https://thuviensach.vn

Tên sách : VÕ TRƯỜNG TOẢN

Tác giả : NAM XUÂN THỌ

Nhà xuất bản : TÂN VIỆT

Năm xuất bản : 1957

------------------------

Nguồn sách : tusachtiengviet.com

Đánh máy : tmtuongvy

Kiểm tra chính tả : Nguyễn Văn Phẩm,

Hoàng Thị Huế, Vũ Minh Anh

Biên tập ebook : Thư Võ

Ngày hoàn thành : 20/08/2019

https://thuviensach.vn

Ebook này được thực hiện theo dự án phi lợi nhuận « SỐ HÓA 1000

QUYỂN SÁCH VIỆT MỘT THỜI VANG BÓNG » của diễn đàn TVE-4U.ORG

Cảm ơn tác giả NAM XUÂN THỌ và nhà xuất bản TÂN VIỆT đã chia sẻ với bạn đọc những kiến thức quý giá.

https://thuviensach.vn

MỤC LỤC

VÕ TRƯỜNG TOẢN

PHỤ LỤC : « GIA-ĐỊNH TAM GIA » TRỊNH HOÀI ĐỨC – LÊ

QUANG ĐỊNH – NGÔ NHÂN TỊNH

I. TRỊNH HOÀI ĐỨC

1) TRỊNH HOÀI ĐỨC (ẤT-DẬU 1765 – ẤT-DẬU 1825)

2) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM « CHIÊU-ANH-CÁC »

3) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM « SƠN-HỘI » VÀ

« MINH-HƯƠNG-XÃ »

4) PHỤ LỤC

a) « ĐI SỨ CẢM-TÁC » (18 bài của Trịnh hoài Đức)

b) « HÀ-TIÊN THẬP CANH » (Mười bài vịnh cảnh Hà-tiên

của MẠC THIÊN TÍCH)

II. LÊ QUANG ĐỊNH (CANH-THÌN 1767 – QUÝ-DẬU 1813)

III. NGÔ NHÂN TỊNH

https://thuviensach.vn

NAM XUÂN THỌ

VÕ TRƯỜNG TOẢN

PHỤ LỤC « GIA-ĐỊNH TAM GIA » :

- TRỊNH HOÀI ĐỨC

- LÊ QUANG ĐỊNH

- NGÔ NHÂN TỊNH

TỦ SÁCH NHỮNG MẢNH GƯƠNG

TÂN VIỆT

https://thuviensach.vn

VÕ TRƯỜNG TOẢN

Cụ Võ Trường Toản người tỉnh Gia-định, huyện Bình-dương.

Khi Tây-sơn dấy binh, cụ ở ẩn dạy học. Nhiều danh-thần triều Gia-long như Ngô tùng Châu, Trịnh hoài Đức, Lê quang Định, Ngô nhân Tịnh đều là học-trò cụ. Hơn nữa, chính cụ đã gây nên cái học-phong sĩ-khí cho những thế-hệ sau tốt-đẹp.

Từ những học-trò đỗ cao, quan sang, cho đến những người như Nguyễn đình Chiểu, Huỳnh mẫn Đạt, Phan văn Trị sở dĩ đã giữ tròn tiết-tháo cơn nước nhà bị xâm-lăng, đều là người có chịu ảnh-hưởng của cụ.

Trong lúc chúa Nguyễn-phúc Ánh chống Tây-sơn, khắc-phục được Gia-định rồi, thường triệu cụ Võ đến bàn-luận việc nước. Chúa Nguyễn muốn phong quan-tước cho cụ, cụ nhất định chối-từ, chỉ khuyên đào-luyện tinh-thần đoàn hậu-tấn. Chúa Nguyễn rất khen và tiếc không được dùng tài cụ.

Năm nhâm-tí 1792, cụ mất tại làng Hòa-hưng (Gia-định). Chúa Nguyễn truy tặng huy-hiệu « Gia-định xử-sĩ Sùng-đức Võ tiên-sinh », lấy hiệu ấy khắc vào mộ chí, và một đôi liễn truy điệu :

« Triều hữu huân danh bán thuộc Hà-phần cựu học ; Đẩu nam phong giáo, tề khâm Nhạc-lộc dư uy ».

Cụ Võ mất, không có con-cái chi cả 1, nhưng mọi người đều mến-mộ

ân-đức cụ, các học-trò đều tôn-kính cụ như cha. Cho đến về sau, khi Nguyễn Ánh lên ngôi, các vị thượng-thư trong sáu bộ cũng có đôi liễn truy-niệm :

« Sinh tiền giáo-huấn đắc nhân, vô tử như hữu tử ; Một hậu thinh danh tại thế, tuy vong dã bất vong ».

Nghĩa : « Lúc sống dạy-dỗ được người, không con cũng như có con ; Chết đi tiếng-tăm còn để, mất mà chẳng mất ».

https://thuviensach.vn

Cụ Võ phẩm người xuất chúng, cho nên cụ Phan-thanh Giản khi ngồi trấn đất miền nam, tưởng đến cái cao đức của người xưa, dầu không là học trò cụ Võ cũng kính cụ Võ như bậc sư-bá mà hết lòng tôn-trọng, sùng-bái.

Và về sau, khi ba tỉnh miền đông (Biên-hòa, Gia-định, Định-tường) thuộc Pháp, cụ Phan cũng không quên đến nắm xương sót của cụ Võ. Ba tỉnh miền đông mất rồi, cụ Phan không muốn cho xương tàn của bậc sư-nho nằm trong phần đất bị xâm-lăng, cụ mới cùng với đốc-học tỉnh Vĩnh-long là Nguyễn Thông tỏ với hiệp-trấn An-giang là Phạm hữu Chánh, giao cho tú-tài Võ gia Hội lo việc cải táng hài-cốt cụ Võ.

Đến ngày 28 tháng 10 năm Tự-đức thứ 18 (ất-sửu 1865), nắm xương tàn của cụ Võ được dời về chôn-cất lại ở làng Bảo-thạnh là quê-hương cụ

Phan. Rồi hai năm sau, ngày 28 tháng 3 năm đinh-mảo 1867, chính tay cụ

Phan-thanh Giản soạn một bài văn bia, định khắc dựng ở mộ cụ Võ. Nhưng buổi bấy giờ tình-hình trong nước đã bị liên quân Pháp-Y làm rối quá nhiều, cho nên thợ khắc chưa rồi thì đến tháng bảy năm này, vì thất luôn ba tỉnh phía tây mà cụ Phan có nhiệm-vụ giữ-gìn, phải ngậm-ngùi tử tiết 2. Thế là công-việc dựng bia cho cụ Võ bị ngưng trong một thời-gian.

Về sau, ông Trương-ngọc Lang đứng ra lo việc mướn thợ khắc bia, đến rằm tháng tám năm nhâm-thân (1872) mới rồi. Và sợ người sau lầm-lẫn, ông Trương ngọc lang còn cho khắc thêm mấy chữ « Tiền nhâm-tí chí nhâm-thân cộng bát-thập-nhất niên ». Nghĩa : Khi cụ Võ mất là năm nhâm-tí 1792 đến năm nhâm-thân 1872 mới dựng bia xong, cộng 81 năm (tính theo ta).

Bài văn bia ấy như sau : VĂN BIA CỦA PHAN-THANH GIẢN

DỰNG Ở MỘ VÕ TRƯỜNG TOẢN

*

Bản dịch của Trúc Khê : 3

« Tiên-sinh họ Võ, húy Trường Toản. Tiên thế, hoặc nói là người Thanh-kệ hạt Quảng-đức, hoặc nói là người làng Bình-dương hạt Gia-định, uyên-nguyên khó tường.

https://thuviensach.vn

« Tiên-sinh học sâu, biết rộng, gặp đời loạn Tây-sơn, ở ẩn, dạy học-trò hàng mấy trăm người. Hạng học-trò cao thì như Ngô tùng Châu. Thứ đến Trịnh hoài Đức, Phạm ngọc Uẩn, Lê quang Định, Lê bá Phẩm, Ngô nhân Tịnh, v.v… Hạng danh-sĩ thì như Chiêu và Trúc đều là hai tay dật dân. Còn những người khác, không kể xiết. Các ông trên này gặp hội gió mây, làm bậc hiền-tá ở đời Trung-hưng (chỉ triều Gia-long), đều có công-liệt rỡ-ràng ở

đời.

« Hồi vua Thế-tổ ngự ở Gia-định, tiên-sinh thường được vời vào hỏi chuyện.

« Lại nghe : tiên-sinh học rộng các kinh, và sở trường về bộ Tứ thư.

« Dật nhân Chiêu vốn người túc học, chỉ theo tiên-sinh mà nhận-lĩnh được cái nghĩa « tri ngôn, dưỡng khí ». Từng thấy trong sách tiên-sinh còn sót lại có nói : « Sách Đại-học một nghìn bảy trăm chữ, tan ra, vô số việc ; thu lại, chỉ hai trăm chữ ; lại thu nữa, chỉ một chữ ; lại thu hẳn lại, một chữ

cũng không ». Ấy, cái học của tiên-sinh đã đến tận chỗ lớn-lao và tinh-vi là như vậy. Dầu đem cách học ấy mà đọc nghìn vạn kinh-sách cũng được lắm.

« Tiên-sinh không xuất chinh, nên không được thấy sơ sự-nghiệp về

chính-trị của tiên-sinh.

« Từ khi tiên-sinh đem cái học nghĩa-lý ra dạy người, chẳng những đương thời nung-đúc được nhiều nhân-tài, mà do sự truyền-thuật giảng-dụ

mài-giũa, đến giờ, dân lục tỉnh trung-nghĩa cảm phát, liều chẳng tiếc mình, tuy vì thâm nhân hậu trạch của triều-đình cố kết lòng người, nhưng cũng há chẳng do công khai đạo của tiên-sinh từ xưa để lại mới được như thế ư ?

« Ngày 9, tháng 6, năm nhâm-tí (1792), tiên-sinh mất, vua rất thương cảm, ban hiệu là « Gia-định xử-sĩ Sùng-đức Võ tiên-sinh » để khắc vào bia ở

mộ.

« Sau hồi đại định, các ông học-trò của tiên-sinh dần dần tan-tác, không ai biểu-dương.

« Năm Tự-đức thứ 5, hoàng-thượng sai dựng phường để tinh-biểu ở

thôn Hòa-hưng, huyện Bình-dương.

https://thuviensach.vn

« Bọn chúng tôi lại góp tiền lập đền và tậu ruộng để dùng vào việc cúng-tế.

« Gần đây, nhân binh biến, phường và đền đều bị tàn-phá, thành ra miếng đất hoang-quạnh. Mồ cũ để lâu ở đó, cũng e không tiện, tôi nhân cùng bạn đồng quận là ông Nguyễn Thông, đốc-học Vĩnh-long, họp các thân-sĩ

mưu thiên đi nơi khác. Chúng tôi thông báo với quan hiến-sứ An-giang là Phạm hữu Chánh cùng tỉnh Hà-tiên cũng đều đồng ý, bèn ủy bọn ông tú-tài Võ gia Hội hợp với những người đàn anh ở thôn Hòa-hưng kính khai huyệt lên, đổi bỏ ván cũ, thay sang quan mới.

« Mọi người cử Nguyễn Thông làm chủ tang, tang phục theo lối trở

thầy đời xưa.

« Chọn ngày 28 tháng 3 năm nay (đinh-mão 1867), rước di-hài tiên-sinh đem táng ở đồng thôn Bảo-thạnh, huyện Bảo-an.

« Đem bà Thục-thận nhụ-nhân hợp táng và người con gái để tòng táng.

« Ngôi đất này dựa vào gò cao và trông ra một vùng cây-cối, trước mặt rộng-rãi um-tùm, cảnh trí khá đẹp. Trước mộ mười trượng dựng đền, trước đền 7 trượng dựng phường.

« Công-việc này, các quan-liêu ở tỉnh, các chức phủ, huyện, giáo, huấn và các học-trò, cùng thân-sĩ hai tỉnh An, Hà, luôn với nhân-sĩ lưu ngụ ở ba tỉnh Gia-định đều dự cả.

« Cát táng xong, tâu xin tinh-biểu như cũ, lại xin mộ năm tên dân, một tên phu-trưởng coi việc canh-giữ, quét-tước.

« Ngày 28 tháng 3 năm Tự-đức 20 (1867)

« Vãn-sinh Phan-thanh Giản cẩn minh.

« Lại lập bài vị để thờ ở Trụy-văn-Lâu. Nhưng khi đang thúc thợ khắc bài vị thì chợt gặp quan quân Lãng-sa kéo đến. Sau đến năm nhâm-thân (1872) mới lại thuê thợ trùng tu… »

*

https://thuviensach.vn

Bản dịch của Ngạc Xuyên Ca văn Thỉnh :

« Đạo trời thánh tuy là đồng, mà chỗ hiểu-biết của con người do điều thấy điều nghe có khác ; vậy nên người đời sở dĩ lập-thành được công thật là khó vậy.

« Huống hồ mình sinh ra trong đời không gặp được bậc thánh, không thể gần được bậc hiền. Muốn biết chỗ ẩn vi, xa rộng, được sáng-tỏ to-lớn như mặt nhật mặt nguyệt, như các sông ngòi, thật rất khó-khăn !

« Ôi ! Ngắm non Thái, chỉ mong đi tới đảnh ; Trông Đẩu nam, chân cố

nhón lên sao.

« Đối với nhà xử-sĩ Võ tiên-sinh ở Gia-định, trịu trịu một tấm lòng thành.

« Tiên-sinh tính Võ, húy Trường Toản ; đời trước hoặc nói là người Thanh-kệ (Quảng-đức), hoặc nói là người Bình-dương (Gia-định), trước thọ

nghiệp cùng ai chưa hề rõ được. Chỉ biết sở học của tiên-sinh đã tới bậc dày-dặn đầy-đủ, chất thật, có thuật-nghiệp thâm-uyên thông đạt. Xảy hồi loạn Tây-sơn, tiên-sinh ẩn-trú mở trường dạy học, thường học-trò tới mấy trăm.

Ông Ngô tùng Châu là môn sinh cao đệ nhất. Bậc thứ nhất là chu công Trịnh hoài Đức, Phạm ngọc Uẩn, Lê quang Định, Lê bá Phẩm, Ngô nhân Tịnh.

Bậc danh-sĩ là ông Chiêu, ông Trúc, nhà ẩn-dật, ngoài ra không thể kể hết được. Các ông ấy đều gặp hồi phong vân, thời trung hưng triều Gia-long đứng vào bậc tôi hiền, có người hoặc sát thân đề làm nên điều nhân, hoặc quên mình để trọn tiết-nghĩa, thảy đều nên công-nghiệp lớn trong đời.

« Lúc ngự vào Gia-định ; đức Thế-tổ Cao hoàng-đế hằng triệu tiên-sinh tới ứng-đối. Lại nghe tiên-sinh học rộng khắp các kinh, và sở trường nhất một bộ Tứ thư. Ông Chiêu, nhà ẩn-dật là bậc túc học được theo tiên-sinh học thấu nghĩa « tri ngôn, dưỡng khí ». Từng thấy tiên-sinh để trong sách-vở lời này : « Sách Đại-học một nghìn bảy trăm chữ, tan ra gồm vô số sự-vật, tóm lại còn hai trăm chữ, tóm nữa chỉ còn một chữ, lại tóm nữa thì một chữ cũng không ».

https://thuviensach.vn

« Hay thay ! Sở học của tiên-sinh. Thật là rộng lớn mà tinh-vi vậy, dẫu đọc bất cứ ngàn muôn kinh-sách nào cũng rõ nghĩa-lý được.

« Tiên-sinh không khứng ra làm quan, nên đại-khái không thấy được sự-nghiệp. Từ thuở tiên-sinh lấy lối học nghĩa-lý để giáo-hóa, chẳng những đương thời đào-tạo được nhiều bậc nhân-tài mà còn truyền-thuật, giảng-luận trau-giồi về sau, tới nay dân-gian trong sáu tỉnh Nam-kỳ, tỏ lòng trung-nghĩa, cảm phát dám hy sinh tới tính-mạng, xét ra tuy nhờ đức thân-nhân của quân-vương nhuần-gội, cố kết nhân-tâm, nhưng nếu không có công-đức mở-mang huấn-dục của tiên-sinh từ thuở trước thì làm sao có được nhân tâm như thế.

« Đến năm nhâm-tí 1792, ngày mồng 9 tháng 6, tiên-sinh ra người thiên cổ. Lòng vua cảm-mến tiếc-thương ân tứ hiệu « Gia-định xử-sĩ Sùng-đức Võ tiên-sinh » để ghi vào mộ.

« Sau thời thái-bình, chư công môn-đệ của tiên-sinh tản-lạc xa xôi, không thể nêu cao tài đức tiên-sinh được. Tới triều Tự-đức năm thứ 5

(1852), được chỉ vua ban chuẩn lập phường để tinh-biểu tại huyện Bình-dương, làng Hòa-hưng, bậc đồng-nhân lại lập đền thờ, hiến ruộng để phụng tự, mỗi năm xuân thu cúng-tế.

