HOI DONG CHI 01}0 XUAT BAN

sAcH xi, PHUONG, TH! TRAN

PHONG TUC

•

THO CUNG TO TIEN

NET DEP

■

VAN HOA

CAC DAN TDC

■

VIET

■

NAM

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

PHONG TôC THê CóNG Tæ TI£N

NÐT §ÑP V¡N HãA

CÇ D¢N TéC VIÖT NAM

Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n

Chñ tÞch Héi ®ång

pgs.TS. NguyÔn ThÕ kû

Phã Chñ tÞch Héi ®ång

TS. HOµNG PHONG Hµ

Thµnh viªn

trÇn quèc d©n

TS. NguyÔn §øC TµI

TS. NGUYÔN AN TI£M

NguyÔn Vò Thanh H¶o

https://thuviensach.vn

PHONG TôC THê CóNG Tæ TI£N

NÐT §ÑP V¡N HãA

CÇ D¢N TéC VIÖT NAM

Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n

Chñ tÞch Héi ®ång

pgs.TS. NguyÔn ThÕ kû

Phã Chñ tÞch Héi ®ång

TS. HOµNG PHONG Hµ

Thµnh viªn

trÇn quèc d©n

TS. NguyÔn §øC TµI

TS. NGUYÔN AN TI£M

NguyÔn Vò Thanh H¶o

https://thuviensach.vn

M· a lÒnh

triÖu thÞ ph¬ng

(Biªn so¹n)

Phong tôc thê cóng tæ tiªn

nÐt ®Ñp v¨n hãa cç d©n téc

viÖt nam

nhµ xuÊt b¶n

nhµ xuÊt b¶n

chÝnh trÞ quèc gia - sù thËt

v¨n hãa d©n téc

hµ néi - 2015

https://thuviensach.vn

M· a lÒnh

triÖu thÞ ph¬ng

(Biªn so¹n)

Phong tôc thê cóng tæ tiªn

nÐt ®Ñp v¨n hãa cç d©n téc

viÖt nam

nhµ xuÊt b¶n

nhµ xuÊt b¶n

chÝnh trÞ quèc gia - sù thËt

v¨n hãa d©n téc

hµ néi - 2015

https://thuviensach.vn

cuốn sách Phong tục thờ cúng tổ tiên - Nét đẹp văn hóa các dân tộc Việt Nam do hai tác giả Mã A Lềnh và Triệu Thị

Phương biên soạn.

Cuốn sách giới thiệu phong tục, nghi lễ thờ cúng tổ tiên của một số dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Lêi Nhµ xuÊt b¶n

Đây là những giá trị văn hóa truyền thống quý báu do cha ông để lại mà mỗi người dân đều có trách nhiệm giữ gìn, kế

Mục tiêu xuyên suốt ba văn kiện quan trọng về văn hóa thừa, phát huy trong việc xây dựng nếp sống văn hóa mới của Đảng Cộng sản Việt Nam (Đề cương về văn hóa Việt hiện nay và sàng lọc để những giá trị văn hóa đó sáng đẹp Nam năm 1943, Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp mãi lên.

Do khuôn khổ cuốn sách có hạn nên lần xuất bản này hành Trung ương khóa VIII và Nghị quyết Hội nghị lần thứ

chưa giới thiệu được hết phong tục, nghi lễ thờ cúng tổ tiên chín Ban Chấp hành Trung ương khóa XI) luôn luôn được của tất cả các dân tộc ở khắp các vùng miền đất nước. Rất khẳng định đó là: Văn hóa là nền tảng tinh thần vững chắc mong bạn đọc thông cảm và chân thành góp ý để lần xuất của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng, là mục tiêu, bản sau cuốn sách được hoàn thiện hơn.

động lực phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc.

Xin giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc.

Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân Tháng 9 năm 2015

tộc Việt Nam, với các đặc trưng dân tộc, nhân văn, dân chủ

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

và khoa học là sự nghiệp của toàn dân, vì mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Vì vậy, giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống đặc sắc của cộng đồng, trong đó có mỹ tục thờ cúng tổ tiên, là một trong những phương cách kết nối tâm hồn, tình cảm của con người giữa quá khứ và hiện tại, hướng tới tương lai.

Góp phần nhỏ vào việc gìn giữ nét hay, nét đẹp của phong tục truyền thống, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia -

Sự thật phối hợp với Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc xuất bản 5

6

https://thuviensach.vn

cuốn sách Phong tục thờ cúng tổ tiên - Nét đẹp văn hóa các dân tộc Việt Nam do hai tác giả Mã A Lềnh và Triệu Thị

Phương biên soạn.

Cuốn sách giới thiệu phong tục, nghi lễ thờ cúng tổ tiên của một số dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Lêi Nhµ xuÊt b¶n

Đây là những giá trị văn hóa truyền thống quý báu do cha ông để lại mà mỗi người dân đều có trách nhiệm giữ gìn, kế

Mục tiêu xuyên suốt ba văn kiện quan trọng về văn hóa thừa, phát huy trong việc xây dựng nếp sống văn hóa mới của Đảng Cộng sản Việt Nam (Đề cương về văn hóa Việt hiện nay và sàng lọc để những giá trị văn hóa đó sáng đẹp Nam năm 1943, Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp mãi lên.

Do khuôn khổ cuốn sách có hạn nên lần xuất bản này hành Trung ương khóa VIII và Nghị quyết Hội nghị lần thứ

chưa giới thiệu được hết phong tục, nghi lễ thờ cúng tổ tiên chín Ban Chấp hành Trung ương khóa XI) luôn luôn được của tất cả các dân tộc ở khắp các vùng miền đất nước. Rất khẳng định đó là: Văn hóa là nền tảng tinh thần vững chắc mong bạn đọc thông cảm và chân thành góp ý để lần xuất của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng, là mục tiêu, bản sau cuốn sách được hoàn thiện hơn.

động lực phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc.

Xin giới thiệu cuốn sách cùng bạn đọc.

Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân Tháng 9 năm 2015

tộc Việt Nam, với các đặc trưng dân tộc, nhân văn, dân chủ

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

và khoa học là sự nghiệp của toàn dân, vì mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Vì vậy, giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống đặc sắc của cộng đồng, trong đó có mỹ tục thờ cúng tổ tiên, là một trong những phương cách kết nối tâm hồn, tình cảm của con người giữa quá khứ và hiện tại, hướng tới tương lai.

Góp phần nhỏ vào việc gìn giữ nét hay, nét đẹp của phong tục truyền thống, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia -

Sự thật phối hợp với Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc xuất bản 5

6

https://thuviensach.vn

Trong tín ngưỡng dân gian, các dân tộc Việt Nam thường cho rằng người chết không mất đi mà biến hóa hòa đồng cùng thiên nhiên, tức là đi đến sống ở

một thế giới khác không thuộc thế giới của người Thê cóng tæ tiªn

trần mắt thịt. Chết chỉ là sự mất đi của một thể xác, b¶n s¾c v¨n hãa ViÖt Nam

còn hồn, vía thì vẫn mãi tồn tại.

cÇn b¶o tån vµ ph¸t huy

Trong tâm thức của các con dân đất Việt, tổ tiên không chỉ là người cùng huyết thống, như ông bà, cha mẹ, cô bác, chú thím của ta; là dòng họ của ta nối Thờ cúng tổ tiên là một hình thức sinh hoạt tâm dài mãi mãi. Tổ tiên, đó còn là đồng bào; là một tổ

linh rất quan trọng trong đời sống thường nhật của Hồng Bàng; là Quốc tổ Vua Hùng; là các vị Thành các dân tộc ở Việt Nam vốn là cư dân gắn liền với sản xuất nông nghiệp. Thực tiễn đó đã hình thành hoàng làng, các vị tổ nghề, là những người có công nên cách nghĩ, nếp sống thuần nông của từng cá thể, bảo vệ xóm làng, quê hương đất nước... Tổ tiên, đó là từng cộng đồng. Điều đó được thể hiện ở sự gắn kết quê hương, đất nước Việt Nam yêu dấu. Như vậy, tổ

với thiên nhiên: người Kinh khi gieo hạt ngô xuống tiên còn gắn liền với truyền thống đoàn kết đấu đất, cắm khóm mạ xuống ruộng, bao giờ cũng phải tranh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

“trông trời, trông đất, trông mây” hoặc gieo hạt Trong tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp nói vừng, trồng củ lạc thì phải thuộc làu câu “bao giờ

chung, và của hầu hết đồng bào các dân tộc thiểu số

đom đóm bay ra…”; những người già M'nông thường nói riêng thường cho rằng nếp nhà cùng khói lửa là căn dặn con cháu “trồng chuối phải lúc trăng mới cõi thuần, còn phía bên ngoài là cõi hoang dã. Ở cõi lên, trồng mía phải lúc trăng khuyết, thiến lợn phải thuần, cùng chung sống với con người có rất nhiều lúc trăng tròn”; kinh nghiệm đánh bắt của người vị thần. Ấy là thần Bếp lửa ngự tại bếp sưởi, bếp lò; Mường “trời ấm soi cá, trời rét soi chim”… Nên thần Cột nhà ngự tại cây chống nóc; thần Cửa chính muốn, duy trì và bảo đảm cuộc sống ấm no thì con mở từ gian giữa nhà ra ngoài; thần Buồng ngự tại người vừa “khai thác” thiên nhiên nhưng cũng vừa buồng ngủ của ông bà chủ; thần Bản mệnh, thần Mẹ

phải thân thiện với thiên nhiên và bồi đắp trở lại cho Hoa với người Tày, Nùng; thần Dược vương đối với thiên nhiên.

thầy thuốc; thần Sắt đối với thợ rèn, đúc; các thần 7

8

https://thuviensach.vn

Trong tín ngưỡng dân gian, các dân tộc Việt Nam thường cho rằng người chết không mất đi mà biến hóa hòa đồng cùng thiên nhiên, tức là đi đến sống ở

một thế giới khác không thuộc thế giới của người Thê cóng tæ tiªn

trần mắt thịt. Chết chỉ là sự mất đi của một thể xác, b¶n s¾c v¨n hãa ViÖt Nam

còn hồn, vía thì vẫn mãi tồn tại.

cÇn b¶o tån vµ ph¸t huy

Trong tâm thức của các con dân đất Việt, tổ tiên không chỉ là người cùng huyết thống, như ông bà, cha mẹ, cô bác, chú thím của ta; là dòng họ của ta nối Thờ cúng tổ tiên là một hình thức sinh hoạt tâm dài mãi mãi. Tổ tiên, đó còn là đồng bào; là một tổ

linh rất quan trọng trong đời sống thường nhật của Hồng Bàng; là Quốc tổ Vua Hùng; là các vị Thành các dân tộc ở Việt Nam vốn là cư dân gắn liền với sản xuất nông nghiệp. Thực tiễn đó đã hình thành hoàng làng, các vị tổ nghề, là những người có công nên cách nghĩ, nếp sống thuần nông của từng cá thể, bảo vệ xóm làng, quê hương đất nước... Tổ tiên, đó là từng cộng đồng. Điều đó được thể hiện ở sự gắn kết quê hương, đất nước Việt Nam yêu dấu. Như vậy, tổ

với thiên nhiên: người Kinh khi gieo hạt ngô xuống tiên còn gắn liền với truyền thống đoàn kết đấu đất, cắm khóm mạ xuống ruộng, bao giờ cũng phải tranh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

“trông trời, trông đất, trông mây” hoặc gieo hạt Trong tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp nói vừng, trồng củ lạc thì phải thuộc làu câu “bao giờ

chung, và của hầu hết đồng bào các dân tộc thiểu số

đom đóm bay ra…”; những người già M'nông thường nói riêng thường cho rằng nếp nhà cùng khói lửa là căn dặn con cháu “trồng chuối phải lúc trăng mới cõi thuần, còn phía bên ngoài là cõi hoang dã. Ở cõi lên, trồng mía phải lúc trăng khuyết, thiến lợn phải thuần, cùng chung sống với con người có rất nhiều lúc trăng tròn”; kinh nghiệm đánh bắt của người vị thần. Ấy là thần Bếp lửa ngự tại bếp sưởi, bếp lò; Mường “trời ấm soi cá, trời rét soi chim”… Nên thần Cột nhà ngự tại cây chống nóc; thần Cửa chính muốn, duy trì và bảo đảm cuộc sống ấm no thì con mở từ gian giữa nhà ra ngoài; thần Buồng ngự tại người vừa “khai thác” thiên nhiên nhưng cũng vừa buồng ngủ của ông bà chủ; thần Bản mệnh, thần Mẹ

phải thân thiện với thiên nhiên và bồi đắp trở lại cho Hoa với người Tày, Nùng; thần Dược vương đối với thiên nhiên.

thầy thuốc; thần Sắt đối với thợ rèn, đúc; các thần 7

8

https://thuviensach.vn

Mặt trời, Trăng, Sao, muông thú… ngự trên ban thờ

lòng. Và hồn người quá cố không ở đâu xa, mà luôn cùng tổ tiên theo quan niệm của người Mông. Ngoài sum vầy với chúng ta, tầng tầng lớp lớp. Cho nên, ra, đồng bào còn quan niệm vạn vật cũng có hồn thờ cúng tổ tiên, trước hết, và quan trọng hơn hết, là thiêng. Một vật do chính tay người tạo ra, khi nó mong cho tổ tiên, bao gồm cả trời, đất, nước, thiên thành một thực thể riêng thì nó cũng có hồn, như

nhiên… hóa thành các vị thần, thánh siêu nhiên phù cây khèn, khẩu súng kíp, cái cày, cây bừa, con dao, hộ, độ trì cho con cháu có sức khỏe, dòng họ ngày cái cuốc,… Cho nên khi sử dụng thì nâng niu; ngày lễ, một lớn mạnh, sản xuất phát triển, mùa màng bội tết thì được nghỉ ngơi và còn được làm lễ tạ ơn bằng thu, chăn nuôi tăng trưởng…

cách xếp tất cả các đồ vật chụm lại nơi ban thờ ngự

Thờ cúng tổ tiên là việc những người đang sống cùng tổ tiên.

tưởng nhớ tới ông bà, cha mẹ, những người ruột Như vậy, nghi thức thờ cúng tổ tiên là một thịt, họ hàng thân thích, bởi họ là những người sinh phương thức ứng xử của cư dân nông nghiệp sống ra ta, là một phần máu thịt của ta. Và trong tâm thức gắn bó với rừng núi, thiên nhiên, mặt trời, mặt của những người đang sống, tổ tiên là bất tử. Qua trăng, đất, nước, muông thú, hoa cỏ, cây ngũ cốc làm việc thờ cúng tổ tiên, người còn sống và người đã lương thực, thực phẩm… được đúc kết chung lại chết có mối liên hệ mật thiết và hỗ trợ nhau. Con thành đạo đức và cách thức ứng xử của con người cháu thờ cúng tổ tiên - tổ tiên che chở, phù hộ cho với thiên nhiên, bao gồm cả vô vàn những kinh con cháu.

nghiệm sống. Trong xã hội nông nghiệp, sự chuyển Thờ cúng tổ tiên là trao truyền đạo lý, lối sống, đổi từ hái lượm, bao gồm cả săn bắt những gì có thể

thái độ ứng xử cùng những kinh nghiệm sống cho ăn được để nuôi sống con người, cho đến khi nhận thế hệ kế tiếp. Từ đó mà những kiến thức về cuộc thức ra phải cấy trồng để giữ lấy những sản phẩm từ

sống vô bến vô bờ tiếp tục được mở rộng, bổ sung thiên nhiên, nên thân phận con người luôn gắn liền để cho đời sau phong lưu hơn ngày trước.

với thiên nhiên. Theo quan niệm của đồng bào, khi Như đã nói ở trên, việc thờ cúng tổ tiên là tín con người thác thân, tức là thân xác con người đã lại ngưỡng chung của cư dân nông nghiệp, trước tiên là trở về với thiên nhiên, còn hồn thì vẫn bơ vơ vô của các dân tộc sống trên đất nước Việt Nam. Tuy phương vô định. Nếu như được cúng bái, hồn người nhiên vì cuộc sống gắn liền với thiên nhiên nên việc quá cố sẽ tìm được nơi cư ngụ, cũng có nghĩa là định cư không ổn định. Có dân tộc sinh sống ở phố

người sống sẽ được yên ổn, trước hết là yên ổn ở cõi chợ, kinh kỳ hay ở đồng bằng đất hẹp người đông.

9

10

https://thuviensach.vn

Mặt trời, Trăng, Sao, muông thú… ngự trên ban thờ

lòng. Và hồn người quá cố không ở đâu xa, mà luôn cùng tổ tiên theo quan niệm của người Mông. Ngoài sum vầy với chúng ta, tầng tầng lớp lớp. Cho nên, ra, đồng bào còn quan niệm vạn vật cũng có hồn thờ cúng tổ tiên, trước hết, và quan trọng hơn hết, là thiêng. Một vật do chính tay người tạo ra, khi nó mong cho tổ tiên, bao gồm cả trời, đất, nước, thiên thành một thực thể riêng thì nó cũng có hồn, như

nhiên… hóa thành các vị thần, thánh siêu nhiên phù cây khèn, khẩu súng kíp, cái cày, cây bừa, con dao, hộ, độ trì cho con cháu có sức khỏe, dòng họ ngày cái cuốc,… Cho nên khi sử dụng thì nâng niu; ngày lễ, một lớn mạnh, sản xuất phát triển, mùa màng bội tết thì được nghỉ ngơi và còn được làm lễ tạ ơn bằng thu, chăn nuôi tăng trưởng…

cách xếp tất cả các đồ vật chụm lại nơi ban thờ ngự

Thờ cúng tổ tiên là việc những người đang sống cùng tổ tiên.

tưởng nhớ tới ông bà, cha mẹ, những người ruột Như vậy, nghi thức thờ cúng tổ tiên là một thịt, họ hàng thân thích, bởi họ là những người sinh phương thức ứng xử của cư dân nông nghiệp sống ra ta, là một phần máu thịt của ta. Và trong tâm thức gắn bó với rừng núi, thiên nhiên, mặt trời, mặt của những người đang sống, tổ tiên là bất tử. Qua trăng, đất, nước, muông thú, hoa cỏ, cây ngũ cốc làm việc thờ cúng tổ tiên, người còn sống và người đã lương thực, thực phẩm… được đúc kết chung lại chết có mối liên hệ mật thiết và hỗ trợ nhau. Con thành đạo đức và cách thức ứng xử của con người cháu thờ cúng tổ tiên - tổ tiên che chở, phù hộ cho với thiên nhiên, bao gồm cả vô vàn những kinh con cháu.

nghiệm sống. Trong xã hội nông nghiệp, sự chuyển Thờ cúng tổ tiên là trao truyền đạo lý, lối sống, đổi từ hái lượm, bao gồm cả săn bắt những gì có thể

thái độ ứng xử cùng những kinh nghiệm sống cho ăn được để nuôi sống con người, cho đến khi nhận thế hệ kế tiếp. Từ đó mà những kiến thức về cuộc thức ra phải cấy trồng để giữ lấy những sản phẩm từ

sống vô bến vô bờ tiếp tục được mở rộng, bổ sung thiên nhiên, nên thân phận con người luôn gắn liền để cho đời sau phong lưu hơn ngày trước.

với thiên nhiên. Theo quan niệm của đồng bào, khi Như đã nói ở trên, việc thờ cúng tổ tiên là tín con người thác thân, tức là thân xác con người đã lại ngưỡng chung của cư dân nông nghiệp, trước tiên là trở về với thiên nhiên, còn hồn thì vẫn bơ vơ vô của các dân tộc sống trên đất nước Việt Nam. Tuy phương vô định. Nếu như được cúng bái, hồn người nhiên vì cuộc sống gắn liền với thiên nhiên nên việc quá cố sẽ tìm được nơi cư ngụ, cũng có nghĩa là định cư không ổn định. Có dân tộc sinh sống ở phố

người sống sẽ được yên ổn, trước hết là yên ổn ở cõi chợ, kinh kỳ hay ở đồng bằng đất hẹp người đông.

