sao chép di truyền, do việc mở khóa đư c mã di truyền, và do các thành t u khác. Nh ng khó khăn này quan hệ

đến các khả năng điều ch nh gen di truyền không nh ng với con người và thú vật mà cả với cây cỏ và môi trường mà tất cả chúng ta là các bộ phận của nó. Trung tâm của vấn đề là m i quan hệ gi a một bên là tri thức và năng l c còn bên kia là trách nhiệm của ta.

Bất kỳ đột phá khoa học mới nào có đem lại các viễn tư ng thương nghiệp cũng đều thu hút s hứng thú và đầu tư kh ng l t cả giới kinh doanh tư nhân lẫn công cộng. Lư ng tri thức khoa học và phạm vi của các khả năng công nghệ thật to lớn đến mức nh ng giới hạn của nh ng gì chúng ta làm ch có th là các kết quả của s phóng tưởng không đầy đủ. Chính việc đạt đến tri thức và năng l c chưa t ng thấy này đã đặt chúng ta vào trong một vị thế nguy cấp https://thuviensach.vn

vào thời đi m hiện nay. Tri kiến và khả năng càng cao, càng cần phải nhạy cảm với trách nhiệm đạo đức.

Nếu chúng ta ki m tra cơ sở triết lý sâu xa bên dưới của đạo đức nhân bản, thì một nhận thức rõ ràng về mặt nguyên lý rằng m i quan hệ tương h - gi a tri thức cũng như là năng l c cao hơn, và một nhu cầu về trách nhiệm đạo đức lớn hơn - sẽ ph c v như là một nền tảng mấu ch t. Cho đến nay chúng ta có th nói rằng nguyên lý này đã có hiệu l c cao. Khả năng luận lý về đạo đức nhân loại đã gi đư c nhịp độ với các phát tri n về tri thức và năng l c của nó.

Nhưng với k nguyên mới trong khoa sinh học di truyền, thì khoảng cách gi a luận lý đạo đức và các khả năng về công nghệ của chúng ta đã đạt đến đi m c c hạn. S tăng trưởng nhanh về tri thức và các khả năng công nghệ của nhân loại đang n i cộm trong khoa di truyền học đến n i hiện hầu như không th có n i một ý tưởng đạo đức đ gi đ ng nhịp cùng với nh ng thay đ i này. Rất nhiều trong nh ng điều khả dĩ sẽ nhanh chóng xảy đến lại ít khi thuộc về dạng thức của các đột phá hay các mẫu hình mới trong khoa học mà phần nhiều là thuộc về các chọn l a công nghệ có kết h p với các tính toán tài chánh của thương nghiệp và các tính toán chính trị

cũng như kinh tế của các chính phủ. Vấn đề giờ không còn là chuyện ta có nên hay không tiếp thu kiến thức và khảo sát các tiềm năng công nghệ của nó. Mà đúng hơn, vấn đề là làm thế nào đ s d ng tri kiến và năng l c mới này trong phương thức có l i và có tránh nhiệm về đạo đức nhất.

Lãnh v c chịu tác động của cuộc cách mạng về di truyền học một cách tr c tiếp nhất ở thời đi m hiện tại thuộc vào ngành y học. Ngày nay, tôi thu thập đư c rằng nhiều người trong ngành y học tin là việc giải mã di truyền của con người sẽ mở ra một k nguyên mới, mà trong đó khả dĩ xảy ra một s dịch chuy n ra khỏi mô hình điều trị

https://thuviensach.vn

hóa sinh sang một mô hình có cơ sở d a trên gen di truyền. Nhiều chứng bệnh ở người hay thú đang đư c thay đ i cách định nghĩa sang thành là nh ng khuyết tật ở thông tin di truyền. Mặc dù việc trị

liệu gen thành công t các điều kiện hiện nay thì chưa đư c hoàn thiện, nhưng điều đó đã không còn là nh ng điều không th với tới đư c. Ngay đến nay, vấn đề trị liệu di truyền và câu hỏi về đi u ch nh gen, đặc biệt ở mức phôi người đang là thách thức lớn đến s dung chứa của tư tưởng đạo đức của chúng ta.

Một khía cạnh sâu sắc của vấn đề, theo tôi có vẻ bao hàm trong câu hỏi về việc hành x thế nào với tri kiến mới của chúng ta. Trước khi chúng ta biết đư c các gen đặc trưng chịu trách nhiệm cho chứng mất trí lão suy, ung thư, hay ngay cả lão hóa, thì chúng ta m i cá nhân đều cho rằng mình sẽ không bị phiền hà bởi các vấn đề

này, mà ch phản ứng khi ta đã mắc phải chúng. Nhưng hiện giờ, hay một tương lai rất gần, di truyền học có th cho biết nh ng cá nhân hay gia đình nào có các gen có khả năng gây t vong hay tật nguyền trong lúc thơ ấu, lúc còn trẻ, hay trung niên. Kiến thức này có th làm thay đ i tận g c rễ các định nghĩa của chúng ta về sức khỏe và bệnh tật. Chẳng hạn, vài người nào đó có th hiện đang khỏe mạnh nhưng lại ở hoàn cảnh sở h u một gen c th có khả

năng đư c ghi nhận như là "trước sau r i sẽ mắc bệnh". Chúng ta nên làm gì với các kiến thức như vậy, và làm thế nào đ x lý nó trong phương cách t ái nhất? Ai nên có quyền s d ng các hi u biết này, mà trong đó, bao hàm các quan hệ của cá nhân và xã hội đến bảo hi m, công ăn việc làm, các m i liên hệ thân thuộc cũng như là việc sinh con đẻ cái? Phải chăng cá nhân người có mang loại gen như thế chịu tránh nhiệm tiết lộ s thật cho thân nhân của mình? Đây ch là vài câu hỏi nảy sinh t một nghiên cứu di truyền như thế.

https://thuviensach.vn

Tôi còn thu thập đư c thêm một đi m phức tạp b sung vào hàng loạt các vấn đề v n r i ren là vì loại d báo di truyền này không th bảo đảm đư c s chính xác. Đôi khi chắc chắn là một s xáo trộn gen c th quan sát đư c trong phôi bào sẽ khiến gây ra bệnh tật cho trẻ em hay người lớn, nhưng điều đó thường là vấn đề về các khả năng tương đ i mà thôi. Cách s ng, ăn u ng, và các yếu t môi trường khác cũng có vai trò trong đó. Nên trong khi chúng ta có th biết đư c rằng một phôi bào c th mang một gen bệnh, thì chúng ta không th chắc chắn là bệnh đó sẽ nảy sinh.

Các l a chọn về cuộc s ng của con người và và đặc tính bản ngã của họ quả có th chịu ảnh hưởng quan trọng bởi quan đi m của họ về tính rủi ro trong di truyền, nhưng các nhận thức đó có th không đúng và s rủi ro có th không xảy đến. Liệu chúng ta có nên trả giá cho một kiến thức có tính xác suất như thế chăng? Nhiều trường h p khi một thành viên trong gia đình đư c tìm thấy là có s xáo trộn gen về loại này, thì có nên chăng tất cả các thành viên khác v n có th th hưởng cùng một gen di truyền cùng đư c thông báo?

Có nên chăng hi u biết này cho phép đư c biết rộng rãi hơn trong cộng đ ng - chẳng hạn, đ i với các công ty bảo hi m sức khỏe?