« Gần đây, xảy ra việc binh-lửa, cảnh đền thờ hoang-phế, mộ phần lâu ngày hư-đổ để vậy bất tiện. Cùng với người đồng quận tiên-sinh là Nguyễn Thông, đốc-học tỉnh Vĩnh-long, chúng tôi hội các thân-sĩ mưu toan việc dời mộ. Gởi tờ thông thư cùng quan hiến-sứ tỉnh An-giang là Phạm hữu Chánh, tỉnh Hà-tiên cũng hiệp vào, liền ủy-thác cho bọn tú-tài Võ gia Hội, nhóm các thôn-mục làng Hòa-hưng, kính cẩn việc khai mộ, thâu liệm hài-cốt trong quan-quách mới. Cùng nhau thương-nghị nhờ quan học-sứ Nguyễn Thông đứng chủ tang ; đồ tang-phục thì chiếu theo lễ tế thầy xưa mà sắp-đặt. Việc tang-lễ làm xong, năm nay (đinh-mão 1867) chọn ngày 28 tháng 3 đưa di-hài an táng tại trên đất giồng làng Bảo-thạnh, huyện Bảo-an, lại táng luôn di-hài của đức nguyên-phối và của ấu-nữ.

https://thuviensach.vn

« Mộ xây tại hướng đông-bắc ngó về tây-nam, dựa vào một gò cao ngó qua một đám cây vẹt, đối diện là khoảng trống vừa rộng vừa xa, trông ra u-tịch mà thanh-tú, rõ là quang-cảnh tốt-đẹp thật.

« Trước mộ mười trượng, có lập đền thờ ; trước đền bảy trượng có xây phường. Đâu đấy đều an-bài cả. Tại tỉnh, trên các bạn đồng liêu, dưới phủ, huyện huấn-giáo, sĩ-tử, có các thân-sĩ hai tỉnh An-giang Hà-tiên cùng với các sĩ-phu ba tỉnh vùng Gia-định lưu ngụ trong ba tỉnh này đều tham-dự vào lễ kiết táng.

« Việc an-táng vừa xong, chúng tôi tâu vua xin ghi tinh-biểu cũ, lại xin năm người dân giữ mộ, một người phu-trưởng, để lo việc giữ-gìn quét-tước.

« Chúng tôi lo sợ nỗi lâu năm, thời buổi đổi-thay, sau này người không biết tới để chiêm-ngưỡng, nên kính cẩn thuật lại mọi điều và làm bài minh.

« Minh rằng :

« Than ôi ! Tốt thay vì tiên-sinh. Sở học kín-sâu, sở hành dày dặn.

« (Bình sinh hằng) giấu kín chôn lấp trong thâm tâm điều sáng-suốt, tài lỗi-lạc, tinh-anh.

« (Tiên-sinh khác nào như) một cái chuồng to, tùy theo sức người đánh, bỗng phát ra tiếng lớn.

« (Tiên sinh yêu ta) dạy ta mối đạo rộng.

« Kẻ hậu giác (như ta) nhón chân (ngưỡng trông) (cái đạo) mà trọn đời ta giùi không thể lủng, ngẩng mặt trông không thấy hết.

« Càng già lại càng chắc chắn rõ-rệt.

« (Tiên sinh) gần bậc ông Hà-phần (Vương Thông nhà Tùy), ông Lộc-động (Châu Hy đời Tống), ta khổ tâm mà trông cái đạo ấy.

« (Sở dĩ) Sùng-đức Võ Tiên-sinh còn để cho đời những vinh-quang rực-rỡ, vì tiên-sinh noi theo nhân-nghĩa đạo-đức, tước của trời ban cho.

« Tự-đức năm thứ 20, đinh-mão (1867) tháng 3 ngày 28 – Kẻ vãn-sinh Phan-thanh Giản tắm gội trước để ghi bài minh.

https://thuviensach.vn

« Lại lập bỉ-vị tiên-sinh thờ ở Túy-vân-lâu (Văn-miếu ở Vĩnh-long), khiến thợ khắc bia. Gặp lúc quan-binh Lãng-sa vô tới, thợ khắc bỏ dở công việc. Tới năm giáp-thân (1872), kể từ năm nhâm-tí (1792) trước tới năm giáp-thân cộng chung là 81 năm, ngày rằm tháng tám, tôi mướn thợ trùng tu, làm cho bia còn lại mãi mãi.

« Vĩnh-long, minh-hương Trương ngọc Lang cẩn thừa lập ».

*

Bài văn bia của Phan-thanh Giản biểu-dương công-đức của Võ Trường Toản thật là mớ sử-liệu giúp ích cho chúng ta ngày nay hiểu-biết việc xưa rất nhiều. Sau đó, đốc-học Nguyễn Thông cũng viết thêm một bài sau mộ biểu Võ Trường Toản.

Dưới đây là bản dịch của Ngạc Xuyên Ca văn Thỉnh : VĂN BIA CỦA NGUYỄN THÔNG DỰNG Ở MỘ VÕ TRƯỜNG TOẢN

« Từ Lương-khê Phan tiên-sinh tới cụ Sùng-đức Võ phu-tử khoảng thời-gian không mấy xa.

« Sở học của Phan tiên-sinh lấy chữ « thành » làm chủ đích ; trước hết, lấy việc trị tính-tình làm phương thiết thật.

« Thời gần đây, tuy các nhà nho chưa xem-xét tới sở học ấy, nhưng lời giảng-luận xưa kia, câu biên-chép còn sót lại của Sùng-đức vẫn còn tiêm-nhiễm trịu trịu trong lòng. Sở học của Sùng-đức thật là thiết thật, thâm uyên, rất hiệp với tư-tưởng thánh-hiền xưa vậy.

« Lương-khê tiên-sinh soạn bài biểu đề mộ cụ Sùng-đức ba tháng trước ngày tuẫn tiết. Đương hồi thiên-hạ gian-nan loạn-lạc, tiên-sinh lo việc tôn-sùng đức-nghiệp cụ Võ phu-tử. Nhờ bài biểu ấy mà đạo cụ Võ được suy tôn thêm và ý-nghĩa của thánh kinh càng thêm sáng tỏ.

« Người cầu học trong đời, một khi thể-nhận lời của Lương-khê tiên-sinh sẽ chăm lo việc chí tình chí tính để khi đến chỗ sáng-suốt, tinh-thành kín-đáo của đạo học. Chừng ấy, người không còn lầm tục học, dị đoan dời đổi lòng người, trái lại, được nhiều điều bổ-ích cho tâm-thần người lắm.

https://thuviensach.vn

« Ở đời, việc thắng-bại, lợi-hại, con người đều có mạng, chớ cái mạch đạo vẫn trường-tồn với vũ-trụ.

« Kìa đời xưa có người đương thời vẫn khuất thân mà đạo của họ vẫn lưu-hành hậu thế : giữa triều-đình thì thấp-thỏi, không danh-vị, không được trọng-vọng, thế mà tự chốn nhà tranh của lá danh-tiết được trọng-vì như

hàng « thi chúc » (thần thi, thần chúc), lâu đời càng sáng tỏ lời khen.

« Nay Phan tiên-sinh đã ra người thiên cổ mà bậc đồng đạo hoặc đi xa, hoặc quá vãng, nên tôi kính cẩn biên lại đây để duy trì việc người trước, hầu sau chư quân-tử có chỗ tra-khảo được.

« Tự-đức năm nhâm-thìn (1868), trước thanh-minh hai ngày, kẻ hậu học kính biên. Nguyễn Thông ».

*

Bình-sinh sở học của Võ Trường Toản ra sao, mà được ngưỡng vọng đến thế ? Ngày nay chỉ thấy còn lưu-truyền một bài phú « HOÀI CỔ » 4 của cụ. Xem đấy, cũng đủ rõ lòng cụ chứa lai-láng đạo nghĩa thâm-trầm :

« HOÀI CỔ PHÚ »

« Rỡ rỡ cúc ba thu, ba thu lụn cúc đà tàn-héo ; Hây hây sen chín hạ, chín hạ qua sen cũng rã-rời.

« Cho hay vực thẳm nên cồn ; Khá biết gò cao hóa bể.

« Quân âm-dương rước khách xưa nay, đã mấy mươi năm ; Đò tạo-hóa đưa người qua lại, biết bao nhiêu chuyến.

« Nhấp-nháy ngọn đèn trong kiếng ; Lênh-đênh bóng nguyệt giòng sông.

« Đường Ngu ấp tổn rượu ba chung, dường say dường tỉnh : Thang Võ chinh tru cờ một cuộc, thoạt đặng thoạt thua. 5

« Của có không nào khác khóm mây : Người tan hiệp dường như bọt nước.

https://thuviensach.vn

« Lánh non Thú cam bề ngạ tử hai con Cô-trúc đã về đâu ? Luyện linh-đan lo chước trường sinh, bốn lão Thương-san đà bặt dấu ! 6

« Mộng tàn nửa gối, bướm Trang Chu giấc hỡi mơ-màng : Xuân lụn mấy canh, quyên Thục-đế tiếng còn khấp-khởi.

« Tha-thiết bẩy ! một gò hoàng-nhưỡng ngọc lấp hương chôn ; Ảo-não thay ! mấy cụm bạch vân, mưa sầu gió thảm. 7

« Ngựa trên ải một may một rủi ; Hươu dưới Tần bên có bên không.

Hán Võ ngọc-đường, người ngọc nọ xưa đà theo gió ; Thạch Sùng kim-cốc, của-tiền xưa nay đã lấp sương. 8

« Lao xao cõi trần-ai, trường hoan-lạc gẫm không mấy lúc ; Thắm-thoát cơn mộng-ảo, đoạn biệt-ly há dễ bao lâu.

« Nghìn năm hồn-phách Hán anh-hùng, hồn-phách mất người kia cũng mất ; Muôn dặm nước non Đường thổ võ, nước non còn đời ấy đâu còn.

« Thương hỡi thương ! huyền quản cung Tần, chim làm tổ tiếng kêu vẳng vẳng ; Tiếc ỷ tiếc ! y-quan đời Tấn, biển nên cồn cỏ mọc xanh xanh. 9

« Cung Tùy xưa chim nói líu-lo, mấy độ xuân về hoa sái lụy ; Đài Ngô trước hươu nằm ngả-ngớn, đổi ngàn sương ngọn cỏ đeo sầu. 10

« Ô-giang đêm thẳm hé trăng mành, quạnh-quẽ vó chùng họ Hạng : Cai-hạ ngày chiều hiu gió mát, phất-phơ ngọn cỏ nàng Ngu. 11

« Đài vắng Nghiêm Lăng, mấy khúc quanh-co sông chảy tuyết ; Thuyền không Phạm Lãi, năm hồ lai-láng nước ken mù. 12

« Cho hay dời-đổi ấy lẽ thường ; Mới biết thảo-ngay là nghĩa cả.

« Lụy rơi non Lịch, Đại Thuấn từng dời tính hai thân ; Sương lọt áo bô, Tử Khiên lại trọn niềm một thảo. 13

« Tôn khóc măng, Tường nằm giá, nằn nằn lo giữ đạo con ; Tích dấu quýt, Cự chôn con, nắm nắm đua đền nghĩa mẹ. 14

« Trước đền Trụ mổ gan một tấm, muôn kiếp còn danh để tạc bia ; Dưới thành Ngô treo mắt đôi tròng, nghìn năm hãy người đều nhởm gáy. 15

https://thuviensach.vn

« Tám-trăm dặm xông-pha ải bắc, thương họ Hàn chói chói lòng đan ; Mười chín thu giữ một niềm tây, cám ông Võ phơ phơ đầu bạc. 16

« Cật Võ-mục nhuộm thanh bốn chữ 17 , tấm trung-thành đã thấu trời xanh ; Áo Thiên-tường ghi đượm hai câu, phương tựu nghĩa chi phai lòng đỏ. 18

« Trời mỏn đất già danh hỡi rạng, lụy non Ngưu nghĩ cũng sụt-sùi ; Biển khô đá rã tiết nào phai, sử họ Mã chép còn tỏ rõ ». 19

https://thuviensach.vn

PHỤ LỤC : « GIA-ĐỊNH TAM GIA » TRỊNH

HOÀI ĐỨC – LÊ QUANG ĐỊNH – NGÔ NHÂN

TỊNH

https://thuviensach.vn

I. TRỊNH HOÀI ĐỨC

1) TRỊNH HOÀI ĐỨC (ẤT-DẬU 1765 – ẤT-DẬU 1825)

Trịnh hoài Đức còn có một tên nữa là An, tên chữ là Chỉ-sơn, hiệu Cấn-trai vốn là dòng-dõi khoa-hoạn đời Minh ở Trung-Quốc, quê ở Phúc-kiến.

Khi nhà Thanh dứt nhà Minh, buộc dân phải gióc tóc, ông nội của Trịnh là Hội không khứng, bỏ nước ra đi, sang xin làm dân chúa Nguyễn ở

Phú-xuân (nhằm đời chúa Hiền Nguyễn-phúc Tần 1648-1687), rồi vào trong Nam ở đất Trấn-biên (Biên-hòa bây giờ).

Thân-sinh của Trịnh là Khánh, có tài viết chữ lớn và đánh cờ rất cao, nổi tiếng. Chúa Nguyễn-phúc Khoát (Võ-vương 1738-1765) nạp dụng cho làm An-dương cai-thu, sau đổi ra Quy-nhân ; Quy-hóa làm chấp-canh tam trường cai-đội.

Khi cha mất, Trịnh mới 10 tuổi, mẹ dời về ở trấn Phan-an (Gia-định), cho học với Võ Trường Toản.

Năm mậu-thân 1788, khi chúa Nguyễn-phúc Ánh thâu phục được Gia-định, Trịnh cùng với Lê quang Định và Ngô nhân Tịnh ra ứng cử, được bổ

làm chế-cáo ở viện Hàn-lâm, rồi sung chức đông-cung thị-giảng, theo đông-cung Cảnh ra trấn thành Diên-khánh (Khánh-hòa).

Năm giáp-dần 1794, Trịnh được thăng Hữu-tham-tri bộ Hộ.

Tháng năm, năm tân-dậu 1801, ngày mồng 2, Nguyễn phúc Ánh lên ngôi xưng đế-hiệu là Gia-long, lập sáu bộ thượng-thư, Trịnh được lãnh thượng-thư bộ Hộ, sung chức chánh-sứ sang nhà Thanh, cùng đi với hai vị

phó-sứ là tham-tri bộ Binh, Ngô nhân Tịnh và tham-tri bộ Hình Hoàng ngọc Uẩn. Sứ-bộ đi trên hai chiếc thuyền hiệu Bạch-yến và Hoàng-hạc, đem quốc-thư cùng ấn-sách của Tây-sơn qua dâng vua Thanh ; lại giải luôn đám cướp biển là Đông-hải-vương Mạc quang Phù với thống-binh Lê văn Canh và Phàn văn Tài.

https://thuviensach.vn

Sứ-bộ đến Việt-đông Hổ-môn-quan, tổng-đốc Lưỡng Quảng báo với triều-đình. Vua Thanh truyền bảo sứ-bộ đi ngả Quảng-tây mà lên kinh. Kế

nghe đoàn sứ-bộ do Lê quang Định làm trưởng đoàn đi cầu phong cũng sẽ

qua tới, sứ-bộ Trịnh hoài Đức hướng dẫn bèn lưu lại Quế-châu mà chờ, rồi hiệp nhau đi thuyền lên Hồ-bắc, Hán-dương, Hán-khẩu, rồi lên bộ đi ngả

Vạn-lý trường-thành, Cổ-bắc-khẩu, Nhiệt-hà.

Sau khi vào triều-kến vua Thanh Gia-khánh, hai đoàn sứ-bộ ta cùng nhau về nước. Án-sát Quảng-tây là Tề-bố Sum phụng mạng vua Thanh sang tuyên phong, cũng cùng đi chung một chuyến ấy.

Lễ bang-giao xong, Trịnh lãnh chức-vụ ở bộ Hộ như cũ. Trịnh coi về

phần thu, Nguyễn kỳ Kế coi về xuất.

Ất-sửu 1805, làm hiệp-hành Gia-định lưu-trấn.

Mậu-thìn 1808, làm hiệp-trấn thành Gia-định.

Nhâm-thân 1812, về kinh dự lễ ninh lăng Hiếu-khương hoàng-hậu ; rồi tháng bảy năm này đổi làm thượng-thư bộ Lễ kiêm quản Khâm-thiên-giám.

Quý-dậu 1813, đổi làm thượng-thư bộ Lại.

Bính-tí 1816, trở vào Gia-định làm hiệp-tổng-trấn.

Canh-thìn 1820, quyền chức tổng-trấn thay cho Nguyễn văn Nhân về

kinh. Rồi mùa hạ năm này, vua Minh-mạng mới lên ngôi lại vời Trịnh về

kinh giữ bộ Lại như trước và sung chức phó tổng-tài ở Quốc-sử-quán, thăng hiệp-biện đại-học-sĩ, lãnh thượng-thư bộ Lại kiêm bộ Binh.

Quý-vị 1823, mùa thu, Trịnh dâng sớ xin do đường bể về Gia-định nghỉ

dưỡng bệnh. Vua sai Phạm đăng Hưng đến ủy-lạo Trịnh và chỉ chuẩn cho nghỉ ba tháng. Mãn hạn, lại trở ra nhận chức.

Ất-dậu 1825, Trịnh mất, thọ 61 tuổi. Vua bãi triều ba ngày, truy tặng Trịnh là thiếu-phó Cần-chính-điện đại-học-sĩ, ban tên thụy là Văn-khác ; xuống chiếu xuất tiền kho làm ma đưa về thành Gia-định an táng, và sai hoàng-thân Miên Hoằng thay mặt đi đưa.