9

10

https://thuviensach.vn

Có dân tộc sinh sống ở miền núi, luôn phải di chuyển mà quay mặt trở lại gây hại cho người sống; hoặc do vì nhiều lý do và mục đích khác nhau. Cho nên ý con cháu không cung phụng đầy đủ, để cho tổ tiên niệm và cách thức thờ cúng cũng thay đổi, do có thể

thiếu đói nên trở mặt quay ra gây hại cho con cháu, lãng quên đi cách thức cổ truyền, hoặc do cần phải ví dụ như làm cho một ai đó ốm đau; hoặc rủ rê hồn phù hợp với nơi ở mới,… Cho nên ở một số dân tộc cây trồng hay hồn vật nuôi bỏ đi, làm cho sản xuất thiểu số thường phát sinh thêm nhiều dòng, ngành.

lụi bại. Vì thế, đồng thời với bận rộn lao động sản Từ đó, cách thức thờ cúng cũng có sự thay đổi, cải xuất, đồng bào cũng luôn bận rộn với công việc cúng biến. Ví dụ như ở người Mông, thực tế có tới khoảng bái. Tuy nhiên công việc cúng bái không phải là một hơn 12 ngành. Tìm hiểu, nghiên cứu bài ca Răn hoạt động hệ trọng, mà đó là một sinh hoạt thường đường, (còn gọi là Chỉ đường) - bài ca tiễn đưa nhật trong đời sống. Ngay như công việc tang ma, người quá cố khi trút hơi thở cuối cùng, thì có nơi có một sự kiện đột ngột, buồn đau nhưng không vì sự

đến 31 khúc ca, có nơi chỉ có 5 đến 8 khúc ca, nhưng mất đi của ông bà, cha mẹ hay người thân mà trở

có nơi lại có tới 37 khúc ca. Hay như Mo Mường sưu nên bi lụy, chán chường. Thay bằng tình cảm kính tầm từ người Mường ở Hòa Bình ít nhiều có sự xê trọng hay yêu thương của người sống với người đã dịch so với Đẻ đất đẻ nước (Tẻe tất tẻe nác) sưu tầm khuất, con người ta không thể quỳ lạy mãi bên thi từ người Mường ở Thanh Hóa. Từ đó sẽ thấy phong hài. Người sống đã biết thắp lên nén hương thơm để

tục luôn luôn có sự tiếp biến.

gửi gắm lòng mình tới người quá cố; thay vì những Các dân tộc ở Việt Nam, mỗi một dân tộc có riêng lời kể lể công ơn sinh thành, dưỡng dục của người những quan niệm về thần, thánh, hồn, vía, ma, yêu quá cố đối với người còn sống, hay những lời giãi quái (có thể gọi chung là thần và ma)..., nên những lễ

bày lòng mình với người quá cố, người ta có thể

nghi thờ cúng tùy từng nghi lễ mà mỗi dân tộc lại có chuyển hóa thành ra những bài ca mang nặng nghĩa cách tế lễ, cúng bái khác nhau về quy mô, về cấp độ.

tình, nhưng cũng chứa đầy niềm tin động viên, thúc Song, hầu hết tựu chung có hai quan niệm: ma lành giục người sống trở nên quật cường.

và ma ác. Ma lành, trong đó bao gồm cả tổ tiên khi Như vậy, có thể nói, thờ cúng tổ tiên là một hình chúng “làm việc” ban phúc lành cho con cháu, tức thức sinh hoạt văn hóa tâm linh đậm tình nghĩa của những người đang sống. Ma ác là những loại ma, qủy những con người ở hai cõi: Dương gian và Âm phủ.

phần lớn ở ngoài hoang dã, nhưng đôi khi cũng là tổ

Và thờ cúng tổ tiên là một hoạt động mang đậm tính tiên, hay các vị thần trong nếp nhà có thể giở chứng nhân văn, nhân ái sâu sắc vì nó không chỉ dừng ở ý 11

12

https://thuviensach.vn

Có dân tộc sinh sống ở miền núi, luôn phải di chuyển mà quay mặt trở lại gây hại cho người sống; hoặc do vì nhiều lý do và mục đích khác nhau. Cho nên ý con cháu không cung phụng đầy đủ, để cho tổ tiên niệm và cách thức thờ cúng cũng thay đổi, do có thể

thiếu đói nên trở mặt quay ra gây hại cho con cháu, lãng quên đi cách thức cổ truyền, hoặc do cần phải ví dụ như làm cho một ai đó ốm đau; hoặc rủ rê hồn phù hợp với nơi ở mới,… Cho nên ở một số dân tộc cây trồng hay hồn vật nuôi bỏ đi, làm cho sản xuất thiểu số thường phát sinh thêm nhiều dòng, ngành.

lụi bại. Vì thế, đồng thời với bận rộn lao động sản Từ đó, cách thức thờ cúng cũng có sự thay đổi, cải xuất, đồng bào cũng luôn bận rộn với công việc cúng biến. Ví dụ như ở người Mông, thực tế có tới khoảng bái. Tuy nhiên công việc cúng bái không phải là một hơn 12 ngành. Tìm hiểu, nghiên cứu bài ca Răn hoạt động hệ trọng, mà đó là một sinh hoạt thường đường, (còn gọi là Chỉ đường) - bài ca tiễn đưa nhật trong đời sống. Ngay như công việc tang ma, người quá cố khi trút hơi thở cuối cùng, thì có nơi có một sự kiện đột ngột, buồn đau nhưng không vì sự

đến 31 khúc ca, có nơi chỉ có 5 đến 8 khúc ca, nhưng mất đi của ông bà, cha mẹ hay người thân mà trở

có nơi lại có tới 37 khúc ca. Hay như Mo Mường sưu nên bi lụy, chán chường. Thay bằng tình cảm kính tầm từ người Mường ở Hòa Bình ít nhiều có sự xê trọng hay yêu thương của người sống với người đã dịch so với Đẻ đất đẻ nước (Tẻe tất tẻe nác) sưu tầm khuất, con người ta không thể quỳ lạy mãi bên thi từ người Mường ở Thanh Hóa. Từ đó sẽ thấy phong hài. Người sống đã biết thắp lên nén hương thơm để

tục luôn luôn có sự tiếp biến.

gửi gắm lòng mình tới người quá cố; thay vì những Các dân tộc ở Việt Nam, mỗi một dân tộc có riêng lời kể lể công ơn sinh thành, dưỡng dục của người những quan niệm về thần, thánh, hồn, vía, ma, yêu quá cố đối với người còn sống, hay những lời giãi quái (có thể gọi chung là thần và ma)..., nên những lễ

bày lòng mình với người quá cố, người ta có thể

nghi thờ cúng tùy từng nghi lễ mà mỗi dân tộc lại có chuyển hóa thành ra những bài ca mang nặng nghĩa cách tế lễ, cúng bái khác nhau về quy mô, về cấp độ.

tình, nhưng cũng chứa đầy niềm tin động viên, thúc Song, hầu hết tựu chung có hai quan niệm: ma lành giục người sống trở nên quật cường.

và ma ác. Ma lành, trong đó bao gồm cả tổ tiên khi Như vậy, có thể nói, thờ cúng tổ tiên là một hình chúng “làm việc” ban phúc lành cho con cháu, tức thức sinh hoạt văn hóa tâm linh đậm tình nghĩa của những người đang sống. Ma ác là những loại ma, qủy những con người ở hai cõi: Dương gian và Âm phủ.

phần lớn ở ngoài hoang dã, nhưng đôi khi cũng là tổ

Và thờ cúng tổ tiên là một hoạt động mang đậm tính tiên, hay các vị thần trong nếp nhà có thể giở chứng nhân văn, nhân ái sâu sắc vì nó không chỉ dừng ở ý 11

12

https://thuviensach.vn

nghĩa tưởng nhớ những người đã khuất, cầu mong linh hồn tổ tiên phù hộ, che chở cho con cháu mà chính những lễ nghi được thực hành sẽ trở thành động lực an ủi, động viên con người vươn lên trong cuộc sống.

Lễ tục thờ cúng tổ tiên hoàn toàn là sinh hoạt dân gian, do nhân dân sáng tạo ra, do nhân dân thực hiện và duy trì. Người hành lễ hoàn toàn tự nguyện tự do thực thi nguyện cầu trong không gian nếp nhà của mình, dòng họ của mình, cho nên người dân hoàn toàn có quyền tự do điều chỉnh các lễ thức, lễ

vật và cả những lời tâm ca cho phù hợp với hoàn cảnh, với thời cuộc, không có bất cứ một sự can thiệp nào từ bên ngoài nên vẫn nguyên vẹn ý nghĩa trong sáng, tinh khiết. Lễ tục thờ cúng tổ tiên chưa hề bị lạm dụng hay lợi dụng cho những ý đồ xấu, mờ

ám, tham lam hay phản động, kể cả những yếu tố mê tín dị đoan làm cho con người trở nên mê muội, bi lụy, bởi vì chính người dân đã tự chắn giữ, thanh lọc và bảo toàn. Còn tổ tiên, ông bà, cha mẹ thì muôn đời muôn kiếp luôn luôn trụ trì vững chắc trong tâm khảm từ mỗi một thành viên cho đến cả cộng đồng.

Và đó là bản sắc văn hóa Việt Nam, một đất nước có đông dân tộc anh em cùng chung sống. Bản sắc đó sẽ không hề thay đổi, và không dễ gì thay đổi. Bản sắc đó chỉ có thể luôn luôn được các thế hệ bổ sung, bồi đắp để ngày càng trở nên thanh tao, tuyệt mỹ.

13

14

https://thuviensach.vn

nghĩa tưởng nhớ những người đã khuất, cầu mong linh hồn tổ tiên phù hộ, che chở cho con cháu mà chính những lễ nghi được thực hành sẽ trở thành động lực an ủi, động viên con người vươn lên trong cuộc sống.

Lễ tục thờ cúng tổ tiên hoàn toàn là sinh hoạt dân gian, do nhân dân sáng tạo ra, do nhân dân thực hiện và duy trì. Người hành lễ hoàn toàn tự nguyện tự do thực thi nguyện cầu trong không gian nếp nhà của mình, dòng họ của mình, cho nên người dân hoàn toàn có quyền tự do điều chỉnh các lễ thức, lễ

vật và cả những lời tâm ca cho phù hợp với hoàn cảnh, với thời cuộc, không có bất cứ một sự can thiệp nào từ bên ngoài nên vẫn nguyên vẹn ý nghĩa trong sáng, tinh khiết. Lễ tục thờ cúng tổ tiên chưa hề bị lạm dụng hay lợi dụng cho những ý đồ xấu, mờ

ám, tham lam hay phản động, kể cả những yếu tố mê tín dị đoan làm cho con người trở nên mê muội, bi lụy, bởi vì chính người dân đã tự chắn giữ, thanh lọc và bảo toàn. Còn tổ tiên, ông bà, cha mẹ thì muôn đời muôn kiếp luôn luôn trụ trì vững chắc trong tâm khảm từ mỗi một thành viên cho đến cả cộng đồng.

Và đó là bản sắc văn hóa Việt Nam, một đất nước có đông dân tộc anh em cùng chung sống. Bản sắc đó sẽ không hề thay đổi, và không dễ gì thay đổi. Bản sắc đó chỉ có thể luôn luôn được các thế hệ bổ sung, bồi đắp để ngày càng trở nên thanh tao, tuyệt mỹ.

13

14

https://thuviensach.vn

với người cõi âm. Theo phong tục, trong gia đình có người quá cố thì phận con cháu phải nhớ ngày tháng mất, thậm chí phải nhớ vài đời để còn làm giỗ; đồng thời những ngày này gia đình tránh làm những việc lớn, việc trọng đại như cưới gả, trồng cấy, phạt mộc, Phong tôc thê cóng tæ tiªn

dựng nhà... Dân gian Tày, Nùng truyền tụng câu thành cña cç d©n téc viÖt nam

ngữ: Tụm Đẳm bấu đảy lọa/Tụm Phạ bấu đảy kin (Trùng tổ tiên không được làm/Trùng trời không I

được ăn), ý nói: Trùng vào ngày ông bà mất thì con TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN

cháu phải tránh mọi việc, nếu không tránh thì sẽ động; CỦA NGƯỜI TÀY, NÙNG

ngày đầu năm mới có sấm dù có tham việc thì cũng không được ăn, làm việc nào hỏng việc nấy, từ cấy Từ quan niệm con người chịu sự chi phối của hai trồng cho đến cưới hỏi. Hay câu nói vần để răn dạy, cõi Trời - Đất, người Tày, Nùng từ xa xưa đã thờ nhiều nhắc nhở con cháu không được bỏ bễ việc thờ cúng: Tả

thế lực siêu nhiên, tức nhiều loại thần, được gọi là pỏ mẻ bấu ngòi/Tả dựa dòi bấu slớ (Bỏ cha mẹ không Phàng, Phi, Ma. Ban thờ được bố trí đặt tại vị trí trang trông/Bỏ tổ tiên không thờ); hoặc như câu tục ngữ: trọng nhất của ngôi nhà. Tùy gia cảnh từng gia đình có Ruổi bân ruổi phạ ruổi mừa lăng/Ruổi pỏ ruổi mẻ ruổi thể đặt ban thờ to hay nhỏ nhưng trên ban thờ thường tha hăn (Phạm trời phạm đất nạn về sau/Phạm cha mẹ

có ba hoặc bốn bát hương với quan niệm: thì nạn trước mặt). Cho nên nếu không chăm lo đến Bát thứ nhất để thờ tổ tiên cội nguồn, gọi là thờ

việc thờ cúng tổ tiên, ông bà là vi phạm đạo đức Đẳm, tức bát chủ. Bát hương này to hơn những bát nghiêm trọng.

khác và thường đặt ở chính giữa. Khi làm được nhà Lễ lập bát hương ban thờ này được đồng bào tiến mới hoặc cần di chuyển tới một nhà mới thì gia chủ

hành như sau:

chọn ngày tốt để đưa bát hương vào nhà. Việc này phải Lễ vật gồm một con gà giò, đĩa xôi, hoa quả, bánh nhờ đến Cần tha chủng, tức người có mắt sáng, biết trái… đồng thời nhất thiết phải có hai tấm vải, một tấm hành nghề Pụt, Tào, Mo, Then. Theo quan niệm của màu đen và một tấm màu trắng tượng trưng cho cây đồng bào, đây là những người có khả năng giao tiếp cầu âm dương với ý nghĩa để chuyển đồ lễ sang cõi âm cho ông bà tổ tiên và các vị thần. Còn bát hương thì 15

16

https://thuviensach.vn

với người cõi âm. Theo phong tục, trong gia đình có người quá cố thì phận con cháu phải nhớ ngày tháng mất, thậm chí phải nhớ vài đời để còn làm giỗ; đồng thời những ngày này gia đình tránh làm những việc lớn, việc trọng đại như cưới gả, trồng cấy, phạt mộc, Phong tôc thê cóng tæ tiªn

dựng nhà... Dân gian Tày, Nùng truyền tụng câu thành cña cç d©n téc viÖt nam

ngữ: Tụm Đẳm bấu đảy lọa/Tụm Phạ bấu đảy kin (Trùng tổ tiên không được làm/Trùng trời không I

được ăn), ý nói: Trùng vào ngày ông bà mất thì con TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN

cháu phải tránh mọi việc, nếu không tránh thì sẽ động; CỦA NGƯỜI TÀY, NÙNG

ngày đầu năm mới có sấm dù có tham việc thì cũng không được ăn, làm việc nào hỏng việc nấy, từ cấy Từ quan niệm con người chịu sự chi phối của hai trồng cho đến cưới hỏi. Hay câu nói vần để răn dạy, cõi Trời - Đất, người Tày, Nùng từ xa xưa đã thờ nhiều nhắc nhở con cháu không được bỏ bễ việc thờ cúng: Tả

thế lực siêu nhiên, tức nhiều loại thần, được gọi là pỏ mẻ bấu ngòi/Tả dựa dòi bấu slớ (Bỏ cha mẹ không Phàng, Phi, Ma. Ban thờ được bố trí đặt tại vị trí trang trông/Bỏ tổ tiên không thờ); hoặc như câu tục ngữ: trọng nhất của ngôi nhà. Tùy gia cảnh từng gia đình có Ruổi bân ruổi phạ ruổi mừa lăng/Ruổi pỏ ruổi mẻ ruổi thể đặt ban thờ to hay nhỏ nhưng trên ban thờ thường tha hăn (Phạm trời phạm đất nạn về sau/Phạm cha mẹ

có ba hoặc bốn bát hương với quan niệm: thì nạn trước mặt). Cho nên nếu không chăm lo đến Bát thứ nhất để thờ tổ tiên cội nguồn, gọi là thờ

việc thờ cúng tổ tiên, ông bà là vi phạm đạo đức Đẳm, tức bát chủ. Bát hương này to hơn những bát nghiêm trọng.

khác và thường đặt ở chính giữa. Khi làm được nhà Lễ lập bát hương ban thờ này được đồng bào tiến mới hoặc cần di chuyển tới một nhà mới thì gia chủ

hành như sau:

chọn ngày tốt để đưa bát hương vào nhà. Việc này phải Lễ vật gồm một con gà giò, đĩa xôi, hoa quả, bánh nhờ đến Cần tha chủng, tức người có mắt sáng, biết trái… đồng thời nhất thiết phải có hai tấm vải, một tấm hành nghề Pụt, Tào, Mo, Then. Theo quan niệm của màu đen và một tấm màu trắng tượng trưng cho cây đồng bào, đây là những người có khả năng giao tiếp cầu âm dương với ý nghĩa để chuyển đồ lễ sang cõi âm cho ông bà tổ tiên và các vị thần. Còn bát hương thì 15

16

https://thuviensach.vn

được chuyển từ nhà cũ về. Trường hợp con cháu làm ngọn đèn phải luôn cháy trong ba ngày tiếp theo.

nhà mới thì lập bát hương mới nhưng phải lấy ba chân Trong trường hợp không có nhân lực trông coi nhà hương từ bát hương cũ vốn đã thờ tổ tiên sang. Các bát cửa thì cũng phải thắp hương, thắp đèn vào các buổi hương phải được rửa bằng nước lá bưởi rồi lau khô.

sáng, trưa, tối.

Tro để trong bát hương được đốt từ rơm của lúa nếp, Bát thứ hai thờ ma chức sắc, tiếng Tày - Nùng gọi là thu hái bằng cách ngắt từng bông, bó lại thành từng phi ham. Nếu gia đình từng có người hành nghề Pụt, cum. Trường hợp ở xa, không kịp trở về lấy chân Tào, hoặc đang có người hành nghề thì ban thờ ma hương cũ thì viết tên ông bà, cha mẹ đã khuất của con chức sắc phải đặt riêng. Còn nếu đặt chung trên ban trai vào tờ giấy rồi đặt dưới đáy bát hương. Dùng giấy thờ thì dùng một tấm ván ngăn cách ban thờ tổ tiên và điều và lá bưởi cắt hình tròn làm tiền xu, tượng trưng ban thờ ma chức sắc. Bên ban thờ ma chức sắc (phi tiền dưới âm phủ. Đồng bào cho rằng lá bưởi có hương ham) đặt hoặc treo các dụng cụ của người hành nghề.

thơm nên có tác dụng tẩy uế. Khi mọi thủ tục đã chuẩn Những nhà thờ ma chức sắc, khi có lễ cúng, hay Tết bị xong, gia chủ quỳ gối trước mâm lễ. Tiếp đến thầy Rằm tháng Bảy và Tết Nguyên đán bao giờ cũng phải cúng thỉnh báo lên các vị thần thánh xin được lập bát chuẩn bị một hũ rượu ngọt để dâng phi Tổ sư của hương mới cho gia chủ. Trong khi thầy cúng tiếp tục mình. Hũ rượu cúng được ủ bằng gạo nếp ngon. Người cầu khấn thì gia chủ đổ tro vào bát hương. Khi bát ủ rượu không được nếm, không được cho trẻ ăn. Xôi hương đầy tro thì thắp ba nén hương cắm lên. Thầy đã rắc men cho vào hũ, bịt miệng hũ thật kín. Phía cúng rải hai tấm vải đen và trắng lên bàn thờ. Bên ngoài hũ bịt thêm giấy hoặc vải điều, gài thêm lá bưởi, mâm lễ và bát hương, còn có thêm một con gà, một con theo quan niệm của đồng bào, để rượu không bị ô uế.

vịt sống và một chậu nước, với quan niệm chậu nước Bên cạnh ban thờ dựng hai cây mía tươi, gọi là tậu bà tượng trưng cho biển cả, còn vịt thì đưa gà đi lấy vía.

Vương (gậy bà Thánh), tượng trưng cho cây gậy thần Gia chủ giúp thầy cúng đưa bát hương lên bàn thờ.

để Tổ sư chống khi đi về cõi âm. Khi mở hũ rượu dâng Thầy cúng đọc bài ca dâng lễ vật lên tổ tiên và các thánh, thầy cúng dùng phần ngọn mía đã được vót thánh thần. Trong khi thầy cúng đọc thì một người nhọn chọc xuống hũ rượu, quệt vào chén dâng lên ban cầm lồng gà và vịt từ từ di chuyển từ dưới lên bàn thờ.

thờ rồi mời Tổ sư và các thánh thần hưởng. Nhà nào Một người khác nâng đĩa xôi, con gà đã mổ, luộc chín thờ phi ham thì con cháu không được giết chó, mổ bò theo sau. Kế tiếp gia chủ cầm bát hương và ngọn đèn và cũng không được mang thịt từ nơi khác về nhà nấu đang cháy đặt lên bàn thờ. Cần lưu ý là bát hương, ăn. Dân gian cho rằng, nếu phạm phải quy ước này, 17

18

https://thuviensach.vn

được chuyển từ nhà cũ về. Trường hợp con cháu làm ngọn đèn phải luôn cháy trong ba ngày tiếp theo.

nhà mới thì lập bát hương mới nhưng phải lấy ba chân Trong trường hợp không có nhân lực trông coi nhà hương từ bát hương cũ vốn đã thờ tổ tiên sang. Các bát cửa thì cũng phải thắp hương, thắp đèn vào các buổi hương phải được rửa bằng nước lá bưởi rồi lau khô.

sáng, trưa, tối.

Tro để trong bát hương được đốt từ rơm của lúa nếp, Bát thứ hai thờ ma chức sắc, tiếng Tày - Nùng gọi là thu hái bằng cách ngắt từng bông, bó lại thành từng phi ham. Nếu gia đình từng có người hành nghề Pụt, cum. Trường hợp ở xa, không kịp trở về lấy chân Tào, hoặc đang có người hành nghề thì ban thờ ma hương cũ thì viết tên ông bà, cha mẹ đã khuất của con chức sắc phải đặt riêng. Còn nếu đặt chung trên ban trai vào tờ giấy rồi đặt dưới đáy bát hương. Dùng giấy thờ thì dùng một tấm ván ngăn cách ban thờ tổ tiên và điều và lá bưởi cắt hình tròn làm tiền xu, tượng trưng ban thờ ma chức sắc. Bên ban thờ ma chức sắc (phi tiền dưới âm phủ. Đồng bào cho rằng lá bưởi có hương ham) đặt hoặc treo các dụng cụ của người hành nghề.

thơm nên có tác dụng tẩy uế. Khi mọi thủ tục đã chuẩn Những nhà thờ ma chức sắc, khi có lễ cúng, hay Tết bị xong, gia chủ quỳ gối trước mâm lễ. Tiếp đến thầy Rằm tháng Bảy và Tết Nguyên đán bao giờ cũng phải cúng thỉnh báo lên các vị thần thánh xin được lập bát chuẩn bị một hũ rượu ngọt để dâng phi Tổ sư của hương mới cho gia chủ. Trong khi thầy cúng tiếp tục mình. Hũ rượu cúng được ủ bằng gạo nếp ngon. Người cầu khấn thì gia chủ đổ tro vào bát hương. Khi bát ủ rượu không được nếm, không được cho trẻ ăn. Xôi hương đầy tro thì thắp ba nén hương cắm lên. Thầy đã rắc men cho vào hũ, bịt miệng hũ thật kín. Phía cúng rải hai tấm vải đen và trắng lên bàn thờ. Bên ngoài hũ bịt thêm giấy hoặc vải điều, gài thêm lá bưởi, mâm lễ và bát hương, còn có thêm một con gà, một con theo quan niệm của đồng bào, để rượu không bị ô uế.

vịt sống và một chậu nước, với quan niệm chậu nước Bên cạnh ban thờ dựng hai cây mía tươi, gọi là tậu bà tượng trưng cho biển cả, còn vịt thì đưa gà đi lấy vía.

Vương (gậy bà Thánh), tượng trưng cho cây gậy thần Gia chủ giúp thầy cúng đưa bát hương lên bàn thờ.