Nh ng người mang các gen nào đó có th bị loại tr khỏi việc bảo hi m và do vậy bị loại ra khỏi ngay cả việc s d ng tất cả dạng chăm sóc sức khỏe bởi vì có khả năng về một chứng bệnh đư c bi u thị qua chính gen đó. Các vấn đề ở đây không ch là y học mà cả đạo đức và có th ảnh hưởng đến s hoàn thiện về tâm lý của nh ng người đư c lưu tâm. Khi các xáo trộn di truyền đư c tìm thấy trong phôi bào (như là trường h p có gia trọng) thì có nên chăng cha mẹ (hay cộng đ ng) có quyền ra quyết định đ sớm hủy diệt s s ng của phôi bào đó? Vấn đề này còn trở nên phức tạp hơn bởi s thật là các phương pháp mới đ lo liệu các bệnh về gen và các dư c phẩm mới đư c tìm thấy một cách nhanh chóng tương đương https://thuviensach.vn

với việc nhận diện ra các bệnh di truyền cá nhân này. Người ta có th nghĩ tưởng đến một tình hu ng mà trong đó một em bé với căn bệnh có th bộc phát trong vào hai mươi năm sau lại bị phá thai trong khi cách ch a cho chứng bệnh đó lại đư c tìm ra ch trong vòng một thập niên.

Nhiều người khắp nơi trên thế giới đặc biệt là các nhà th c nghiệm của bộ môn mới hình thành về đạo đức sinh học vật lộn với các đặc tả về các vấn đề này. V n không chuyên môn trong các lãnh v c đó, tôi không có gì c th đ c ng hiến cho bất kỳ câu hỏi nào -

đặc biệt là về các d liệu th c nghiệm đang thay đ i nhanh chóng.

Dẫu sao, điều tôi mong mỏi th c hiện là hãy suy nghĩ xuyên su t về

một s các vấn đề then ch t mà tôi cảm thấy nh ng ai nắm rõ tình hình trong thế giới này cần phải suy tư đến, và đề nghị vài nguyên lý chung có th tạo áp l c thay đ i lên việc ứng phó với các thách thức về đạo đức này. Tôi tin rằng trọng tâm của thách thức mà chúng ta đ i mặt thật s là vấn đề về cách chọn l a của chúng ta trong phương diện các khả năng đang lớn mạnh mà khoa học và công nghệ cung ứng đư c cho mình.

Ảnh: c u Dolly, sản phẩm nhân bản di truyền đầu tiên.

Kèm theo với nh ng giới hạn mới về nền y học có cơ sở gen di truyền là một loạt vấn đề xa hơn mà lại cũng làm nảy sinh các câu hỏi sâu sắc và khó khăn về đạo đức. Ở đây tôi chủ yếu đang đề cập về việc nhân bản. Hiện đã nhiều năm k t khi thế giới đư c giới thiệu về một sinh vật hoàn toàn do nhân bản vô tính, đó là chú c u n i tiếng Dolly[1]. T đó đã có một lư ng thông tin kh ng l về việc nhân bản người. Chúng ta đều biết nhân bản phôi người lần đầu đã đư c tiến hành. Hãy đ cơn s t về truyền thông qua một bên, thì vấn đề về nhân bản rất phức tạp. Tôi đư c nghe là có hai loại nhân https://thuviensach.vn

bản - trị liệu và tái tạo sinh. Trong việc nhân bản tri liệu, có việc s d ng công nghệ nhân bản đ tái sinh các tế bào và một tiềm năng tạo ra các bán-sinh-vật[2] ch đơn thuần nhắm vào m ch đích tạo ra các bộ phận của thân th dùng trong ghép mô. Việc nhân bản tái tạo sinh cơ bản là đ làm ra một bản sao gi ng hệt.

Về nguyên tắc, tôi không phản đ i việc nhân bản như là một công c k nghệ cho các m ch tiêu trị liệu và y học. Như trong tất cả các trường h p trên, điều phải chi ph i lên quyết định của một người là câu hỏi về động l c t ái. Dù sao, về ý định chủ tâm tạo dư ng các bán-sinh-vật đ có các cơ phận thay thế, thì t nhiên tôi lập tức cảm thấy tởm l m. Có lần tôi xem một tài liệu của chương trình BBC về

việc mô phỏng bằng hoạt hình máy tính các sinh vật như vậy với vài chức năng con người nhận thấy đư c một cách phân biệt. Tôi đã thật s kinh s . Một s người có th cảm thấy đây là một phản ứng thiếu suy lý không cần phải lấy làm nghiêm trọng. Nhưng tôi cho rằng chúng ta phải tin vào các cảm xúc ghê tởm một cách bản năng của mình, vì chúng phát khởi t cơ sở nhân đạo của chúng ta. Một khi chúng ta cho phép khai thác các loài bán-nhân lai tạo như thế, thì điều gì có th ngăn chúng ta không làm cùng một trò này lên chính các đ ng loại, là nh ng con người mà v n các gu ng máy xã hội có th cho là còn thiếu hoàn thiện về mặt nào đó? S khao khát đ vư t qua các ngư ng t nhiên là điều thường dẫn nhân loại đến ch can d vào nh ng s bạo tàn kinh tởm.

Dù rằng việc tái tạo nhân bản không kinh khiếp theo cách như

trên, trong một s phương diện nào đó các kết quả của nó còn xa mới đạt đến. Khi công nghệ trở nên khả thi, có th có các cha mẹ

hết sức mong cho có con cái mà không th đư c, có th tìm cách đ

có một m n con thông qua nhân bản. Th c hành này sẽ tác động https://thuviensach.vn

thế nào đến các nhóm gen di truyền trong tương lai? Đến s phân hóa v n đã là c t lõi cho s tiến hóa?

Cũng có nh ng người mong mu n s ng vư t khỏi các khả năng sinh học, có th l a chọn nhân bản cho chính mình vì tin rằng họ sẽ

tiếp t c s ng mãi với chúng sinh mới đư c nhân bản. Trong trường h p này tôi thấy khó bào ch a cho các động l c - t quan đi m Phật giáo, đó có th là cùng một thân th như nhau, nhưng sẽ là hai ý thức khác nhau. Và cả hai cũng sẽ chết.

Một trong nh ng hậu quả xã hội và văn hóa của các công nghệ di truyền mới là hậu quả về s truyền gi ng tiếp t c của chúng ta, qua s can thiệp bằng tiến trình tái tạo sinh. Là việc làm đúng hay không trong l a chọn giới tính của một đứa con mà v n tôi tin là có th làm đư c trong lúc này? Nếu không thì các l a chọn vì lý do sức khỏe (chẳng hạn một cặp v ch ng mà đứa con của họ có th nguy cơ bị

chứng loạn dư ng cơ hay chứng máu không đông[3]) là đúng hay không? Liệu rằng có chấp nhận đư c việc cấy thêm các gen vào trong tinh trùng hay trứng người trong phòng thí nghiệm? Chúng ta nên đi xa đến ch ng m c nào trong chiều hướng tạo sinh các thai nhi "lý tưởng" hay "thiên tài" - chẳng hạn, các phôi bào đã đư c chọn l a trong phòng thí nghiệm đ cung cấp các phân t hay các h p chất đặc biệt bị thiếu trong bộ gen của người anh em ruột yếu th chất đ tuần t khi các đứa trẻ ra đời t các phôi bào như thế có th hiến tủy hay thận nhằm ch a trị cho anh hay em mình? Chúng ta có th đi bao xa trong việc l a chọn các thai nhi nhân tạo có các bẩm tính đặc biệt nhằm tăng cường s thông minh hay sức mạnh th chất hay màu mắt đặc biệt chẳng hạn?