Mộ Trịnh ở tại làng Bình-tước, tỉnh Biên-hòa.

https://thuviensach.vn

Nhâm-tí 1852, bài vị được đem thờ ở miếu trung-hưng công-thần.

Mậu-ngọ 1858, được thờ ở đền Hiền-lương.

Trong nhà hội-quán Minh-hương Gia-thạnh ở Chợ-lớn cũng có thờ

Trịnh và Ngô nhân Tịnh là người trong nhóm Sơn-hội.

Mậu-dần 1938, ngày 24-2, nghị-định toàn-quyền số 1189, cho trường Bác-cổ Hà-nội thừa nhận và trông coi mộ Trịnh.

Trịnh còn để lại đời :

- CẤN-TRAI THI-TẬP

- GIA-ĐỊNH THÔNG CHÍ

- BẮC-SỨ THI-TẬP

- LỊCH ĐẠI KÝ

- NGUYÊN KHANG

- KHANG TẾ LỤC

- GIA-ĐỊNH TAM GIA THI-TẬP

Nói đến thơ của Trịnh hoài Đức, chúng ta phải nghĩ ngay đến bài thơ

của Trịnh làm lúc từ-giã mẹ đi sứ nhà Thanh :

« Lìa-hiệp thương nhau kể mấy hồi,

Ân-tình ai cũng khéo phanh-phui.

Trăng lòa ải Bắc nhàn chinh bóng, 20

Thu quạnh trời nam quạ đút mồi. 21

Ngay-thảo tưởng rồi sa nước mắt,

Công-danh nghĩ lại mướt mồ-hôi.

Quân-thân tuy cách lòng đâu cách, 22

Trọn đạo con là trọn đạo tôi ».

Nhất là mười-tám bài thơ của Trịnh làm khi về Trung-quốc vào chầu vua Thanh, để rồi chạnh nghĩ phận mình vốn là con dân nhà Minh, thì tấm lòng bị nung-nấu kể sao cho xiết. Ngậm đắng nuốt cay, nỗi nọ đường kia, Trịnh không sao ngăn được trào lòng mà phải thổ-lộ một vài. Trịnh đã bày-tỏ trạng-thái tâm-hồn mình bằng cách mượn thảm cảnh Chiêu-quân biệt Hán sang Hồ :

https://thuviensach.vn

« Chi chi nghe đến tấm lòng xiêu, Chập trổi tỳ-bà oán hận nhiều.

Riêng trách chẳng vàng người vẻ tượng,

Tây than không bạc nịnh mua yêu.

Đất Hồ hoa ủ mùi khôn lạt,

Trời Hán trăng tròn bóng xế theo.

Bao quản Ngọc-quan tình mấy dặm,

Mưa sầu gió thảm thuở Ban Siêu ». 23

Đang tưởng nỗi mình như cảnh Chiêu-quân, Trịnh vụt lên tưởng tới Ban Siêu, máu nóng bỗng sôi trào :

« Ban Siêu bên núi bóng cờ giơ,

Tuyết trải năm ba hãy đợi-chờ.

Lố dạng ác vàng lòng có Hán,

Liếc coi tuyết bạc mắt không Hồ.

Chong sương một cán cờ ngay-thẳng,

Chải gió năm canh dạ phất-phơ.

Vói hỏi xanh xanh kia biết chẳng,

Ngày nào về đặng nước nhà xưa ? »

Căm-tức đến buột miệng hỏi trời : « Ngày nào về đặng nước nhà xưa ? » Nước nhà nào đây ? Nước Việt chăng ? Không lý mà phải hỏi ngớ-ngẩn đến thế. Đi sứ rồi thì về, ai cấm-cản được. Thôi phải rồi ! Trịnh nhớ

nước nhà xưa : nước nhà Minh kia. Thì ra lòng Trịnh vẫn không quên nước cũ. Rồi Trịnh lại tự thú rằng Trịnh đem thân sang ở Việt-nam, bao giờ cũng chỉ là nương-náu để chờ-đợi một ngày :

« Nước nhà xưa có phụ chi ai,

Cậy với bao nhiêu kẻ cõi ngoài.

Gắng sức dời non khoan nói tướng,

Trải lòng nâng vạc mới rằng trai.

Nắng sương chưa đội trời chung một,

Sông núi đừng cho đất rẽ hai.

Giúp việc Võ Thang ra sức đánh,

https://thuviensach.vn

Người coi để tiếng nhắc lâu-dài ».

Nghĩ đến sự để tiếng nhắc lâu-dài, để cho người coi bị kích-thích, bị

khêu-gợi lòng, Trịnh ngậm-ngùi cởi mở hết lòng mình mà giãi tỏ không giấu-giếm gì hết nữa :

« Lâu-dài mong trả nợ quân-thân,

Bao quản đường xa gánh nặng hoằng.

Chớp lụy anh-hùng khi tách biệt,

Bày lòng trung-nghĩa đạo vi thần.

Con ve mới dứt hơi kêu hạ,

Cái võ mò canh tiếng khóc xuân.

Gió thảm mưa sầu đang dập-dã,

Bút hoa mượp chép chuyện khùng-khằng.

Khùng-khằng lại giận đứa lăng-nhăng,

Sấm tối mưa mai gẫm chẳng bằng.

Bến nước mười-hai đua chiếc lá,

Đất trời ba-bảy đợi con trăng.

Thương đây lại dặn đừng thương lãng,

Nhớ đó thôi thì chớ nhớ xằng.

Mối nợ sự duyên ai có hỏi,

Xưa nay cũng một tấm lòng chăng ?

Tấm lòng chăng phải phải phân-trần,

Ít nói là người dưỡng tánh chăng.

Đã bện bó rơm làm đứa quỷ,

Lại trau cục đá tượng ông thần.

Dẫu chưa đất phấn tô gương mặt,

Sẵn có cậy da cậy tấm thân.

Cũng muốn đem mình đi thế ấy,

Đem mình đi thế ấy bần-thần ».

Quá lắm rồi ! Thì ra Trịnh lúc nào cũng quay về nước cũ để toan-tính.

Bện rơm làm quỷ, trau đá tượng thần, ít nói để dưỡng tính chân, đó đều là https://thuviensach.vn

những hành-vi để Trịnh che-đậy chí-khí mình, chớ thật lòng ấy thì : Gió thảm mưa sầu đang dập-dã. Giận đứa lăng-nhăng cho đến sẩm tối mưa mai cũng chẳng bằng nư giận ấy. Chỉ vì : Đất trời ba-bảy đợi con trăng. Nhưng hiềm nỗi : Mối nợ sự duyên « ai » có hỏi « ai » đây có phải ám-chỉ nhân-vật Việt-nam ? , thì thôi âu là trước hết nên lấy tình thật mà « Tấm lòng chăng phải phải phân-trần ». Nghĩ cũng đáng thương cho tình-cảnh ấy ! Huống chi :

« Bần-thần lại giận đứa xung-xăng,

Quán Sở lầu Tần đã mấy trăng ».

A ! Tới câu này đây đã thấy rõ-rệt Trịnh than dài. Mới biết bấy lâu Trịnh ở Việt-nam, chỉ toàn gắng-gượng vui, chớ còn : « Mặc người mưa Sở

gió Tần, Riêng mình nào biết có xuân là gì ! » Bởi thế Trịnh mới hạ một câu thấm-thía như trên :

« Quán Sở lầu Tần đã mấy trăng.

Phới phới mưa xuân hang dễ lấp,

Chang chang nắng hạ lửa đang hừng.

Thu trao thơ nhạn lời no-ấm.

Đông gặp tin mai chuyện khó-khăn.

Trời đất bốn phương non nước ấy,

Làm chi nên nỗi việc lăng-nhăng.

Lăng-nhăng bữa díp sự hoang-đàng,

Tiệc ngọc thuyền hoa bạn đãi-đằng.

Than phận lênh-đênh đào thớ-lợ,

Trách duyên lạt-lẽo liễu xây quàng.

Con trắng nhắn bóng cây mai bạc,

Dì gió đưa duyên đóa cúc vàng.

Ơn đội chúa xuân cơn gặp-gỡ,

Cây tiền chén rượu dáng mê-mang.

Mê-mang cho đến bụt là tiên,

Năm đẩu năm bài giả dạng điên.

https://thuviensach.vn

Vùi sẵn trước sân vài đóa cúc, Lo chi trong đãy một đồng tiền.

Lưu Linh vợ lạy khôn từ chén,

Lý Bạch vua kêu chẳng xuống thuyền.

Hầu muốn học đòi theo thế ấy,

Song le vì thế hãy chưa yên.

Chưa yên ta phải tính làm sao,

Cơm-áo ngồi không dễ đặng nào.

Phải mượn binh sương trừ giặc cỏ,

Lại đem trận gió phất cờ lau.

Đất yên cõi Việt rừng nho rậm,

Trời giúp nhà Ngu biển thánh cao.

Mới biết tài non đền nợ nước,

Dám đâu nói chuyện ẩn nguồn đào ».

Dẫu Trịnh có lòng nào đi nữa thân ở Việt-nam mà lòng chẳng quên Trung-quốc thì nội một câu : « Đất yên cõi Việt rừng nho rậm », cũng đủ

chứng-tỏ dầu sao Trịnh cũng có thành thật mến-yêu cõi đất Việt phần nào.

Chẳng những là một tài thơ lỗi-lạc trong nhóm Sơn-hội, một bậc đàn anh trong thi-xả Bình-dương, Trịnh hoài Đức còn là người lịch-lãm giang-hồ. Một bằng-chứng là trước khi ra phò chúa Nguyễn-phúc-Ánh, Trịnh đã trải qua một thời tránh loạn, chìm-nổi đó đây, nên sự nghe-thấy, hiểu-biết được sâu rộng hơn người. Chính trong tập « Cấn-trai thối thực truy biên »

Trịnh đã viết :

« Đào Châu quán trục ngũ hồ du,

Thiên lý dao thừa Phạm Lãi chu ».

Nghĩa :

« Nghìn dặm từng rong thuyền Phạm Lải,

Đào Châu chơi nhởn suốt năm hồ ».

Đào Châu tức là tên hiệu của Phạm Lãi đã đổi lại sau khi giúp vua Việt Câu-Tiễn thành công rồi bỏ ra đi. Đọc hai câu trên đây, đủ rõ ít nhiều bản-https://thuviensach.vn

lĩnh của Trịnh.

Trong năm quý-mão (1783), Trịnh làm một bài thơ đề là : « Khách

Cao-miên quốc ký hoài Diệp Minh-Phụng Kỳ-sơn » :

« Tân-châu giải lãm hệ Phiên-thành,

Việt khách tương tư xúc xứ sinh.

Đế Thích tự tiền hồ kệ điệu,

Nam-vinh giang thượng mạch ca thinh.

Đồng ngâm nhan sắc cô bồng nguyệt,

Cố quốc âm thư vạn lý trình.

Cực mục phong đào hành bất đắc,

Liên nhân thôi phục giá cô minh ».

Ông Ngạc-xuyên dịch : « Làm khách nước Cao-miên nhớ gởi bạn Kỳ sơn Diệp Minh-Phụng » :

« Tân-châu mở đỏi, đậu Phiên-thành,

Khách Việt tương-tư xúc cảnh sinh.

Câu kệ rợ hồ chùa Đế Thích,

Tiếng hò khách mạch đất Nam-vinh.

Thuyền côi, trăng dọi dung-quang bạn,

Nước cũ âm tin mấy dặm trình.

Mút mắt ba đào đi chẳng được,

Giá cô kêu gọi, gợi thâm tình ».

Trong bài văn trên đây, đã có câu « Nước cũ âm tin mấy dặm trình », rồi lại kết với câu « Giá cô kêu gọi gợi thâm tình ! », nước cũ rõ là Trịnh nhớ đến nhà Minh ở Trung-quốc – tổ-quốc của Trịnh tự thuở nào – lòng nhớ

nước băn-khoăn cực độ. Huống chi, chúng ta đã biết rằng Trịnh có chân trong nhóm « Sơn-hội » (xin xem ở đoạn trước đã có nói rõ), Trịnh cùng các đồng-chí hằng nuôi cái ý phản Thanh phục Minh, thì lẽ cố-nhiên dầu đi đâu, ở đâu, lòng ấy vẫn hướng về « nước cũ » hơn. Tuy-nhiên, nhập-tịch dân Việt-nam, đáng khen-ngợi ở chỗ đã nhập-diệu được tinh-thần dân-tộc Việt, https://thuviensach.vn

còn để lại cho non nước Việt những công-trình sáng-tác và khảo cứu có giá-trị. Và Trịnh làm thơ nôm, ý-vị cũng chẳng kém gì nhà thơ Việt đâu nào.

Nếu ất-tị 1785, Trịnh có bài :

« Hồ-hải đông lưu điển sử bôn,

Hồi loan kim ngạc dược giang đồn.

Chế-lăng sơn thủy nhiễu yên chướng,

Gia-định hương quan nhập mộng hồn ».

Ông Ngạc-xuyên dịch :

« Biển Hồ cuồn-cuồn chảy sang đông,

Sóng vận sấu vàng cá nhảy tung.

Non nước Chế-lăng đầy chướng khí, 24

Xóm làng Gia-định mộng hồn trông ».

Trịnh lại tự chú-thích rành-rọt về Biển Hồ rằng : « Chân-lạp tây nam hữu hồ quảng đại, nhất vọng vô tế, tục danh Hồ-hải, thu thủy tây trú, đông tắc đông lưu, chí xuân càn lác, sở xuất hiện liên-tử càn, lệ-ngư, vi lợi thậm phổ ».

Nghĩa : « Phía tây-nam xứ Chân-lạp có hồ rộng lớn, một loạt trông ra không thấy bờ bến. Mùa thu nước chảy gom về phía tây, mùa đông lại chảy về phía đông ; sang xuân nước cạn, trong hồ có hột sen khô, có cá tra, đó là mối lợi to khắp xứ ».

Xem thế, văn-chương của Trịnh chú-trọng về thực tế, rất có ích cho chúng ta ngày nay lấy đó là sử-liệu tra cứu việc xưa.

Nhất là năm bính-ngọ (1786), Trịnh lại có bài đề là « Ký hoài Hoàng

ngọc Uẩn Hối-sơn Chân-lạp hành », cung ứng sử-liệu cho người sau chẳng ít, và tỏ ra sự lịch-duyệt phong-trần của Trịnh :

« Viên mai biêu bạch, cúc sưu hoàng,

Phồn thép trần sinh thảo mộng mang.

Đắc lộ côn bằng nam tỉ hải,

Ly quần hồng nhạn dạ minh sương.

https://thuviensach.vn

Thạch-thành túy phỏng chung mai tích, Kim-tháp nhàn bình bố hệ phương.

Lao ngã Võ-lầu tằng ỷ vọng,

Thê-mê lãnh thọ thủy thương mang ».

Ông Ngạc-xuyên dịch : « Ký gởi Hoàng ngọc Uẩn tự Hối-sơn, đi Chân-lạp » :

« Vườn mai phơi bạc, cúc khoe vàng,

Bụi đóng vạc Trần giấc mộng hoang. 25

Rời biển côn bằng năm gặp hội,

Kêu sương hồng nhạn tối chia đàn.

Thạch-thành hỏi tích chôn chuông cổ,

Kim-tháp bàn phương buộc vải mành.

Tớ nhọc hằng trông lầu Võ-lượng. 26

Tít mù non núi, nước mênh-mang ! »

Trịnh tự chú-thích về « Thạch-thành » và « Kim-tháp » rất tỉ-mỉ.

Thạch-thành : « Cao niên quốc tây-nam, hoang sơn trung Đế Thích tự

vi cổ phật tịnh hóa chi xứ ; hành nhất nhật trình chí nhất cổ thành, tương truyền vi cố tây nhung Đại Tần thành ; tự biển mang diệt, kỳ cung điện loan vu, giai bạch thạch điêu trác quang huynh tinh xảo. Đình thượng nhân hành văn như chung thinh. Hoặc vân : Hạ hữu mai chung hư huyền cơ-giới, nhân túc lý thạch, tắc cơ động, chung minh vân ».

Nghĩa : « Phía tây-nam nước Cao-miên, giữa rừng núi hoang vu, có chùa Đế Thích, là nơi phật ngồi tịnh hóa thành. Từ đó, đi một ngày đường tới một thành cổ. Tương truyền là thành Đại Tần của Tây-nhung xưa. Biển chữ trong thành đều tiêu mất, nhưng cung-điện, bao-lơn toàn bằng đá trắng, chạm trổ rỡ-ràng tinh-xảo. Người đi trên sân nghe như tiếng chuông. Tục-truyền : dưới nền có chôn chuông, giữa khoảng trống có đặt máy, khi người bước chân lên đá, máy cử-động ắt chuông kêu ».

Về Kim-tháp, Trịnh chú-thích : « Nam-vinh đông ngạn hữu nhất cổ

tháp, thượng khảm kim biều, hiệu vi kim-tháp, diệc danh kim đài. Tục truyền https://thuviensach.vn

tại tích gián thủy, hữu pháp phiêu lưu, hồ tăng để bố tuyến cửu điều, tác pháp hệ chi, bạn trú vu thử, kim thành phụ vân ».

Nghĩa : « Bớ phía đông sông Nam-vang có một ngôi tháp xưa, trên có khảm một bầu vàng, hiệu là Kim-tháp, cũng gọi là Kim-đài. Tục truyền : có tích nước dâng, một cái tháo trôi theo dòng : một nhà sư Cao-miên lấy sợi vải chín mối làm phép buộc lại, rồi giữ tháp luôn nơi đó, ngày nay thành gò ».