để Tổ sư chống khi đi về cõi âm. Khi mở hũ rượu dâng Thầy cúng đọc bài ca dâng lễ vật lên tổ tiên và các thánh, thầy cúng dùng phần ngọn mía đã được vót thánh thần. Trong khi thầy cúng đọc thì một người nhọn chọc xuống hũ rượu, quệt vào chén dâng lên ban cầm lồng gà và vịt từ từ di chuyển từ dưới lên bàn thờ.

thờ rồi mời Tổ sư và các thánh thần hưởng. Nhà nào Một người khác nâng đĩa xôi, con gà đã mổ, luộc chín thờ phi ham thì con cháu không được giết chó, mổ bò theo sau. Kế tiếp gia chủ cầm bát hương và ngọn đèn và cũng không được mang thịt từ nơi khác về nhà nấu đang cháy đặt lên bàn thờ. Cần lưu ý là bát hương, ăn. Dân gian cho rằng, nếu phạm phải quy ước này, 17

18

https://thuviensach.vn

người nhà có thể bị ốm đau, tai nạn, tai họa bất chợt, Hoa, nên được Mẹ ban cho bông hoa đẹp, to, khỏe hay người hành nghề có thể bị truất mất quyền hành khoắn. Gia đình nào trễ nải thờ phụng Mẹ thì sẽ chỉ

nghề. Mỗi kỳ hạn ba năm, người hành nghề Pụt, Tào nhận được những bông hoa yếu ớt, ủ rũ. Bát hương phải làm lễ khao binh mã, gọi là lẩu khẩu slảo dâng lễ

thờ Mẹ Hoa thường được lập khi người phụ nữ sinh vật cho Tổ sư phi ham để Tổ sư chăm nuôi binh mã.

con đầu lòng, khi đứa trẻ đầy tháng. Cũng có gia đình Làm như thế thì người hành nghề cũng được nâng bậc.

lập bát hương khi thai nhi mới được ba tháng hoặc bảy Khi người hành nghề Pụt, Tào qua đời, nếu trong gia tháng. Thủ tục lập bát hương này do bên ngoại đảm đình không có người nối nghề thì gia đình phải làm lễ

nhận. Người Tày, Nùng quan niệm con người sinh ra là thu hồi binh mã vì cho rằng làm như vậy, phi ham sẽ

do Mẹ Hoa ban cho phần hồn. Còn cha sinh, mẹ đẻ chỉ

không còn về quấy nhiễu gây ốm đau, bệnh dịch hay giữ phần thân xác. Cho dù đứa trẻ đã được sinh ra làm ăn thất bát cho gia đình.

nhưng Mẹ Hoa vẫn nắm giữ phần hồn cho đến khi Bát thứ ba thờ thần bản mệnh, gọi là thờ minh.

trưởng thành. Như vậy, tất thảy mọi người trên thế

Người Tày, Nùng quan niệm mệnh của con người do gian đều là con của Mẹ Hoa. Thế nên người Tày, Nùng hai ông Nam Tào và Bắc Đẩu quản lý. Thần Bắc Đẩu rất chú ý chăm sóc con cái khi còn nhỏ tuổi; họ cho quản lý, trông coi số sinh. Thần Nam Tào trông coi, rằng nếu đối xử với con cái tàn tệ thì Mẹ Hoa sẽ đòi lại quản lý số tử. Do đó khi trong gia đình có người ốm con bằng cách thu hết hồn vía cho đi đầu thai nơi khác.

đau, người Tày, Nùng thường làm lễ cầu yên, còn gọi là Khi đó đứa trẻ sẽ trở nên ốm yếu rồi chết yểu.

kỳ yên, thực chất là lễ giải hạn.

Lễ vật lập bàn thờ Mẹ Hoa thường chỉ là cỗ chay.

Bát thứ tư thờ Mẹ Hoa, tiếng Tày gọi là Dả Va, Mẻ

Duy nhất có con gà giò luộc thì khi mổ cũng phải để lại Bioóc, người Nùng còn gọi là Mẻ slam rẩu cẩu nồm, tức một nhúm lông trên đầu, vài sợi lông đuôi và cánh mẹ có chín vú, hay là bà Cửu thiên huyền nữ Hoa tượng trưng cho gà đang sống để dâng Mẹ Hoa mang Vương Thánh Mẫu, còn gọi nôm na là Bà Mụ. Mẹ Hoa về trời. Bát hương thờ Mẹ Hoa có gia đình để trong có trách nhiệm trông coi vườn hoa muôn sắc trên thế

buồng, song thường để trên ban thờ cùng các bát gian, đồng thời ban hoa, hiểu theo nghĩa rộng tức là hương khác nhưng phải tách biệt, không được để

những gì tốt đẹp, thuần khiết cho con người và muôn ngang bằng. Bát hương có thể là một ống bơ hay ống loài dưới trần gian. Vậy nếu cặp vợ chồng nào sinh con tre, bương, bên ngoài bọc giấy hồng điều, bên trong bỏ

khỏe mạnh là do gia đình đó chăm lo thờ phụng Mẹ

tro sạch. Nếu là trẻ sinh một, người ta làm hai xâu hoa 19

20

https://thuviensach.vn

người nhà có thể bị ốm đau, tai nạn, tai họa bất chợt, Hoa, nên được Mẹ ban cho bông hoa đẹp, to, khỏe hay người hành nghề có thể bị truất mất quyền hành khoắn. Gia đình nào trễ nải thờ phụng Mẹ thì sẽ chỉ

nghề. Mỗi kỳ hạn ba năm, người hành nghề Pụt, Tào nhận được những bông hoa yếu ớt, ủ rũ. Bát hương phải làm lễ khao binh mã, gọi là lẩu khẩu slảo dâng lễ

thờ Mẹ Hoa thường được lập khi người phụ nữ sinh vật cho Tổ sư phi ham để Tổ sư chăm nuôi binh mã.

con đầu lòng, khi đứa trẻ đầy tháng. Cũng có gia đình Làm như thế thì người hành nghề cũng được nâng bậc.

lập bát hương khi thai nhi mới được ba tháng hoặc bảy Khi người hành nghề Pụt, Tào qua đời, nếu trong gia tháng. Thủ tục lập bát hương này do bên ngoại đảm đình không có người nối nghề thì gia đình phải làm lễ

nhận. Người Tày, Nùng quan niệm con người sinh ra là thu hồi binh mã vì cho rằng làm như vậy, phi ham sẽ

do Mẹ Hoa ban cho phần hồn. Còn cha sinh, mẹ đẻ chỉ

không còn về quấy nhiễu gây ốm đau, bệnh dịch hay giữ phần thân xác. Cho dù đứa trẻ đã được sinh ra làm ăn thất bát cho gia đình.

nhưng Mẹ Hoa vẫn nắm giữ phần hồn cho đến khi Bát thứ ba thờ thần bản mệnh, gọi là thờ minh.

trưởng thành. Như vậy, tất thảy mọi người trên thế

Người Tày, Nùng quan niệm mệnh của con người do gian đều là con của Mẹ Hoa. Thế nên người Tày, Nùng hai ông Nam Tào và Bắc Đẩu quản lý. Thần Bắc Đẩu rất chú ý chăm sóc con cái khi còn nhỏ tuổi; họ cho quản lý, trông coi số sinh. Thần Nam Tào trông coi, rằng nếu đối xử với con cái tàn tệ thì Mẹ Hoa sẽ đòi lại quản lý số tử. Do đó khi trong gia đình có người ốm con bằng cách thu hết hồn vía cho đi đầu thai nơi khác.

đau, người Tày, Nùng thường làm lễ cầu yên, còn gọi là Khi đó đứa trẻ sẽ trở nên ốm yếu rồi chết yểu.

kỳ yên, thực chất là lễ giải hạn.

Lễ vật lập bàn thờ Mẹ Hoa thường chỉ là cỗ chay.

Bát thứ tư thờ Mẹ Hoa, tiếng Tày gọi là Dả Va, Mẻ

Duy nhất có con gà giò luộc thì khi mổ cũng phải để lại Bioóc, người Nùng còn gọi là Mẻ slam rẩu cẩu nồm, tức một nhúm lông trên đầu, vài sợi lông đuôi và cánh mẹ có chín vú, hay là bà Cửu thiên huyền nữ Hoa tượng trưng cho gà đang sống để dâng Mẹ Hoa mang Vương Thánh Mẫu, còn gọi nôm na là Bà Mụ. Mẹ Hoa về trời. Bát hương thờ Mẹ Hoa có gia đình để trong có trách nhiệm trông coi vườn hoa muôn sắc trên thế

buồng, song thường để trên ban thờ cùng các bát gian, đồng thời ban hoa, hiểu theo nghĩa rộng tức là hương khác nhưng phải tách biệt, không được để

những gì tốt đẹp, thuần khiết cho con người và muôn ngang bằng. Bát hương có thể là một ống bơ hay ống loài dưới trần gian. Vậy nếu cặp vợ chồng nào sinh con tre, bương, bên ngoài bọc giấy hồng điều, bên trong bỏ

khỏe mạnh là do gia đình đó chăm lo thờ phụng Mẹ

tro sạch. Nếu là trẻ sinh một, người ta làm hai xâu hoa 19

20

https://thuviensach.vn

bằng giấy bạc, mỗi xâu mười hai bông xuyên vào que cúng, chủ gia đình thường tắm gội, mặc quần áo chỉnh rồi cắm vào ống hương. Đóng một giá hình chữ L, đặt tề. Người Tày, Nùng quan niệm gia đình nào chu đáo lễ

ống hương vào đó, rồi cắt giấy bạc hình người và hoa nghĩa với tổ tiên thì làm ăn mới thuận hòa, phát đạt.

văn dán phía sau ống hương. Nếu sinh đôi, người ta sẽ

Ngược lại, ai trễ nải thờ cúng thì sẽ làm ăn lụi bại, chết cắt dán hình mười hai con cá, mười hai ngôi sao đồng yểu.

thời gấp hình đôi chim én đều bằng giấy bạc, xâu lại Do tính chất trang trọng này nên theo phong tục, thành hai xâu. Mỗi xâu sáu con cá và sáu ngôi sao, trên đồng bào thường cấm đoán phụ nữ, nhất là con dâu, cùng là con chim én, với quan niệm chim én mang cá cháu dâu… tới gần ban thờ. Khi chủ gia đình vắng nhà, cùng ngôi sao lên trời. Hai xâu cá và sao này gắn vào người vợ sửa lễ, nhưng hiến tế, cúng thì phải mời chú, một chiếc que cùng cắm vào ống hương. Bát hương bác.

thờ Mẹ Hoa được đặt trên ban thờ cho đến khi đứa trẻ

Nghi lễ thờ cúng trong gia đình của người Tày, Nùng được mười hai tuổi thì cất bỏ. Người Nùng An (Cao gồm có nghi lễ thường kỳ và nghi lễ bất kỳ. Nghi lễ

Bằng) còn để đến khi đầy ba mươi sáu tuổi mới mời thường kỳ là các nghi lễ mang tính chất truyền thống thầy đến làm lễ cất bỏ, nhưng chân hương và tro được theo lịch tiết quy định hằng năm. Tính theo âm lịch, trong gói kỹ giấu kín vào kẽ đá nào đó không con vật nào có các ngày mùng Một, Rằm, đặc biệt là Tết Nguyên đán, Tết thể đụng chạm tới.

Thanh minh, Tết Rằm tháng Bảy… đồng bào thường mổ

Có thể nói, tiêu biểu trong tín ngưỡng của người lợn, gà, vịt, nấu các món ngon, thắp hương lên bàn thờ

Tày, Nùng là thờ cúng tổ tiên. Việc thờ cúng tổ tiên dâng mời tổ tiên hưởng lễ. Ngày Ba mươi Tết, trước khi xuất phát từ sự ghi nhớ công ơn nguồn cội có gắn với cúng tổ tiên, có nơi đồng bào để sẵn trên ban thờ một bát quan niệm về sự bất diệt của linh hồn con người sau nước trong, chủ nhà cầm cành thanh táo nhúng nước rẩy khi chết, có tác dụng nhắc nhở con cháu phải giữ gìn ra xung quanh nhằm tẩy uế bụi bặm, ốm đau, những điều tôn ti trật tự truyền thống. Thờ cúng tổ tiên là nhiệm xúi quẩy, lời ăn tiếng nói không hay trót bột phát… rồi vụ của gia chủ. Không kể các dịp lễ tết, thờ cúng tổ tiên mới trịnh trọng đọc lời khấn:

được diễn ra vào ngày mồng Một và ngày Rằm hàng Hôm nay tháng Giêng ngày Ba mươi (?) tháng. Trong những dịp cúng lễ, bao giờ đồng bào cũng Đón xuân sang năm mới

cúng tổ tiên trước rồi mới cúng đến các thánh thần.

Hoa mận nở trước nhà, hoa đào tươi trước ngõ Bàn thờ được lau dọn sạch sẽ, thắp hương nhang, bày Mọi thứ hoa rực rỡ đầy cành

lễ vật. Để tăng vẻ linh thiêng quan trọng, trước khi Dương trần sắm được cỗ

21

22

https://thuviensach.vn

bằng giấy bạc, mỗi xâu mười hai bông xuyên vào que cúng, chủ gia đình thường tắm gội, mặc quần áo chỉnh rồi cắm vào ống hương. Đóng một giá hình chữ L, đặt tề. Người Tày, Nùng quan niệm gia đình nào chu đáo lễ

ống hương vào đó, rồi cắt giấy bạc hình người và hoa nghĩa với tổ tiên thì làm ăn mới thuận hòa, phát đạt.

văn dán phía sau ống hương. Nếu sinh đôi, người ta sẽ

Ngược lại, ai trễ nải thờ cúng thì sẽ làm ăn lụi bại, chết cắt dán hình mười hai con cá, mười hai ngôi sao đồng yểu.

thời gấp hình đôi chim én đều bằng giấy bạc, xâu lại Do tính chất trang trọng này nên theo phong tục, thành hai xâu. Mỗi xâu sáu con cá và sáu ngôi sao, trên đồng bào thường cấm đoán phụ nữ, nhất là con dâu, cùng là con chim én, với quan niệm chim én mang cá cháu dâu… tới gần ban thờ. Khi chủ gia đình vắng nhà, cùng ngôi sao lên trời. Hai xâu cá và sao này gắn vào người vợ sửa lễ, nhưng hiến tế, cúng thì phải mời chú, một chiếc que cùng cắm vào ống hương. Bát hương bác.

thờ Mẹ Hoa được đặt trên ban thờ cho đến khi đứa trẻ

Nghi lễ thờ cúng trong gia đình của người Tày, Nùng được mười hai tuổi thì cất bỏ. Người Nùng An (Cao gồm có nghi lễ thường kỳ và nghi lễ bất kỳ. Nghi lễ

Bằng) còn để đến khi đầy ba mươi sáu tuổi mới mời thường kỳ là các nghi lễ mang tính chất truyền thống thầy đến làm lễ cất bỏ, nhưng chân hương và tro được theo lịch tiết quy định hằng năm. Tính theo âm lịch, trong gói kỹ giấu kín vào kẽ đá nào đó không con vật nào có các ngày mùng Một, Rằm, đặc biệt là Tết Nguyên đán, Tết thể đụng chạm tới.

Thanh minh, Tết Rằm tháng Bảy… đồng bào thường mổ

Có thể nói, tiêu biểu trong tín ngưỡng của người lợn, gà, vịt, nấu các món ngon, thắp hương lên bàn thờ

Tày, Nùng là thờ cúng tổ tiên. Việc thờ cúng tổ tiên dâng mời tổ tiên hưởng lễ. Ngày Ba mươi Tết, trước khi xuất phát từ sự ghi nhớ công ơn nguồn cội có gắn với cúng tổ tiên, có nơi đồng bào để sẵn trên ban thờ một bát quan niệm về sự bất diệt của linh hồn con người sau nước trong, chủ nhà cầm cành thanh táo nhúng nước rẩy khi chết, có tác dụng nhắc nhở con cháu phải giữ gìn ra xung quanh nhằm tẩy uế bụi bặm, ốm đau, những điều tôn ti trật tự truyền thống. Thờ cúng tổ tiên là nhiệm xúi quẩy, lời ăn tiếng nói không hay trót bột phát… rồi vụ của gia chủ. Không kể các dịp lễ tết, thờ cúng tổ tiên mới trịnh trọng đọc lời khấn:

được diễn ra vào ngày mồng Một và ngày Rằm hàng Hôm nay tháng Giêng ngày Ba mươi (?) tháng. Trong những dịp cúng lễ, bao giờ đồng bào cũng Đón xuân sang năm mới

cúng tổ tiên trước rồi mới cúng đến các thánh thần.

Hoa mận nở trước nhà, hoa đào tươi trước ngõ Bàn thờ được lau dọn sạch sẽ, thắp hương nhang, bày Mọi thứ hoa rực rỡ đầy cành

lễ vật. Để tăng vẻ linh thiêng quan trọng, trước khi Dương trần sắm được cỗ

21

22

https://thuviensach.vn

Mâm khiêng năm, hũ khiêng hai Nửa đêm không mộng dữ, gà gáy không mơ

Con lợn to, con gà béo

quàng

Rượu bày nhiều, cỗ có đủ

Không mộng gì răng gẫy trong miệng

Cơm nếp cẩm lá tươi, cơm màu cẩm lá thắm Không mộng gì áo rách trên người

Cả chuối mía trên cỗ, trà lam bánh gạo nở

Không mơ ngủ lang thang ngoài đường tủi phận Bên ăn chay có chay, bên ăn tạp có tạp Phù hộ lấy con nhỏ, phù hộ lấy cháu thơ

Cỗ này cỗ đón xuân, tiệc này mừng sang Giêng Vía nhỡ lạc trong rừng, Tổ hãy đi bế về

năm mới

Vía nhỡ rơi ngoài đồng, Tổ hãy địu đón lại Mọi người mặt cười tươi uống trà

Nòi mình sinh mình báu, giống mình đẻ mình Tất cả tươi như hoa uống rượu

yêu

Sơ suất gì xin đừng trách quở, sai sót gì xin hãy Rồi ra Mồng một còn thắp hương

bỏ qua

Ngày Rằm còn có hoa dâng đến

Được ăn ban lời đẹp, được uống phù hộ tốt về

Cả Ông Tổ bảy đời nơi cửa,

sau

Tổ năm đời chốt giữ đại môn

Phù hộ lấy nòi giống mình sinh

Đóng cửa ngăn kẻ dữ bên ngoài

Phù hộ lấy cháu con mình nở

Chốt cửa giữ cháu mình bên trong

Nòi mình sinh mình báu, giống mình nở mình Đóng cho chắc, chốt cho dày cho vững quý

Nàng bếp núc, ông quản lò Vua Bếp

Từ nay bệnh tật không về quấy, ốm đau chẳng về

Lửa không rơi xuống rựa, nước không đổ vào lửa hành

Đừng cho lửa bắn cháy chảo ghênh

Mọi người đi nương không mỏi chân, đi ruộng Chớ cho lửa bay lên mái nhà

không chồn gối

Từ nay cả cụ Tổ, cụ Tiên, Tổ bác, Tổ chú Nuôi vịt đầy bãi sân, nuôi gà nhiều lũ lũ

Gốc Mẹ Hoa, bà Mé Mụ

Mái lên ấp mái xuống, mái nuôi con mái nở

Cụ bảy đời canh cửa,

Chen chúc bầy cá chép, dầy đặc lũ cá chầy Cụ năm đời chốt giữ đại môn

Gà vịt đầy bãi sàn, trâu bò đầy chuồng ở

Nàng bếp núc, quan quản lò Vua Bếp

Phù hộ con dưới trần, phù hộ cháu dưới bàn thờ

Phù hộ nhà bốn cột, lầu bốn góc chắc như sơn tổ

thạch

23

24

https://thuviensach.vn

Mâm khiêng năm, hũ khiêng hai Nửa đêm không mộng dữ, gà gáy không mơ

Con lợn to, con gà béo

quàng

Rượu bày nhiều, cỗ có đủ

Không mộng gì răng gẫy trong miệng

Cơm nếp cẩm lá tươi, cơm màu cẩm lá thắm Không mộng gì áo rách trên người

Cả chuối mía trên cỗ, trà lam bánh gạo nở

Không mơ ngủ lang thang ngoài đường tủi phận Bên ăn chay có chay, bên ăn tạp có tạp Phù hộ lấy con nhỏ, phù hộ lấy cháu thơ

Cỗ này cỗ đón xuân, tiệc này mừng sang Giêng Vía nhỡ lạc trong rừng, Tổ hãy đi bế về

năm mới

Vía nhỡ rơi ngoài đồng, Tổ hãy địu đón lại Mọi người mặt cười tươi uống trà

Nòi mình sinh mình báu, giống mình đẻ mình Tất cả tươi như hoa uống rượu

yêu

Sơ suất gì xin đừng trách quở, sai sót gì xin hãy Rồi ra Mồng một còn thắp hương

bỏ qua

Ngày Rằm còn có hoa dâng đến

Được ăn ban lời đẹp, được uống phù hộ tốt về

Cả Ông Tổ bảy đời nơi cửa,

sau

Tổ năm đời chốt giữ đại môn

Phù hộ lấy nòi giống mình sinh

Đóng cửa ngăn kẻ dữ bên ngoài

Phù hộ lấy cháu con mình nở

Chốt cửa giữ cháu mình bên trong

Nòi mình sinh mình báu, giống mình nở mình Đóng cho chắc, chốt cho dày cho vững quý

Nàng bếp núc, ông quản lò Vua Bếp

Từ nay bệnh tật không về quấy, ốm đau chẳng về

Lửa không rơi xuống rựa, nước không đổ vào lửa hành

Đừng cho lửa bắn cháy chảo ghênh

Mọi người đi nương không mỏi chân, đi ruộng Chớ cho lửa bay lên mái nhà

không chồn gối

Từ nay cả cụ Tổ, cụ Tiên, Tổ bác, Tổ chú Nuôi vịt đầy bãi sân, nuôi gà nhiều lũ lũ

Gốc Mẹ Hoa, bà Mé Mụ

Mái lên ấp mái xuống, mái nuôi con mái nở

Cụ bảy đời canh cửa,

Chen chúc bầy cá chép, dầy đặc lũ cá chầy Cụ năm đời chốt giữ đại môn

Gà vịt đầy bãi sàn, trâu bò đầy chuồng ở

Nàng bếp núc, quan quản lò Vua Bếp

Phù hộ con dưới trần, phù hộ cháu dưới bàn thờ

Phù hộ nhà bốn cột, lầu bốn góc chắc như sơn tổ

thạch

23

24

https://thuviensach.vn

Được ăn con luôn nhớ, phú quý con không quên không phải ngày phạm thì các nhà đã tảo mộ xong, Công ơn con tạc lòng ghi dạ

công việc gồm dọn cỏ, sửa sang, cắm giấy bản, chuẩn bị

Mồng Một còn có hương lên thắp

giàn đặt mâm cúng để ngày mồng Ba chỉ việc mang đồ

Ngày Rằm còn có hoa lên dâng

lễ đến làm dâng cúng. Thông thường, mâm cỗ cúng có Hương dâng không nhỡ trưa, hoa lên không nhỡ

gà luộc nguyên con, thịt lợn, măng nhồi thịt, cá, tôm, tối

bánh trôi, xôi ngũ sắc… Riêng mâm thờ tổ tiên (mâm Bây giờ rượu ba tuần xuống rót, trà lượt ba lên ham) tại nhà chỉ đặt bánh trôi vì tổ tiên không ăn tạp.

dâng

Ngày mồng Năm tháng Năm là Tết Đoan ngọ (diệt Lần rượu này lần chót, lượt rượu này lượt thôi sâu bọ). Sáng sớm ngủ dậy, mọi người được ăn các loại Kể nhiều hóa thành trưa, mời nhiều thành ra tối hoa quả, đồng thời gia chủ đã bày sẵn nhiều loại hoa Mọi người uống cho say

quả tươi, chè đỗ đen lên ban thờ và đã thắp hương Ăn cho nhiều cho chắc

nhang, khấn mời tiên tổ. Sau cỗ hoa quả, các nhà làm Ăn không hết lấy đòn sóc về sóc, lấy đòn gánh về

cỗ mặn khấn mời tiên tổ rồi mời bà con lối xóm đến gánh

cùng liên hoan.