Khi các công nghệ như thế đư c ứng d ng vào các nguyên do y học - như là việc điều trị một loại thiếu sót gen di truyền - người ta https://thuviensach.vn

có th cảm thông sâu xa. Mặc dù thế, thì việc chọn l a một th tính bẩm sinh, đặc biệt đư c tiến hành chủ yếu là vì các lý do th thao điền kinh, thì có th không đến t l i ích của chính đứa trẻ. Ngay cả

khi các bậc cha mẹ cho rằng họ đang l a chọn các bẩm tính ảnh hưởng tích c c lên đứa trẻ của họ, thì chúng ta vẩn cần phải xem xét liệu rằng điều này đư c tiến hành t chủ tâm tích c c hay t cơ

sở của các thành kiến xã hội đặc biệt ở một thời đi m đặc biệt.

Chúng ta phải nhớ k đến tác động lâu dài của loại điều ch nh chủng loài trong bức tranh t ng quát, biết rằng các hiệu ứng của nó sẽ

đư c truyền xu ng các thế hệ theo sau. Chúng ta cũng cần cứu xét các hiệu quả về việc giới hạn s phân hóa của nhân loại và mức dung dị cho phép mà v n là một trong nh ng kỳ diệu của cuộc s ng.

Điều đáng lo c th là việc điều ch nh gen nhằm tạo sinh các trẻ

em với các tính năng nâng cao, bất k là về ý thức hay th chất. Bất k s mất ngang bằng có th có gi a các cá nhân và các môi trường của họ - như là tài sản, tầng lớp, sức khỏe, và vân vân - thì tất cả chúng ta đều sinh ra với một cơ sở bình đẳng về bản chất con người của mình, với các tiềm năng, ý thức, xúc cảm, và các khả

năng th chất nhất định nào đó, cũng như là bản tính cơ sở - mà thật ra là quyền - đ tìm kiếm hạnh phúc và vư t qua đau kh . Biết rằng công nghệ gen hiện còn rất t n kém, ít nhất là trong tương lai trước mắt, một khi điều kiện cho phép, thì trong một thời gian lâu dài, công nghệ gen ch dành cho một thành phần nhỏ trong xã hôi nhân văn, đó là nh ng người giàu có. Do đó xã hội sẽ t mình chuy n dịch t một tình hu ng v n bất bình đẳng (đó là, nh ng hạng giàu có) sang thành một s bất bình đẳng về bản chất nhờ trí tuệ, sức mạnh, và các tính năng khác đạt đư c thông qua việc tạo sinh.

Các phân nhánh của sai biệt này thật sâu xa - trong các cấp độ

xã hội, chính trị, và đạo đức. Ở mức xã hội, nó sẽ tăng cường, thậm https://thuviensach.vn

chí duy trì mãi mãi, s bất bình đẳng của chúng ta và nó sẽ khiến cho s đảo lộn của chúng càng khó khăn hơn nhiều. Trong các vấn đề chính trị, nó sẽ phát sinh một thành phần cai trị ưu tú yêu sách về

quyền l c đư c viện dẫn bởi một tài năng bẩm sinh di truyền. Trong mức độ đạo đức, các loại khác biệt d a trên cơ sở giả bẩm sinh có th làm hủy hoại nặng các khả năng nhạy cảm đạo đức cơ sở của chúng ta trong mức hiện tại là tất cả các khả năng nhạy cảm này d a trên một công nhận tương h của s chia sẽ về nhân bản.

Chúng ta không tưởng tư ng n i mức độ mà các th c hành có th ảnh hưởng đến chính khái niệm về thế nào là nhân loại.

Khi tôi suy nghĩ về các phương thức mới khác nhau của việc điều ch nh gen di truyền người, tôi không th giúp gì ngoại tr cảm thấy là có một điều chi đó thiếu sót sâu sắc trong s đánh giá của chúng ta về ý nghĩa của nó về tính nhân bản qúy giá. Trong ngôn ng mẹ

đẻ Tây Tạng của chúng tôi, giá trị của một người không d a trên trình hiện th chất, không d a trên thành tích về trí tuệ hay th thao điền kinh, mà là d a trên khả năng bẩm tính và cơ bản của lòng t bi với tất cả nhân loại. Ngay cả trong ngành y học hiện đại đã chứng tỏ cho thấy tầm vóc quan trọng c t yếu của tình cảm trìu mến với con người, đặc biệt là trong su t nh ng tuần lễ đầu của s s ng.

Năng l c của việc đơn giản là vu t ve thật quan trọng cho s phát tri n cơ bản của bộ não. Xét về giá trị như là một con người, điều đó hoàn toàn không liên can đến việc một cá nhân có một loại khuyết tật bất kỳ nào đó - chẳng hạn hội chứng Down - hay một s sắp xếp gen di truyền tạo khả năng phát tri n cho một chứng bệnh đặc trưng nào đó như là chứng thiếu máu h ng cầu lư i liềm, chứng động kinh Huntington, hay chứng Alzheimer[4]. Tất cả con người đều bình đẳng về giá trị và bình đẳng về tiềm năng của lòng t t. Việc thẩm định giá trị của một con người d a trên s tạo hình của gen di https://thuviensach.vn

truyền sẽ làm nghèo nàn cho nhân loại, bởi vì có rất nhiều thứ trên con người hơn là s bộ gen di truyền của họ.

Đ i với tôi, một trong nh ng hệ quả ấn tư ng và phấn khởi nhất của tri thức về hệ gen di truyền là s thật đáng kinh ngạc rằng các dị

biệt trong các bộ gen di truyền của các nhóm người khác nhau trên thế giới thật nhỏ đến mức không có một vai trò quan trọng nào cả.

Tôi đã luôn tranh luận rằng s khác nhau về màu da, ngôn ng , tôn giáo, đạo đức và vân vân trong nhân loại thật không có giá trị gì so với s đ ng nhất về cơ bản của chúng ta. Việc đọc đư c chu i gen di truyền của con người, với tôi, đã cho thấy đây là một cách thức c c kỳ mạnh mẽ. Nó đã nó cũng đã giúp tăng cường ý tưởng của tôi về quan hệ họ hàng cơ bản của chúng ta với các loài thú, v n chia sẻ chung với bộ gen của chúng ta một t lệ rất lớn. Có th nhận thức đư c nếu, chúng ta, loài người biết vận d ng kiến thức mới đư c khám phá về gen của mình một cách khéo léo, thì điều đó có th giúp b i dư ng cho một ý nghĩa to tát hơn về s tương t và s th ng nhất trong cấu trúc không ch gi a con người với nhau mà cả

với toàn th s s ng. Một tầm nhìn như thế cũng có th gia c cho một ý thức về môi trường lành mạnh hơn rất nhiều.

Trong trường h p về th c phẩm, nếu luận đi m cho rằng chúng ta cần một s a đ i gen di truyền đ giúp nuôi s ng dân s thế giới đang tăng trưởng là h p lệ, thì tôi tin là chúng ta không th đơn giản gạt bỏ ngành công nghệ di truyền này qua một bên. Dù thế, nếu theo như đã đư c khuyến cáo t các phê phán về nó, thì luận đi m này ch đơn thuần là một bình phong cho các động cơ mà chủ yếu trong đó là thương mại - chẳng hạn như việc sản xuất ra loại th c phẩm mà ch nhằm gi đư c lâu hơn trên quày hàng, nhằm có th xuất khẩu d dàng hơn t một phía của thế giới sang phía bên kia, nhằm làm cho chúng trình hiện hấp dẫn hơn và thuận tiện hơn trong https://thuviensach.vn

việc tiêu th , hay như việc tạo ra các loại hạt lúa hay ngũ c c đã đư c x lý công nghệ sao cho không còn tạo ra hạt mầm của chính chúng khiến các nhà nông buộc phải ph thuộc hoàn toàn vào các công ty k nghệ sinh học về mặt hạt gi ng - thì rõ ràng là nh ng th c hành như thế phải bị đặt nghi vấn một cách nghiêm túc.