Trịnh đi nhiều biết nhiều đã đành, hơn nữa Trịnh còn có óc mạo-hiểm.

Như trong bài thơ Trịnh tự-thuật đã đi tới một nơi nguy hiểm, đất cấm ở

nước Cao-miên, rằng :

« Trúc-giang phất thử thanh xà tiến,

Biếc-phố đao sa hắc lãng phiên ».

Trịnh vẫn tự chú-thích kỹ-càng về hai câu ấy. Về câu trên, Trịnh chua rằng : « Trúc-giang Mạng địa đa sản thanh xà, tịnh hối tiếu phong, thích nhân lập tử ». Nghĩa : « Sông Trúc ở đất Mang sinh-sản nhiều rắn lục, thanh vắng hút gió, cắn người chết ngay ».

Câu dưới thì Trịnh chua : « Biếc-phố vi Cao-miên cấm địa, hữu binh phòng-thủ, thời thủ kỳ đản, vi tiến quốc vương. Hữu Đại-chuyện-xạ tính thậm tranh ác ». Nghĩa : « Vàm sông Biếc là đất cấm xứ Cao-miên, có phòng thủ, lúc bấy giờ ở giữ lấy trứng trạnh (một bài rùa) để dâng cho nhà vua ; ở đấy có một vị « Đại-chuyên-xạ » tính rất hung-ác ».

Cũng nhờ cái sự hay ghi-chép ấy của Trịnh, người đời sau mới nương đó mà hiểu-biết được nhiều điều.

Như câu thành-ngữ « trở vỏ lửa ra » chẳng hạn. Nguyên tục-ngữ có câu : « Con gái trở vỏ lửa ra ». Ở Trung, Nam-Việt ai cũng biết cả. Ở Bắc cũng có tục ấy từ xưa, bây giờ đã bỏ nên ít có người biết. Phàm nhà có đàn-bà sinh, người ta buộc một cây ráy và một hanh củi đã đun dở một đầu vào một với nhau, rồi lại đem buộc trên một cái nọc cắm ngoài ngõ kêu bằng

« khem ». Sinh con trai thì đặt hanh củi đã cháy dở ấy, trở đầu vào nhà ; con gái thì đầu ấy trở ra. Người đi qua lại, thấy cái khem thì biết ngay trong nhà https://thuviensach.vn

sinh con trai hay con gái. Câu tục-ngữ ấy cũng như câu chữ nho : « Nữ sinh ngoại hướng » là con gái sinh ra thì hướng ra bên ngoài. 27

Giải-thích thành-ngữ « trở vỏ lửa ra » kể trên đây, xuất xứ chính do Trịnh hoài Đức đã ghi lại trong « Gia-định thông chí » của Trịnh soạn.

Mỗi một việc gì qua mắt, vào tai, Trịnh đều để ý ghi nhớ rồi dùng văn-chương làm phương-tiện truyền lại đời sau kiến-văn của mình ; bởi thế văn-chương của Trịnh tuy thiếu vẻ đẹp song về đường thực-dụng, thật có ích.

2) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM « CHIÊU-ANH-CÁC »

Trong « Nam-kỳ tuần báo » số 51 ngày 9-9-1943, ông Hồ văn Trung viết : « Văn-đàn của nhóm Chiêu-anh-các là tầng thứ nhất của đài văn-học Nam-Trung, và nhờ họ Mạc mà đã được vẻ-vang cứng-cỏi ».

Thật thế. Từ sau khi Mạc Cửu mất, con là Mạc thiên Tích nối nghiệp, được chúa Nguyễn-phúc Chu phong làm đô-đốc trấn Hà-tiên (bính-thìn 1736), mới họp các văn-nhân học-giả bốn phương, lập một văn-đàn lấy hiệu là « Chiêu-anh-các ». Văn-đàn ấy đã làm cho miền Nam nước Việt nổi tiếng phong-lưu tài-vận một thời.

Non nước Việt-nam đã cảm-hóa được tâm-hồn những di dân nhà Minh chẳng ít. Những nhân-vật về sau họ Mạc, như Trịnh hoài Đức, Phan-thanh-Giản thật sự thì vẫn là người Minh-hương lập nghiệp lâu đời ở nước ta rồi đồng-hóa, hấp-thụ văn-hóa Việt sâu-xa đến nghiễm-nhiên là người Việt trăm phần trăm chịu ảnh-hưởng văn-hóa Việt.

Trong bài « Lộc-trỉ thôn cư », một trong mười bài vịnh cảnh Hà-tiên, chính Mạc thiên Tích đã công-nhiên nhìn-nhận nền văn-hóa Việt đã chinh-phục được tâm-hồn mình :

« Duỗi co chẳng túng càn-khôn hẹp,

Ngửa cúi vì tuân giáo-hóa lành ».

Ấy là họ Mạc đã thành-thật nhìn-nhận : càn-khôn chẳng hẹp, duỗi co chẳng túng, nghĩa là bờ cõi nước Việt ta đã rộng đẹp đến làm thỏa-mãn được https://thuviensach.vn

chí-ý họ Mạc. Nhưng trong sự tung-hoành, họ Mạc vẫn phải chịu rằng sự

giáo-hóa ở nước ta rất lành, nên rất mát dạ khi ngửa cúi tuân theo. Để rồi tưởng lại thân mình vốn là người lưu-lạc mà may được đến nơi văn-hóa đẹp-đẽ, họ Mạc tỏ cảm-tưởng hài lòng :

« Lưu-loát hưởng dư nhân nước thịnh,

Ê-hề sẵn có của trời dành ».

Tiếng trống khuya ở Giang-thành (Giang-thành dạ cổ), được họ Mạc tỏ

rõ vịnh-bày phong-độ oai-hùng của quân-dân nước ta, và ghi-chứng sự

vững-chắc của thành-trì ta :

« Trống quân Giang-thú nổi oai phong,

Nghiêm gióng đòi canh ỏi núi sông.

Đánh phá mặt gian người biết tiếng,

Vang truyền lệnh sấm chúng nghiêng lòng.

Phao tuôn thấy đã an ba vạc,

Nhiệm-nhặt chi cho lọt mảy lông.

Thỏ lụn sớm hầu trưa bóng ác,

Tiếng xe rầm-rại mới nên công ».

Chuông sớm chùa Tiêu, tức chùa Phù-dung (Tiêu tự thần-chung) cũng có mãnh-lực nhiệm-màu :

« Rừng thiền xích xát áng ngoài tào,

Chuông gióng chùa Tiêu tiếng tiếng cao.

Chày thỏ bặc vang muôn khóm sóng,

Oai kình thét rớt mấy cung sao.

Phiền-nao kẻ nấu sôi như vạc,

Trí-huệ người mài sắc tợ đao.

Mờ-mệt gẫm dường say mới tỉnh,

Phù-sinh trong một giấc chiêm-bao ».

Cho đến chim cò Châu-nham (Châu-nham lạc lộ) cũng có tính linh đáng mến :

« Biết thế đỗ dừng tính rất khôn,

https://thuviensach.vn

Bay về đầm lũ mấy mươi muôn.

Đã giăng chữ nhất dài trăm trượng,

Lại bủa trận cờ trắng một non.

Sắc lịch dễ thua chi tuyết ngọc,

Dặm trường đâu sút nọ kình côn.

Quen cây chim thể người quen chúa,

Dễ đổi ngàn vàng một tấm son ».

Và đây : Biển-trời Nam-phố (Nam-phố trùng ba) :

« Dòng Nam vững rạng khách dầu chơi,

Hai thức như in nước với trời.

Bãi khói dưới không hương lạ bỏ,

Hồ gương trong có gấm thêu rơi.

Sóng chôn vảy ngọc tình khôn xiết,

Nhạn tả thư trời giá mấy mươi.

Một lá yên ba dầu lõng-lẽo,

Đong trăng lường gió nước vơi vơi ».

Tóm lại, một vùng non nước đất Phương-thành 28 thảy đều được thi-vị-hóa trong 10 bài miêu-tả 10 cảnh đẹp :

- TRĂNG GIÓ ĐÔNG-HỒ

- BIỂN TRỜI NAM-PHỐ

- HOA CỎ BÌNH-SƠN

- ĐÁ CÂY THẠCH-ĐỘNG

- NƯỚC MÂY KIM-DỰ

- CHIM CÒ CHÂU-NHAM

- CHUÔNG SỚM CHÙA TIÊU

- TRỐNG KHUYA GIANG-THÚ

- BẾN LƯ NHÀN HẠ BUÔNG CẦU

- RỪNG LỘC TIÊU DAO CHUỐC RƯỢU.

Hà-tiên mười cảnh ấy lại được những tao-nhân mặc-khách nhóm Chiêu-anh-các gom vào bài tổng-luận để đời, với lòng ước-nguyện cho bao https://thuviensach.vn

cảnh ấy sẽ mãi mãi « Sừng sựng muôn năm cũng để dành » cho con Hồng cháu Lạc tự hào đất nước chẳng thiếu chi nơi danh thắng và do đấy sẽ nảy-nở vô số trang tài-hoa văn-nhã biết trọng nền văn-hóa cao, sáng, đẹp :

« Mười cảnh Hà-tiên rất hữu tình,

Non non nước nước gẫm nên xinh.

Đông-hồ, Lộc-trĩ luôn dòng chảy,

Nam-phố, Lư-khê một mạch xanh.

Tiêu-tự, Giang-thành chuông trống ỏi,

Châu-nham, Kim-dự cá chim doanh.

Bình-sơn, Thạch động là rường cột,

Sừng sựng muôn năm cũng để dành ». 29

Nhóm Chiêu-anh-các kể rất đông-đảo. Ông Tao-đàn nguyên-súy Mạc thiên Tích riêng tuyển chọn được 18 người ưng ý nhất, gọi là « thập-bát anh », để cùng nhau xướng họa văn-chương và luận-đàm thao-lược. Thành ra Chiêu-anh-các bấy giờ vừa là một văn-miếu thờ đức Khổng-tử, vừa là một chốn thi-đàn mà cũng vừa là nơi hổ-trướng.

Cái quang-cảnh binh-nhung quân-ngũ ở Hà-tiên lúc nọ như thế nào, ngày nay xem một đoạn thơ của họ Mạc thì rõ :

« …Ghê thay một thú tân cao,

Quan-âm nghiêm-nghị thu hào dễ qua.

Yên nước nhà phải gài then chốt,

Dự phòng khi nhảy-nhót binh-đao.

Đêm hằng canh trống truyền lao,

Miễn an đất chúa, quản nào thân tôi… »

Cho nên việc biên-phòng mới có được cái cảnh-tượng :

« Càng khuya càng nhặt máy binh,

Giao nghe rỡn gáy chuột rình nép hơi ».

Cả việc hàn-mặc lẫn binh-nhung đều được chăm-nom chu-đáo, nhờ thế

mà nhân-dân trong trấn đã được ở yên vui nghiệp, mỹ-tục thuần-phong rực-rỡ :

https://thuviensach.vn

« …Người thanh-thành vật thì long-thạnh.

Dân bang kỳ ỷ sánh kỳ tây.

Nhà nhà cửa cửa thuận thay !

Nơi ngâm thơ Lý, nơi vầy rượu Tô.

Đã say no lại tình nhân-nhượng,

Vì nơi ở cư thượng hữu khoan.

Thảnh-thơi đất thẳng bừa an,

Có dân làm-lụng có làng ăn-chơi ».

Chẳng phải Mạc thiên Tích lớn lối, hay là dùng văn-thơ tô-điểm sự thật lên màu quá đáng đâu. Chính thật họ Mạc bấy giờ đã mở-mang cõi Nam ra rất nhiều, gồm thêm được bốn huyện nữa :

- Long-xuyên (Cà-mau bây giờ)

- Kiên-giang (Rạch-giá)

- Trấn-giang (miền Cần-thơ)

- Trấn-di (miền Bạc-liêu Bãi xàu)

Xem thế, công-lao họ Mạc chẳng nhỏ. Nhất là xem qua các thể thơ trứ-tác trong thời ấy, đã dùng lối Đường-luật thất-ngôn bát-cú, lại dùng lối song-thất lục-bát là lối riêng-biệt của dân Việt ra từ Bắc truyền vào, đáng mừng cho văn-hóa ta có nền-tảng vững-chắc trong bước đầu mở-mang cõi đất miền Nam.

Ông Đông Hồ viết tập « Hà-tiên Mạc-thị sử » đăng ở tạp-chí Nam-phong số 143, tháng 10-1929 30, đã hạ lời bàn xác-đáng :

« Người ta nên biết rằng : giữa lúc hòa-bình mà nhàn hạ trong chơi phong-cảnh thì cũng hào mà cũng chưa hào, giữa lúc loạn lạc mà vẫn tự-nhiên rong chơi phong-cảnh thì mới thật là hào. Nay thấy cái lịch-sử của ông tổng-binh trấn Hà-tiên và thập-bát anh 31 ở Chiêu-anh các trong cuộc hứng thưởng danh thắng nầy, thực cũng là cái lịch-sử lạ-lùng ít có vậy…

Trong giang-hồ vẫn góp có thêm lang-miếu, ở nơi quân-thứ mà điềm vẻ bút-nghiên thì chẳng cũng kỳ vĩ, hào-hùng đó thay !

https://thuviensach.vn

« …Cái khí-vị đất Phương-thành lúc nọ thực là cái khí-vị nhẹ-nhàng trong-sạch ; cái cảnh-tượng đất Phương-thành lúc nọ thực là cái tư-cách tao-nhân mặc-khách ; cái phong-vị đất Phương-thành lúc nọ thực là cái phong-vị Hán-sĩ Đường-nho vậy ».

Điều nên nói và nên biết, bấy giờ một nhân-vật Việt-nam cũng xuất hiện, lỗi-lạc không kém gì Mạc thiên Tích. Ấy là Nguyễn cư Trinh. Văn-hào, võ-hiệp, Nguyễn cư Trinh đã mở đường Nam-tiến và đem văn-hóa Việt tuyên-dương 32, khiến họ mạc phải kiêng-nể. Nên biết rằng Mạc thiên Tích vốn nuôi chí lớn, xem như hiện nay trên núi Bình-sơn ở Hà-tiên còn có nền tế sơn-xuyên, nền tế xã-tắc, thì biết họ Mạc khi ấy đã có dùng nghi-vệ vua chư-hầu. Nhưng vì thấy binh-lực ta chẳng hèn, văn-hóa ta cao, do những người như Nguyễn cư Trinh làm đại-biểu tuyên-dương, họ Mạc sao chẳng phục được ?

Dù sao, nhóm « Chiêu-anh-các » ấy cũng bất hủ trên lịch-sử văn-học Việt-nam. Cái cảnh-tượng đô-thành và cái tư-cách nhân-vật Hà-tiên trong cõi Đồng-nai Gia-định lúc bấy giờ như thế nào, hãy xin do theo mấy câu thơ

của người sau đề-vịnh thì đủ biết :

« Hà-tiên tự cổ xưng thi-bá,

- Từ-phú tăng hoa văn-hiến-quốc.

Văn-chương cao ngất Trúc-bằng-thành,

Tài-hoa lâm lập trứ Phương-thành.

Nam Bắc hàm vân thập-bát anh,

- Hổ chức long thoa thành nhã tụng

Chiêu-anh-các thượng hữu tinh công ».

Hoặc tỏ lòng luyến cảnh, nhớ người xưa mà tiếc :

« Thi-hữu tinh anh tứ hữu thần,

San-hà y cựu vật hoa tân.

Bách niên thế-sự hồn như mộng,

Thùy thị Chiêu-anh-các thượng nhân ».

Nghĩa :

https://thuviensach.vn

« Thi-tứ tinh-thần rạng vẻ yêu Non sông y cũ, cảnh thay nhiều !

Trăm năm việc thế hồn như mộng,

Đâu bậc tài-hoa trên gác Chiêu ? »

Hoặc :

« Thùy năng thức đắc Chiêu-anh-các

Minh nguyệt thanh phong nhận đắc chân ! »

Nghĩa :

« Ai biết được Chiêu-anh-các ?

Trăng gió trong veo nhận được rành ».

Nhóm « Chiêu-anh-các » được hoan-nghênh như thế. Cho nên khi Trịnh hoài Đức ngồi chức hiệp-tổng-trấn thành Gia-định, Trịnh rất chú ý về

việc sưu-tầm sách-vở của nhóm ấy để lại.

Ngoài việc có lòng sùng-mộ văn-học, có lẽ trong thâm-tâm Trịnh hoài Đức mến Mạc thiên Tích vì cảnh « đồng hội đồng thuyền ». Mạc thiên Tích là người Minh-hương, Trịnh cũng thế. Họ Mạc vẫn nuôi chí « phản Thanh phục Minh », Trịnh nào có khác gì. Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu, nhất là đồng bệnh thì thương nhau, ấy là lẽ tự-nhiên.

Cố công tìm kiếm, Trịnh sưu-tập được bộ « Minh Bột di ngư » của nhóm Chiêu-anh-các. Trịnh bèn đứng ra lo việc in tập ấy để lưu truyền, rồi đề một bài tựa mới cho sách ấy, trong năm Minh-mạng thứ 2 (1821). Trịnh lại có đôi câu đối để ở « Trung-hiếu-tử » là nơi thờ Mạc Cửu ở Hà-tiên :

« Tự gia phu phát hoàn trung hiếu,

Phù hải ba đào ngoại tử sinh ».