Gánh về chia nhiều bữa, đưa về để nhiều ngày Ngày Mười bốn tháng Bảy, đồng bào có tết Síp sí, Cả vàng bạc đếm trăm, cả trầu cau đếm ngàn là tết lớn thứ hai trong năm. Thành ngữ Tày có câu: đếm vạn

“Pẻng tải vài phằng”, tức là bánh mật đeo trâu vui Dương gian con xin nộp.

sướng. Bởi khi đó trâu đã cày bừa xong, vịt cũng béo Thông thường sáng ngày mùng Ba Tết, nhà nhà sau đẫy, mọi nhà ríu rít chuẩn bị lá chuối phơi tái để gói khi cúng xong thì làm lễ hóa vàng, tức là đốt vàng mã bánh mật dâng lên tổ tiên. Thịt vịt và bánh mật là với quan niệm dâng tiền bạc, hoa trái, những điều tốt món ăn chính của ngày tết này. Nếu tết chính vào đẹp, mừng vui để tổ tiên mang về cõi Mường Tổ làm tháng Giêng, con cháu có gà trống thiến cùng bánh vốn. Đồng bào còn có tục vào chiều Ba mươi tháng dày mang biếu bên ngoại (vãi) thì tết Mười bốn Giêng ăn Tết Đắp nọi (Tết nhỏ) kết thúc một tháng ăn tháng Bảy này con cháu cũng có vịt béo, bánh mật chơi và nghỉ ngơi để chuẩn bị cho một năm mới. Nhà thơm lừng mang biếu tặng để chúc phúc người già và nhà gói lại bánh chưng, mổ gà làm cỗ cúng tổ tiên.

ông bà bên ngoại, và họ cũng không bao giờ quên Ngày mồng Ba tháng Ba là Tết Thanh minh, đồng khấn mời tổ tiên. Bươn chiêng vằn so ết/Bươn chất bào có tục tảo mộ. Nếu ngày hôm trước, tức mồng Hai vằn síp sí (Tháng Giêng ngày mồng Một/Tháng Bảy 25

26

https://thuviensach.vn

Được ăn con luôn nhớ, phú quý con không quên không phải ngày phạm thì các nhà đã tảo mộ xong, Công ơn con tạc lòng ghi dạ

công việc gồm dọn cỏ, sửa sang, cắm giấy bản, chuẩn bị

Mồng Một còn có hương lên thắp

giàn đặt mâm cúng để ngày mồng Ba chỉ việc mang đồ

Ngày Rằm còn có hoa lên dâng

lễ đến làm dâng cúng. Thông thường, mâm cỗ cúng có Hương dâng không nhỡ trưa, hoa lên không nhỡ

gà luộc nguyên con, thịt lợn, măng nhồi thịt, cá, tôm, tối

bánh trôi, xôi ngũ sắc… Riêng mâm thờ tổ tiên (mâm Bây giờ rượu ba tuần xuống rót, trà lượt ba lên ham) tại nhà chỉ đặt bánh trôi vì tổ tiên không ăn tạp.

dâng

Ngày mồng Năm tháng Năm là Tết Đoan ngọ (diệt Lần rượu này lần chót, lượt rượu này lượt thôi sâu bọ). Sáng sớm ngủ dậy, mọi người được ăn các loại Kể nhiều hóa thành trưa, mời nhiều thành ra tối hoa quả, đồng thời gia chủ đã bày sẵn nhiều loại hoa Mọi người uống cho say

quả tươi, chè đỗ đen lên ban thờ và đã thắp hương Ăn cho nhiều cho chắc

nhang, khấn mời tiên tổ. Sau cỗ hoa quả, các nhà làm Ăn không hết lấy đòn sóc về sóc, lấy đòn gánh về

cỗ mặn khấn mời tiên tổ rồi mời bà con lối xóm đến gánh

cùng liên hoan.

Gánh về chia nhiều bữa, đưa về để nhiều ngày Ngày Mười bốn tháng Bảy, đồng bào có tết Síp sí, Cả vàng bạc đếm trăm, cả trầu cau đếm ngàn là tết lớn thứ hai trong năm. Thành ngữ Tày có câu: đếm vạn

“Pẻng tải vài phằng”, tức là bánh mật đeo trâu vui Dương gian con xin nộp.

sướng. Bởi khi đó trâu đã cày bừa xong, vịt cũng béo Thông thường sáng ngày mùng Ba Tết, nhà nhà sau đẫy, mọi nhà ríu rít chuẩn bị lá chuối phơi tái để gói khi cúng xong thì làm lễ hóa vàng, tức là đốt vàng mã bánh mật dâng lên tổ tiên. Thịt vịt và bánh mật là với quan niệm dâng tiền bạc, hoa trái, những điều tốt món ăn chính của ngày tết này. Nếu tết chính vào đẹp, mừng vui để tổ tiên mang về cõi Mường Tổ làm tháng Giêng, con cháu có gà trống thiến cùng bánh vốn. Đồng bào còn có tục vào chiều Ba mươi tháng dày mang biếu bên ngoại (vãi) thì tết Mười bốn Giêng ăn Tết Đắp nọi (Tết nhỏ) kết thúc một tháng ăn tháng Bảy này con cháu cũng có vịt béo, bánh mật chơi và nghỉ ngơi để chuẩn bị cho một năm mới. Nhà thơm lừng mang biếu tặng để chúc phúc người già và nhà gói lại bánh chưng, mổ gà làm cỗ cúng tổ tiên.

ông bà bên ngoại, và họ cũng không bao giờ quên Ngày mồng Ba tháng Ba là Tết Thanh minh, đồng khấn mời tổ tiên. Bươn chiêng vằn so ết/Bươn chất bào có tục tảo mộ. Nếu ngày hôm trước, tức mồng Hai vằn síp sí (Tháng Giêng ngày mồng Một/Tháng Bảy 25

26

https://thuviensach.vn

ngày Mười bốn) là câu thành ngữ mà ai cũng nhớ và thuộc.

Trong năm đồng bào còn có lễ mừng cơm mới được tổ chức khi lúa tẻ đã bắt đầu gặt, lúa nếp đã chắc đòng. Ngày này nhà nhà hân hoan ra đồng ngắt bông lúa nếp về làm cốm thơm dẻo dâng lên ông bà, tiên tổ, trở thành ngày hội cốm của cả làng, cả bản. Ngày này nam thanh nữ tú diện những bộ quần áo đẹp đến nhà nhau cùng giã cốm. Họ còn tổ chức hát mời Nàng Hai (Nàng Trăng) xuống cùng vui chơi múa hát mừng mùa màng bội thu, thành quả không chỉ do công sức cấy trồng của họ mà còn nhờ tổ tiên phù hộ, độ trì.

Nghi lễ bất kỳ có nhiều loại, trong đó đặc biệt có nghi lễ tạ tổ được thực hiện khi gia đình gặp hoạn nạn hoặc có người ốm đau, hoặc gia súc nuôi bị chết…

Ngoài ra, trong quan niệm của đồng bào, tổ tiên được coi là vị thần bản mệnh đóng vai trò quan trọng đối với sự hưng thịnh của mỗi gia đình nên mỗi khi gia đình có việc lớn như cưới xin, tang ma, làm nhà mới, con cháu có việc đi xa… họ đều sắm lễ vật thắp hương trình báo, xin phép tổ tiên, cầu xin tổ tiên phù hộ. Trong những dịp như vậy, anh em, họ hàng gặp nhau ôn lại kỷ niệm của những người đã khuất nhằm tăng thêm tình đoàn kết dân tộc, đồng thời răn dạy, giáo dục con cháu luôn nhớ về cội nguồn, nhớ về những người đã sinh thành, nuôi dưỡng mình.

27

28

https://thuviensach.vn

ngày Mười bốn) là câu thành ngữ mà ai cũng nhớ và thuộc.

Trong năm đồng bào còn có lễ mừng cơm mới được tổ chức khi lúa tẻ đã bắt đầu gặt, lúa nếp đã chắc đòng. Ngày này nhà nhà hân hoan ra đồng ngắt bông lúa nếp về làm cốm thơm dẻo dâng lên ông bà, tiên tổ, trở thành ngày hội cốm của cả làng, cả bản. Ngày này nam thanh nữ tú diện những bộ quần áo đẹp đến nhà nhau cùng giã cốm. Họ còn tổ chức hát mời Nàng Hai (Nàng Trăng) xuống cùng vui chơi múa hát mừng mùa màng bội thu, thành quả không chỉ do công sức cấy trồng của họ mà còn nhờ tổ tiên phù hộ, độ trì.

Nghi lễ bất kỳ có nhiều loại, trong đó đặc biệt có nghi lễ tạ tổ được thực hiện khi gia đình gặp hoạn nạn hoặc có người ốm đau, hoặc gia súc nuôi bị chết…

Ngoài ra, trong quan niệm của đồng bào, tổ tiên được coi là vị thần bản mệnh đóng vai trò quan trọng đối với sự hưng thịnh của mỗi gia đình nên mỗi khi gia đình có việc lớn như cưới xin, tang ma, làm nhà mới, con cháu có việc đi xa… họ đều sắm lễ vật thắp hương trình báo, xin phép tổ tiên, cầu xin tổ tiên phù hộ. Trong những dịp như vậy, anh em, họ hàng gặp nhau ôn lại kỷ niệm của những người đã khuất nhằm tăng thêm tình đoàn kết dân tộc, đồng thời răn dạy, giáo dục con cháu luôn nhớ về cội nguồn, nhớ về những người đã sinh thành, nuôi dưỡng mình.

27

28

https://thuviensach.vn

chùa để cúng bái. Đồng bào cho rằng, dù là thế giới vô hình hay hữu hình vẫn luôn có mối liên hệ và quan hệ

mật thiết. Người Khmer tin rằng qua lời kinh và khói hương dâng cúng là dịp người cõi dương và cõi âm gặp II

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

gỡ. Như vậy, chết chưa phải là hết. Chết chỉ là tạm thời CỦA NGƯỜI KHMER NAM BỘ

trống vắng về thể xác trên cõi dương gian, còn linh hồn thì vẫn còn lảng vảng, phảng phất quanh con cháu, cho Cũng như các tộc người khác, người Khmer Nam nên “dương sao âm vậy”. Vì thế trong lễ Đại cầu siêu, Bộ quan niệm tổ tiên sinh ra ông bà, ông bà sinh ra cha người Khmer phải sắm sửa đủ những vật dụng cần mẹ, cha mẹ sinh ra mình. Vì vậy, nghĩa vụ đầu tiên của thiết, rồi nhờ lời kinh kệ mà gửi tới hồn người ở cõi con cái là phải biết ơn công sinh thành của cha mẹ; âm.

biết ơn cha mẹ thì phải hiếu thảo với ông bà, tổ tiên. Vì Người Khmer thường tổ chức thờ cúng ông bà trong vậy, khi ông bà, cha mẹ còn sống thì con cháu phải chùa vào các dịp lễ hội lớn trong năm như lễ Sênh đol chăm lo phụng dưỡng, phải nghe lời dạy bảo của bề

ta, Chol chnăm thmay. Ngày Chol chnăm thmay đồng trên; khi ông bà, cha mẹ qua đời thì con cháu phải thờ

bào tổ chức đắp núi cát, còn trong dịp Sênh đol ta (như

phụng, cúng bái đầy đủ để cầu mong sự phù hộ độ trì, lễ Vu Lan của người Kinh) đồng bào luân phiên dâng ẩm và cũng là thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Tuy thực cho chư tăng để hồi hướng phước.

nhiên người Khmer không thờ ông bà, tổ tiên tại nhà Sống làm phước, cống hiến nhiều cho sư sãi, cho như nhiều dân tộc khác nên trong nhà không có bàn nhà chùa là đạo lý truyền thống của người Khmer.

thờ. Các nghi lễ thờ cúng của đồng bào đều được thực Chùa là nơi ngự của Phật, cũng là nơi ở của các vị tiền hiện tại chùa. Chùa Khmer là nơi linh thiêng. Đồng bào nhân. Vì thế, trước khi ăn một thứ gì ngon, đầu mùa đem lễ vật là cơm nước, bánh trái, hoa quả… vào chùa vụ, như quà bánh, hoa quả, người Khmer thường bẻ, dâng lên Đức Phật và sư sãi, đồng thời đọc kinh để gửi cắt một miếng dâng lên sư sãi, nhà chùa trước. Thông lời nguyện cầu tới ông bà, cha mẹ. Theo phong tục của thường, các gia đình người Khmer mỗi tháng mang lễ

người Khmer, sau khi mất, con cháu đem hài cốt của vật đến chùa thường thì sáu lần, tối thiểu cũng phải ông bà, cha mẹ, người thân gửi vào ngôi tháp trong bốn lần, vào các ngày mồng Tám, Mười lăm, Hai mươi chùa. Những ngày lễ tết, sóc vọng… họ cùng nhau đến ba và Ba mươi. Trước khi mang cơm nước, bánh trái vào chùa, người Khmer phải thắp nhang trên ban thờ

29

30

https://thuviensach.vn

chùa để cúng bái. Đồng bào cho rằng, dù là thế giới vô hình hay hữu hình vẫn luôn có mối liên hệ và quan hệ

mật thiết. Người Khmer tin rằng qua lời kinh và khói hương dâng cúng là dịp người cõi dương và cõi âm gặp II

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

gỡ. Như vậy, chết chưa phải là hết. Chết chỉ là tạm thời CỦA NGƯỜI KHMER NAM BỘ

trống vắng về thể xác trên cõi dương gian, còn linh hồn thì vẫn còn lảng vảng, phảng phất quanh con cháu, cho Cũng như các tộc người khác, người Khmer Nam nên “dương sao âm vậy”. Vì thế trong lễ Đại cầu siêu, Bộ quan niệm tổ tiên sinh ra ông bà, ông bà sinh ra cha người Khmer phải sắm sửa đủ những vật dụng cần mẹ, cha mẹ sinh ra mình. Vì vậy, nghĩa vụ đầu tiên của thiết, rồi nhờ lời kinh kệ mà gửi tới hồn người ở cõi con cái là phải biết ơn công sinh thành của cha mẹ; âm.

biết ơn cha mẹ thì phải hiếu thảo với ông bà, tổ tiên. Vì Người Khmer thường tổ chức thờ cúng ông bà trong vậy, khi ông bà, cha mẹ còn sống thì con cháu phải chùa vào các dịp lễ hội lớn trong năm như lễ Sênh đol chăm lo phụng dưỡng, phải nghe lời dạy bảo của bề

ta, Chol chnăm thmay. Ngày Chol chnăm thmay đồng trên; khi ông bà, cha mẹ qua đời thì con cháu phải thờ

bào tổ chức đắp núi cát, còn trong dịp Sênh đol ta (như

phụng, cúng bái đầy đủ để cầu mong sự phù hộ độ trì, lễ Vu Lan của người Kinh) đồng bào luân phiên dâng ẩm và cũng là thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Tuy thực cho chư tăng để hồi hướng phước.

nhiên người Khmer không thờ ông bà, tổ tiên tại nhà Sống làm phước, cống hiến nhiều cho sư sãi, cho như nhiều dân tộc khác nên trong nhà không có bàn nhà chùa là đạo lý truyền thống của người Khmer.

thờ. Các nghi lễ thờ cúng của đồng bào đều được thực Chùa là nơi ngự của Phật, cũng là nơi ở của các vị tiền hiện tại chùa. Chùa Khmer là nơi linh thiêng. Đồng bào nhân. Vì thế, trước khi ăn một thứ gì ngon, đầu mùa đem lễ vật là cơm nước, bánh trái, hoa quả… vào chùa vụ, như quà bánh, hoa quả, người Khmer thường bẻ, dâng lên Đức Phật và sư sãi, đồng thời đọc kinh để gửi cắt một miếng dâng lên sư sãi, nhà chùa trước. Thông lời nguyện cầu tới ông bà, cha mẹ. Theo phong tục của thường, các gia đình người Khmer mỗi tháng mang lễ

người Khmer, sau khi mất, con cháu đem hài cốt của vật đến chùa thường thì sáu lần, tối thiểu cũng phải ông bà, cha mẹ, người thân gửi vào ngôi tháp trong bốn lần, vào các ngày mồng Tám, Mười lăm, Hai mươi chùa. Những ngày lễ tết, sóc vọng… họ cùng nhau đến ba và Ba mươi. Trước khi mang cơm nước, bánh trái vào chùa, người Khmer phải thắp nhang trên ban thờ

29

30

https://thuviensach.vn

Phật đặt ở nơi trang trọng nhất tại gia đình; chắp tay thế. Ông vua Pakaseti Kosol đến hỏi Đức Phật: vái ông bà, cha mẹ, những người thân đã khuất để họ

- Tại sao vợ tôi vẫn thường làm phước mà lại bị

chứng giám cho lòng thành của mình. Trong tâm thức đày xuống địa ngục?

của đồng bào, được làm phước, con người sẽ thảnh Đợi sau bảy ngày, Đức Phật mới trả lời: thơi. Tính bình quân mỗi năm người Khmer làm đám

- Hôm nay nhà ngươi hãy về làm phước để dâng phước hai mươi hai lần theo tín ngưỡng Phật giáo, phước lành cho vợ và muôn dân. Làm được như vậy chưa kể tham gia những lễ tết theo phong tục của các vợ nhà ngươi mới được thoát lên cõi Niết bàn!

dân tộc xung quanh. Trong các đám phước, có một số

Ông vua, khi đó đã già nhưng vẫn cố làm theo lời đám chính dành riêng để tưởng nhớ, thờ phụng tổ

dạy của Đức Phật. Từ đó muôn dân được sung sướng, tiên.

an lành, còn vợ ông thì được hưởng phúc đức ở cõi Lễ dâng phước (Banh đa): Sau khi người thân qua Niết bàn.

đời được bảy ngày, người Khmer tổ chức lễ dâng Lễ giỗ (Banh khuôp): Sau đúng một trăm ngày phước cho người quá cố tại gia đình. Thời gian thường hoặc sau mười hai tháng (một năm tròn), vào ngày là một đêm và một buổi sáng. Gia chủ mời bà con đến ông bà hay cha mẹ mất, người Khmer tổ chức đám dự càng đông vui càng tốt, họ quan niệm như thế gia phước mời khách khứa đến đông đúc và ăn uống linh chủ mới có được nhiều phước lành. Lễ dâng phước đình để tạo phước cho ông bà, cha mẹ. Lễ được tổ chức được thực hành theo nghi thức Phật giáo. Buổi tối tiến tại nhà, cũng kéo dài một đêm và một buổi sáng theo hành lễ bái Tam Bảo, thọ ngũ giới, mời nhà sư đến nghi thức Phật giáo. Tuy nhiên đối với những gia đình tụng kinh, dâng sữa, trà, đường lên sư sãi. Sáng hôm khó khăn về kinh tế, họ không tổ chức tại gia đình mà sau thì dâng cơm lên sư, mời sư sãi tụng kinh cầu siêu, chờ đến ngày lễ cúng ông bà, tiếng Khmer gọi là sênh cầu phước rồi dâng lễ vật lên chùa.

đol ta mới làm cơm, sắm bánh trái và ít tiền mang lên Lễ dâng phước của người Khmer xuất phát từ

chùa dâng Đức Phật và ông bà, cha mẹ.

một sự tích được ghi trong kinh Phật, rằng xửa xưa Lễ cúng ông bà, cha mẹ (Banh sênh đol ta): Trong nàng Milika là vợ của vua Pakaseti Kosol ở xứ

kinh điển Phật giáo có ghi sự tích, rằng ngày xửa ngày Savathay. Từ thuở bé thơ nàng đã thường làm xưa, tại một vương quốc nọ, cứ đêm đến là vang lên phước. Nhưng nàng đã phạm tội nói dối chồng và những tiếng khóc lóc thảm thê hòa lẫn với tiếng kêu không chung thủy với chồng nên sau khi chết, nàng chí chóe rùng rợn của ma quỷ khiến nhà vua tuy ở

bị đày xuống địa ngục. Hồi bấy giờ Đức Phật còn tại 31

32

https://thuviensach.vn

Phật đặt ở nơi trang trọng nhất tại gia đình; chắp tay thế. Ông vua Pakaseti Kosol đến hỏi Đức Phật: vái ông bà, cha mẹ, những người thân đã khuất để họ

- Tại sao vợ tôi vẫn thường làm phước mà lại bị

chứng giám cho lòng thành của mình. Trong tâm thức đày xuống địa ngục?

của đồng bào, được làm phước, con người sẽ thảnh Đợi sau bảy ngày, Đức Phật mới trả lời: thơi. Tính bình quân mỗi năm người Khmer làm đám

- Hôm nay nhà ngươi hãy về làm phước để dâng phước hai mươi hai lần theo tín ngưỡng Phật giáo, phước lành cho vợ và muôn dân. Làm được như vậy chưa kể tham gia những lễ tết theo phong tục của các vợ nhà ngươi mới được thoát lên cõi Niết bàn!

dân tộc xung quanh. Trong các đám phước, có một số

Ông vua, khi đó đã già nhưng vẫn cố làm theo lời đám chính dành riêng để tưởng nhớ, thờ phụng tổ

dạy của Đức Phật. Từ đó muôn dân được sung sướng, tiên.

an lành, còn vợ ông thì được hưởng phúc đức ở cõi Lễ dâng phước (Banh đa): Sau khi người thân qua Niết bàn.