Nhiều người trở nên lo lắng hơn về các hậu quả lâu dài của việc sản xuất và tiêu th sản phẩm đã điều ch nh gen. Nguyên nhân của khoảng cách rất to lớn gi a cộng đ ng khoa học và công chúng có th một phần là do thiếu s minh bạch của các công ty phát tri n các loại sản phẩm này. Trách nhiệm nên thuộc về nền k nghệ sinh học trong cả việc chứng tỏ rằng không có các hậu quả về lâu về dài cho nh ng người tiêu th các sản phẩm mới này và việc chấp nhận một s minh bạch hoàn toàn về tất cả các liên can khả dĩ mà nh ng cây cỏ như thế có th gây ra cho môi trường thiên nhiên. Rõ ràng luận đi m cho rằng nếu không có các bằng chứng thuyết ph c về s tai hại của một sản phẩm c th thì không có gì sai sót với nó là luận đi m không th chấp nhận đư c.

Đi m bàn ở đây là th c phẩm đã điều ch nh gen thì không gi ng các sản phẩm khác, như là xe hơi hay máy tính cầm tay. Bất k có mu n hay không, thì chúng ta cũng không th biết đư c các hậu quả lâu dài của việc sản xuất các sinh th đã điều ch nh gen vào trong môi trường rộng lớn hơn. Trong y học, chẳng hạn, loại thu c thalidomide[5] đã đư c xem là một loại điều trị xuất sắc cho chứng m nghén[6], nhưng các hậu quả lâu dài của nó đến sức khỏe của các bào thai đã không thấy trước đư c và đã gây nên thảm họa.

Với bước phát tri n lớn trong khoa di truyền học hiện đại, việc cấp bách hiện nay là hoàn thiện khả năng của chúng ta trong các lý lẽ về đạo đức sao cho chúng ta đư c trang bị đ nhắm đến các th https://thuviensach.vn

thách về đạo lý của tình thế mới này. Chúng ta không th ng i đ i đến khi có đư c một loạt các câu trả lời một cách có hệ th ng.

Chúng ta cần phải đ i diện với th c tại về tiềm năng tương lai của chúng ta và x lý các vấn đề tr c tiếp.

Tôi cảm thấy thời gian đã chín mùi cho việc khởi tác về khía cạnh đạo đức của cuộc cách mạng di truyền học trong một phương thức vư t lên trên các quan đi m thuyết lý của các tôn giáo riêng lẽ.

Chúng ta phải có khả năng đáp ứng với các thách đ về đạo đức như là các thành viên của cùng một gia đình nhân loại, không phải như là một Phật giáo, một Do-thái giáo, một Ki-tô giáo, một Ấn-độ

giáo, một H i giáo. Cũng sẽ không đủ đ ứng phó với các th thách đạo đức này nếu ch d a vào các quan đi m lý tưởng chính trị t do thuần túy thế t c, chẳng hạn như các t do về cá nhân, về chọn l a, và bình đẳng. Chúng ta cần thẩm tra các vấn đề này t lập trường đạo đức toàn cầu có nền móng của s công nhận về các giá trị nhân bản cơ sở vư t lên trên cả tôn giáo và khoa học.

Sẽ không đầy đủ nếu tiếp thu vị thế mà trách nhiệm xã hội của chúng ta ch đơn thuần đi xa hơn về hi u biết khoa học và về việc nâng cao năng l c công nghệ của chúng ta. Cũng sẽ không đầy đủ

đ tranh luận rằng điều chúng ta sẽ làm với mớ kiến thức và năng l c này là có nên dành quyền l a chọn cho các cá nhân hay không.

Nếu luận đi m này có nghĩa là xã hội nói chung không nên can gián vào đường l i của nghiên cứu và s sáng tạo của công nghệ mới d a trên nghiên cứu như thế, thì nó sẽ loại ra ngoài một cách có hiệu quả vai trò bất kỳ của các cân nhắc về nhân bản hay đạo đức về mặt điều tiết s phát tri n khoa học.

Điều thiết yếu, thật ra đó là một trách nhiệm, là việc chúng ta t nhận thức một cách t nh táo thận trọng hơn nhiều về nh ng gì và lý https://thuviensach.vn

do mà chúng ta đang phát tri n. Nguyên lý cơ bản là càng có các can thiệp sớm hơn trong quá trình nhân quả, thì càng hiệu quả hơn trong việc ngăn chận các hậu quả khôn lường.

Đ tuần t đáp lời cho các th thách trong hiện tại và tương lai, chúng ta cần một mức độ cao chưa t ng thấy của việc n l c tập th . Một phần của giải pháp là đảm bảo rằng một lư ng to tát hơn của đại chúng nắm đư c l i tư duy khoa học và một hi u biết về các phát hiện khoa học then ch t, đặc biệt là nh ng việc có quan hệ mật thiết tr c tiếp đến xã hội và đạo đức. Ngành giáo d c cần cung ứng không ch việc rèn luyện về các s kiện th c nghiệm của khoa học mà cả một cách ki m tra về m i quan hệ gi a khoa học và xã hội nói chung, bao g m các vấn đề đạo đức nảy sinh bởi các khả năng công nghệ mới. Nền giáo d c khẩn thiết này phải đư c định hướng t các nhà khoa học cũng như là người thường, sao cho các nhà khoa học duy trì đư c một hi u biết rộng rãi hơn về văn hóa, xã hội và các phân nhánh đạo đức của công việc mà họ đang tiến hành.

Vì rằng các rủi ro cho thế giới thì rất cao nên các quyết định về

đường l i nghiên cứu, x lý thế nào với tri kiến của chúng ta, và nh ng khả năng công nghệ nào nên đư c phát tri n thì không th giao hết vào trong tay của các nhà khoa học, các m i quan tâm thương mãi, hay các viên chức chính quyền. Rõ ràng ở tầm mức xã hội, chúng ta cần đặt ra các lằn biên giới hạn. Nhưng nh ng cân nhắc này không th ch đến t một mình các ủy ban nhỏ, bất k là chúng khả dĩ có uy tín hay chuyên môn đến mức nào. Chúng ta cần s tham gia của công chúng trên một mức độ cao hơn nhiều, đặc biệt là trong hình thức tranh luận và bàn thảo, dù là qua các phương tiện truyền thông, hội đàm công cộng, hay hành động áp l c của các nhóm thường dân.

https://thuviensach.vn

Các th thách ngày nay thật to tát - và s nguy hi m của việc lạm d ng công nghệ ở mọi nơi, kéo theo một tiềm năng thảm họa cho toàn th nhân loại - Điều đó tôi cảm thấy cần có một kim ch nam về

đạo đức đ chúng ta có th dùng chung mà không sa lầy vào các khác biệt về học thuyết. Một nhân t mấu ch t là chúng ta cần một tầm nhìn t ng th và h p nhất ở mức xã hội nhân văn v n nhận biết đư c bản chất liên hệ tương h nền tảng gi a tất cả các sinh th và môi trường. Một kim ch nam như thế phải kế th a việc bảo t n tính nhạy cảm của nhân loại và sẽ luôn tùy thuộc vào chúng ta trong việc ghi nhớ các giá trị nền tảng về con người. Chúng ta phải quyết khởi tâm ch ng lại m i khi khoa học - hay bất kỳ hoạt động của con người nào trong vấn đề như vậy - vư t qua làn ranh t vệ của nhân loại, và chúng ta phải chiến đấu đ duy trì s nhạy cảm mà nếu khác đi thì nó rất d bị xói mòn.