Bài tựa tập « Minh bột di ngư » thì như sau : « MINH BỘT DI NGƯ »

33 tựa của Trịnh hoài Đức (Bản dịch của Ngạc xuyên).

« Mạc đô-đốc, Tôn-quận-công, tên là Thiên Tứ 34, hiệu Sĩ-lân, làm quan tổng-trấn Hà-tiên.

https://thuviensach.vn

« Thân-sinh của ngài là Mạc Cửu người ở Lôi-châu, Việt-đông, đem cả

gia-quyến trú phương Nam, ở đất Chân-lạp, chiếm-cứ Hà-tiên, quy-thuận triều Nguyễn, được phong chức thống-binh tước hầu.

« Đến Mạc đô-đốc càng thêm hiển đạt. Ngài tính khí-khái, thông-minh hơn người, học-thức uyên bác. Ngài có công ruồng gai mở nẻo, lập nên thành-lũy, mộ dân lưu-lạc xây-dựng cửa-nhà, lập ra hàng xóm. Nơi thâm sơn cùng cốc, ngài điểm-tô xây-dựng ra lâu-đài ; chốn biên cảnh hoang-tàn, ngài giáo-hóa, mở-mang nền văn vật.

« Ngài cầu bậc hiền-tài, kỳ sĩ, từ Phú-xuân tới Quảng-đông, để hỏi-han về chính-trị, giảng-luận về thi-văn ; mở nền lễ-giáo tận nơi duyên hải, tạo cảnh Bồng-lai tự chốn lâm-san.

« Ngài thường lo trù-hoạch việc bảo-vệ biên-cương, có thì giờ nhàn hạ

lại hay bày tiệc khoản đãi hàng khách quý.

« Hà-tiên là xứ sở, ngài phân ra làm mười thắng cảnh :

- KIM-DỰ LAN ĐÀO

- BÌNH-SƠN ĐIỆP TÚY

- TIÊU-TỰ THẦN CHUNG

- GIANG-THÀNH DẠ CỔ

- THẠCH-ĐỘNG THÂU VÂN

- CHÂU-NHAM LẠC LỘ

- ĐÔNG-HỒ ẤN NGUYỆT

- NAM-PHỐ TRÙNG BA

- LỘC-TRĨ THÔNG CƯ

- LƯ-KHÊ NHÀN ĐIẾU

« Ngài cùng khách xướng họa thi thơ, hiệp thành 320 chương, tập thi này trao cho thợ in khắc thành bản.

« Lư-khê chính là một trong mười cảnh Hà-tiên vậy. Về cảnh này có bài phú hơn trăm lời, thi 32 vận, đều là của ngài làm ra, rồi hiệp cả lại cho nhan-đề là « Minh Bột di ngư » gọi là ngụ mối u-hoài cảm khái tự chốn thâm tâm, chớ nào phải vì chén rượu câu thi mà xướng suông họa hão đâu.

https://thuviensach.vn

« Mạc-công vốn thọ-bẩm một khối tinh-thành, phụ vào một tâm-hồn nghệ-sĩ, khác nào một bức danh họa, trước khi được tô-điểm xinh-tươi, đã chịu một màu trắng tinh làm nền họa : chớ lúc ấy há phải là thời buổi để

ngài nhả ngọc phun châu, dương mây, thổ khí, được tỏ điều đắc chí đâu.

« Chính vì ngài canh cánh nỗi cảm-hoài cố quốc, đô-thành mất tích, biến thành khuông cảnh « thử ly » 35. Ngài tư lương uất-ức : dằn lòng trung phẫn hư vô, gửi dòng sóng bạc ; mòn mắt tử phần muôn dặm, trông đám mây ngàn ; nên ngài mượn lối thi thơ để giãi bày tâm-sự, ta há nên bình-nghị

ngài về chỗ vui chơi, nhàn hạ như ai đâu.

« Tôi vào tuổi thành đồng 36 đã từng thấy :

« Hà-tiên thập cảnh toàn tập

Minh bột di ngư thi thảo

Hà-tiên vịnh vật thi tuyển

Châu-thị trinh liệt tặng ngôn

Thi truyện tặng Lưu tiết-phụ

Thi thảo cách ngôn vị tập ».

« Phàm sáu bộ sách đã xuất-bản lưu hành.

« Gần xa các sĩ-phu đọc từng bài, thưởng-thức và thán phục.

« Dầu ở tận cõi Nam-thùy, Hà-tiên cũng nhờ đó mà trở thành trời Châu, đất Lỗ, nổi dậy tiếng-tăm.

« Từ Hà-tiên gặp cơn binh-hỏa, bản phiến sách xưa đều bị ngọn lửa cay-nghiệt cháy thiêu, sách lưu hành cũng vì đó mà lần lần thất lạc.

« Đến lúc ra giúp nước, tôi (Trịnh hoài Đức) cố tìm các sách ấy mà không được gặp. Thường trằn-trọc thâu đêm, trí mãi vẩn vơ lo nghĩ về việc sưu-tầm sách mất.

« Tuy-nhiên, nhớ tới Mạc-công có phải chỉ vì một việc văn-chương phong-nhã đó đâu.

« Toàn thể công-nghiệp lớn-lao của ngài, tài đức cao siêu chói-lọi của ngài, từ xưa đến nay, công-luận thảy đều xưng-tụng, xét ra thật là chẳng ít.

https://thuviensach.vn

« Kìa chiếc thân bèo giạt khai-thác muôn dặm đất đai, khéo chọn minh-quân mà phụng-sự, tự làm rào giậu cho quốc-gia, biết chước an-toàn cho con cháu ; nay cháu ngài là Du hiện đang kế chức. Vậy đủ rõ tri-thức của ngài sáng-suốt, rộng-rãi là dường nào !

« Kia thời-kỳ thảo-muội, cương-trường lắm việc, ngài cùng với Gia-định Khẩn-súy tham-mưu Nghi-biểu-hầu Nguyễn cư Trinh tới lui bàn-luận, trù-binh việc quốc kế dân-sinh, được thỏa hiệp nhiều phương, nay hãy còn roi dấu-tích bao nhiêu công-trình xưa để ngự phòng ngoại xâm, chỉnh tu nội trị. Vậy đã rõ tài-lược kinh-tế của ngài là dường nào.

« Kia năm tân-mãi (1771) đầu mùa đông, quân Xiêm xâm-lược, thành cõi không binh viện, ngài phơi thân chốn rừng tên mũi đạn khuyến-khích sĩ-khí, quân tâm, chống giữ thành-trì vững-vàng suốt tháng. Đến lúc Thập-thành 37 bị công-hãm, ngài tự đốc chiến nơi ngõ hẻm, đường nguy, nguyện còn mất với cô thành. Vậy đủ rõ anh-dõng, khí-tiết của ngài là dường nào !

« Kìa lúc kinh-sư nghiên-đổ, ngự giá vào Nam, cọp đói cường áp vùng Định-viễn, rồng thần thất thế tại Cần-thơ, ngài thiếu cả binh-nhung, bộ

tướng cũng chẳng có, thế mà ngài liều thân bảo vệ Nguyễn-vương, ủy-thác phần con kháng cự với quân giặc 38. Vậy đủ rõ lòng trung-nghĩa phấn-phát của ngài là dường nào !

« Kìa gặp hồi vận nước đa truân, anh-hùng không nơi dụng võ, ngài sang đất Xiêm-la, trù nghĩ phương thỉnh viện chẳng may gặp phải vị vua vô đạo, nghe lầm lời sàm gián của triều-thần, ngờ ngài lập cơ-mưu chiếm nước đoạt ngôi, khiến ngài chịu hàm oan, ôm mối trung-thành mà tự tận 39. Đó có phải là điềm trời chưa khai thông cuộc trị binh chăng ? Vậy có nên trách-cứ

mưu-lược của người chăng ?

« Tôi vẫn khâm-phục đạo làm người của Mạc-công, mà cũng thương-hại ngài ở chỗ thời mạng chẳng gặp. Tôi vẫn mong nêu cao danh-tiết ngài sừng-sựng đứng vững muôn năm, tranh vinh cùng sông núi.

Năm canh-thìn (1820), mùa hạ, vâng mạng về Kinh, thọ lãnh bộ vụ, tôi (Trịnh hoài Đức) may gặp được tập « Lư-khê nhàn điếu » của ngài, rất https://thuviensach.vn

khoăn-khoái đọc suốt cả đầu đuôi, mới rõ năm bính-thìn (1736), tháng hai, ngài in bản « Chiêu-anh-các ».

« Nguyên-bản có đoạn khuyết mất không thể so-sánh đâu được, tôi bèn lập ý bổ khuyết vào, rồi giao cho nhà in khắc bản khác. Chỗ dụng tâm là in lại sách của Mạc-công, mong để lại dấu-tích như « Cam-đàn », « Nghiện-bi », khiến đoàn hậu tiến còn nhớ tới ngài luôn, chớ không phải vì muốn thỏa-mãn bịnh mê thi-họa của kẻ viết mấy hàng này : « Minh-mạng thứ hai (tân-tị 1821), đầu mùa hạ, Lại bộ thượng-thư An-toàn-hầu Trịnh Cấn-trai tự

thay thảo ra tại công-thự ở kinh-đô Phú-xuân ».

3) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM « SƠN-HỘI » VÀ « MINH-HƯƠNG-XÃ »

Như chúng ta đã biết ở đoạn trên, tấm lòng Trịnh hoài Đức thương-mến họ Mạc, ngoài những lẽ Trịnh đã tỏ ra trong bài tựa tập « Minh Bột di ngư », còn có một lẽ tự-nhiên là họ Mạc kia với Trịnh vốn cùng là người Hán-tộc ; Mạc thiên Tích được rạng-rỡ, tức là Trịnh hoài Đức cũng được dự một phần vinh-diệu.

Huống-chi, Trịnh hoài Đức, Lê quang Địnhvà Ngô nhân Tịnh, ba nhân-vật lỗi-lạc được xưng-tụng là « Gia-định tam gia » bấy giờ có mở một thi-xã mang tên « Bình-dương » là huyện-lỵ tỉnh Gia-định. Mà phần đông trong nhóm « Bình-dương thi-xã » còn có một tên gọi khác nữa là nhóm « Sơn-hội » ; các hội-viên đều để hiệu có chữ « sơn » ở sau. Như : Chỉ-sơn Trịnh hoài Đức, Nhữ-sơn Ngô nhân Tịnh, Hối-sơn Hoàng ngọc Uẩn, Kỳ-sơn Diệp minh Phụng, v.v… Ấy là những người « Minh-hương », còn nhớ gốc mình… Nhưng trông vào sự làm việc của những nhân-vật Minh-hương ấy đối với nước ta, thật cũng đáng mừng cho sức mạnh văn-hóa ta đã khiến được những nhân-vật ấy phải mến-phục mà đồng-hóa với ta.

Đến nay, tại đô-thành Chợ-lớn, còn sót lại hai ngôi chùa của người Minh-hương : một ngôi ở đường Thủy-binh (Marins) 40 số 246, thuộc nhóm https://thuviensach.vn

« Minh-hương Gia-thạnh » ; một ngôi ở đường Drouhet 41, số 64, thuộc nhóm « Minh-hương Phúc-an » và thờ Quan Vân-trường.

Riêng về đình Minh-hương ấp Gia-thạnh xưa kia, nay còn ràng ràng dấu-tích của Trịnh hoài Đức. Vào ngôi đình ấy, ngó lên bảng hiệu ta thấy bốn chữ to « Minh-hương hội quán, lạc-khoản đề » (bên mặt), « Long phi mậu-ngũ niên kết nhật » ; và (bên trái) « Bản-xã 42 đồng lập ».

Chiếu theo lạc-khoản ấy, tính từ khi có danh-từ « Minh-hương-xã »

(mậu-dần 1698), thì mậu-ngũ nhằm vào những năm 1738, 1798, 1858 và 1918. Gần với năm 1698 hơn hết là 1738, mà đúng 100 năm với 1698 là năm 1798, chẳng rõ chắc đình Minh-hương xây-dựng từ năm nào.

Lại một điều đáng tiếc hơn nữa, là đến ngày nay, trải mấy phen tu-bổ

vụng-về, cảnh-trí và cách kiến-trúc hai ngôi chùa của người Minh-hương không còn một dấu-tích xưa để phân-biệt hẳn với những ngôi chùa khác của người Tàu. Duy trong chùa Minh-hương ấp Gia-thạnh thờ vua Gia-long và những vị công-thần người Minh-hương, còn sót lại một tấm biển xưa có ba chữ « Gia-thạnh đường » và đôi liễn của Trịnh hoài Đức :

« MINH đồng nhật nguyệt diệu NAM thiên, phụng chử lân tường GIA cầm tú ; HƯƠNG mãn càn-khôn linh VIỆT địa, long bàn hồ cứ THẠNH

văn-chương ».

Nghĩa : « Ánh-sáng không thua mặt trời mặt trăng, để soi khắp trời Nam : quy-mô thì phụng múa lân chầu làm tăng vẻ đẹp như gấm vóc ; Mùi hương tung khắp đất trời mà làm thơm cho nước Việt ; địa-thế thì rồng quăng cọp dựa để nảy ra những ánh tài-hoa ».

Cái hay trong đôi liễn chắc ai cũng đã thấy gom được cả tên chùa (Minh-hương), tên ấp (Gia-thạnh) và tên nước (Nam Việt). Nhất là biểu-lộ

rõ-rệt lòng tự-hào của Trịnh hoài Đức (nhóm người cố sức để sáng không thua mặt trời mặt trăng và thơm thì tung khắp trời đất Việt).

Đến đây, chúng ta nên chú ý đến hai chữ Minh-hương. Chính chữ thì Minh, nghĩa là nhà Minh, Hương là quê hương, gồm lại Minh-hương tức là… quê-hương của người Minh. Nhưng ở đôi liễn của Trịnh hoài Đức, dùng https://thuviensach.vn

danh-từ « Minh-hương » với nghĩa « sáng, thơm ». Về mặt chữ, chữ Minh vẫn là một, chữ hương thì viết khác.

Vốn chẳng có chi lạ, chẳng qua để tránh sự nghi-ngờ về chính-trị đó thôi. Như chúng ta đã biết, nhóm Mạc Cửu qua đây lập « Minh-hương-xã », không phải để tỏ lòng nhớ-nhung cố quốc mà thôi, họ còn lo sao cho giống Hán thoát khỏi ách của giống Mãn nhà Thanh. Ngoài bao nhiêu việc làm khác, một hội kín trong bọn họ : Thiên-địa-hội, bắt hội viên phải thề với khẩu-hiệu « phản Thanh phục Minh ».

Vua Mãn Thanh biết được, dùng đến ngón ngoại-giao để rào đón. Vì thế, về thời Minh-mạng, Thiên-địa-hội bị cấm gắt-gao, và trên những văn-kiện trong các sổ-bộ, chữ Minh-hương mới phải thay-đổi như đã nói trên.

Còn một điều đáng biết, về tấm biển « Gia-thạnh-đường », tương truyền của vua Minh-mạng ban, vì lúc bấy giờ vùng đó thuộc ấp Gia-thạnh và những người có phận-sự thâu thuế cho triều-đình thường họp nhau làm việc nơi ấy.

Hiện nay Trịnh hoài Đức được thờ ở chùa Minh-hương Gia-thạnh. Và mộ Trịnh hoài Đức cũng đã được trường Bác-cổ thừa-nhận và trông nom theo nghị-định số 1189 ngày 24-2-1938.

4) PHỤ LỤC

a) « ĐI SỨ CẢM-TÁC » (18 bài của Trịnh hoài Đức) I.

Vuông tròn trời đất nói khôn cùng, 43

Tháng bảy ngày rằm đến Quảng-đông. 44

Kẹo kéo lăng-nhăng nhai chẳng đứt,

Tơ vò rối-rắm gỡ hầu xong.

Nửa năm cơm thịt đôi tên khách,

Ngàn dặm non sông một cái tròng.

Chừ gặp cố-nhân bày khoản khúc, 45

https://thuviensach.vn

Kẻo đây thương đó, đó ngùi trông.

II.

Ngùi trông nên phải gắng chìu lòn,

Tháng tý ngày dần đến Úc-môn. 46

Ngàn dặm ơn sâu lai-láng biển,

Muôn trùng nghĩa nặng chập-chồng non.

Dưới trời ai dễ không tôi chúa,

Trên đất người đều có vợ con.

Đồ-sộ vật chi xem hỡi đấy,

Chẳng sau chẳng trước chẳng đen mòn. 47

III.

Đen mòn sau đặng nghĩ cùng ta,

Năn-nỉ cùng nhau việc cửa nhà.

Ít sống xưa nay người bảy-chục, 48

Nhiều lo lui tới đạo năm ba. 49

Trăng tròn mặt ủ mây chưa vén,

Biển mặn lòng thương nước khó pha.

Cậy có diềm vàng soi tỏ dạ,

Dễ đâu chẳng biết sự nhưng là.

IV.

Nhưng là muốn mở nẻo chông-gai,

Bao quản đường xa mấy dặm dài.

Dưới nguyệt tham vui nên rót chén,

Trong sương chịu lạnh bởi tầm mai.

Đã cam mình chịu cây vô dụng,

Chớ nệ ai chê đứa bất tài. 50

Nghĩ kể hai-trăm năm có lẻ, 51

Xin đừng lần-lựa sự nay mai.