đời được bảy ngày, người Khmer tổ chức lễ dâng Lễ giỗ (Banh khuôp): Sau đúng một trăm ngày phước cho người quá cố tại gia đình. Thời gian thường hoặc sau mười hai tháng (một năm tròn), vào ngày là một đêm và một buổi sáng. Gia chủ mời bà con đến ông bà hay cha mẹ mất, người Khmer tổ chức đám dự càng đông vui càng tốt, họ quan niệm như thế gia phước mời khách khứa đến đông đúc và ăn uống linh chủ mới có được nhiều phước lành. Lễ dâng phước đình để tạo phước cho ông bà, cha mẹ. Lễ được tổ chức được thực hành theo nghi thức Phật giáo. Buổi tối tiến tại nhà, cũng kéo dài một đêm và một buổi sáng theo hành lễ bái Tam Bảo, thọ ngũ giới, mời nhà sư đến nghi thức Phật giáo. Tuy nhiên đối với những gia đình tụng kinh, dâng sữa, trà, đường lên sư sãi. Sáng hôm khó khăn về kinh tế, họ không tổ chức tại gia đình mà sau thì dâng cơm lên sư, mời sư sãi tụng kinh cầu siêu, chờ đến ngày lễ cúng ông bà, tiếng Khmer gọi là sênh cầu phước rồi dâng lễ vật lên chùa.

đol ta mới làm cơm, sắm bánh trái và ít tiền mang lên Lễ dâng phước của người Khmer xuất phát từ

chùa dâng Đức Phật và ông bà, cha mẹ.

một sự tích được ghi trong kinh Phật, rằng xửa xưa Lễ cúng ông bà, cha mẹ (Banh sênh đol ta): Trong nàng Milika là vợ của vua Pakaseti Kosol ở xứ

kinh điển Phật giáo có ghi sự tích, rằng ngày xửa ngày Savathay. Từ thuở bé thơ nàng đã thường làm xưa, tại một vương quốc nọ, cứ đêm đến là vang lên phước. Nhưng nàng đã phạm tội nói dối chồng và những tiếng khóc lóc thảm thê hòa lẫn với tiếng kêu không chung thủy với chồng nên sau khi chết, nàng chí chóe rùng rợn của ma quỷ khiến nhà vua tuy ở

bị đày xuống địa ngục. Hồi bấy giờ Đức Phật còn tại 31

32

https://thuviensach.vn

trong hoàng cung kín cổng cao tường mà vẫn không và những người ruột thịt, người thân đã khuất, đồng thể ngủ yên. Cả triều đình lo lắng không hiểu chuyện thời cầu siêu cho linh hồn của họ mau được siêu gì. Nhân Đức Phật đến vùng đó để thuyết pháp, nhà thoát. Đến ngày quy định, các tổ trưởng, tiếng Khmer vua mới hỏi:

gọi là mê vênh đến từng nhà trong tổ mình kêu gọi

- Kính thưa Đức Phật, vì sao mỗi đêm đến là lại nổi quyên góp gạo, tiền để mua thịt, bánh trái… đem lên lên tiếng than khóc, tiếng kêu la cả trong và ngoài chùa dâng sư sãi. Buổi tối, họ nấu cơm rồi nắm thành hoàng cung của tôi?

từng nắm đặt vào mâm cùng bánh trái, hoa quả đặt Đức Phật giải thích:

lên chánh điện để cúng Tam Bảo và mời nhà sư tụng kinh cầu siêu cho tất cả các linh hồn trong dòng họ đã

- Đó là vong hồn của những kẻ cô đơn. Nhiều vô kể.

chết. Sau đó mang những nắm cơm đặt xung quanh Họ không thân tộc, họ hàng, không con cháu cho ăn chánh điện. Đồng bào còn làm lễ thọ giới và mời sư

uống. Họ đói khát quá rồi. Nếu bệ hạ muốn tiếng kêu sãi thuyết pháp. Các tổ luân phiên nhau tổ chức liền than chấm dứt thì bệ hạ hãy nấu thật nhiều cơm, nắm mười lăm ngày, gọi là Canh banh. Ngày thứ mười lăm, thành nhiều nắm để xung quanh hoàng cung rồi mời vào buổi chiều, những gia đình khá giả dọn dẹp nhà các vong hồn đó đến ăn. Làm liên tục mười lăm ngày.

cửa, trang hoàng lại bàn thờ Phật. Sau đó làm mâm Đến ngày thứ mười lăm thì dâng cơm lên các sư sãi và cơm, xới ra bốn chén cơm, sắp bốn đôi đũa, thắp làm lễ cầu siêu cho các vong hồn ấy!

nhang, đèn rồi mời bà con lối xóm đến cùng cúng.

Nhà vua vâng lời. Quả nhiên tiếng kêu than khóc Lời khấn đại ý là mời những linh hồn người đã lóc không còn nữa.

khuất về nhà nghỉ ngơi, ăn uống được nhắc đi nhắc Dựa theo tích này, hằng năm, khi việc gieo cấy đã lại ba lần, mỗi lần nhắc lại đều rót trà và rượu. Kế đó xong, từ ngày Mười sáu đến ngày Ba mươi tháng họ gắp thức ăn, mỗi thứ một ít để vào chiếc chén Fettrobet, trùng với tháng Tám âm lịch của người được làm bằng bẹ chuối, tiếng Khmer gọi là pe, rồi Kinh, đồng bào Khmer Nam Bộ tổ chức lễ cúng ông bà, rót trà, rượu vào mang ra để cạnh bờ rào, cắm thêm gọi là sênh đol ta. Còn người Khmer ở Campuchia thì cây nhang mời ma quỷ đã dẫn lối tổ tiên về thụ

gọi là banh fchum bonh. Đây là một trong ba lễ lớn hưởng và vui lễ, đồng thời cảm tạ ma quỷ lại đưa lối nhất của người Khmer, gồm tết Chol chnăm thmay, lễ

tổ tiên trở về nơi cũ. Theo quan niệm của người Ooc om booc, và lễ Sênh đol ta. Lễ Sênh đol ta được tổ

Khmer thì ma quỷ không dám ăn chung mâm với tổ

chức liền mười lăm ngày để tưởng nhớ ông bà, cha mẹ

tiên nên phải cho chúng ăn riêng.

33

34

https://thuviensach.vn

trong hoàng cung kín cổng cao tường mà vẫn không và những người ruột thịt, người thân đã khuất, đồng thể ngủ yên. Cả triều đình lo lắng không hiểu chuyện thời cầu siêu cho linh hồn của họ mau được siêu gì. Nhân Đức Phật đến vùng đó để thuyết pháp, nhà thoát. Đến ngày quy định, các tổ trưởng, tiếng Khmer vua mới hỏi:

gọi là mê vênh đến từng nhà trong tổ mình kêu gọi

- Kính thưa Đức Phật, vì sao mỗi đêm đến là lại nổi quyên góp gạo, tiền để mua thịt, bánh trái… đem lên lên tiếng than khóc, tiếng kêu la cả trong và ngoài chùa dâng sư sãi. Buổi tối, họ nấu cơm rồi nắm thành hoàng cung của tôi?

từng nắm đặt vào mâm cùng bánh trái, hoa quả đặt Đức Phật giải thích:

lên chánh điện để cúng Tam Bảo và mời nhà sư tụng kinh cầu siêu cho tất cả các linh hồn trong dòng họ đã

- Đó là vong hồn của những kẻ cô đơn. Nhiều vô kể.

chết. Sau đó mang những nắm cơm đặt xung quanh Họ không thân tộc, họ hàng, không con cháu cho ăn chánh điện. Đồng bào còn làm lễ thọ giới và mời sư

uống. Họ đói khát quá rồi. Nếu bệ hạ muốn tiếng kêu sãi thuyết pháp. Các tổ luân phiên nhau tổ chức liền than chấm dứt thì bệ hạ hãy nấu thật nhiều cơm, nắm mười lăm ngày, gọi là Canh banh. Ngày thứ mười lăm, thành nhiều nắm để xung quanh hoàng cung rồi mời vào buổi chiều, những gia đình khá giả dọn dẹp nhà các vong hồn đó đến ăn. Làm liên tục mười lăm ngày.

cửa, trang hoàng lại bàn thờ Phật. Sau đó làm mâm Đến ngày thứ mười lăm thì dâng cơm lên các sư sãi và cơm, xới ra bốn chén cơm, sắp bốn đôi đũa, thắp làm lễ cầu siêu cho các vong hồn ấy!

nhang, đèn rồi mời bà con lối xóm đến cùng cúng.

Nhà vua vâng lời. Quả nhiên tiếng kêu than khóc Lời khấn đại ý là mời những linh hồn người đã lóc không còn nữa.

khuất về nhà nghỉ ngơi, ăn uống được nhắc đi nhắc Dựa theo tích này, hằng năm, khi việc gieo cấy đã lại ba lần, mỗi lần nhắc lại đều rót trà và rượu. Kế đó xong, từ ngày Mười sáu đến ngày Ba mươi tháng họ gắp thức ăn, mỗi thứ một ít để vào chiếc chén Fettrobet, trùng với tháng Tám âm lịch của người được làm bằng bẹ chuối, tiếng Khmer gọi là pe, rồi Kinh, đồng bào Khmer Nam Bộ tổ chức lễ cúng ông bà, rót trà, rượu vào mang ra để cạnh bờ rào, cắm thêm gọi là sênh đol ta. Còn người Khmer ở Campuchia thì cây nhang mời ma quỷ đã dẫn lối tổ tiên về thụ

gọi là banh fchum bonh. Đây là một trong ba lễ lớn hưởng và vui lễ, đồng thời cảm tạ ma quỷ lại đưa lối nhất của người Khmer, gồm tết Chol chnăm thmay, lễ

tổ tiên trở về nơi cũ. Theo quan niệm của người Ooc om booc, và lễ Sênh đol ta. Lễ Sênh đol ta được tổ

Khmer thì ma quỷ không dám ăn chung mâm với tổ

chức liền mười lăm ngày để tưởng nhớ ông bà, cha mẹ

tiên nên phải cho chúng ăn riêng.

33

34

https://thuviensach.vn

Sáng sớm, mọi nhà không kể sang hèn, giàu nghèo cũng có trường hợp tiến hành lễ chung tại chùa.

trong phum, sóc đều làm cơm nước, sắp xếp bánh trái Lễ này được tổ chức vào dịp tết Chol chnăm thmay, rồi cùng nhau đi lễ chùa. Tại chùa, sư sãi tụng kinh cầu cụ thể là chiều mồng Ba tết, tức là ngày lơn sac. Các gia phước, cầu siêu cho những người đã quá vãng lên cõi đình đều chuẩn bị ướp nước hương (tuc op) cho sẵn vào Niết bàn hoặc đầu thai sang kiếp khác được sung bình để lên chùa tắm cho Đức Phật (sron tuc Pras). Sau sướng, an lành hơn.

khi làm nghi thức tắm cho Đức Phật xong mới vào chánh Đến chiều, có những gia đình trở về nhà làm lễ tiễn điện làm lễ cầu siêu (băng skol). Có gia đình sau khi làm đưa tổ tiên. Họ cũng sắp dọn cơm, bánh trái như ngày lễ tập trung tại chánh điện xong, còn mời sư sãi đến ngôi đầu đón tiếp. Cũng xới bốn chén cơm, sắp bốn đôi đũa tháp chứa hài cốt người thân của mình tụng kinh cầu và mời bà con lối xóm đến cùng cúng phụ. Sau khi siêu một lần nữa, rồi lấy nước thơm tắm cho Đức Phật khấn đủ ba lần, họ lấy cơm, thức ăn, bánh trái, hoa quả

tưới lên ngôi tháp để cầu mong linh hồn người thân của mỗi thứ một ít xếp vào con thuyền buồm. Con thuyền mình chóng được siêu thoát. Lễ cầu siêu đến đó là chấm này được làm bằng bẹ chuối. Trên thuyền có cắm cờ

dứt.

phướn hình tam giác, đồng thời làm một con cá sấu có Không chỉ trong các dịp lễ tết, người Khmer còn thờ

hình khắc ở đầu và ở đuôi. Theo quan niệm của họ, con cúng tổ tiên khi gia đình có việc lớn như cưới hỏi, nhập cá sấu này sẽ bảo vệ ông bà đi đường. Ngoài ra còn có tháng đầy tuổi (như lễ đầy tháng của người Kinh), làm thêm một túi đựng muối, hạt đậu, thóc, mè (vừng), nhà mới, đám tang…

bánh trái… để tổ tiên và ma quỷ mang về ăn lâu dài.

Như vậy, tục thờ cúng tổ tiên của người Khmer đã có Khi đã sắm sửa đủ đồ lễ, người ta mang chiếc thuyền từ lâu đời; đồng bào tổ chức thờ cúng trong nhiều trường thả ra sông, lạch gần nhà. Sau đó mới mời bà con cùng hợp khác nhau và hầu như trong bất kỳ nghi lễ nào họ

chung vui ăn bữa cơm.

đều gắn với nghi lễ thờ cúng tổ tiên. Đây là nét đẹp văn Lễ cầu siêu (Banh băng skol): Người Khmer quan hóa cần bảo tồn và phát huy. Dân gian Khmer có câu răn niệm, tất cả mọi người dù sống hay chết đều là chúng dạy con cháu: “Cây có gốc mới nở cành xanh ngọn/Nước sinh của Đức Phật, phần hồn luôn được Đức Phật độ

có nguồn mới bể rộng sông sâu”. Họ cho rằng, nếu từ bỏ

trì, và đều mong muốn linh hồn người chết thuộc dòng tổ tiên tức là quên nguồn gốc; từ bỏ nguồn gốc là một tội họ mình được siêu thoát. Vì vậy hằng năm người lỗi rất lớn. Đó là tư tưởng, cách nhìn sáng suốt về vấn đề

Khmer thường tổ chức lễ cầu siêu (Banh băng skol) tại giáo dục đạo đức truyền thống của đồng bào Khmer nói nhà rồi mới lên chùa mời sư sãi tụng kinh. Tuy nhiên riêng và của cộng đồng các dân tộc Việt Nam nói chung.

35

36

https://thuviensach.vn

Sáng sớm, mọi nhà không kể sang hèn, giàu nghèo cũng có trường hợp tiến hành lễ chung tại chùa.

trong phum, sóc đều làm cơm nước, sắp xếp bánh trái Lễ này được tổ chức vào dịp tết Chol chnăm thmay, rồi cùng nhau đi lễ chùa. Tại chùa, sư sãi tụng kinh cầu cụ thể là chiều mồng Ba tết, tức là ngày lơn sac. Các gia phước, cầu siêu cho những người đã quá vãng lên cõi đình đều chuẩn bị ướp nước hương (tuc op) cho sẵn vào Niết bàn hoặc đầu thai sang kiếp khác được sung bình để lên chùa tắm cho Đức Phật (sron tuc Pras). Sau sướng, an lành hơn.

khi làm nghi thức tắm cho Đức Phật xong mới vào chánh Đến chiều, có những gia đình trở về nhà làm lễ tiễn điện làm lễ cầu siêu (băng skol). Có gia đình sau khi làm đưa tổ tiên. Họ cũng sắp dọn cơm, bánh trái như ngày lễ tập trung tại chánh điện xong, còn mời sư sãi đến ngôi đầu đón tiếp. Cũng xới bốn chén cơm, sắp bốn đôi đũa tháp chứa hài cốt người thân của mình tụng kinh cầu và mời bà con lối xóm đến cùng cúng phụ. Sau khi siêu một lần nữa, rồi lấy nước thơm tắm cho Đức Phật khấn đủ ba lần, họ lấy cơm, thức ăn, bánh trái, hoa quả

tưới lên ngôi tháp để cầu mong linh hồn người thân của mỗi thứ một ít xếp vào con thuyền buồm. Con thuyền mình chóng được siêu thoát. Lễ cầu siêu đến đó là chấm này được làm bằng bẹ chuối. Trên thuyền có cắm cờ

dứt.

phướn hình tam giác, đồng thời làm một con cá sấu có Không chỉ trong các dịp lễ tết, người Khmer còn thờ

hình khắc ở đầu và ở đuôi. Theo quan niệm của họ, con cúng tổ tiên khi gia đình có việc lớn như cưới hỏi, nhập cá sấu này sẽ bảo vệ ông bà đi đường. Ngoài ra còn có tháng đầy tuổi (như lễ đầy tháng của người Kinh), làm thêm một túi đựng muối, hạt đậu, thóc, mè (vừng), nhà mới, đám tang…

bánh trái… để tổ tiên và ma quỷ mang về ăn lâu dài.

Như vậy, tục thờ cúng tổ tiên của người Khmer đã có Khi đã sắm sửa đủ đồ lễ, người ta mang chiếc thuyền từ lâu đời; đồng bào tổ chức thờ cúng trong nhiều trường thả ra sông, lạch gần nhà. Sau đó mới mời bà con cùng hợp khác nhau và hầu như trong bất kỳ nghi lễ nào họ

chung vui ăn bữa cơm.

đều gắn với nghi lễ thờ cúng tổ tiên. Đây là nét đẹp văn Lễ cầu siêu (Banh băng skol): Người Khmer quan hóa cần bảo tồn và phát huy. Dân gian Khmer có câu răn niệm, tất cả mọi người dù sống hay chết đều là chúng dạy con cháu: “Cây có gốc mới nở cành xanh ngọn/Nước sinh của Đức Phật, phần hồn luôn được Đức Phật độ

có nguồn mới bể rộng sông sâu”. Họ cho rằng, nếu từ bỏ

trì, và đều mong muốn linh hồn người chết thuộc dòng tổ tiên tức là quên nguồn gốc; từ bỏ nguồn gốc là một tội họ mình được siêu thoát. Vì vậy hằng năm người lỗi rất lớn. Đó là tư tưởng, cách nhìn sáng suốt về vấn đề

Khmer thường tổ chức lễ cầu siêu (Banh băng skol) tại giáo dục đạo đức truyền thống của đồng bào Khmer nói nhà rồi mới lên chùa mời sư sãi tụng kinh. Tuy nhiên riêng và của cộng đồng các dân tộc Việt Nam nói chung.

35

36

https://thuviensach.vn

III

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

CỦA NGƯỜI THÁI

Theo số liệu từ Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009 thì dân tộc Thái ở nước ta có 1.550.423 người, và là dân tộc có dân số đông vào hàng thứ 3 trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, sau dân tộc Kinh và dân tộc Tày; sinh sống chủ yếu ở vùng Tây Bắc Việt Nam (Sơn La, Lai Châu, Điện Biên, Hòa Bình, Lào Cai, Yên Bái) và ở Thanh Hóa, Nghệ An; chia thành hai nhóm là Thái Đen và Thái Trắng.

Người Thái quan niệm đất này vốn phân chia thành hai mường, tương đương với quan niệm về hai thế giới. Đó là “thế giới của sự sống”, tiếng Thái gọi là mương côn (mường người) và thế giới hư vô, tiếng Thái gọi là mương phi (mường ma). Thế giới hư vô của người Thái có ba không gian tồn tại. Một là, không gian của mỗi con người có phi khoăn tương đương với “linh hồn”, hay “vía”. Hai là, không gian của

“cõi linh” hiểu theo nghĩa cụ thể của “mường phi”

được chia thành hai phần. Phần “ác” gồm các ma thiêng, qủy dữ có thể do người chết biến thành hoặc cũng có thể có sẵn trong tự nhiên; phần “lành” có tổ

37

38

https://thuviensach.vn

III

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

CỦA NGƯỜI THÁI

Theo số liệu từ Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009 thì dân tộc Thái ở nước ta có 1.550.423 người, và là dân tộc có dân số đông vào hàng thứ 3 trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, sau dân tộc Kinh và dân tộc Tày; sinh sống chủ yếu ở vùng Tây Bắc Việt Nam (Sơn La, Lai Châu, Điện Biên, Hòa Bình, Lào Cai, Yên Bái) và ở Thanh Hóa, Nghệ An; chia thành hai nhóm là Thái Đen và Thái Trắng.

Người Thái quan niệm đất này vốn phân chia thành hai mường, tương đương với quan niệm về hai thế giới. Đó là “thế giới của sự sống”, tiếng Thái gọi là mương côn (mường người) và thế giới hư vô, tiếng Thái gọi là mương phi (mường ma). Thế giới hư vô của người Thái có ba không gian tồn tại. Một là, không gian của mỗi con người có phi khoăn tương đương với “linh hồn”, hay “vía”. Hai là, không gian của

“cõi linh” hiểu theo nghĩa cụ thể của “mường phi”

được chia thành hai phần. Phần “ác” gồm các ma thiêng, qủy dữ có thể do người chết biến thành hoặc cũng có thể có sẵn trong tự nhiên; phần “lành” có tổ

37

38

https://thuviensach.vn

tiên (phi đẳm hay phi hươn). Ba là, không gian của cõi rằng tổ tiên đã mất vẫn tồn tại ở một thế giới khác và trời có phi then hay then.

vui vầy cùng con cháu.