Làm thế nào đ ta tìm ra kim ch nam đạo đức này? Chúng ta phải bắt đầu bằng việc đặt niềm tin vào s t t đẹp cơ bản của bản chất con người, và chúng ta cần neo chặt niềm tin đó vào một s nguyên lý về đạo đức ph d ng và nền tảng. Các nguyên lý này bao g m một s công nhận về tính quý giá của cuộc s ng, một hi u biết về nhu cầu của s cân bằng hài hòa trong thiên nhiên và s vận d ng của điều này như là một tín vật cho s định hướng về tư duy và hành động của chúng ta, và - trên hết - là nhu cầu đ bảo đảm rằng chúng ta gi v ng lòng t ái như là động l c chủ ch t cho tất cả n l c của mình và rằng lòng t ái đó đư c kết h p với một nhận thức rõ ràng về tầm nhìn xa rộng hơn, bao g m cả các hậu quả về

lâu vê dài. Nhiều người sẽ đ ng ý với tôi rằng nh ng giá trị đạo đức này vư t lên trên s phân rẽ của nh ng người có hay không có tín ngư ng và là c t yếu cho phúc l i của toàn th nhân loại. Bởi vì th c tại n i kết tương h sâu sắc của thế giới ngày nay, chúng ta cần liên hệ đến các th thách mà chúng ta đ i diện như là một gia https://thuviensach.vn

đình nhân loại duy nhất hơn là như là các thành viên của các qu c gia, các chủng tộc, hay tôn giáo riêng biệt. Nói cách khác, một nguyên lý cần thiết là tinh thần về tính th ng nhất của toàn th loài người. Một s người có th phản đ i rằng điều này là không th c tế

nhưng liệu chúng ta có đư c l a chọn nào khác hay không?

Tôi tin chắc rằng điều đó là có th đư c. S thật là bất k s s ng của chúng ta trong hơn n a thế k của thời đại hạt nhân, chúng ta vẩn chưa tận diệt chính mình là điều đã cho tôi niềm hy vọng lớn lao. Nếu chúng ta quán chiếu sâu xa, thì đó không phải là s tình cờ, chúng ta sẽ tìm thấy các nguyên lý đạo đức này trong trung tâm của tất cả các truyền th ng tinh thần chính.

Trong việc phát tri n một hoạch định đạo đức với s chú trọng đến ngành tân di truyền học, thật vô cùng quan trọng đ cấu trúc tư

duy của chúng ta trong b i cảnh rộng lớn nhất khả dĩ. Trước tiên chúng ta phải nhớ đến tính mới mẻ của lãnh v c này và các khả

năng tân kỳ mà nó c ng hiến, cũng như là suy tưởng về s thấu hi u ít ỏi của chúng ta về điều mà ta biết đến. Giờ đây chúng ta đã đọc đư c hoàn toàn bộ gen di truyền của người, nhưng có th cần đến nhiều thập niên đ biết đư c đầy đủ các chức năng của tất cả

các gen riêng lẽ và các m i quan hệ tương h gi a chúng, chưa k đến các hiệu quả về s tương tác của chúng đ i với môi trường.

Chúng ta hiện tập trung quá mức lên tính khả thi của một k thuật đặc biệt, các kết quả trước mắt hay ngắn hạn của nó, và hiệu ứng gì mà nó có th có đến s t do của cá nhân. Tất cả nh ng điều này là các quan tâm h p lệ, nhưng chúng chưa đủ. Tầm ảnh hưởng của chúng còn quá hẹp, so với chính quan niệm về bản chất con người đang có nguy cơ bị đánh mất. Vì nội hàm có ảnh hưởng thật bao quát của nh ng đ i mới này, chúng ta cần khảo sát tất cả các lãnh v c của s sinh t n của con người mà công nghệ gen có th có liên https://thuviensach.vn

quan lâu dài đến chúng. S phận của loài người, và có tất cả s s ng trên hành tinh này, nằm trong tay chúng ta. Đ i mặt với ẩn s to tát, chẳng lẽ không t t hơn khi phạm sai sót do thận trọng thay vì tiến hành làm biến dạng dòng tiến hóa của con người theo chiều hướng gây t n hại bất khả ph c h i?

Một cách yếu lư c, trách nhiệm đạo đức của chúng ta phải bao g m các nhân t then ch t sau đây. Thứ nhất, chúng ta phải ki m tra lại động cơ của mình và bảo đảm rằng nền tảng của nó là lòng t bi.

Thứ nhì, chúng ta phải gắn liền mọi vấn đề bất kỳ với m i quan tâm đến tầm nhìn rộng lớn nhất khả dĩ, bao g m không ch đặt hoàn cảnh của vấn đề vào trong bức tranh hoạt d ng của nhân loại rộng lớn hơn mà còn chú trọng đến cả các hậu quả ngắn hạn và lâu dài.

Thứ ba, khi áp d ng lý luận của mình đ hướng đến một vấn đề, chúng ta phải cảnh giác đ bảo đảm rằng mình duy trì s trung th c, t t nh thức, và không thiên vị; nếu không thì s nguy hi m là chúng ta có th trở thành nạn nhân của việc t l a d i. Thứ tư, đ i mặt với bất kỳ th thách thật s nào về đạo đức, thì chúng ta phải có trách nhiệm trong một tinh thần khiêm t n, công nhận không ch về các giới hạn về tri kiến của mình (cả trường h p cá nhân lẫn tập th ) mà còn về khả năng d bị t n hại khiến trở thành lạc l i trong b i cảnh của một th c tại thay đ i chóng vánh như vậy. Cu i cùng, tấ cả

chúng ta - các khoa học gia và xã hội nói chung - phải n l c đảm bảo rằng trong bất kỳ tiến trình hành động nào, thì chúng ta sẽ ghi tạc trong tâm thức m c tiêu chính về s phúc lạc của con người như

là một t ng th và của hành tinh mà chúng ta cư trú.

Địa cầu là ngôi nhà duy nhất của chúng ta. Với hi u biết khoa học hiện tại, thì đây khả dĩ là hành tinh duy nhất có th h tr cho s s ng. Một trong nh ng tri kiến mạnh mẽ nhất mà tôi đư c trải nghiệm là ảnh ch p lần đầu tiên t không gian của trái đất. Hình ảnh https://thuviensach.vn

của một hành tinh xanh lam trôi b ng bềnh trong không gian sâu thẳm, tỏa sáng như trăng rằm trong một đêm quang đãng, đã đem đến trong tôi một nhận thức mạnh mẽ rằng tất cả chúng ta quả đều là các thành viên của một gia đình duy nhất cùng sẻ chia chung một mái nhà nhỏ bé. Tôi đã chìm ngập trong cảm xúc thật n c cười về

nhiều bất đ ng và tranh cãi khác nhau nội trong gia đình nhân loại này. Tôi đã thấy s vô b đến thế nào khi bám chấp một cách ngoan c vào các dị biệt khiến gây chia rẽ chúng ta. T tầm nhìn này một người sẽ cảm thấy tính d gãy v và d hư hại của hành tinh của chúng ta và s choáng ch khiêm t n của nó trên một qu đạo nhỏ

bé xếp gi a Kim tinh và Hỏa tinh trong không gian bao la vô tận.