V.

Nay mai còn có việc chưa tường,

Huống đã xa xuôi mấy dặm trường.

https://thuviensach.vn

Dường nọ phải chăng còn nhộn nhộn 52

Sự nầy khôn dại hãy ương ương. 53

Chanh-ranh bởi đó sao lăng-líu,

Mắc-mỏ vì ai khéo vấn-vương.

Trình với bao nhiêu người quyến thức, 54

Đem lòng quân-tử mặc đo lường.

VI.

Đo lường lại giận sự con cua 55

Tưởng đến càng thêm mỗi đắn-đua. 56

Mây mịt mù che trời nhớ bạn, 57

Nước mênh-mông chảy bề trông vua.

Đi cờ thấy đó tay không thấp, 58

Điểm nước lo ai cuộc chẳng thua. 59

Cho biết làm người thì phải vậy,

Dễ đâu chẳng biết một bàn vùa.

VII.

Một bàn vùa sạch đám hoang hung,

Phong-cảnh như vầy phỉ luống trông. 60

Lối vịnh năm ba thuyền đỗ liễu, 61

Bên non bảy tám hạc về tòng.

Vật còn chút biết trời khuya sớm,

Người dễ không hay đất lạnh-lùng.

Lố thấy chín trùng chưa khỏe gối, 62

Dám đâu mình chịu phận thong-dong.

VIII.

Thong-dong như vậy ít ai bì,

Mượn mõ làm vui dễ khó gì. 63

Thu hứng tám bài thơ Đỗ Phủ, 64

Đông ngâm một bức họa Vương Duy. 65

Cầm xoang chấm phim thương tri-kỷ, 66

https://thuviensach.vn

Cờ sắp thưa con học chính sư. 67

Nguôi thế thì thôi nguôi dễ đặng, 68

Nguôi thì dễ đặng khó chi chi.

IX.

Chi chi nghe đến tấm lòng xiêu,

Chập trổi tỳ-bà oán-hận nhiều. 69

Riêng trách chẳng vàng người vẽ tượng, 70

Tây than không bạc nịnh mua yêu. 71

Đất Hồ hoa ủ màu không lợt, 72

Trời Hán trăng tròn bóng xế theo. 73

Bao quản Ngọc-quan tình mấy dặm, 74

Mưa sầu gió thảm thuở Ban Siêu. 75

X.

Ban Siêu bên núi bóng cờ giơ,

Tuyết trải năm ba hỡi đợi-chờ. 76

Lố dạng ác vàng lòng có Hán,

Liếc xem tuyết bạc mắt không Hồ.

Chong sương một cán cờ ngay-thẳng, 77

Chải gió năm canh dãi phất-phơ. 78

Vói hỏi xanh xanh kia biết chăng, 79

Ngày nào về đặng nước nhà xưa ? 80

XI.

Nước nhà xưa có phụ chi ai,

Nhắn với bao nhiêu kẻ cõi ngoài. 81

Gắng sức dời non khoan nói tướng, 82

Trải lòng nâng vạc mới rằng trai.

Nắng sương chưa đội trời chung một,

Sông núi đừng cho đất rẽ hai. 83

Giúp cuộc Võ, Thang ra sức đánh, 84

Người coi để tiếng nhắc lâu dài.

https://thuviensach.vn

XII.

Lâu dài mong trả nợ quân thân 85

Bao quản đường xa gánh nặng hoằng. 86

Chớp lụy anh-hùng khi tác biệt, 87

Bày lòng trung-nghĩa đạo vi thần. 88

Con ve mới dứt hơi kêu hạ, 89

Cái võ mò canh tiếng khóc xuân. 90

Gió thảm mưa sầu đang dập-dã,

Bút hoa mượn chép sự khùng-khằng. 91

XIII.

Khùng-khằng lại giận đứa lăng-nhăng 92

Sấm tối mưa mai gẫm chẳng bằng.

Bến nước mười hai đưa chiếc lá,

Đất trời ba bảy đợi con trăng.

Thương đây lại dặn đừng thương lảng,

Nhớ đó thôi thì chớ nhớ săn.

Mối nợ sự duyên ai có hỏi 93

Xưa nay cũng một tấm lòng chăng ?

XIV.

Tấm lòng chăng phải phải phân-trần 94

Ít nói là người dưỡng tính chân,

Đã bện bó rơm làm đứa quỷ, 95

Lại trau cục đá tượng ông thần. 96

Dù chưa đất phấn tô gương mặt,

Sẵn có cây da cậy tấm thân. 97

Cũng muốn đem mình đi thế ấy, 98

Đem mình đi thế ấy bần-thần. 99

XV.

Bần-thần lại giận đứa xung-săng, 100

Quán Sở lầu Tần đã mấy trăng. 101

https://thuviensach.vn

Phới-phới mưa xuân hang dễ lấp, Chan-chan nắng hạ lửa đang hừng.

Thu trao thư nhạn lời no ấm,

Đông gặp tin mai chuyện khó-khăn.

Trời đất bốn phương non nước ấy,

Làm chi nên nỗi việc lăng-nhăng.

XVI.

Lăng-nhăng bữa díp sự hoang-đàng,

Tiệc ngọc thuyền qua bạn đãi-đằng 102

Than phận lênh-đênh đào thớ-lợ,

Trách duyên lạt-lẽo liễu xây quàng.

Con trăng nhắm bóng cây mai bạc,

Dì gió đưa duyên đóa cúc vàng.

Ơn đội chúa xuân cơn gặp-gỡ,

Cơi trầu chén rượu dám mê-mang.

XVII.

Mê-mang cho đến bụt là tiên 103

Năm đẩu năm bài giả dạng điên. 104

Vui sẵn trước hoa vài đóa cúc,

Lo chi trong đãy một đồng tiền. 105

Lưu Linh vợ lại khôn từ chén, 106

Lý Bạch vua kêu chẳng xuống thuyền. 107

Hầu muốn học đòi theo thế ấy,

Song lo thời thế hãy chưa yên.

XVIII.

Chưa yên ta phải tính làm sao,

Cơm áo ngồi không dễ đặng nào ?

Phải mượn binh sương trừ giặc cỏ, 108

Lại đem trận gió phất cờ lau.

Đất yên cõi Việt rừng nho rậm, 109

Trời giúp nhà Ngu biển thánh cao. 110

https://thuviensach.vn

Mới biết tài non đền nợ nước,

Dám đâu nói chuyện ẩn nguồn Đào. 111

b) « HÀ-TIÊN THẬP CANH » (Mười bài vịnh cảnh Hà-tiên của MẠC THIÊN TÍCH)

I. « Đồng-hồ ấn nguyệt » (Trăng gió Đông-hồ) 112

Một hồ rỡ rỡ tiết thu quang, 113

Giữa có vầng trăng nổi rõ-ràng.

Đáy nước chân mây in một sắc,

Ả Hằng nàng Tố lố đôi phang. 114

Rạng thanh đã hứng thuyền Tô-tử, 115

Lạnh-lẽo càng đau kiến Nhạc Xương. 116

Cảnh một mà tình người dễ một,

Người thì ngả-ngớn, kẻ sầu-thương.

II. « Nam-phố trùng ba » (Biển trời Nam-phố)

Dòng Nam vững rạng khách dầu chơi,

Hai thức như in nước với trời. 117

Bãi khỏi dưới không hương lạ bỏ, 118

Hồ gương trong có gấm thêu rơi. 119

Sóng chôn vảy ngọc tình khôn xiết,

Nhạn tả thư trời giá mấy mươi.

Một lá yên-ba dầu lõng-lẽo, 120

Đong trăng lường gió nước vơi vơi.

III. « Bình-sơn điệp túy » (Hoa cỏ Bình-sơn) 121

Một bước càng thêm một thú yêu,

Làn cây vết đá vẽ hay thêu ?

Mây tòng khói liễu chồng rồi chập,

Đàn suối ca chim thấp lại kiêu. 122

Luật ngọc Trâu-ông chăng phải trổi,

Ngòi sương Ma-cật đã thua nhiều. 123

Đến đây mới biết lâm-tuyền quý, 124

https://thuviensach.vn

Chẳng trách Sào, Do lánh Đế Nghiêu. 125

IV. « Thạch-động thâu vân » (Đá cây Thạch-động) Quỷ trổ thần xoi nổi một tòa,

Chòm cây khóm đá dấu tiên-gia. 126

Hang sâu thăm-thẳm mây vun lại,

Cửa rộng thênh-thênh gió thổi qua.

Trống-lổng bốn bề thâu thế-giới,

Chang-bang một đãy chứa yên-hà. 127

Chân trời mới biết kho trời đấy,

Cân-đái hèn chi rỡ ỷ-la. 128

V. « Kim-dự lan đào » (Nước mây Kim-dự) 129

Kim-dự này là núi chốt then,

Xanh xanh dành trấn cửa Hà-tiên.

Ngăn-ngừa nước dữ không vùng-vẫy,

Che-chở dân lành khỏi ngửa-nghiêng.

Thế cả vững-vàng trên Bắc-hải, 130

Công cao đồ-sộ giữa Nam-thiên. 131

Nước an chẳng chút lòng thu động,

Rộng bủa nhân ra tiếp bá xuyên. 132

VI. « Châu-nham lạc lộ » (Chim cò Châu-nham) 133

Biết thế đỗ-dừng tính rất khôn 134

Bay về đầm-lũ mấy mươi muôn. 135

Đã giăng chữ nhất dài trăng trượng,

Lại bủa trận cờ trắng một non. 136

Sắc lịch dễ thua chi tuyết-ngọc,

Dặm trường đâu sút nọ kình-côn. 137

Quen cây chim thể người quen chúa,

Dễ đổi nghìn vàng một tấm son.

VII. « Tiêu-tự thần chung » (Chuông sớm chùa Tiêu) 138

Rừng thiên xít-xát áng ngoài lào,

https://thuviensach.vn

Chuông giáng chùa Tiêu tiếng tiếng cao.

Chày thỏ bặc vang muôn khóm sóng,

Oai kình thét rớt mấy cung sao.

Phiền-nao kẻ nấu sôi như vạc,

Trí-huệ người mài sắc tợ dao.

Mờ-mệt gẫm dường say mới tỉnh,

Phù-sinh trong một giấc chiêm-bao. 139

VIII. « Giang-thành dạ cổ » (Trống khuya Giang-thú) Trống quân Giang-thú nổi oai-phong,

Nghiêm gióng đòi canh ỏi núi sông. 140

Đánh phá mặt gian người biết tiếng, 141

Vang truyền lệnh sàm chúng nghiêng lòng.

Phao tuôn thấy đã an ba vạc,

Nhiệm-nhặt chi cho lọt mảy lông.

Thỏ lụn sớm hầu trưa bóng ác, 142

Tiếng xe rầm-rạt mới nên công.

IX. « Lư-khê nhàn điếu » (Bến Lư nhàn hạ buông cần) 143

Bến Dược nhà ngư cất mấy tầng,

Trong nhàn, riêng có sự lăng xăng.

Lưới chài phơi bủa đầy sân hạ,

Gỏi rượu say-sưa loại nghiệp hằng.

Nghề Thuấn hãy truyền nghề trát trát,

Dấu Nghiêu còn thấy dấu ràng ràng.

Suy đây mười cảnh thanh hòa lạ,

Họa cảnh Bồng-lai mới sánh bằng.

X. « Lộc-trĩ thôn cư » (Rừng Lộc tiêu dao chuốc rượu) 144

Lâm Lộc ai rằng núi chẳng thanh, 145

Nửa kề nước bích nửa non xanh.

Duỗi-co chẳng túng càn-khôn hẹp, 146

Cúi-ngửa vì tuân giáo-hóa lành.

Lưu-loát hưởng dư nhân nước thịnh, 147

https://thuviensach.vn

Ê-hề sẵn có của trời dành.

Đâu no thì đó là an-lạc,

Lựa phải chen chân chốn thị-thành.

III. « Hà-tiên thập cảnh tổng-luận »

Mười cảnh Hà-tiên rất hữu-tình,

Non non nước nước gẫm nên xinh.

Đông-hồ, Lộc-trĩ luôn dòng chảy,

Nam-phố, Lư-khê một mạch xanh.

Tiêu-tự, Giang-thành chuông trống ỏi,

Châu-nham, Kim-dự cá chim đoanh.

Bình-sơn, Thạch-động là rường cột,

Sừng sựng muôn năm cũng để dành.

https://thuviensach.vn

II. LÊ QUANG ĐỊNH (CANH-THÌN 1767 – QUÝ-DẬU 1813) Tư Tri-chỉ. Hiệu Tấn-trai.

Nguyên tổ gốc ở Phú-vinh thuộc Thừa-thiên (Trung-Việt).

Cha tên Sách, làm thủ-ngữ tại Đà-bồng-nguyên, mất trong lúc Lê còn nhỏ. Nhà nghèo, Lê theo anh là Hiến vào Gia-định, huyện Bình-dương. Có y-sinh Hoàng đức Thành đem lòng thương, gả con gái cho.

Học-trò Võ Trường Toản. Kết thân với Ngô nhân Tịnh và Trịnh hoài Đức rồi lập « Bình-dương thi-xã », nổi danh phong-nhã. Lại viết tốt, vẽ tài.

Được tiến cử với chúa Nguyễn-phúc Ánh, làm hàn-lâm-viện chế cáo, chuyên việc khuyến nông. Sau, sung chức đông-cung thị-giảng rồi thăng hữu-tham-tri bộ Binh.

Canh-thân 1800, Lê cùng Nguyễn văn Nhân phò đông-cung Cảnh ở giữ

Gia-định.

Nhâm-tuất 1802, lãnh hiệp-trấn Thanh-ba. Rồi thăng thượng-thư bộ

Binh, sung chánh-sứ, cùng đi sứ với hai vị phó-sứ Lê chánh Lộ và Nguyễn gia Kiết, sang nhà Thanh trần-tình về việc đổi hiệu nước là Nam-việt.

Vua Thanh sai Quảng-tây án-sát-sứ Tề bố Sum sang phong và đổi lại là Việt-nam thay vì Nam-việt.

Bính-dần 1806, lãnh sắc làm « Đại Việt nhất-thống dư địa chí » gồm 10

quyển, khảo đủ đồ-tịch trong nước, từ kinh sư vào Nam tới Hà-tiên, ra Bắc tới Lạng-sơn, mỗi mỗi đều biên-chép hết.

Kỷ-tị 1809, đổi làm thượng-thư bộ Hộ kiêm quản Khâm-thiên-giám.

Canh-ngọ 1810, coi sắp-đặt bộ điền-thổ.

Quý-dậu 1813, Lê mất, thọ 54 tuổi. Hôm đưa đám có cả chuyến thuyền đi hộ tống.

Đến mậu-tí 1852, được thờ ở miếu Trung-hưng công-thần.

https://thuviensach.vn

Ngoài bộ « Đại Việt nhất-thống dư địa chí » (chưa in), các văn thơ của Lê đều gom trong một bộ, đem in, nhan là « Gia-định tam-gia thi » (gồm có thơ của Ngô nhân Tịnh và Trịnh hoài Đức).

https://thuviensach.vn

III. NGÔ NHÂN TỊNH

Ngô tự Nhử-đơn, nguyên tổ-phụ là người Quảng-đông sang ta ở đất Gia-định. Đến đời Ngô, cầu học với Võ Trường Toản, rồi cùng ra giúp nước một lượt với hai bạn đồng học là Lê quang Định và Trịnh hoài Đức, lãnh chức Hàn-lâm-viên thị-độc.

Năm mậu-ngọ (1798), Nguyễn văn Thành và Đặng trần Thường bàn-nghị phải sai người sang Trung-quốc để dọ tin-tức vua Lê chiêu Thống. Ngô được thăng chức Binh-bộ hữu-tham-tri, đi sứ, lãnh quốc-thư, ngồi thuyền buôn qua tới Quảng-đông, nghe tin vua Lê đã băng thì trở về liền.

Năm canh-thân (1800), Ngô theo chúa Nguyễn ra cứu thành Qui-nhơn, cùng với Nguyễn kỳ kế coi về việc binh-lương, rồi được lãnh coi việc chính-trị Phú-yên, thâu tiền và lúa để cung-cấp quân-nhu.

Năm đầu niên-hiệu Gia-long (nhâm-tuất : 1802), Ngô được cử làm giáp phó-sứ, cùng với chánh-sứ là Trịnh hoài Đức và phó-sứ là Hoàng ngọc Uẩn đi sứ nhà Thanh. Sứ-bộ ngồi hai chiếc thuyền « Bạch-yến » và « Huyền-hạc » từ cửa Thuận-an (Huế) ra đi, đến giữa biển thì bị bão nên tới tháng 7

mới tới Hổ-môn-quan.

Tỗng-đốc Lưỡng Quảng dâng sớ tấu, vua Thanh liền truyền bảo sứ-đoàn theo đường Quảng-tây mà lên kinh.

Vừa tới Quảng-tây thì gặp sứ-bộ Lê quang Định phụng chỉ sang cầu phong. Hai phái đoàn cùng ở lại Quế-tỉnh chờ mạng-lệnh vua Thanh. Đến tháng 4 năm quý-hợi (1803) thuyền sứ mới rời Quảng-tây mà lần lên kinh, vào chầu vua Gia-khánh (Thanh Nhân-tông : 1795-1820). Rồi sang xuân giáp-tí (1804) hai đoàn sứ-bộ mới làm xong nhiệm-vụ mà trở về. Bây giờ, Ngô nhân Tịnh vẫn ngồi chức Binh-bộ hữu-tham-tri như cũ.