Cũng như các dân tộc khác, người Thái cho rằng có Không giống như các dân tộc khác, quan niệm và sự sống là do có linh hồn tồn tại trong thể xác. Niềm cách giải thích về linh hồn của người Thái mang màu tin vào có linh hồn đã dẫn đến sự ra đời của các nghi sắc riêng. Họ cho rằng, thể xác là con người, linh hồn là thức, nghi lễ. Điểm nổi bật trong tín ngưỡng, tôn giáo cái bóng. Do quan niệm như vậy nên tiếng Thái có của mình, người Thái theo tục cúng tổ tiên, không theo thuật ngữ “hồn bóng” (khoăn ngau). Một con người có bất cứ tôn giáo ngoại tộc nào. Họ cho rằng, khi chết, tới 80 hồn, 30 hồn ở phía trước và 50 hồn ở phía sau linh hồn đầu (hồn chủ) hóa kiếp về cõi đẳm để trở

(xam xíp khoăn mang nả, hả xíp khoăn mang lăng). Đó thành tổ tiên, tồn tại mãi mãi ở “cõi vĩnh hằng”.

là các hồn của từng bộ phận cơ thể như mắt, tai, mũi, Người Thái là tộc người có thói quen từ ngàn đời tóc, tim, phổi, chân tay… Sau khi chết, 80 hồn vẫn làm nhà sàn để ở, do vậy cách thức tổ chức không gian quanh quẩn bên thân xác đang quàn trong nhà. Tám thờ cúng tổ tiên trong nhà của họ cũng hết sức khoa mươi hồn đó được chia thành ba loại: Văn tồn (hồn học. Trong ngôi nhà sàn truyền thống của người Thái, gốc) ngụ trên đỉnh đầu, văn pai và văn ngau phàu hẹo.

nơi thờ cúng tổ tiên đặt ở gian hoóng (buồng) bên Văn pai sẽ được thầy mo dẫn lên đẳm chào ở Mường phía quản (bên trên). Có nghĩa là, phân đôi bổ ngang Then. Sau lễ khóc tiễn, người ta đưa thi hài người chết theo chiều cây quá giang, một bên là cầu thang dẫn lên ra đồng, đồng thời đưa hai loại hồn này ra để nhận mộ

lan can đi tới cửa chính bên hồi để vào nội thất, đầu và biết đường đi lối lại trở về với con cháu. Riêng văn tiên sẽ thấy ở “phía trên” có gian thờ tổ tiên như được tồn được rước về ngự trên ban thờ, trở thành ma nhà, giấu kín trong buồng có vách ngăn. Kích thước gian hay thần giữ nhà, gọi là phi hươn, tức tổ tiên. Còn văn này thường không có quy định về chiều ngang nhưng ngau phàu hẹo thì ở nghĩa địa để canh mồ mả cho nhất thiết phải đặt vừa mâm cúng và thường thưng dòng họ. Sau ba ngày thì làm lễ mở cửa mả đón văn ván lửng, có chiều cao từ 1 đến 1,2m. Theo phong tục, tồn về rồi lại làm lễ cho ngự tại ban thờ. Nếu ngày giờ

vợ chồng chủ nhà cũng ngủ ở gian kề chỗ sát thờ tổ

chưa đẹp thì dùng mía để cúng đón văn tồn và văn tồn tiên, tục gọi là ngủ cài hoóng (non khắt hoóng). Việc sẽ tạm ngự ở chiếc áo treo trên cột trong gian hoóng, dành riêng một vị trí quan trọng trong ngôi nhà làm chờ đến ngày tốt sẽ nhập ban thờ thành phi hươn.

không gian thờ cúng tổ tiên cho thấy ý thức coi trọng Người Thái thờ cúng phi hươn chính là thờ cúng tổ

tập tục đồng thời thể hiện quan niệm nhân sinh của họ

tiên. Gian thờ này tiếng Thái gọi là hoóng. Khi dựng 39

40

https://thuviensach.vn

tiên (phi đẳm hay phi hươn). Ba là, không gian của cõi rằng tổ tiên đã mất vẫn tồn tại ở một thế giới khác và trời có phi then hay then.

vui vầy cùng con cháu.

Cũng như các dân tộc khác, người Thái cho rằng có Không giống như các dân tộc khác, quan niệm và sự sống là do có linh hồn tồn tại trong thể xác. Niềm cách giải thích về linh hồn của người Thái mang màu tin vào có linh hồn đã dẫn đến sự ra đời của các nghi sắc riêng. Họ cho rằng, thể xác là con người, linh hồn là thức, nghi lễ. Điểm nổi bật trong tín ngưỡng, tôn giáo cái bóng. Do quan niệm như vậy nên tiếng Thái có của mình, người Thái theo tục cúng tổ tiên, không theo thuật ngữ “hồn bóng” (khoăn ngau). Một con người có bất cứ tôn giáo ngoại tộc nào. Họ cho rằng, khi chết, tới 80 hồn, 30 hồn ở phía trước và 50 hồn ở phía sau linh hồn đầu (hồn chủ) hóa kiếp về cõi đẳm để trở

(xam xíp khoăn mang nả, hả xíp khoăn mang lăng). Đó thành tổ tiên, tồn tại mãi mãi ở “cõi vĩnh hằng”.

là các hồn của từng bộ phận cơ thể như mắt, tai, mũi, Người Thái là tộc người có thói quen từ ngàn đời tóc, tim, phổi, chân tay… Sau khi chết, 80 hồn vẫn làm nhà sàn để ở, do vậy cách thức tổ chức không gian quanh quẩn bên thân xác đang quàn trong nhà. Tám thờ cúng tổ tiên trong nhà của họ cũng hết sức khoa mươi hồn đó được chia thành ba loại: Văn tồn (hồn học. Trong ngôi nhà sàn truyền thống của người Thái, gốc) ngụ trên đỉnh đầu, văn pai và văn ngau phàu hẹo.

nơi thờ cúng tổ tiên đặt ở gian hoóng (buồng) bên Văn pai sẽ được thầy mo dẫn lên đẳm chào ở Mường phía quản (bên trên). Có nghĩa là, phân đôi bổ ngang Then. Sau lễ khóc tiễn, người ta đưa thi hài người chết theo chiều cây quá giang, một bên là cầu thang dẫn lên ra đồng, đồng thời đưa hai loại hồn này ra để nhận mộ

lan can đi tới cửa chính bên hồi để vào nội thất, đầu và biết đường đi lối lại trở về với con cháu. Riêng văn tiên sẽ thấy ở “phía trên” có gian thờ tổ tiên như được tồn được rước về ngự trên ban thờ, trở thành ma nhà, giấu kín trong buồng có vách ngăn. Kích thước gian hay thần giữ nhà, gọi là phi hươn, tức tổ tiên. Còn văn này thường không có quy định về chiều ngang nhưng ngau phàu hẹo thì ở nghĩa địa để canh mồ mả cho nhất thiết phải đặt vừa mâm cúng và thường thưng dòng họ. Sau ba ngày thì làm lễ mở cửa mả đón văn ván lửng, có chiều cao từ 1 đến 1,2m. Theo phong tục, tồn về rồi lại làm lễ cho ngự tại ban thờ. Nếu ngày giờ

vợ chồng chủ nhà cũng ngủ ở gian kề chỗ sát thờ tổ

chưa đẹp thì dùng mía để cúng đón văn tồn và văn tồn tiên, tục gọi là ngủ cài hoóng (non khắt hoóng). Việc sẽ tạm ngự ở chiếc áo treo trên cột trong gian hoóng, dành riêng một vị trí quan trọng trong ngôi nhà làm chờ đến ngày tốt sẽ nhập ban thờ thành phi hươn.

không gian thờ cúng tổ tiên cho thấy ý thức coi trọng Người Thái thờ cúng phi hươn chính là thờ cúng tổ

tập tục đồng thời thể hiện quan niệm nhân sinh của họ

tiên. Gian thờ này tiếng Thái gọi là hoóng. Khi dựng 39

40

https://thuviensach.vn

nhà, bao giờ người Thái cũng dựng một cây cột, gọi là đem ra rang, giã làm cốm hoặc đồ xôi để dâng cúng tổ

xau hoóng trước tiên. Khi cất xong nhà thì gian hoóng tiên. Một món quan trọng nữa để cúng là cá, tiếng Thái đặt một chạn đựng các đồ vật cúng bái tiên tổ và thực gọi là pá, được chế biến nhiều kiểu, gồm nướng, luộc, hành cúng bái tại gian này, cho nên cây cột chính dựng rán… Ngoài ra đồng bào còn làm các loại bánh bằng trước tiên tại đây gọi là xau phi hươn. Ma tổ tiên ngự

gạo nếp như bánh chưng, bánh gù, bánh sừng dê… Khi tại gian này nên người Thái kiêng không đem thịt mâm cỗ cúng sắp xong được bưng lên để ở gian cúng sống, không đem cành lá xanh qua, với quan niệm nếu tổ tiên. Chủ nhà có thể tự cúng hoặc mời thầy mo đến đem thịt sống qua, sẽ đánh thức ma và ma sẽ vòi vĩnh, cúng hộ. Nội dung lời khấn đại ý mời tổ tiên về hưởng gây cho người trong nhà đau ốm; cành lá xanh tượng hương hoa, chứng giám cho thành quả lao động sản trưng cho rừng hoang, nên nếu đem cành lá xanh qua xuất và cầu mong tổ tiên tiếp tục phù hộ để năm sau thì ma tưởng là có qủy dữ tới, liền thức dậy hỏi chủ

thu hoạch gấp năm, gấp mười năm nay, và năm sau nhà và dò xét, cũng sẽ gây đau ốm cho người trong gia nếu con cháu ăn nên làm ra thì năm tới sẽ tiếp tục làm đình. Họ cho rằng, đêm đến, ma nhà có thể đi rong cỗ to hơn để dâng tổ tiên…

chơi. Khi về có thể ma rừng cùng về lẫn lộn để làm hại Tết Nguyên đán cũng là tết cổ truyền của người người, nên dân gian Thái có câu “phi hươn chuốn phi Thái. Vào ngày cuối năm âm lịch, các gia đình tổ chức pá” (ma nhà rủ ma rừng).

cúng đuổi tà với ý nghĩa “năm hết tết đến, ma nhà nào Một trong những tết quan trọng trong năm của về với con với cháu nhà đó. Ai không có con cháu thì người Thái là tết cơm mới (khau mờ). Thời gian ăn tết ăn vài miếng rồi đi, chớ về quấy phá…”. Sau đó cúng vào khoảng tháng Mười âm lịch, tức chừng tháng Sáu khấn mời ông bà, cha mẹ về ăn tết với con cháu. Đại ý lịch Thái. Đây là thời điểm nông nhàn vì mùa màng đã lời khấn: “Năm hết tết đến, ông bà tổ tiên chớ đi lang thu hoạch xong. Thời gian ăn tết cụ thể tùy thuộc từng thang, kẻo người ta rủa. Nhà của ông bà, cha mẹ, tổ

gia đình. Trước khi ăn tết, đồng bào đã chuẩn bị sẵn tiên ở đây. Con cháu của tổ tiên, của ông bà, cha mẹ ở

nhiều lương thực, thực phẩm. Để tỏ lòng biết ơn ông đây. Đi lang thang bị người đuổi đánh, nhục cho con bà, cha mẹ, tổ tiên đã phù hộ, độ trì cho mình một năm cháu lắm. Mời tổ tiên về để phù hộ, độ trì cho con cháu làm ăn phát đạt, lúa ngô tốt tươi, vật nuôi chóng lớn, sang năm được mạnh khỏe, ăn nên làm ra…”. Vào ngày khi bông lúa nếp đang còn đọng sữa, đồng bào gặt một đầu tiên của năm mới, mọi người thức dậy sớm chuẩn ít mang về luộc, phơi cho khô rồi cất lên sàn gác, nơi bị lễ vật cúng tổ tiên, gồm rượu, gà, cá, cơm, xôi… chay người không đụng chạm đến. Đến ngày tết cơm mới tịnh, thanh khiết. Chủ nhà có thể tự cúng hoặc mời 41

42

https://thuviensach.vn

nhà, bao giờ người Thái cũng dựng một cây cột, gọi là đem ra rang, giã làm cốm hoặc đồ xôi để dâng cúng tổ

xau hoóng trước tiên. Khi cất xong nhà thì gian hoóng tiên. Một món quan trọng nữa để cúng là cá, tiếng Thái đặt một chạn đựng các đồ vật cúng bái tiên tổ và thực gọi là pá, được chế biến nhiều kiểu, gồm nướng, luộc, hành cúng bái tại gian này, cho nên cây cột chính dựng rán… Ngoài ra đồng bào còn làm các loại bánh bằng trước tiên tại đây gọi là xau phi hươn. Ma tổ tiên ngự

gạo nếp như bánh chưng, bánh gù, bánh sừng dê… Khi tại gian này nên người Thái kiêng không đem thịt mâm cỗ cúng sắp xong được bưng lên để ở gian cúng sống, không đem cành lá xanh qua, với quan niệm nếu tổ tiên. Chủ nhà có thể tự cúng hoặc mời thầy mo đến đem thịt sống qua, sẽ đánh thức ma và ma sẽ vòi vĩnh, cúng hộ. Nội dung lời khấn đại ý mời tổ tiên về hưởng gây cho người trong nhà đau ốm; cành lá xanh tượng hương hoa, chứng giám cho thành quả lao động sản trưng cho rừng hoang, nên nếu đem cành lá xanh qua xuất và cầu mong tổ tiên tiếp tục phù hộ để năm sau thì ma tưởng là có qủy dữ tới, liền thức dậy hỏi chủ

thu hoạch gấp năm, gấp mười năm nay, và năm sau nhà và dò xét, cũng sẽ gây đau ốm cho người trong gia nếu con cháu ăn nên làm ra thì năm tới sẽ tiếp tục làm đình. Họ cho rằng, đêm đến, ma nhà có thể đi rong cỗ to hơn để dâng tổ tiên…

chơi. Khi về có thể ma rừng cùng về lẫn lộn để làm hại Tết Nguyên đán cũng là tết cổ truyền của người người, nên dân gian Thái có câu “phi hươn chuốn phi Thái. Vào ngày cuối năm âm lịch, các gia đình tổ chức pá” (ma nhà rủ ma rừng).

cúng đuổi tà với ý nghĩa “năm hết tết đến, ma nhà nào Một trong những tết quan trọng trong năm của về với con với cháu nhà đó. Ai không có con cháu thì người Thái là tết cơm mới (khau mờ). Thời gian ăn tết ăn vài miếng rồi đi, chớ về quấy phá…”. Sau đó cúng vào khoảng tháng Mười âm lịch, tức chừng tháng Sáu khấn mời ông bà, cha mẹ về ăn tết với con cháu. Đại ý lịch Thái. Đây là thời điểm nông nhàn vì mùa màng đã lời khấn: “Năm hết tết đến, ông bà tổ tiên chớ đi lang thu hoạch xong. Thời gian ăn tết cụ thể tùy thuộc từng thang, kẻo người ta rủa. Nhà của ông bà, cha mẹ, tổ

gia đình. Trước khi ăn tết, đồng bào đã chuẩn bị sẵn tiên ở đây. Con cháu của tổ tiên, của ông bà, cha mẹ ở

nhiều lương thực, thực phẩm. Để tỏ lòng biết ơn ông đây. Đi lang thang bị người đuổi đánh, nhục cho con bà, cha mẹ, tổ tiên đã phù hộ, độ trì cho mình một năm cháu lắm. Mời tổ tiên về để phù hộ, độ trì cho con cháu làm ăn phát đạt, lúa ngô tốt tươi, vật nuôi chóng lớn, sang năm được mạnh khỏe, ăn nên làm ra…”. Vào ngày khi bông lúa nếp đang còn đọng sữa, đồng bào gặt một đầu tiên của năm mới, mọi người thức dậy sớm chuẩn ít mang về luộc, phơi cho khô rồi cất lên sàn gác, nơi bị lễ vật cúng tổ tiên, gồm rượu, gà, cá, cơm, xôi… chay người không đụng chạm đến. Đến ngày tết cơm mới tịnh, thanh khiết. Chủ nhà có thể tự cúng hoặc mời 41

42

https://thuviensach.vn

thầy mo đến cúng giúp. Gia đình có hoàn cảnh khó đối với tổ tiên trong việc trân trọng các giá trị truyền khăn về kinh tế có thể chỉ khấn cầu ma nhà, tức tiên tổ

thống từ ngàn đời.

- phi hươn. Gia đình có điều kiện kinh tế có thể cúng tất cả các loại ma (thần) là ma nhà - phi hươn, ma bản

- phi ban, ma suối - phi huổi, ma rừng - phi pa, ma trời

- then kéo dài cả buổi. Sau khi cúng xong, cỗ bàn được dọn ra, mọi người trong gia đình, bà con lối xóm cùng chúc nhau sức khỏe, con đàn cháu đống, thu hái bề bề, vật nuôi đông đúc.

Với người Thái Đen, lễ cúng tổ tiên được gọi là

“cúng nhà” (xên hươn) được xem như ngày tết. Đây là dịp vui của một nóc nhà nhưng thu hút sự tham gia của tất cả bà con trong bản và có khi là cả một vùng gồm vài ba bản trở lên. Vật hiến tế là lợn to. Cúng xong đặt bàn cỗ mừng. Người khấn lễ là Mo. Ngày cúng là một ngày vui, đồng bào uống rượu, hát đối đáp, đánh trống chiêng, múa xòe suốt ngày đêm. Ngày nay, hai sự

kiện “cúng nhà” và Tết Nguyên đán thường được đồng bào kết hợp làm một.

Một lòng thành kính, nhớ về tổ tiên là hình thức tín ngưỡng sơ khai, bắt rễ vào phong tục tập quán nhiều dân tộc và ăn sâu vào tiềm thức mỗi người. Tín ngưỡng đó bắt nguồn từ việc tưởng nhớ những người đã có công sinh thành, dưỡng dục mình theo đạo lý

“uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây”.

Việc kế thừa, gìn giữ, phát huy tín ngưỡng tốt đẹp đó của thế hệ mai sau là minh chứng hùng hồn về tình cảm, tình yêu thương và lòng thành kính của con cháu 43

44

https://thuviensach.vn

thầy mo đến cúng giúp. Gia đình có hoàn cảnh khó đối với tổ tiên trong việc trân trọng các giá trị truyền khăn về kinh tế có thể chỉ khấn cầu ma nhà, tức tiên tổ

thống từ ngàn đời.

- phi hươn. Gia đình có điều kiện kinh tế có thể cúng tất cả các loại ma (thần) là ma nhà - phi hươn, ma bản

- phi ban, ma suối - phi huổi, ma rừng - phi pa, ma trời

- then kéo dài cả buổi. Sau khi cúng xong, cỗ bàn được dọn ra, mọi người trong gia đình, bà con lối xóm cùng chúc nhau sức khỏe, con đàn cháu đống, thu hái bề bề, vật nuôi đông đúc.

Với người Thái Đen, lễ cúng tổ tiên được gọi là

“cúng nhà” (xên hươn) được xem như ngày tết. Đây là dịp vui của một nóc nhà nhưng thu hút sự tham gia của tất cả bà con trong bản và có khi là cả một vùng gồm vài ba bản trở lên. Vật hiến tế là lợn to. Cúng xong đặt bàn cỗ mừng. Người khấn lễ là Mo. Ngày cúng là một ngày vui, đồng bào uống rượu, hát đối đáp, đánh trống chiêng, múa xòe suốt ngày đêm. Ngày nay, hai sự

kiện “cúng nhà” và Tết Nguyên đán thường được đồng bào kết hợp làm một.

Một lòng thành kính, nhớ về tổ tiên là hình thức tín ngưỡng sơ khai, bắt rễ vào phong tục tập quán nhiều dân tộc và ăn sâu vào tiềm thức mỗi người. Tín ngưỡng đó bắt nguồn từ việc tưởng nhớ những người đã có công sinh thành, dưỡng dục mình theo đạo lý

“uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây”.

Việc kế thừa, gìn giữ, phát huy tín ngưỡng tốt đẹp đó của thế hệ mai sau là minh chứng hùng hồn về tình cảm, tình yêu thương và lòng thành kính của con cháu 43

44

https://thuviensach.vn

tập trung thành từng chòm xóm riêng biệt, không lẫn lộn với người tộc khác. Vì thế, về văn hóa có sự

giao thoa, tiếp biến nhưng cũng có sự giữ gìn, bảo lưu. Trong các phong tục, lễ nghi truyền thống vòng IV

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

cây trồng và vòng đời người của đồng bào như lễ

CỦA NGƯỜI HÀ NHÌ ĐEN

cúng mừng năm mới, lễ cúng rừng (gạ ma gio), lễ

cúng làng (gạ tu tu), lễ cúng nguồn nước (lú khù xụ), Người Hà Nhì ở Việt Nam có các ngành - nhóm tết thiếu nhi (nga tha si), lễ cúng sang mùa đông, lễ

địa phương gồm Hà Nhì Cổ Chồ, Hà Nhì La Mí, Hà ăn cơm mới, lễ xuống đồng và nhiều lễ nghi khác Nhì Hoa, Hà Nhì Đen. Đồng bào cư trú chủ yếu ở

như cưới gả, sinh con, tang ma… đều có sự hiện diện huyện Mường Tè tỉnh Lai Châu và một số ở tỉnh Điện của tổ tiên.

Biên; ở tỉnh Lào Cai, nhóm Hà Nhì Đen cư trú tập Việc thờ cúng tổ tiên ở từng gia đình là truyền trung ở huyện Bát Xát, nhưng chụm tại các xã Y Tý, thống của người Hà Nhì. “Mọi người đều chết nhưng Nậm Pung, A Lù, A Mú Sung, Trịnh Tường, trong đó chẳng ai chết cả” - đó là một câu tục ngữ của người hai xã Y Tý và Nậm Pung có dân số khá đông. Có Tây Tạng. Cũng như các tộc người thiểu số, vạn vật người cho rằng tộc người Hà Nhì xa xưa gốc quán từ

hữu linh là quan niệm và là cảm thức chính của cao nguyên Thanh Tạng và được tách ra từ thổ tộc người Hà Nhì Đen trong tín ngưỡng. Con người có Đê Khương rồi lan tỏa đi nhiều phương, nhiều xứ.

thể chết về thể xác, nhưng phần hồn thì vẫn sống ở

Người Hà Nhì Hoa do còn lưu giữ được sắc màu một dạng khác, cách rất xa cõi của người trần. Cõi trang phục nên bộ nữ trang luôn sặc sỡ, nhất là ấy, phương ấy là nơi ngự của tổ tiên và tổ tiên vẫn những ngày lễ, hội. Các nhà dân tộc học xếp dân tộc lao động sản xuất bình thường, ăn uống bình Hà Nhì thuộc nhóm tộc có ngôn ngữ Tạng - Miến, thường. Vì thế khi trong nhà có người chết thì người gồm các dân tộc Hà Nhì, Phù Lá, Si La, Lô Lô, Cống và sống phải cho người đó một số vật dùng cần thiết để

La Hủ. Các học giả Trung Quốc gọi nhóm Hà Nhì Đen làm lộ phí đi đường và làm vốn sinh nhai ban đầu.