Nếu chúng ta không chăm lo cho ngôi nhà này, thì chúng ta có trách v nào khác đ lo trên trái đất này nh ?

Chú thích

↑ Nhân bản vô tính hay gọn hơn nhân bản trong sinh học là tiến trình đ tái tạo các cá th có cùng một bộ gen di truyền. Tiến trình này có xảy ra trong thiên nhiên đ i với các sinh th như là vi khuẩn, côn trùng hay các thảo mộc t tái sinh một cách vô tính. Việc nhân bản trong công nghệ sinh học đư c định nghĩa là các tiến trình đư c áp d ng đ tạo ra các bản sao của các mảng DNA (gọi là nhân bản phân t ), các tế bào (nhân bản tế bào), hay các sinh th . Dolly là một con c u cái gia cầm đánh dấu lần đầu một chúng sinh đư c nhân bản t một tế bào thân (somatic) s d ng tiến trình chuy n nhân tế bào. Con c u này đư c nhân bản bởi Ian Wilmut, Keith Campbell và các cộng s tại Học viện Roslin Institute thuộc Scotland. Nó ra đời vào ngày 5 tháng Bảy 1996 và s ng đến 6 tu i.

Điều này chứng minh rằng một tế bào t một bộ phận có th tái tạo lại toàn th cá th đó.

https://thuviensach.vn

↑ Dịch t ch semi-sentient beings - có nghĩa là các sinh th thật s ch là một phần của một sinh vật nào đó nhưng không hoàn toàn có đủ các chức năng của một sinh vật s ng.

↑ Bệnh loạn dư ng cơ (Muscular dystrophy) là chứng bệnh r i loạn chức năng một nhóm cơ hay toàn cơ của cơ th khiến năng lưc cơ bắp trở nên yếu kém và có th trở nặng theo thời gian. Chứng máu không đông (Hemophilia) là chứng bệnh khiến cho bệnh nhân khi bị các vết thương chảy máu thì máu sẽ rất khó hay chậm đông và có th gây t vong. Cả hai chứng bệnh trên đư c biệt là có liên can đến gen di truyền. "Muscular dystrophy" và "Hemophilia".

Wikipedia. Truy cập 20/01/2010 .

↑ Hội chứng Down (Down syndrome) là một loại bệnh r i loạn di truyền do s hiện diện th a ra của một phần hay toàn th của chromosome thứ 21. Bệnh đư c đặt tên bác sĩ người Anh John Langdon Down, đã mô tả hội chứng này vào năm 1866. Hội chứng Down thường liên hệ đến các khuyết tật vầ khả năng nhận thức, s phát tri n th chất cũng như là s th hiện đặc biệt trên gương mặt.

Bệnh này có th đư c phát hiện trong giai đoạn bào thai bằng th nghiệm amniocentesis. T lệ bệnh xảy ra vào khoảng 1/800 - 1/1000

mà yếu t sinh đẻ lúc lớn tu i (t 40 trở lên) sẽ có nhiều khả năng xảy ra cho thai nhi hơn. Chứng động kinh Huntington là một loại xáo trộn gen di truyền khiến thần kinh bị thoái hóa hiện không th ch a trị gây ra các hậu quả lên định hướng cơ và các chức năng suy nghĩ, thường th hiện rõ vào lứa tu i trung niên. Chứng này gây ra s dịch chuy n co xoắn cơ bất thường tạo thành động kinh xảy đến cho người Tây Âu nhiều hơn là người Á châu và Phi Châu. Chứng này là do một biến dị lớn lên một trong hai phiên bản của một gen đặc biệt ở vị trí chromosome thứ tư. 50% cơ hội đứa con sẽ bệnh nếu ch một người cha hay mẹ mắc chứng này. Chứng này có th https://thuviensach.vn

bắt đầu xảy đến lúc mới sinh hay cho đến tu i già, nhưng thường xuất hiện nhất là vào lứa 35 hay 44 tu i.Bệnh Alzheimer thường là một loại chứng mất trí nhớ. Nó hiện không ch a đư c và có tính hủy hoại, gây t vong đư c miêu tả lần đầu tiền bởi nhà tâm lý học và thần kinh bệnh học người Đức là Alois Alzheimer vào 1906. Các triệu chứng của nó khiến người ta d nhầm lẫn thành một loại bệnh do tu i già hay một bi u hiện do căng thẳng thần kinh. Vào giai đoạn đầu thì triệu chứng là mất trí nhớ. Các chẩn đoán có th xác nhận bệnh qua các ki m nghiệm về lư ng định về ứng x và suy nghĩ và máy ch p hình não. Khi căn bệnh phát tri n thì triệu chứng sẽ bao g m r i loạn, quạu quọ và d gây g , tính khi bất thường, ngôn ng gãy đoạn và mất trí nhớ vĩnh c u. Dần dần các chức năng cơ th bị

mất dẫn đến cái chết. D đoán tu i thọ t khi phát hiện là vào khoảng 7 năm, một s ch ng hơn 3% là có th s ng lâu hơn 14

năm. "Down Syndrome", "Huntington's Disease", và "Alzheimer's Disease". Wikipedia. Truy cập 01/01/2010 .

↑ Thu c này trước đây đư c dùng như là một loại an thần, giảm đau. Sau đó, người ta tìm thấy quái thai hay hư thai do dùng nó.

Thu c này đã bị cấm lưu hành. Tuy nhiên do hậu quả tai hại, nó đư c xem là một trong nh ng thảm kịch y học lớn nhất của thời hiện đại". Thảm kịch thalidomide dẫn đến các yêu cầu ki m nghiệm gắt gao hơn đ i với các loại dư c phẩm trước khi chúng đư c phép lưu hành. "Thalidomide". Wikipedia. Truy cập 30/12/2009 .

↑ Dịch t ch Morning sickness đư c định nghĩa là chứng nôn m a hay bu n nôn do việc đậu thai của ph n . Tên y học hay dùng là nausea gravidarum. "Morning sickness". Wikipedia. Truy cập 30/12/2009 .

https://thuviensach.vn

VŨ TRỤ TRONG MỘT NGUYÊN

TỬ

Dalai Lama

dtv-ebook.com

Chương 10: Kết Luận: Khoa Học, Tâm Linh, Và Nhân Loại Nhìn lại quãng đời 70 năm của cuộc s ng, tôi thấy rằng s gặp g cá nhân mình với khoa học đã bắt đầu khi mình còn trong một thế giới hầu như hoàn chưa có khoa học, nơi mà công nghệ dường như đã là s kỳ diệu. Tôi cho rằng niềm đam mê của mình trong khoa học vẩn còn d ng ngh trên s ngạc nhiên với nh ng kỳ diệu về điều mà nó có th thành t u. T nh ng đi m ban đầu này, cuộc hành trình vào khoa học đã dẫn dắt tôi đến với các vấn đề thật phức tạp, như là tác động của khoa học lên s hi u biết của chúng ta về

thế giới, năng l c của nó đ chuy n hóa cuộc s ng con người và chính trái đất và chúng ta đang s ng, và tình trạng đạo đức tiến thoái lư ng nan đáng kinh khiếp mà nh ng khám phá mới của nó đặt ra. Nhưng người ta không th và không nên quên s kỳ diệu và đẹp đẽ của nh ng gì đã đư c làm cho có th thành hiện th c.