Năm Gia-long thứ 6 (đinh-mảo 1807), Ngô lại sung chức chánh-sứ

cùng với phó-sứ Trần công Đàn đêm ấn sắc vào Nam, tới thành La-bích mà phong cho Nặc-ông Chân làm vua Chân-lạp.

https://thuviensach.vn

Năm Gia-long thứ 10 (tân-vị : 1811), Ngô lãnh chức Hiệp-trấn Nghệ-an. Thấy dân-tình thảm khổ, Ngô dâng sớ xin về kinh bệ kiến mà tâu vua rõ.

Vua phê-chuẩn lời Ngô xin, Ngô cùng Đốc-học Nghệ-an là Bùi dương Lịch soạn quyển « Nghệ-an phong-thổ ký ».

Năm Gia-long thứ 11 (nhâm-thân : 1812), Ngô thăng chức Thượng-thư

bộ Công, lãnh chức Hiệp-trấn thành Gia-định, cùng tham-tri bộ Hộ Lễ viết Nghĩa phụng mạng đi kiểm-soát tiền lương và văn án các dinh.

Gia-long thứ 12, Ngô cùng Tổng-trấn Lê văn Duyệt đem quân đưa vua Chân-lạp là Nặc-ông Chân về nước. Rồi hội-đồng cùng Tiêm-la (nước, Xiêm tức Thái-lan ngày nay) để bàn việc Chân-lạp. Đến khi Ngô về, có người gièm-pha rằng Ngô ăn của lót. Tuy không có bằng-cớ gì song quan tổng-trấn cũng cứ tâu về triều. Vua Gia-long hình như cũng không bằng lòng, nhưng bỏ qua. Ngô than dài, từ ấy buồn-bã đến thành bệnh. Qua mùa đông thì Ngô bệnh nặng mà mất, táng tại xã Chí-hòa (Gia-định). Ngô còn có một trai là Ngô quốc Thoại.

Trịnh hoài Đức nhiều lần xin vua truy tặng cho Ngô, song không được.

Mãi đến năm Tự-đức thứ 5 (nhâm-ti, 1852), tên họ Ngô mới được liệt vào miếu Trung-hưng công-thần.

Theo tài-liệu của ông Nguyễn Triệu trong bài « Công thần triều Nguyễn : Ngô nhân Tịnh » – tuần báo Tri-Tân số 6 ngày 8-7-41 – thì :

« Hồi năm bính-tí (1936) có tin phá ngôi mả một quan đại-thần đời vua Gia-long tại nơi đất thuộc làng Chí-hòa để làm nhà gia mới, tức là ga

« Saigon marchandises ».

« Trước mộ có dựng tấm bia đá chữ nho, hàng chữ giữa như vầy :

« Khâm-sai Công-bộ thượng-thư, hiệp hành Gia-định-thành Tổng-trấn, thụy Túc-gian, Ngô-hầu chi mộ.

« Phía dưới, tay mặt, có con dấu hình thuẫn : « Xuân đài thọ vức »

« Phía dưới, tay trái, có hai con dấu hình vuông : « Phước toàn lộc cơ »

https://thuviensach.vn

« Hôm ấy là ngày 1-10-1936, có mặt mấy ông Hội-viên Đông-dương học-hội là các ô. Malleret, Daudin, Kha văn Lân, hội-trưởng Minh-hương Gia-thạnh ở Chợ lớn và ông Anh là cháu cụ Ngô.

« Hai chục người đào mấy giờ mới khai lên được ! Áo quan còn kiên-cố lắm phải hơn một giờ mới mở được ván thiên.

« Dở áo quan ra được thấy có tấm triệu trải trên quan cữu, bằng nhiễu điều, còn mới ràng ràng dầu rằng tấm triệu đã nằm yên nơi đó trên 100

năm. Chữ trên tấm triệu còn y nguyên : Hoàng-Việt táng trợ công-thần, đặc tiến Kim-tử đại-phu, Chính-trị Vinh-lộc thượng khanh khâm-sai Công-bộ

thượng-thư, hiệp hành Gia-định-thành tổng-trấn sự. Tịnh-viễn-hầu, thụy Túc-gian Ngô-phủ quân chi cữu.

« Hiếu-tôn Ngô tế Thế, Ngô nhân Thọ ».

Nghĩa : « Linh-cữu của ông quan họ Ngô là một vị công-thần giúp-đỡ

Việt-nam được phong tới chức Kim-tử đại-phu. Chính-trị Vinh-Lộc thượng khanh Khâm-sai Công-bộ thượng-thư hiệp tổng trấn thành Gia-định, tước Tịnh-viễn-hầu, thụy Túc-gian ».

https://thuviensach.vn

= HẾT =

https://thuviensach.vn

CÁC NGÀI HIỆU-TRƯỞNG CÁC TRƯỜNG

CÁC NGÀI PHỤ-HUYNH HỌC-SINH

nên khuyến-khích các con em

đọc các thứ sách trong

TỦ SÁCH « NHỮNG MẢNH GƯƠNG – TÂN VIỆT »

ĐÃ CÓ BÁN :

- Nguyễn Thái Học, giá 40đ.

- Phan Chu Trinh, giá 42đ.

- Phan Văn Trị, giá 20đ.

- Huỳnh Mẫn Đạt, giá 18đ.

- Phan Bội Châu, giá 52đ.

- Nguyễn Đình Chiểu, giá 48đ.

- Phan Đình Phùng, giá 67đ.

- Lương Ngọc Quyến, giá 25đ.

- Trên giòng sông Vị (Trần Tế Xương), giá 25đ.

- Hàn Mạc Tử, giá 50đ.

- Tôn Thọ Tường, giá 28đ.

- Phan Thanh Giản, giá 25đ.

- Võ Trường Toản, giá 20đ.

- Nguyễn Khuyến (đang in)

- Nguyễn Trường Tộ (đang in)

Nhà xuất-bản TÂN VIỆT

235, Phan Thanh Giản – Saigon

https://thuviensach.vn

Bạn đọc hãy đón ngay từ bây giờ

4 văn-phẩm giá-trị của nhà học-giả quá cố

PHAN VĂN HÙM

- NỖI LÒNG ĐỒ CHIỂU

- PHẬT-GIÁO TRIẾT-HỌC

- VƯƠNG DƯƠNG-MINH

- LUẬN TÙNG

Bốn quyển sách trên đây đều do nhà TÂN VIỆT

xuất-bản và giữ bản quyền.

https://thuviensach.vn

VÕ TRƯỜNG TOẢN của Nam Xuân Thọ do nhà TÂN VIỆT xuất-bản và giữ bản quyền – in lần thứ nhất xong ngày 25-8-1957, giấy phép xuất-bản số 1547 T.X.B. của nha T.T.Nam-phần V.N.

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Notes

[←1]

Thật sự thì cụ Võ Trường Toản có sinh hạ được một gái, nhưng chẳng may mất sớm. Từ ấy về

sau, vợ chồng cụ không con.

https://thuviensach.vn

[←2]

Xin xem « Phan-thanh Giản », nhà Tân Việt xuất-bản.

https://thuviensach.vn

[←3]

Bản dịch này không có dịch một đoạn đầu khá dài. Xin xem bản của Ngạc Xuyên ở sau, đầy-đủ

hơn. Sao-lục cả hai bản dịch, chúng tôi chú-ý bảo-tồn tài-liệu vậy.

https://thuviensach.vn

[←4]

Xem ở trang kế.

https://thuviensach.vn

[←5]

Đường Ngu : Vua Nghiêu họ Đào Đường. Vua Thuấn họ Hữu Ngu.

Ấp tổn : Nhún-nhường có lễ-phép. Vua Đường Nghiêu nhường thiên-hạ cho Ngu-Thuấn. Thiên-hạ xưng-tụng là đời « ấp tổn ».

Thang Võ : Vua Thành Thang đánh đuổi vua Kiệt nhà Hạ, mà gây-dựng nên nhà Thương (sau đổi là Ân). Vua Võ-vương đánh đuổi vua Trụ nhà Thương, dựng nên nhà Chu.

Chinh tru : Đánh giết.

https://thuviensach.vn

[←6]

Thú : Thú-dương.

Ngạ-tử : Chết đói.

« … hai con Cô-trúc đã về đâu » : Bá Di và Thúc Tề là hai người con của vua Cô-trúc, can ngăn Võ-vương đừng đánh vua Trụ, không được, bèn bỏ lên ẩn ở núi Thú-dương đến chết đói, không ăn rau thóc nhà Chu.

https://thuviensach.vn

[←7]

Hoàng-nhưỡng : Nắm đất vàng. Nơi nghĩa-địa.

« Mấy cụm bạch vân » : Do câu sách Trang-tử « Thừa bỉ bạch vân, chí vu đế hương ». Nghĩa : Cưỡi đám mấy trắng kia, mà đến nơi thiên-đế ngự. Ý nói người chết.

https://thuviensach.vn

[←8]

« Ngựa trên ải một may một rủi » : Lấy ý ở chuyện Tái-công mất ngựa. Sự họa-phúc biết đâu lường.

« Hươu dưới Tần bên có bên không » : Do câu sách « Nhà Tần xổng mất con hươu, thiên-hạ

đua nhau tranh ». Con hươu là nói về đất nước.

Ngọc-đường : Nhà ngọc. Nơi sang cả.

Thạch Sùng : Người đời Tấn, giàu to có tiếng, lập ra vườn Kim-cốc làm chỗ mua vui.

https://thuviensach.vn

[←9]

Huyền quản : Dây đàn và ống sáo. Âm-nhạc. Nhà Tần có tiếng là ăn-chơi đàn-điếm.

Y-quan : Áo mũ. Đời Tấn nức tiếng quan-lại áo mũ xuênh-xang.

https://thuviensach.vn

[←10]

Sái lụy : Chính chữ là sái lệ : Rỏ nước mắt như tưới.

https://thuviensach.vn

[←11]

Họ Hạng : Hạng Võ bại binh, khi chạy đến Ô-giang thì bên mình chỉ còn có ngựa Ô-chùy.

Thất-trận Cai-hạ, Ngu-cơ, vợ Hạng-võ, tự vẫn chết, linh-hồn sau hóa ra thứ cỏ thơm gọi là Ngu mỹ-nhân thảo (cỏ nàng Ngu).

https://thuviensach.vn

[←12]

Nghiêm Lăng : Nghiêm Quang tự Tử-lăng, không mê danh-lợi, cáo quan về vui thú buông cần ở Đồng-giang. Phạm Lãi sau khi giúp vua Việt Câu-Tiễn khôi-phục được đất nước, từ quan, rong chơi non nước.

https://thuviensach.vn

[←13]

Vua Thuấn cày ở non Lịch, tính hiếu làm cảm-động được mẹ ghẻ và cha. Mẫn Tử Khiên bị mẹ

ghẻ khắc-nghiệt, mùa rét chỉ cho mặc một manh áo mỏng, nhưng chẳng phiền hà.

https://thuviensach.vn

[←14]

Đều là những nhân-vật trong « Nhị-thập-tứ hiếu ». Xin xem « Nhị-thập-tứ hiếu » của cụ Lý văn Phức dịch, Cao huy Giu chú giải, nhà Tân Việt xuất-bản.

https://thuviensach.vn

[←15]

Vua Trụ đắm say Đắc Kỷ, khiến Tỉ Can tức giận tự mổ gan để cảnh-cáo vua.

Ngũ Tử-tư can vua Ngô chẳng nên dùng Bá Hy. Vua Ngô không nghe, lại quá nghe gièm mà bức Ngũ Tử-tư phải chết. Họ Ngũ xin hãy móc đôi tròng mắt mình mà treo ở cửa triều để coi lũ

nịnh hoành-hành tàn-hại.

https://thuviensach.vn

[←16]

Hàn Dũ đời Đường chí quyết bài-bác đạo Phật, bị vua Đường Huyền-tông không nghe, đày ra Triều-dương. Tô Võ đời Hán đi sứ Hung-nô, bị vua Hung-nô bắt giữ lại giao cho đi chăn dê đến 19 năm.

https://thuviensach.vn

[←17]

Nhạc Phi được bà mẹ ân-cần khuyên bảo và xâm trên lưng bốn chữ « Tinh trung báo quốc ».

https://thuviensach.vn

[←18]

Văn Sơn tự Thiên-tường trung-nghĩa đến chết, ghi ở vạt áo hai câu để tự kích-thích mình phấn khởi xả sinh thủ nghĩa (chuộng nghĩa mà quên thân sống).

https://thuviensach.vn

[←19]

Tư-mã Thiên viết bộ Sử-ký được đời truyền-tụng.

https://thuviensach.vn

[←20]

Bắc nhàn : Do chữ nhạn chuyển ra nhàn.

https://thuviensach.vn

[←21]

Ý nói chạnh niềm hiếu-thảo.

https://thuviensach.vn

[←22]

Quân-thân : Vua và cha mẹ.

https://thuviensach.vn

[←23]

Ngọc-quan, Ban Siêu : Xin xem ở phần sau có sao-lục đủ cả 18 bài và chú-giải. Ở đoạn này chỉ

trích-dẫn một ít để phân-tách tâm-trạng của Trịnh hoài Đức, hầu định luận.

https://thuviensach.vn

[←24]

Chế-lăng : Tên đất trong nước Chân-lạp.

https://thuviensach.vn

[←25]

Bụi đóng vạc Trần : Lấy điển Trần Phồn và Từ Trĩ đời Hậu Hán. Trần nhà nghèo, trong nhà có một bộ vạc tre, thường ngày rút dây treo lên, đợi Từ Trĩ tới mới hạ xuống cùng ngồi đàm đạo mà thôi.

https://thuviensach.vn

[←26]

Đây ý nói nhớ thương bạn tri-kỷ, lên cao ngóng trông mỏi mắt. Có câu trong bài « Bạch vân phú » : « Dạ đăng Võ-lượng chi lầu, nguyệt minh thiên. Mộ nhập Lương vương chi uyển, tuyết mãn quần sơn ». Nghĩa : Đêm lên lần Võ-lượng, trăng sáng nghìn dặm. Chiều vào vườn Lương-vương, tuyết đầu đám núi.

https://thuviensach.vn

[←27]

Ông Phan Khôi có viết một truyện dài nhan là « Trở vỏ lửa ra », chính do nghĩa đã giải thích trên đây. Truyện rất sâu-sắc, ý-vị.

https://thuviensach.vn

[←28]

Lỵ sở trấn Hà-tiên, Mạc thiên Tích đặt là Phương-thành, lại còn một tên khác nữa là Trúc-bằng thành. Phương-thành lấy nghĩa rằng : đất Hà-tiên thuở nọ là một nơi văn-chương văn-vật có cái khí-vị nhẹ-nhàng thơm-tho như một cái thành đầy những hoa kỳ cỏ lạ tỏa hương. Có người hiểu lầm là « thành vuông » nên dịch ra tiếng pháp là Ville carrée. Còn Trúc-bằng thành là vì lỵ-sở Hà-tiên ở trong hai dãy thành tre dài, thường gọi là Bờ-đồn lớn (13 km) và Bờ-đồn nhỏ

(độ hơn 3 km).

https://thuviensach.vn

[←29]

Xin xem đoạn sau, có sao-lục đủ « Hà-tiên thập cảnh ».

https://thuviensach.vn

[←30]

Ông Đào văn Hội có xin phép lục in vào sau tập « Nam-kỳ danh nhân », sau đổi lại là « Danh-nhân nước nhà ».

https://thuviensach.vn

[←31]

Mười-tám người thông-minh giỏi-dắn nhất trong nhóm ấy.

https://thuviensach.vn

[←32]

Xin xem « Truyện Sãi vãi » của Nguyễn cư Trinh, do Phạm văn Luật và Lê ngọc Trụ chú giải, nhà Tân Việt xuất-bản.

https://thuviensach.vn

[←33]

« Minh Bột di ngư » nghĩa là : Con cá còn sót của bể Bột nhà Minh. Bột-hải là bể bao cả phía đông tỉnh Hà-bắc ở Trung-quốc, và cũng là tên một quận xưa của tỉnh Hà-bắc, giáp với quận Thanh-hà.

https://thuviensach.vn

[←34]

Sau đổi là Thiên Tích.

https://thuviensach.vn

[←35]

Đồng lúa oằn-oại thay vào cảnh đô-thành của nhà Châu bị giặc khuyển-nhung chiếm cứ. Cảnh mất nước.

https://thuviensach.vn

[←36]

Hai-mươi tuổi.

https://thuviensach.vn

[←37]

Thập-thành tức thành Hà tiên. Tiểu-sử Mạc thiên Tích trong Liệt truyện có chép : Năm tân-mão, mùa thu, tại Hà-tiên có trông thấy về hướng nam mọc mống đỏ, có hai chia làm thành chữ

thập, chính là điềm thành thất thủ vào tháng mười.

https://thuviensach.vn

[←38]

Con Mạc thiên Tích là tham-tướng Mạc tử Duyên chống với Tây-sơn tại Cần-thơ. Hiện nay còn dấu-tích rạch tham-tướng.

https://thuviensach.vn

[←39]

Lúc mất thọ 70 tuổi. Cùng tử tiết với hai người con là Tử Hoàng, Tử Thượng và Tôn thất Xuân với hơn 50 quân tùy tùng.

https://thuviensach.vn

[←40]

Nay là đường Đồng-khánh.

https://thuviensach.vn

[←41]

Nay là đường Hùng-vương.

https://thuviensach.vn

[←42]

« Minh-hương-xã » do Mạc Cửu sáng-lập từ năm mậu dần 1698.

https://thuviensach.vn

[←43]

« Vuông tròn trời đất » : Do chữ Thiên phương địa viên : trời vuông đất tròn.

https://thuviensach.vn

[←44]

« Tháng bảy ngày rằm » : Trong năm tân-dậu 1801.

https://thuviensach.vn

[←45]

Chừ : Chẳng biết từ bao giờ. Có bản chép là « chưa » nghe kém « chừ » nhiều.