ở Lào Cai là Hà Nhì Lô Mê để phân biệt với nhóm Hà Nói là cách rất xa nhưng không có nghĩa là xa về mặt Nhì Cổ Chồ và Hà Nhì La Mí. Cũng như nhiều dân tộc địa lý, khoảng cách, mà là xa về dạng sống. Tuy chết thiểu số khác, người Hà Nhì tuy dân số ít nhưng họ ở

nhưng hồn thiêng của người chết lúc có thể đi xa, lúc có thể về gần để bảo vệ con cháu, người ruột thịt.

45

46

https://thuviensach.vn

tập trung thành từng chòm xóm riêng biệt, không lẫn lộn với người tộc khác. Vì thế, về văn hóa có sự

giao thoa, tiếp biến nhưng cũng có sự giữ gìn, bảo lưu. Trong các phong tục, lễ nghi truyền thống vòng IV

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

cây trồng và vòng đời người của đồng bào như lễ

CỦA NGƯỜI HÀ NHÌ ĐEN

cúng mừng năm mới, lễ cúng rừng (gạ ma gio), lễ

cúng làng (gạ tu tu), lễ cúng nguồn nước (lú khù xụ), Người Hà Nhì ở Việt Nam có các ngành - nhóm tết thiếu nhi (nga tha si), lễ cúng sang mùa đông, lễ

địa phương gồm Hà Nhì Cổ Chồ, Hà Nhì La Mí, Hà ăn cơm mới, lễ xuống đồng và nhiều lễ nghi khác Nhì Hoa, Hà Nhì Đen. Đồng bào cư trú chủ yếu ở

như cưới gả, sinh con, tang ma… đều có sự hiện diện huyện Mường Tè tỉnh Lai Châu và một số ở tỉnh Điện của tổ tiên.

Biên; ở tỉnh Lào Cai, nhóm Hà Nhì Đen cư trú tập Việc thờ cúng tổ tiên ở từng gia đình là truyền trung ở huyện Bát Xát, nhưng chụm tại các xã Y Tý, thống của người Hà Nhì. “Mọi người đều chết nhưng Nậm Pung, A Lù, A Mú Sung, Trịnh Tường, trong đó chẳng ai chết cả” - đó là một câu tục ngữ của người hai xã Y Tý và Nậm Pung có dân số khá đông. Có Tây Tạng. Cũng như các tộc người thiểu số, vạn vật người cho rằng tộc người Hà Nhì xa xưa gốc quán từ

hữu linh là quan niệm và là cảm thức chính của cao nguyên Thanh Tạng và được tách ra từ thổ tộc người Hà Nhì Đen trong tín ngưỡng. Con người có Đê Khương rồi lan tỏa đi nhiều phương, nhiều xứ.

thể chết về thể xác, nhưng phần hồn thì vẫn sống ở

Người Hà Nhì Hoa do còn lưu giữ được sắc màu một dạng khác, cách rất xa cõi của người trần. Cõi trang phục nên bộ nữ trang luôn sặc sỡ, nhất là ấy, phương ấy là nơi ngự của tổ tiên và tổ tiên vẫn những ngày lễ, hội. Các nhà dân tộc học xếp dân tộc lao động sản xuất bình thường, ăn uống bình Hà Nhì thuộc nhóm tộc có ngôn ngữ Tạng - Miến, thường. Vì thế khi trong nhà có người chết thì người gồm các dân tộc Hà Nhì, Phù Lá, Si La, Lô Lô, Cống và sống phải cho người đó một số vật dùng cần thiết để

La Hủ. Các học giả Trung Quốc gọi nhóm Hà Nhì Đen làm lộ phí đi đường và làm vốn sinh nhai ban đầu.

ở Lào Cai là Hà Nhì Lô Mê để phân biệt với nhóm Hà Nói là cách rất xa nhưng không có nghĩa là xa về mặt Nhì Cổ Chồ và Hà Nhì La Mí. Cũng như nhiều dân tộc địa lý, khoảng cách, mà là xa về dạng sống. Tuy chết thiểu số khác, người Hà Nhì tuy dân số ít nhưng họ ở

nhưng hồn thiêng của người chết lúc có thể đi xa, lúc có thể về gần để bảo vệ con cháu, người ruột thịt.

45

46

https://thuviensach.vn

Vậy nên nếu người sống không cúng tế đầy đủ thì quan niệm thế giới có bốn tầng: Tầng trời, tầng người chết sẽ cảnh báo bằng cách gây cho ốm đau thinh không, tầng đất và tầng âm phủ. Tầng trời là không rõ nguyên nhân, có thể làm cho súc vật đang nơi ngự của các vị thánh thần như mặt trời, mặt đêm giật mình rống quác lên loạn xạ không phải do trăng, những vì sao, gió, mây… khi thì hiền lành, khi cầy cáo, hùm sói đến dọa nạt. Gặp trường hợp này, thì hiểm ác. Nơi ngự chính của tổ tiên là tầng thinh gia chủ bị họa sẽ đến nhờ thầy bói xem giúp. Thầy không nhưng các vị tiền bối, tổ tiên vẫn có thể đi du bói sẽ đặt quả trứng lên đầu chiếc đũa rồi xoay. Nếu ngoạn tới tất cả các tầng. Khi về với con cháu, tổ tiên quả trứng đứng vững thì nghĩa là phần âm tốt, cần luôn cưỡi ngựa có kẻ dắt. Thế nên hễ tiến hành cúng phải tìm nguyên nhân khác. Nếu quả trứng rơi tế xong người ta lại để một chút thức ăn trên lá xuống đất, có nghĩa là người âm đòi được cúng tế.

chuối đặt kề ngay cửa chính để kẻ dắt ngựa của tổ

Khi đó gia chủ phải trù liệu một số lễ vật theo quy tiên cũng được ăn uống rồi lại dắt ngựa cho tổ tiên định. Người con trai cả hoặc cháu trai của gia chủ đã trở về chốn cố hương.

có vợ con sẽ là người thực hành. Anh ta quỳ gối, đầu Trong các lễ cúng của người Hà Nhì Đen thì lễ

cúi, hai lòng bàn tay ngửa, vái hất lên, sau đó đặt sấp cúng Cấm rừng (gạ ma gio), lễ cúng Thần làng (gạ tu đôi tay, cúi xuống, để trán chạm vào mu bàn tay.

tu), lễ Tết tháng Sáu (khu zà zà) là những lễ có quy Người thực hành làm như thế ba lần. Tiếp đó tất cả

mô lớn, thời gian kéo dài. Những lễ này con cháu những người trong gia đình mỗi người làm một lần.

khấn mời tiên tổ tiền bối về nhận đồ lễ. Tổ tiên tiền Nhà có trẻ nhỏ chưa biết vái thì người lớn làm thay.

bối về với con cháu thì ở lại, kẻ dắt ngựa cho tổ tiên Khi thực hành lễ cúng bái này, gia chủ sẽ “cấm bang”

được ăn một bữa rồi trở lại chốn cố hương, đến khi không cho bất cứ người nào trong gia đình đi ra lễ cúng tế hoàn tất thì trở lại đón ngựa và bảo vệ cho ngoài, và cũng không cho bất cứ người ngoài gia tiên tổ tiền bối.

đình vào nhà. Cấm bang bằng ám hiệu cắm một cành Tầng thứ ba là tầng mặt đất, nơi ngự của vô số

nhỏ cây xanh trước ngõ hoặc trước cửa. Nếu lễ cúng thần linh, hồn thiêng của muôn vật như cây cối, suối mà có mặt người ngoài thì sẽ mất thiêng vì tổ tiên nước, tảng đá, rừng cây, núi non, tràn ruộng…; thần coi như thế tức là mời khách chứ không phải mời Rừng, thần Núi, thần Lúa gạo, thần Nước, Thổ Công, mình. Tổ tiên không được tôn trọng thì gia đình sẽ

Thổ Địa cùng vô số ma qủy, yêu quái. Trong số các bị sát phạt ở mức thấp, trừng trị ở mức cao.

thần linh, ma quái này có loại hiền lành chuyên giúp Nơi ngự của tổ tiên là đâu? Người Hà Nhì Đen con người thì thành thần linh; loại ác nghiệt chuyên 47

48

https://thuviensach.vn

Vậy nên nếu người sống không cúng tế đầy đủ thì quan niệm thế giới có bốn tầng: Tầng trời, tầng người chết sẽ cảnh báo bằng cách gây cho ốm đau thinh không, tầng đất và tầng âm phủ. Tầng trời là không rõ nguyên nhân, có thể làm cho súc vật đang nơi ngự của các vị thánh thần như mặt trời, mặt đêm giật mình rống quác lên loạn xạ không phải do trăng, những vì sao, gió, mây… khi thì hiền lành, khi cầy cáo, hùm sói đến dọa nạt. Gặp trường hợp này, thì hiểm ác. Nơi ngự chính của tổ tiên là tầng thinh gia chủ bị họa sẽ đến nhờ thầy bói xem giúp. Thầy không nhưng các vị tiền bối, tổ tiên vẫn có thể đi du bói sẽ đặt quả trứng lên đầu chiếc đũa rồi xoay. Nếu ngoạn tới tất cả các tầng. Khi về với con cháu, tổ tiên quả trứng đứng vững thì nghĩa là phần âm tốt, cần luôn cưỡi ngựa có kẻ dắt. Thế nên hễ tiến hành cúng phải tìm nguyên nhân khác. Nếu quả trứng rơi tế xong người ta lại để một chút thức ăn trên lá xuống đất, có nghĩa là người âm đòi được cúng tế.

chuối đặt kề ngay cửa chính để kẻ dắt ngựa của tổ

Khi đó gia chủ phải trù liệu một số lễ vật theo quy tiên cũng được ăn uống rồi lại dắt ngựa cho tổ tiên định. Người con trai cả hoặc cháu trai của gia chủ đã trở về chốn cố hương.

có vợ con sẽ là người thực hành. Anh ta quỳ gối, đầu Trong các lễ cúng của người Hà Nhì Đen thì lễ

cúi, hai lòng bàn tay ngửa, vái hất lên, sau đó đặt sấp cúng Cấm rừng (gạ ma gio), lễ cúng Thần làng (gạ tu đôi tay, cúi xuống, để trán chạm vào mu bàn tay.

tu), lễ Tết tháng Sáu (khu zà zà) là những lễ có quy Người thực hành làm như thế ba lần. Tiếp đó tất cả

mô lớn, thời gian kéo dài. Những lễ này con cháu những người trong gia đình mỗi người làm một lần.

khấn mời tiên tổ tiền bối về nhận đồ lễ. Tổ tiên tiền Nhà có trẻ nhỏ chưa biết vái thì người lớn làm thay.

bối về với con cháu thì ở lại, kẻ dắt ngựa cho tổ tiên Khi thực hành lễ cúng bái này, gia chủ sẽ “cấm bang”

được ăn một bữa rồi trở lại chốn cố hương, đến khi không cho bất cứ người nào trong gia đình đi ra lễ cúng tế hoàn tất thì trở lại đón ngựa và bảo vệ cho ngoài, và cũng không cho bất cứ người ngoài gia tiên tổ tiền bối.

đình vào nhà. Cấm bang bằng ám hiệu cắm một cành Tầng thứ ba là tầng mặt đất, nơi ngự của vô số

nhỏ cây xanh trước ngõ hoặc trước cửa. Nếu lễ cúng thần linh, hồn thiêng của muôn vật như cây cối, suối mà có mặt người ngoài thì sẽ mất thiêng vì tổ tiên nước, tảng đá, rừng cây, núi non, tràn ruộng…; thần coi như thế tức là mời khách chứ không phải mời Rừng, thần Núi, thần Lúa gạo, thần Nước, Thổ Công, mình. Tổ tiên không được tôn trọng thì gia đình sẽ

Thổ Địa cùng vô số ma qủy, yêu quái. Trong số các bị sát phạt ở mức thấp, trừng trị ở mức cao.

thần linh, ma quái này có loại hiền lành chuyên giúp Nơi ngự của tổ tiên là đâu? Người Hà Nhì Đen con người thì thành thần linh; loại ác nghiệt chuyên 47

48

https://thuviensach.vn

phá phách cuộc sống yên hàn của con người thì thiểu số không sử dụng vật hiến tế như gà, lợn, trâu, thành ma quái. Vậy nên muốn có cuộc sống yên ấm bò… có màu lông trắng. Ngoài những lễ vật do gia thì phải cúng thần để thần phù hộ, đồng thời giúp đình chuẩn bị, những người đến dự lễ là con cháu, xua đuổi tà ma ra khỏi người, ra khỏi nhà và ra khỏi người họ hàng thân thích, tùy tâm có thể mang theo làng; cúng ma để bớt quấy nhiễu.

lễ vật cúng tế hoặc quà cho gia chủ. Sau lễ cúng, hồn Tầng thứ tư là tầng âm phủ. Người Hà Nhì Đen người chết coi như đã được giải thoát khỏi địa tầng quan niệm sau khi người chết về thể xác, hồn sẽ bị

âm phủ để về ngự cùng tổ tiên chốn cố hương và về

lưu đày vào tầng âm phủ. Sau khi chôn ba năm, con ngự nơi ban thờ khi gia chủ khấn mời. Cẩn thận hơn, cháu phải làm lễ gọi hồn tại nơi mộ, khi đó hồn sau lễ cúng, gia chủ còn nhờ thầy cúng, thầy bói coi người chết mới được về ngự nơi ban thờ, ngự cùng giúp xương cánh gà xem hồn người chết đã nhận tiên tổ tiền bối. Nếu người chết ở bên ngoài ngôi nhà được đồ lễ hay chưa, tổ tiên có được về nhà hay thì hồn sẽ bơ vơ lang thang, thành “Ma rừng, quỷ bể, không. Việc tảo mộ rất quan trọng, không chỉ là việc nó nể gì ai”. Loại này phải được cúng bái đầy đủ, nếu làm có tính đoạn tang rước hồn người chết về với tổ

không, chúng dễ trở thành ma ác trở về gây hại cho tiên, về với con cháu, mà còn đánh dấu từ đây gia người sống, đồng thời gia đình có người chết chưa đình hết cấm kỵ, kiêng khem để tiếp tục được tham đủ ba năm, chưa làm lễ tảo mộ được coi là “người dự các lễ nghi, các hoạt động tín ngưỡng chung của chưa sạch” nên không được tham gia các công việc cộng đồng.

cúng tế của làng, nếu cố tình đến đám cúng tế sẽ bị

Về cách bài trí, người Hà Nhì Đen bố trí bàn thờ

làng phạt vạ, phải nộp một số lễ vật theo quy định để

cạnh cây cột chủ. Phía trước bàn thờ là nơi ngủ của làng cúng tạ tội với thần linh nhằm hóa giải đi người cao niên nam giới. Tiếp giáp ngay đó là bếp những điều xúi quẩy.

lửa vì người già rất cần gần lửa để sưởi ấm. Vây Sau ba năm chôn cất, con cháu trong gia đình quanh bếp là một số hòn đá, trong đó có một hòn đá phải chuẩn bị một số lễ vật bắt buộc để tảo mộ, gồm thiêng, gọi là phu chu ma. Góc đặt bàn thờ thường một con lợn đen, một đôi gà một trống một mái, một hơi tối, khó quan sát và đó là nơi phụ nữ kiêng kẹp xôi, vài tấm bánh dày, hương, tiền giấy, hai cành không bước vào. Bàn thờ là một cái bàn tủ, hay chạn tre, hai dây tiền vàng và các hình chim, cá… được nhỏ, trên nóc tủ đặt một hoặc hai cái thớt chuyên gấp bằng giấy hay cắt bằng vải treo vào hai cành tre dùng làm đồ lễ thờ cúng, trong tủ là nơi cất giữ một để cắm lên mộ. Xin lưu ý là hầu hết các tộc người số đồ thờ cúng. Ngoài ra người ta còn treo một cái 49

50

https://thuviensach.vn

phá phách cuộc sống yên hàn của con người thì thiểu số không sử dụng vật hiến tế như gà, lợn, trâu, thành ma quái. Vậy nên muốn có cuộc sống yên ấm bò… có màu lông trắng. Ngoài những lễ vật do gia thì phải cúng thần để thần phù hộ, đồng thời giúp đình chuẩn bị, những người đến dự lễ là con cháu, xua đuổi tà ma ra khỏi người, ra khỏi nhà và ra khỏi người họ hàng thân thích, tùy tâm có thể mang theo làng; cúng ma để bớt quấy nhiễu.

lễ vật cúng tế hoặc quà cho gia chủ. Sau lễ cúng, hồn Tầng thứ tư là tầng âm phủ. Người Hà Nhì Đen người chết coi như đã được giải thoát khỏi địa tầng quan niệm sau khi người chết về thể xác, hồn sẽ bị

âm phủ để về ngự cùng tổ tiên chốn cố hương và về

lưu đày vào tầng âm phủ. Sau khi chôn ba năm, con ngự nơi ban thờ khi gia chủ khấn mời. Cẩn thận hơn, cháu phải làm lễ gọi hồn tại nơi mộ, khi đó hồn sau lễ cúng, gia chủ còn nhờ thầy cúng, thầy bói coi người chết mới được về ngự nơi ban thờ, ngự cùng giúp xương cánh gà xem hồn người chết đã nhận tiên tổ tiền bối. Nếu người chết ở bên ngoài ngôi nhà được đồ lễ hay chưa, tổ tiên có được về nhà hay thì hồn sẽ bơ vơ lang thang, thành “Ma rừng, quỷ bể, không. Việc tảo mộ rất quan trọng, không chỉ là việc nó nể gì ai”. Loại này phải được cúng bái đầy đủ, nếu làm có tính đoạn tang rước hồn người chết về với tổ

không, chúng dễ trở thành ma ác trở về gây hại cho tiên, về với con cháu, mà còn đánh dấu từ đây gia người sống, đồng thời gia đình có người chết chưa đình hết cấm kỵ, kiêng khem để tiếp tục được tham đủ ba năm, chưa làm lễ tảo mộ được coi là “người dự các lễ nghi, các hoạt động tín ngưỡng chung của chưa sạch” nên không được tham gia các công việc cộng đồng.

cúng tế của làng, nếu cố tình đến đám cúng tế sẽ bị

Về cách bài trí, người Hà Nhì Đen bố trí bàn thờ

làng phạt vạ, phải nộp một số lễ vật theo quy định để

cạnh cây cột chủ. Phía trước bàn thờ là nơi ngủ của làng cúng tạ tội với thần linh nhằm hóa giải đi người cao niên nam giới. Tiếp giáp ngay đó là bếp những điều xúi quẩy.

lửa vì người già rất cần gần lửa để sưởi ấm. Vây Sau ba năm chôn cất, con cháu trong gia đình quanh bếp là một số hòn đá, trong đó có một hòn đá phải chuẩn bị một số lễ vật bắt buộc để tảo mộ, gồm thiêng, gọi là phu chu ma. Góc đặt bàn thờ thường một con lợn đen, một đôi gà một trống một mái, một hơi tối, khó quan sát và đó là nơi phụ nữ kiêng kẹp xôi, vài tấm bánh dày, hương, tiền giấy, hai cành không bước vào. Bàn thờ là một cái bàn tủ, hay chạn tre, hai dây tiền vàng và các hình chim, cá… được nhỏ, trên nóc tủ đặt một hoặc hai cái thớt chuyên gấp bằng giấy hay cắt bằng vải treo vào hai cành tre dùng làm đồ lễ thờ cúng, trong tủ là nơi cất giữ một để cắm lên mộ. Xin lưu ý là hầu hết các tộc người số đồ thờ cúng. Ngoài ra người ta còn treo một cái 49

50

https://thuviensach.vn

giỏ đan bằng mây, trúc để đựng bốn cái bát, một đôi xuống đất, đầu cúi xuống đặt lên mu bàn tay ba lần.

đũa chuyên dùng cho việc cúng tế, sau khi dùng Khi đó các con cháu cũng đến đứng vây quanh, bỏ

xong, rửa sạch sẽ cất vào chỗ cũ. Bàn thờ của người hết giày dép, đầu đội khăn hoặc mũ đến quỳ lạy một Hà Nhì Đen thường không đặt lư hương, nếu có thì lần. Đại ý bài khấn: “Xin dâng lên tổ tiên, cầu mong là một ống vầu hay ống mai đặt ngay cạnh bếp lửa tổ tiên tiền bối về phù hộ cho toàn gia đình mạnh bằng cách chôn một đoạn xuống đất. Phía dưới bàn khỏe, làm ăn may mắn, mùa vụ thu được nhiều lúa thờ đặt một cái thau nhỏ, thường ngày thì úp xuống, ngô, con gà con trâu con lợn không bị ốm đau bệnh đến ngày lễ thì dùng thau đó đựng nước sạch, trong dịch…”. Cúng xong, gia chủ lấy bát nước gừng trên vắt đặt lên bàn thờ với ý nghĩa mời hồn thiêng của bàn thờ xuống rồi gắp thức ăn mỗi thứ một ít bỏ lên tổ tiên rửa tay, mặt mũi trước khi xơi cỗ. Khi hành trên hòn đá phu chu ma, rót chút rượu, chút nước lễ, mỗi dòng họ có cách bài trí khác nhau: họ Lý bốn chè gừng lên đó với ý nghĩa chia sẻ lễ vật cho thần bát, một đôi đũa; họ Phu bốn bát, một đôi đũa; họ Vù Bếp. Tiếp đó, bà chủ nhà cũng lấy mỗi thứ một ít đặt (hay Vừ) mười hai cái bát và hai đôi đũa; họ Cao lên mảnh lá chuối đem để cạnh cửa ra vào tượng cũng mười hai bát và hai đôi đũa. Người Hà Nhì Đen trưng cho mời kẻ hầu dắt ngựa của tổ tiên ăn, vì kẻ

thường chỉ thờ và khấn cầu ba đời gần nhất đã qua hầu chuyên việc hầu hạ nên không được vào nhà đời. Người chết gần nhất sau ba năm làm lễ tảo mộ

cùng tiên tổ hưởng cỗ. Lúc này ông chủ lấy một chút thì sẽ loại trừ người thuộc đời thứ tư đã hơi xa. Tuy thức ăn cho mình và chia cho các con cháu mỗi nhiên khi cúng khấn, gia chủ vẫn mời tất cả tổ tiên người một miếng ăn lấy lệ nhằm cầu lộc cầu phúc tiền bối về cùng thụ hưởng hương hoa và những sản cho mọi người gặp may mắn. Khi ông chủ hoàn tất vật do gia đình làm ra. Việc chế biến, nấu nướng các việc cúng khấn thì bà chủ cùng con cháu cũng bày món ăn để dâng cúng đương nhiên thuộc về việc của biện xong mâm cơm cho mọi người trong gia đình, bà chủ có sự giúp sức của người chồng. Nếu bà chủ

bà con họ mạc và khách khứa, mọi người cùng nhau đã mất sớm thì con gái lớn hoặc con dâu lớn phải lo ăn uống vui vẻ, đầm ấm. Đây là phong tục đẹp thể

toan dưới sự chỉ dẫn của người cha. Khi tiến hành lễ

hiện đậm nét tôn trọng chữ “hiếu” và đạo lý “uống cúng, gia chủ mặc bộ đồ truyền thống, đầu vấn khăn nước nhớ nguồn” của đồng bào. Phong tục này cần u tụ, đi chân đất, đứng thẳng, ngửa hai tay ngang được trân trọng, giữ gìn.

ngực, cách ngực một khoảng vừa phải, miệng vừa khấn cầu vừa quỳ gối xuống đất rồi đặt hai bàn tay 51

52

https://thuviensach.vn

giỏ đan bằng mây, trúc để đựng bốn cái bát, một đôi xuống đất, đầu cúi xuống đặt lên mu bàn tay ba lần.