S thấu su t của khoa học đã phong phú hóa nhiều khía cạnh của thế giới quan Phật giáo của tôi. Lý thuyết tương đ i của Einstein với các thí nghiệm suy tưởng s ng động của nó, đã cung cấp một kết cấu ki m tra một cách th c nghiệm lên s nắm bắt giáo thuyết Long Thọ về tính tương đ i của thời gian. Bức tranh chi tiết lạ

thường về động thái của các hạt hạ nguyên t ở các mức khoảnh khắc đã làm rõ thêm giáo pháp của đức Phật về bản chất vô thường chóng vánh của vạn vật. S phát hiện về gen di truyền nêu bật thêm https://thuviensach.vn

cho quan đi m Phật giáo về tính bình đẳng nền tảng của tất cả

chúng sinh về tất cả chúng sinh.

Đâu là vị trí của khoa học trong n l c của toàn th nhân loại? Nó đã khảo sát mọi thứ t con amoeba[1] nhỏ nhất cho đến hệ th ng thần kinh sinh học phức tạp của con người, t s hình thành của vũ

tr và s xuất hiện của s s ng trên trái đất cho đến chính bản chất của vật chất và năng lư ng. Khoa học thật là ngoạn m c trong việc thám hi m th c tại. Nó không ch cách mạng hóa kiến thức của chúng ta mà còn mở ra nh ng con đường lớn cho việc hi u biết. Nó đã bắt đầu thâm nhập vào trong vấn đề phức tạp của ý thức - tức là tính năng chủ ch t khiến chúng ta là loài h u tình. Câu hỏi là liệu rằng khoa học có th cung cấp một hi u biết đầy đủ về toàn th ph hàm của th c tại và s hiện diện của con người hay không.

T quan đi m Phật giáo, một hi u biết đầy đủ về con người không ch c ng hiến một lời giải thích mạch lạc về th c tại, các giá trị của chúng ta về việc nắm bắt nó, và vị trí của ý thức mà còn bao hàm một s thấy biết rõ ràng về cách mà chúng ta nên hành động.

Trong mẫu hình hiện tại của khoa học, ch có kiến thức nào đư c dẫn xuất t phương pháp th c nghiệm chặt chẽ đư c ch ng đ bởi quan trắc, suy luận, và ki m nghiệm mới có th đư c xem là có hiệu l c. Phương pháp này bao g m việc s d ng định lư ng và đo lường, khả năng lập lại [của thí nghiệm], và chứng th c bởi nh ng người khác. Nhiều khía cạnh của th c tại cũng như là một s yếu t then ch t về nhân cách của con người, như là khả năng phân biệt t t xấu, tâm linh, sáng tạo nghệ thuật - một s trong nh ng điều này chúng ta hầu như đ đánh giá về nhân cách - thì lại không th tránh khỏi bị loại ra ngoài nội hàm của phương pháp [khoa học] này. Tri thức khoa học, như vị trí của nó hiện nay, là không toàn mãn. Tôi tin rằng việc công nhận s thật này và chấp nhận rõ ràng các giới hạn https://thuviensach.vn

của tri kiến khoa học là một điều thiết yếu. Ch bởi s công nhận như thế thì ta mới có th nhận thức một cách chân chính nhu cầu h p nhất khoa học với toàn bộ tri kiến của nhân loại. Nếu không, khái niệm của chúng ta về thế giới bao g m cả s t n tại của chính chúng ta, sẽ bị giới hạn trong các s kiện nào đư c viện dẫn bởi khoa học, dẫn đến một thế giới quan sâu nặng về chủ trương quy giảm, chủ nghĩa vật chất, và ngay cả chủ nghĩa hư vô.

Tôi không có vấn đề gì với chủ nghĩa quy giảm như thế. Có nhiều phát tri n to tát của chúng ta quả đã đư c tạo ra bởi việc áp d ng cách tiếp cận quy giảm v n đư c đặc tả nhiều trong thí nghiệm và phân tích khoa học. Vấn đề nảy sinh là khi chủ trương quy giảm trở

thành một phương pháp c t lõi, thì nó sẽ chuy n biến thành lập trường siêu hình học. Có th hi u đư c rằng điều này phản ánh một xu hướng thông thường đ quy các giá trị về một chung cuộc, nhất là khi một phương pháp đặc biệt có hiệu quả cao. Trong một ẩn d mạnh mẽ, kinh Phật nhắc nhở chúng ta rằng khi một người nào đó ch ngón tay mình đến mặt trăng, thì chúng ta không nên ngó vào đầu ngón tay mà hãy ngó đến mặt trăng v n đang đư c ch ra.

Xuyên su t sách này, tôi hy vọng đã tạo ra đư c một tình hu ng mà người ta có th nhìn nhận khoa học một cách nghiêm túc và chấp nhận giá trị về các khám phá th c nghiệm của nó mà không tán thành chủ nghĩa vật chất khoa học. Tôi đã tranh luận về nhu cầu và trách nhiệm về một thế giới quan đặt nền tảng trên khoa học, nhưng phải là nền khoa học không phủ nhận s phong phú của bản chất nhân loại cũng như là giá trị của các cơ chế về hi u biết v n khác với khoa học. Tôi nói điều này là vì tín tâm mạnh mẽ rằng có một s n i kết bản năng gi a việc hi u biết có tính khái niệm về thế

giới, khả năng quan sát về s hiện h u của con người và năng l c của khả năng đó, cùng với các giá trị đạo đức v n hướng dẫn cho https://thuviensach.vn

s ứng x . Cách chúng ta quan niệm về mình và thế giới xung quanh như thế nào thì có th không giúp ích gì nhưng lại có ảnh hưởng đến thái độ và các quan hệ của chúng ta với các chúng sinh thành viên khác và với thế giới mà chúng ta đang s ng. Đây là điều c t yếu của vấn đề đạo đức.

Các khoa học gia có một trách nhiệm đặc biệt, một trách nhiệm về đạo đức trong việc đảm bảo rằng khoa học sẽ ph ng s cho các quyền l i của nhân loại trong cách t t nhất khả dĩ. Điều mà họ th c hiện trong các phân môn đặc biệt của họ có năng l c gây ảnh hưởng đến cuộc s ng của tất cả chúng ta. Vì các lý do lịch s nào đó, mà các nhà khoa học hưởng một tầm mức cao về s tín nhiệm công chúng hơn là các chuyên nghiệp khác. Đó là s thật, dẫu sao, thì s tín nhiệm này không còn là lòng tin tuyệt đ i. Đã có quá nhiều thảm kịch liên hệ hoặc tr c tiếp hoặc gián tiếp đến khoa học và công nghệ vì s tin cậy vào khoa học đư c duy trì vô điều kiện. Trong đời của tôi, chúng ta ch cần nghĩ đến Hiroshima, Chernobyl, đảo Three Mile, hay Bhopal[2] trong nội dung về các thảm họa hạt nhân và hóa học, và s thoái hóa của môi trường - bao g m s suy kiệt của tầng ozone[3] - trong s các khủng hoảng sinh thái.

Thành Ph Hiroshima sau khi bị dội bom nguyên t Lời kêu gọi của tôi là hãy hòa nhập tâm linh của chúng ta, cùng với s phong phú tràn đầy và thiện tính đơn thuần của các giá trị

nhân bản, vào dòng diễn tiến của khoa học và s định hướng của công nghệ trong xã hội con người. Một cách c t lõi, khoa học và tâm linh, dù khác biệt trong các cách thức tiếp cận, vẩn chia sẻ cùng một chung cuộc, đó là s hoàn thiện hơn của nhân loại. Ở mức độ cao đẹp nhất, thì khoa học đư c thúc đẩy bởi một s truy tầm cho việc hi u biết nhằm giúp dẫn dắt chúng ta đến với hưng thịnh và hạnh https://thuviensach.vn

phúc to tát hơn. Trong ngôn ng nhà Phật, loại khoa học này có th đư c mô tả như là trí huệ có nền tảng và đư c hòa nhập với t bi.