Cố-nhân : Người cũ.

https://thuviensach.vn

[←46]

Tháng tý : Tháng mười một âm-lịch.

https://thuviensach.vn

[←47]

Hai câu thúc-kết này ý nói : đạo-lý hằng còn, xưa qua nay lại đều trông vào đó làm nêu.

https://thuviensach.vn

[←48]

Do câu thơ cổ : Nhân-sinh thất thập cổ lai hy.

https://thuviensach.vn

[←49]

Có bản chép : Nhiều lo lui tới điệu năm ba. Năm ba là nói về đạo tam cang, ngũ thường hay ngũ luân. Tam cang : Ba giềng mối (Vua làm giềng mối cho bề tôi, cha làm giềng mối cho con, chồng làm giềng mối cho vợ). Ngũ thường hay Ngũ luân : Năm đấng bậc thường mà con người phải biết để ăn-ở cho phải đạo-lý (Vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bè-bạn).

https://thuviensach.vn

[←50]

Chớ nệ : Có bản chép « trách ».

https://thuviensach.vn

[←51]

« Hai trăm-năm dư đây » : Có lẽ Trịnh muốn nói đến việc nhà Thanh dứt nhà Minh.

https://thuviensach.vn

[←52]

Dường : Có sách chép là « Đường ». Dường (hay Nhường) có nghĩa hơn Đường.

Nhộn nhộn : Nhộn-nhàng. Nhiều bề rộn-ràng, lộn-xộn.

https://thuviensach.vn

[←53]

Sự : Có sách chép « Nỗi ».

https://thuviensach.vn

[←54]

Quyến thức : Quen biết trong vòng thân-thuộc.

https://thuviensach.vn

[←55]

Sự con cua : Ý nói ngang-ngược.

https://thuviensach.vn

[←56]

Đắn-đua : Có sách chép « đắng-chua ». Đây phải là đắn-đua do chữ đắn-đo biến âm và để cho hợp vần. Thế mới đúng.

https://thuviensach.vn

[←57]

Che : Có sách chép « bay ».

https://thuviensach.vn

[←58]

Thấy : Có sách chép « nhắm ».

https://thuviensach.vn

[←59]

Có sách chém : Đếm đất đo ai cuộc chẳng thua.

https://thuviensach.vn

[←60]

Luống : Có sách chép « Dạ ».

https://thuviensach.vn

[←61]

Lối : Có sách chép « Doi ».

https://thuviensach.vn

[←62]

Lố : Có sách chép « Nghĩ ». Cũng có bản chép « Đoái ».

Chín trùng : Nơi vua ngự. Ý nói vua. Do chữ cửu-trùng : chín bậc. Thềm vua xưa xây chín bậc cao.

https://thuviensach.vn

[←63]

Khó gì : Có sách chép « có chi ».

https://thuviensach.vn

[←64]

Đỗ Phủ : Một nhà thơ nổi danh nhà Đường, có làm tám bài « Thu hứng ».

https://thuviensach.vn

[←65]

Vương Duy : Người đời Đường, thơ hay, vẽ khéo. Đời bấy giờ cho thơ của Vương Duy như vẽ, còn tranh vẽ khéo như có thơ hay (Thi trung hữu họa, họa trung hữu thi : Trong thơ có tranh vẽ, trong tranh có vẽ thơ).

https://thuviensach.vn

[←66]

Tri-kỷ : Biết mình. Nói bạn tâm giao hiểu-biết nhau.

https://thuviensach.vn

[←67]

Thưa : Có sách chép « thua ».

Chính-sư : Thầy giỏi, học chính gốc.

https://thuviensach.vn

[←68]

Có sách chép : Rồi đó thôi thì nguôi dễ đặng.

https://thuviensach.vn

[←69]

Tỳ-bà : Một thứ đàn. Ngày xưa Vương Chiêu-quân cống Hồ, đã ôm đàn ấy mà gảy những khúc oán-than sầu-hận.

https://thuviensach.vn

[←70]

Tượng : Có sách chép « dạng ».

https://thuviensach.vn

[←71]

Mua : Có sách chép « Vua ». Rất sai. Đây, hai câu tam tứ nói về Mao diên Thọ vì không nhận được tiền lo lót của Chiêu-quân, nên đã làm cho tàn tạ nhan-sắc Chiêu-quân đi.

https://thuviensach.vn

[←72]

Có sách chép : mùi khôn lạt.

https://thuviensach.vn

[←73]

Trăng tròn : Có sách chép « trăng chiều ».

https://thuviensach.vn

[←74]

Ngọc-quan : Tên một cửa ải ở Trung-quốc.

https://thuviensach.vn

[←75]

Ban Siêu : Danh-tướng nhà Đông-Hán, đi sứ Tây-vực, từng trải gian lao, khiến hơn năm-mươi nước nhỏ phải thần-phục Trung-quốc. Có sách chép « ban chiều ». Rất sai.

https://thuviensach.vn

[←76]

Hỡi : Có sách chép « hãy ».

https://thuviensach.vn

[←77]

Chong : Có sách chép « Chống ».

https://thuviensach.vn

[←78]

Dãi : Có sách chép « dạ ».

https://thuviensach.vn

[←79]

Vói : Có sách chép « Vái ».

https://thuviensach.vn

[←80]

Có sách chép : Ngày nào đem lại nước nhà xưa ?

https://thuviensach.vn

[←81]

Nhắn : Nhiều sách chép « Cậy ».

https://thuviensach.vn

[←82]

Dời : Có sách chép « day ».

https://thuviensach.vn

[←83]

Đừng : Có sách chép « nào ».

https://thuviensach.vn

[←84]

Võ, Thang : Vua Thành-thang đánh đuổi vua Kiệt nhà Hạ, gây-dựng nên nhà Thương. Võ-vương đánh đuổi vua Trụ nhà Ân (tức nhà Thương đổi lại), gây dựng ra nhà Chu.

https://thuviensach.vn

[←85]

Quân : Vua, thân : cha mẹ.

https://thuviensach.vn

[←86]

Bao : Có sách chép « Chi ».

https://thuviensach.vn

[←87]

Tác biệt : Làm ra nông-nổi chia-lìa.

https://thuviensach.vn

[←88]

Đạo vi thần : Đạo làm tôi.

https://thuviensach.vn

[←89]

Có sách chép : Con ong mấy chặp hơi kêu hạ.

https://thuviensach.vn

[←90]

Cái võ : Chim đỗ-vũ, cũng gọi là đỗ-quyên, hay đề-quyết, tức là chim quốc.

Có sách chép : Cái võ năm canh tiếng khóc xuân.

https://thuviensach.vn

[←91]

Có sách chép : Bút hoa tay tả sự cùn-cằn.

https://thuviensach.vn

[←92]

Có sách chép : Cùn-cằn đã tượng sự lăng-nhăng.

https://thuviensach.vn

[←93]

Có sách chép : e khó hỏi.

https://thuviensach.vn

[←94]

Có sách chép : Tấm lòng chẳng phải tỏ phân-trần.

https://thuviensach.vn

[←95]

Bó rơm : Có sách chép « bù nhìn ».

https://thuviensach.vn

[←96]

Lại trau cục : Có sách chép « Lại đen viên ».

https://thuviensach.vn

[←97]

Cây da : Có sách chép « da cây ».

https://thuviensach.vn

[←98]

Mình : Có sách chép « thân ».

https://thuviensach.vn

[←99]

Có sách chép : Đem thân thế ấy lại bần-thần.

https://thuviensach.vn

[←100]

Giận : Có sách chép « tưởng ».

https://thuviensach.vn

[←101]

Quán Sở lầu Tần : Ý nói thân phiêu-bạt giang hồ, rày đây mai đó, ăn gửi nằm nhờ.

https://thuviensach.vn

[←102]

Qua : Có sách chép « hoa ».

https://thuviensach.vn

[←103]

Có sách chép : Mê-mang chưa đến bậc là tiên.

https://thuviensach.vn

[←104]

Năm đẩu năm : Có sách chép « Năm đẩu trăm ».

https://thuviensach.vn

[←105]

Đãy : Có sách chép « túi ».

https://thuviensach.vn

[←106]

Lưu Linh : Người đời Tấn. Hay rượu. Có làm bài « Tửu đức tụng » (Ca-tụng đức uống rượu).

Khôn từ : Có sách chép « khôn thôi ».

https://thuviensach.vn

[←107]

Lý Bạch : Nhà thơ nổi tiếng đời Đường. Đỗ Phủ có câu thơ : « Thiên tử hô lại bất thướng thuyền ». Nghĩa : Vua cho gọi (Lý Bạch), chẳng xuống thuyền ngự chầu hầu.

https://thuviensach.vn

[←108]

Phải : Có sách chép « Đã ».

https://thuviensach.vn

[←109]

Đất : Có sách chép « Nước ».

https://thuviensach.vn

[←110]

Nhà Ngu : Đời vua Thuấn họ Hữu-ngu.

https://thuviensach.vn

[←111]

Đào : Do chữ « Đào-nguyên ». Đào Tiềm đời Tấn có làm bài « ký suối hoa đào » kể chuyện người đánh cá ở Vũ-lăng vào rừng đào, đến một nơi thấy có dân-cư chạy loạn từ đời Tần, khi trở về báo quan sở tại, cùng trở lại tìm chốn ấy thì không tìm thấy nữa. Có lẽ đấy là cảnh tiên.

Ấy là tích « ngư phủ nhập Đào-nguồn ».

https://thuviensach.vn

[←112]

Phá Hà-tiên.

https://thuviensach.vn

[←113]

Tiết thu quang : Trời thu trong-sáng.

https://thuviensach.vn

[←114]

Cặp trạng đây ý nói trăng trên trời lồng đáy nước, mường-tượng hai cảnh trăng.

https://thuviensach.vn

[←115]

Tô-tử : Tô Đông Pha rong thuyền chơi-nhởn ở miền Xích-bích vào tiết thu.

https://thuviensach.vn

[←116]

Nhạc Xương : là công-chúa nước Trần, vợ phò-mã Trần đức Ngôn đời Trần ở Trung-quốc. Nhà Tùy đánh phá, vợ chồng biệt nhau, công-chúa đập gương bể làm hai mảnh, mỗi người giữ một nửa. Sau nhờ đó mà gặp-gỡ lại.

https://thuviensach.vn

[←117]

Lấy ý ở câu « Thu-thủy cộng trường thiên nhất sắc » của Vương Bột.

https://thuviensach.vn

[←118]

Lạ : Có sách chép « lại ».

https://thuviensach.vn

[←119]

Thêu : Có sách chép « thêm ».

https://thuviensach.vn

[←120]

Một lá yên-ba : Con thuyền vượt sóng.

https://thuviensach.vn

[←121]

Núi Lắng.

https://thuviensach.vn

[←122]

Kiêu : Chính là chữ « cao », đọc là « kiêu » cho đúng vận thơ.

https://thuviensach.vn

[←123]

Ma-cật : Là tên tự của Vương Duy, một người nổi tiếng thơ hay, vẽ giỏi đời Đường.

https://thuviensach.vn

[←124]

Lâm-tuyền : Rừng suối. Chốn ẩn-dật.

https://thuviensach.vn

[←125]

Sào, Do : Sào Phủ và Hứa Do, hai người hiền đã từ-chối không nhận lãnh ngai vàng do vua Nghiêu muốn truyền lại cho.

https://thuviensach.vn

[←126]

Tiên-gia : Nhà tiên, người tiên.

https://thuviensach.vn

[←127]

Yên-hà : Khói mây. Ý nói bầu trời.

https://thuviensach.vn

[←128]

Cân-đái : Khăn và dây đai. Bậc quan sang, phong-lưu.

https://thuviensach.vn

[←129]

Tô-châu.

https://thuviensach.vn

[←130]

Bắc-hải : Bể Bắc.

https://thuviensach.vn

[←131]

Nam-thiên : Trời Nam.

https://thuviensach.vn

[←132]

Bá xuyên : Trăm ngọn sông.

https://thuviensach.vn

[←133]

Có sách chép : Châu-nham lạc nhạn (Núi-Đá-dựng).

https://thuviensach.vn

[←134]

Có sách chép : Biết chỗ mà nương ấy mới khôn.

https://thuviensach.vn

[←135]

Đầm-lũ : Có sách chép « dầm cũ ».

https://thuviensach.vn

[←136]

Có sách chép : Lại sấp bàn cờ trắng mấy non.

https://thuviensach.vn

[←137]

Có sách chép hai câu khác xa :

« Ngày lụn ba xuân ngân phấn vẽ,

Đêm trường chín hạ tuyết sương còn ».

https://thuviensach.vn

[←138]

Chùa Tiêu, hay chùa Phù-dung.

https://thuviensach.vn

[←139]

Phù-sinh : Cuộc sống qua mau.

https://thuviensach.vn

[←140]

Nghiêm gióng : Có sách chép « Gióng-giả ».

https://thuviensach.vn

[←141]

Có sách chép : Đánh phá lũ gian người biết mặt.

https://thuviensach.vn

[←142]

Có sách chép : Thể lụn sớm chầu trưa bóng ác.

https://thuviensach.vn

[←143]

Có sách chép : Lư-khê ngư bạc (Rạch Dược).

https://thuviensach.vn

[←144]

Lộc-trĩ thôn cư : Mũi Nai.

https://thuviensach.vn

[←145]

Lâm Lộc : Rừng Lộc.

https://thuviensach.vn

[←146]

Càn-khôn : Theo nghĩa kinh Dịch, càn là tượng trời, khôn lá tượng đất ; Càn-khôn là chỉ về cả

vũ-trụ.

https://thuviensach.vn

[←147]

Lưu-loát : Có sách chép « Lưu-lạc ».

https://thuviensach.vn

Table of Contents

VÕ TRƯỜNG TOẢN

PHỤ LỤC : « GIA-ĐỊNH TAM GIA » TRỊNH HOÀI ĐỨC – LÊ QUANG

ĐỊNH – NGÔ NHÂN TỊNH

I. TRỊNH HOÀI ĐỨC

1) TRỊNH HOÀI ĐỨC (ẤT-DẬU 1765 – ẤT-

DẬU 1825)

2) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM

« CHIÊU-ANH-CÁC »

3) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM

« SƠN-HỘI » VÀ « MINH-HƯƠNG-XÃ »

4) PHỤ LỤC

a) « ĐI SỨ CẢM-TÁC »

(18 bài của Trịnh hoài

Đức)

b) « HÀ-TIÊN THẬP

CANH » (Mười bài vịnh

cảnh Hà-tiên của MẠC

THIÊN TÍCH)

II. LÊ QUANG ĐỊNH (CANH-THÌN 1767 – QUÝ-DẬU 1813)

III. NGÔ NHÂN TỊNH

https://thuviensach.vn

Document Outline

- VÕ TRƯỜNG TOẢN

- PHỤ LỤC : « GIA-ĐỊNH TAM GIA » TRỊNH HOÀI ĐỨC – LÊ QUANG ĐỊNH – NGÔ NHÂN TỊNH

- I. TRỊNH HOÀI ĐỨC

- 1) TRỊNH HOÀI ĐỨC (ẤT-DẬU 1765 – ẤT-DẬU 1825)

- 2) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM « CHIÊU-ANH-CÁC »

- 3) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM « SƠN-HỘI » VÀ « MINH-HƯƠNG-XÃ »

- 4) PHỤ LỤC

- a) « ĐI SỨ CẢM-TÁC » (18 bài của Trịnh hoài Đức)

- b) « HÀ-TIÊN THẬP CANH » (Mười bài vịnh cảnh Hà-tiên của MẠC THIÊN TÍCH)

- II. LÊ QUANG ĐỊNH (CANH-THÌN 1767 – QUÝ-DẬU 1813)

- III. NGÔ NHÂN TỊNH

Table of Contents

VÕ TRƯỜNG TOẢN

PHỤ LỤC : « GIA-ĐỊNH TAM GIA » TRỊNH HOÀI ĐỨC – LÊ QUANG ĐỊNH – NGÔ NHÂN TỊNH

I. TRỊNH HOÀI ĐỨC

1) TRỊNH HOÀI ĐỨC (ẤT-DẬU 1765 – ẤT-DẬU 1825)

2) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM « CHIÊU-ANH-CÁC »

3) TRỊNH HOÀI ĐỨC ĐỐI VỚI NHÓM « SƠN-HỘI » VÀ « MINH-HƯƠNG-XÃ »

4) PHỤ LỤC

a) « ĐI SỨ CẢM-TÁC » (18 bài của Trịnh hoài Đức)

b) « HÀ-TIÊN THẬP CANH » (Mười bài vịnh cảnh Hà-tiên của MẠC THIÊN TÍCH)

II. LÊ QUANG ĐỊNH (CANH-THÌN 1767 – QUÝ-DẬU 1813)

III. NGÔ NHÂN TỊNH