Tương t , tâm linh là cuộc hành trình đi vào các ngu n tài nguyên nội tâm, với m c tiêu tìm hi u chúng ta là ai, ý nghĩa sâu xa nhất cũng như là phát hiện ra cách s ng thuận với mẫu m c lý tưởng cao đẹp nhất khả dĩ. Điều này cũng chính là s h p nhất gi a trí huệ và t bi.

T việc xuất hiện của khoa học hiện đại, nhân loại vẩn s ng còn qua một giao ước gi a tâm linh và khoa học như là hai ngu n quan trọng về tri thức và phúc lạc. Đôi khi m i quan hệ này đã khá gần gũi

- một loại tình bằng h u - trong nh ng lúc khác nó lại lãnh đạm, với nhiều phát hiện về bất khả tương h p của hai bên. Ngày nay, trong thập niên đầu của thế k thứ 21, khoa học và tâm linh lại có tiềm năng đ đư c gần gũi nhau hơn bao giờ hết, và đ bắt tay n l c cộng tác với tiềm năng xa rộng nhằm h tr nhân loại chạm mặt với các th thách ở phía trước. Chúng ta tất cả hãy cùng chung nhau trong việc này. Xin cho m i người trong chúng ta, như là thành viện của gia đình nhân loại, nhận lấy trách nhiệm về nghĩa v đạo đức đ

biến s cộng tác này thành khả thi. Đây là lơi kêu gọi thành khẩn của tôi.

Chú thích

↑ Thường đư c dịch thành a-míp là một động vật nguyên sinh đơn bào. "Amoeba (genus)". Wikipedia. Truy cập 01/01/2010 .

↑ Hiroshima (広島市) là thành ph lớn nhất của vùng Chūgoku thuộc phía Tây đảo Honshū, nước Nhật. Đây là thành ph đầu tiên trên thế giới bị tiêu hủy do bom nguyên t mang tên "Little Boy"

(dịch nghĩa "Thằng Bé") đư c quân đội Hoa Kỳ dùng phi cơ B-29

thả vào ngày 6 tháng 8 năm 1945 khi thế chiến thứ II đã gần kết https://thuviensach.vn

thúc. Con s t n thất vào khảng 90.000 đến 140.000 người chết và khoảng 96% các ngôi nhà của thành ph bị hủy hoại hoàn toàn.

Chernobyl (Чорнобиль), là thành ph thuộc phía Bắc Ukraine trong địa phận Kiev Oblast gần giáp giới nước Bạch Nga (Belarus). Thành ph này đã phải di tản vào 1986 do thảm họa bởi lò phản ứng hạt nhân Chernobyl cách đó khoảng 14,5 Km. Ngày 26 tháng 4 năm 1986, lò phản ứng s 4 đã phát n 4 công nhân chết ngay lập tức.

Sau đó 36 giờ cư dân s ng và làm việc tại đó đã đư c lệnh di tản và hầu hết đều không trở về. Tai nạn tại Đảo Three Mile [nghĩa là "Ba Dậm"] một phần gây ra là do các lõi trong lò phản ứng bị chảy trong đơn vị s 2 (là một lò phản ứng dùng nước nặng). Tai nạn tại Trạm Phát Điện Hạt Nhân đảo Three Mile là tai nạn t i tệ nhất trong lịch s công nghiệp phát điện hạt nhân cho thương mãi của Hoa Kỳ

khiến cho thải ra môi trường khoảng 481 PBq khí phóng xạ nhưng đặc biệt nguy hại là vào khoảng 740 GBq là chất phóng xạ iodine-131 Bhopal đã t ng là thủ đô và cơ quan đầu não của nội các địa phận Bhopal của bang Madhya Pradesh thuộc nước Ấn. Thành ph này n i tiếng với nhiều h nước đư c mệnh danh là thành ph của các h nước và cũng là một thành ph "sinh thái" nhất trong nước Ấn. Vào đêm 3 tháng 12 năm 1984, một lư ng khí c c độc methyl isocyanate đã bị rò r và thoát ra t nhà máy sản xuất thu c diệt trùng Union Carbibe. S kiện khí rò r này đã là một trong nh ng thảm họa tôi tệ nhất lịch s công nghiệp khiến hang ngàn người bị

thiệt mạng và nhiều ngàn người khác phải gánh các vấn đề sức khỏe như là tàn tật tâm lý và thần kinh, mù lòa vân vân. Các xáo trộn về hô hấp, thị giác và xúc giác trở nên ph biến và t lệ hư thai còn rất cao. "Atomic bombings of Hiroshima and Nagasaki", "Chernobyl Disaster", "Three Mile Island accident", hay "Bhopal". Truy cập 01/01/2010 .

https://thuviensach.vn

↑ Tầng Ozone là một lớp khí quy n của trái đất có chứa một mật độ Ozone tương đ i cao. Tầng này hấp th t 90% đến 93% các sóng ánh sáng c c tím (ultraviolet) của mặt trời v n có khả năng gây t n hại cho s s ng trên trái đất. Nó thuộc một phần của tầng bình lưu (stratosphere) trên độ cao khoảng t 10Km đến 50 Km. Tầng ozone đư c phát hiện bởi hai nhà vật lý Pháp Charles Fabry và Henri Buisson vào năm 1913. Tầng ozone có th bị bào mỏng và làm xẹp bởi các xúc tác như NO, N2O, OH, nguyên t Cl và Br; n ng độ cao của Cl và Br đáng k do lư ng h p chất halogen h u cơ nhân tạo đặc biệt là chlorofluorocarbons (CFCs) and bromofluorocarbons."Ozone layer". Wikipedia. Truy cập 01/01/2009 .

https://thuviensach.vn

Document Outline

- Mục lục

- Lời Cảm Ơn

- Lời Mở Đầu Của Gs. Ts. B. Alan Wallac

- Chương 1: Quán Chiếu

- Chương 2: Đối Diện Với Khoa Học

- Chương 3: Tính Không, Thuyết Tương Đối Và Vật Lý Lượng Tử

- Chương 4: Vụ Nổ Lớn Và Vũ Trụ Phật Giáo Không Có Khởi Nguồn

- Chương 5: Tiến Hóa, Nghiệp, Và Thế Giới Hữu Tình

- Chương 6: Câu Hỏi Về Ý Thức

- Chương 7: Hướng Đến Một Khoa Học Về Ý Thức

- Chương 8: Phổ Của Ý Thức

- Chương 9: Đạo Đức Và Tân Di Truyền Học

- Chương 10: Kết Luận: Khoa Học, Tâm Linh, Và Nhân Loại

Table of Contents

Mục lục

Lời Cảm Ơn

Lời Mở Đầu Của Gs. Ts. B. Alan Wallac

Chương 1: Quán Chiếu

Chương 2: Đối Diện Với Khoa Học

Chương 3: Tính Không, Thuyết Tương Đối Và Vật Lý Lượng Tử

Chương 4: Vụ Nổ Lớn Và Vũ Trụ Phật Giáo Không Có Khởi Nguồn

Chương 5: Tiến Hóa, Nghiệp, Và Thế Giới Hữu Tình

Chương 6: Câu Hỏi Về Ý Thức

Chương 7: Hướng Đến Một Khoa Học Về Ý Thức

Chương 8: Phổ Của Ý Thức

Chương 9: Đạo Đức Và Tân Di Truyền Học

Chương 10: Kết Luận: Khoa Học, Tâm Linh, Và Nhân Loại