đũa chuyên dùng cho việc cúng tế, sau khi dùng Khi đó các con cháu cũng đến đứng vây quanh, bỏ

xong, rửa sạch sẽ cất vào chỗ cũ. Bàn thờ của người hết giày dép, đầu đội khăn hoặc mũ đến quỳ lạy một Hà Nhì Đen thường không đặt lư hương, nếu có thì lần. Đại ý bài khấn: “Xin dâng lên tổ tiên, cầu mong là một ống vầu hay ống mai đặt ngay cạnh bếp lửa tổ tiên tiền bối về phù hộ cho toàn gia đình mạnh bằng cách chôn một đoạn xuống đất. Phía dưới bàn khỏe, làm ăn may mắn, mùa vụ thu được nhiều lúa thờ đặt một cái thau nhỏ, thường ngày thì úp xuống, ngô, con gà con trâu con lợn không bị ốm đau bệnh đến ngày lễ thì dùng thau đó đựng nước sạch, trong dịch…”. Cúng xong, gia chủ lấy bát nước gừng trên vắt đặt lên bàn thờ với ý nghĩa mời hồn thiêng của bàn thờ xuống rồi gắp thức ăn mỗi thứ một ít bỏ lên tổ tiên rửa tay, mặt mũi trước khi xơi cỗ. Khi hành trên hòn đá phu chu ma, rót chút rượu, chút nước lễ, mỗi dòng họ có cách bài trí khác nhau: họ Lý bốn chè gừng lên đó với ý nghĩa chia sẻ lễ vật cho thần bát, một đôi đũa; họ Phu bốn bát, một đôi đũa; họ Vù Bếp. Tiếp đó, bà chủ nhà cũng lấy mỗi thứ một ít đặt (hay Vừ) mười hai cái bát và hai đôi đũa; họ Cao lên mảnh lá chuối đem để cạnh cửa ra vào tượng cũng mười hai bát và hai đôi đũa. Người Hà Nhì Đen trưng cho mời kẻ hầu dắt ngựa của tổ tiên ăn, vì kẻ

thường chỉ thờ và khấn cầu ba đời gần nhất đã qua hầu chuyên việc hầu hạ nên không được vào nhà đời. Người chết gần nhất sau ba năm làm lễ tảo mộ

cùng tiên tổ hưởng cỗ. Lúc này ông chủ lấy một chút thì sẽ loại trừ người thuộc đời thứ tư đã hơi xa. Tuy thức ăn cho mình và chia cho các con cháu mỗi nhiên khi cúng khấn, gia chủ vẫn mời tất cả tổ tiên người một miếng ăn lấy lệ nhằm cầu lộc cầu phúc tiền bối về cùng thụ hưởng hương hoa và những sản cho mọi người gặp may mắn. Khi ông chủ hoàn tất vật do gia đình làm ra. Việc chế biến, nấu nướng các việc cúng khấn thì bà chủ cùng con cháu cũng bày món ăn để dâng cúng đương nhiên thuộc về việc của biện xong mâm cơm cho mọi người trong gia đình, bà chủ có sự giúp sức của người chồng. Nếu bà chủ

bà con họ mạc và khách khứa, mọi người cùng nhau đã mất sớm thì con gái lớn hoặc con dâu lớn phải lo ăn uống vui vẻ, đầm ấm. Đây là phong tục đẹp thể

toan dưới sự chỉ dẫn của người cha. Khi tiến hành lễ

hiện đậm nét tôn trọng chữ “hiếu” và đạo lý “uống cúng, gia chủ mặc bộ đồ truyền thống, đầu vấn khăn nước nhớ nguồn” của đồng bào. Phong tục này cần u tụ, đi chân đất, đứng thẳng, ngửa hai tay ngang được trân trọng, giữ gìn.

ngực, cách ngực một khoảng vừa phải, miệng vừa khấn cầu vừa quỳ gối xuống đất rồi đặt hai bàn tay 51

52

https://thuviensach.vn

V

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

CỦA NGƯỜI KHÁNG

Theo kết quả tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009, dân tộc Kháng có 13.840 người, cư

trú chủ yếu ở một số xã của các tỉnh Điện Biên, Sơn La, Lai Châu và thường xen kẽ với người Thái nên sắc thái văn hóa có biểu hiện bị Thái hóa từ trang phục đến tiếng nói.

Quan niệm về tổ tiên của người Kháng liên quan đến quan niệm về hồn người. Họ cho rằng, trong một con người có tới năm hồn (man). Hồn chính ngự

ở trên đầu, còn các hồn khác ngự ở tứ chi. Khi người chết, năm hồn thành ma (ma ngặt). Hồn chính ngụ ở

trong nhà, là ma nhà (ma ngặt nhá) phù hộ cho con cháu nên đó cũng là đối tượng phải thờ phụng. Còn tổ tiên trong gia đình là những người ruột thịt cùng dòng họ (trực hệ) nhưng là đàn ông đã chết. Những người anh em tuy cũng là đàn ông nhưng đã tách họ

thì không thuộc tổ tiên. Như vậy, thực tế tổ tiên trực diện của người Kháng gồm có thế hệ cha, ông, cụ, kỵ, bằng bốn đời. Họ cho rằng, cùng một tổ tiên tức là 53

54

https://thuviensach.vn

V

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

CỦA NGƯỜI KHÁNG

Theo kết quả tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009, dân tộc Kháng có 13.840 người, cư

trú chủ yếu ở một số xã của các tỉnh Điện Biên, Sơn La, Lai Châu và thường xen kẽ với người Thái nên sắc thái văn hóa có biểu hiện bị Thái hóa từ trang phục đến tiếng nói.

Quan niệm về tổ tiên của người Kháng liên quan đến quan niệm về hồn người. Họ cho rằng, trong một con người có tới năm hồn (man). Hồn chính ngự

ở trên đầu, còn các hồn khác ngự ở tứ chi. Khi người chết, năm hồn thành ma (ma ngặt). Hồn chính ngụ ở

trong nhà, là ma nhà (ma ngặt nhá) phù hộ cho con cháu nên đó cũng là đối tượng phải thờ phụng. Còn tổ tiên trong gia đình là những người ruột thịt cùng dòng họ (trực hệ) nhưng là đàn ông đã chết. Những người anh em tuy cũng là đàn ông nhưng đã tách họ

thì không thuộc tổ tiên. Như vậy, thực tế tổ tiên trực diện của người Kháng gồm có thế hệ cha, ông, cụ, kỵ, bằng bốn đời. Họ cho rằng, cùng một tổ tiên tức là 53

54

https://thuviensach.vn

cùng một gia đình nên các công việc đại sự đều phải vợ hoặc có chồng thì chỉ thờ mẹ chứ không được thờ

có sự tham gia của các thành viên. Lễ vật trong các lễ

cha. Con gái đã đi lấy chồng, nếu gặp cơ sự lạ, hoặc cúng đều phải có bốn suất để bốn thế hệ tổ tiên ốm đau không rõ nguyên nhân thì nhờ thầy cúng, được thụ hưởng như nhau. Chỗ đặt bàn thờ tổ tiên thầy bói xem, có thể có trường hợp cha mẹ đòi được trong nhà gọi của người Kháng gọi là hoóng, hay còn ở gần đứa con gái đó thì đôi vợ chồng sẽ lập bàn thờ

được gọi là cò lò hoóng. Cũng có trường hợp cha mẹ

để thờ cha mẹ vợ. Trường hợp nếu mẹ chết trước bố

vợ của chủ nhà được thờ phụng không bị coi là thì hồn mẹ không được ở chung trong hoóng vì ở đó phạm quy mà còn được khuyến khích, động viên về

còn có ông bà (ma ngặt pủ gia), nên các con phải lòng hiếu thảo. Khác với một số dân tộc khác như

dựng một nếp nhà sàn nhỏ bên cạnh nhà sàn lớn, gọi Mông, Kinh, người Kháng không lập bàn thờ tại gian là nha đế trong khuôn viên ngôi nhà chính để thờ.

giữa nhà, đối diện với cửa chính. Họ có một không Nha đế cũng là nếp nhà sàn nhưng chỉ cao chừng gian riêng dành làm hoóng, nằm ở giữa gian ngủ của một mét rưỡi, lợp tranh, ba xung quanh thưng vách khách và gian ngủ của chủ nhà, gọi là nan hoóng, liếp, một mặt bỏ trống để thực hành nghi lễ, không được tách bởi vài tấm phên đan thưa hoặc đan kín có cầu thang. Khi nào bố chết thì nha đế sẽ được dỡ

làm vách. Bên trong hoóng chỉ có đôi chén chuyên bỏ vì bố và mẹ đã được thờ chung tại hoóng trong dùng cho việc thờ cúng. Khi trong nhà có bố hoặc mẹ

nhà. Những gia đình thờ bố mẹ vợ, tuy không phổ

chết, người con trai cả lấy hòn đá kê nồi bên bếp biến, cũng làm một cái nha đế trong khuôn viên ngôi ném vào hoóng với ý nghĩa quở trách ma ông bà nhà chính, cho nên khách tới thăm nhà người Kháng không phù hộ, để cho bố (hoặc mẹ) bị chết. Bây giờ

có thể thấy có những gia đình có tới hai nha đế.

bố (hoặc mẹ) đã chết thì ma ông bà phải ra nương Người Kháng ở huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên còn mà ở. Hòn đá sẽ ném trúng vào tấm liếp làm cho tấm dựng thêm nếp nhà nhỏ về phía trái ngôi nhà chính, liếp bị xiêu vẹo. Đó là cái cớ để dỡ bỏ hoóng thờ ông cũng giống như nha đế nhưng đây là nha lái để thờ

bà, rồi gia chủ ngăn lại tấm liếp mới, tức là làm lại cha khi mẹ vẫn còn sống. Chỉ khi nào cha mẹ chết cả

hoóng mới để thờ bố mẹ. Người Kháng quy ước tất thì con cái mới rước hồn cha mẹ vào thờ trong cả các con trai đều được quyền lập hoóng để thờ cha hoóng. Nha lái còn là nơi thờ cha mẹ đẻ đã chết khi mẹ nhưng phải đến khi có gia đình riêng và lần lượt người con trai đi ở rể bên nhà vợ, vì theo phong tục theo thứ tự từ anh cả cho đến em út. Nếu cha mẹ

không được đưa hồn cha mẹ đẻ của mình vào thờ

chết khi các con chưa lập gia đình riêng, tức chưa có chung với cha mẹ vợ. Trong trường hợp đôi vợ

55

56

https://thuviensach.vn

cùng một gia đình nên các công việc đại sự đều phải vợ hoặc có chồng thì chỉ thờ mẹ chứ không được thờ

có sự tham gia của các thành viên. Lễ vật trong các lễ

cha. Con gái đã đi lấy chồng, nếu gặp cơ sự lạ, hoặc cúng đều phải có bốn suất để bốn thế hệ tổ tiên ốm đau không rõ nguyên nhân thì nhờ thầy cúng, được thụ hưởng như nhau. Chỗ đặt bàn thờ tổ tiên thầy bói xem, có thể có trường hợp cha mẹ đòi được trong nhà gọi của người Kháng gọi là hoóng, hay còn ở gần đứa con gái đó thì đôi vợ chồng sẽ lập bàn thờ

được gọi là cò lò hoóng. Cũng có trường hợp cha mẹ

để thờ cha mẹ vợ. Trường hợp nếu mẹ chết trước bố

vợ của chủ nhà được thờ phụng không bị coi là thì hồn mẹ không được ở chung trong hoóng vì ở đó phạm quy mà còn được khuyến khích, động viên về

còn có ông bà (ma ngặt pủ gia), nên các con phải lòng hiếu thảo. Khác với một số dân tộc khác như

dựng một nếp nhà sàn nhỏ bên cạnh nhà sàn lớn, gọi Mông, Kinh, người Kháng không lập bàn thờ tại gian là nha đế trong khuôn viên ngôi nhà chính để thờ.

giữa nhà, đối diện với cửa chính. Họ có một không Nha đế cũng là nếp nhà sàn nhưng chỉ cao chừng gian riêng dành làm hoóng, nằm ở giữa gian ngủ của một mét rưỡi, lợp tranh, ba xung quanh thưng vách khách và gian ngủ của chủ nhà, gọi là nan hoóng, liếp, một mặt bỏ trống để thực hành nghi lễ, không được tách bởi vài tấm phên đan thưa hoặc đan kín có cầu thang. Khi nào bố chết thì nha đế sẽ được dỡ

làm vách. Bên trong hoóng chỉ có đôi chén chuyên bỏ vì bố và mẹ đã được thờ chung tại hoóng trong dùng cho việc thờ cúng. Khi trong nhà có bố hoặc mẹ

nhà. Những gia đình thờ bố mẹ vợ, tuy không phổ

chết, người con trai cả lấy hòn đá kê nồi bên bếp biến, cũng làm một cái nha đế trong khuôn viên ngôi ném vào hoóng với ý nghĩa quở trách ma ông bà nhà chính, cho nên khách tới thăm nhà người Kháng không phù hộ, để cho bố (hoặc mẹ) bị chết. Bây giờ

có thể thấy có những gia đình có tới hai nha đế.

bố (hoặc mẹ) đã chết thì ma ông bà phải ra nương Người Kháng ở huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên còn mà ở. Hòn đá sẽ ném trúng vào tấm liếp làm cho tấm dựng thêm nếp nhà nhỏ về phía trái ngôi nhà chính, liếp bị xiêu vẹo. Đó là cái cớ để dỡ bỏ hoóng thờ ông cũng giống như nha đế nhưng đây là nha lái để thờ

bà, rồi gia chủ ngăn lại tấm liếp mới, tức là làm lại cha khi mẹ vẫn còn sống. Chỉ khi nào cha mẹ chết cả

hoóng mới để thờ bố mẹ. Người Kháng quy ước tất thì con cái mới rước hồn cha mẹ vào thờ trong cả các con trai đều được quyền lập hoóng để thờ cha hoóng. Nha lái còn là nơi thờ cha mẹ đẻ đã chết khi mẹ nhưng phải đến khi có gia đình riêng và lần lượt người con trai đi ở rể bên nhà vợ, vì theo phong tục theo thứ tự từ anh cả cho đến em út. Nếu cha mẹ

không được đưa hồn cha mẹ đẻ của mình vào thờ

chết khi các con chưa lập gia đình riêng, tức chưa có chung với cha mẹ vợ. Trong trường hợp đôi vợ

55

56

https://thuviensach.vn

chồng không có con trai thì con rể cả có thể thờ cha cho rằng nhà càng có nhiều khách khứa đến ăn uống mẹ vợ, coi cha mẹ vợ là tổ tiên khi anh ta vẫn ở bên chia vui chứng tỏ nhà đó có phúc lớn. Lễ vật dâng nhà vợ. Nếu đôi vợ chồng ở riêng, không phải ở rể

hiến cho tổ tiên khi hành lễ bao gồm một con lợn, nữa thì gia đình sẽ thờ cha mẹ vợ tại nha lái. Nha lái một con gà, một chum rượu cần, một chai rượu còn thờ các anh em trong gia đình chết khi chưa có chưng cất, một nắm cơm, một quả trứng, vài con cá vợ hoặc chồng, hoặc đã có vợ con nhưng chưa ở

nướng và một sải vải trắng. Tất cả được bày ở giữa riêng. Khi nào con cái của họ lớn lên, đã có thể tự

nhà, gần chỗ đặt hoóng. Lời khấn mộc mạc đại ý như

lập, làm được nhà riêng thì họ sẽ rước hồn cha mẹ

sau: “Ơ ma nhà… Các con các cháu ở đây ăn cơm đi.

xong không được ở yên. Cầm dao đeo bên hông đi Cũng như một số tộc người thiểu số khác, người phát nương phát rẫy thu dọn xong. Giờ phút này lúa Kháng không có tục cúng giỗ tổ tiên vào ngày mất, đã trổ bông, đã thành hạt lúa, đã thành hạt gạo rồi.

cũng không thực hành cúng ngày Một, ngày Rằm mà Giờ các con các cháu mới thu hoạch một chút về làm chỉ cúng vào những dịp Tết Nguyên đán, lễ cơm mới, cơm mới. Xin mời bố mẹ. Con cháu có một đôi gia đình có người ốm đau không rõ nguyên nhân, gia hương, đôi cá nướng, một con gà, nắm cơm mới cúng tổ tiên, dâng bố mẹ. Làm sao để các con các đình mới sinh con và đám cưới.

cháu làm ăn phát tài, làm ăn đỡ vất vả mà thu hoạch Xưa kia người Kháng không có tục ăn Tết Nguyên được nhiều sản phẩm. Tổ tiên, bố mẹ thụ hưởng đán. Trong quá trình giao lưu, giao thoa văn hóa với xong thì phù hộ cho con cháu…”.

các dân tộc láng giềng, tục lệ này mới hình thành, và Những gia đình có nha đế hay nha lái thì cũng duy nhất Tết Nguyên đán người Kháng có thắp sửa soạn lễ vật như cúng ma nhà nhưng mâm lễ

hương. Lễ vật để cúng tổ tiên cũng là cơm, thịt gà, được đặt tại nha đế, nha lái để gia chủ khấn tại đó.

thịt lợn, canh thịt, canh rau… nhưng nhất thiết phải Cúng khấn xong, mọi người cùng nhau ăn uống có bạc trắng, nay đã thay thế bằng tiền giấy.

trong không khí đầm ấm, vui vẻ.

Lễ cúng cơm mới là nghi lễ truyền thống của hầu Khi gia đình có người ốm lâu ngày không rõ hết các dân tộc Việt Nam nói chung, cũng là nghi lễ

nguyên nhân, người Kháng cho rằng có thể là do tổ

truyền thống của người Kháng nói riêng, chỉ có điều tiên ăn không no, uống không đủ nên trở về quấy các gia đình bố trí làm sao để bà con lối xóm lần lượt nhiễu con cháu bằng cách bắt đi bốn hồn ở tay chân, đến được với nhau càng đông vui càng tốt. Đồng bào cho nên phải gọi hồn trở về với thân chủ. Trường 57

58

https://thuviensach.vn

chồng không có con trai thì con rể cả có thể thờ cha cho rằng nhà càng có nhiều khách khứa đến ăn uống mẹ vợ, coi cha mẹ vợ là tổ tiên khi anh ta vẫn ở bên chia vui chứng tỏ nhà đó có phúc lớn. Lễ vật dâng nhà vợ. Nếu đôi vợ chồng ở riêng, không phải ở rể

hiến cho tổ tiên khi hành lễ bao gồm một con lợn, nữa thì gia đình sẽ thờ cha mẹ vợ tại nha lái. Nha lái một con gà, một chum rượu cần, một chai rượu còn thờ các anh em trong gia đình chết khi chưa có chưng cất, một nắm cơm, một quả trứng, vài con cá vợ hoặc chồng, hoặc đã có vợ con nhưng chưa ở

nướng và một sải vải trắng. Tất cả được bày ở giữa riêng. Khi nào con cái của họ lớn lên, đã có thể tự

nhà, gần chỗ đặt hoóng. Lời khấn mộc mạc đại ý như

lập, làm được nhà riêng thì họ sẽ rước hồn cha mẹ

sau: “Ơ ma nhà… Các con các cháu ở đây ăn cơm đi.

xong không được ở yên. Cầm dao đeo bên hông đi Cũng như một số tộc người thiểu số khác, người phát nương phát rẫy thu dọn xong. Giờ phút này lúa Kháng không có tục cúng giỗ tổ tiên vào ngày mất, đã trổ bông, đã thành hạt lúa, đã thành hạt gạo rồi.

cũng không thực hành cúng ngày Một, ngày Rằm mà Giờ các con các cháu mới thu hoạch một chút về làm chỉ cúng vào những dịp Tết Nguyên đán, lễ cơm mới, cơm mới. Xin mời bố mẹ. Con cháu có một đôi gia đình có người ốm đau không rõ nguyên nhân, gia hương, đôi cá nướng, một con gà, nắm cơm mới cúng tổ tiên, dâng bố mẹ. Làm sao để các con các đình mới sinh con và đám cưới.

cháu làm ăn phát tài, làm ăn đỡ vất vả mà thu hoạch Xưa kia người Kháng không có tục ăn Tết Nguyên được nhiều sản phẩm. Tổ tiên, bố mẹ thụ hưởng đán. Trong quá trình giao lưu, giao thoa văn hóa với xong thì phù hộ cho con cháu…”.

các dân tộc láng giềng, tục lệ này mới hình thành, và Những gia đình có nha đế hay nha lái thì cũng duy nhất Tết Nguyên đán người Kháng có thắp sửa soạn lễ vật như cúng ma nhà nhưng mâm lễ

hương. Lễ vật để cúng tổ tiên cũng là cơm, thịt gà, được đặt tại nha đế, nha lái để gia chủ khấn tại đó.

thịt lợn, canh thịt, canh rau… nhưng nhất thiết phải Cúng khấn xong, mọi người cùng nhau ăn uống có bạc trắng, nay đã thay thế bằng tiền giấy.

trong không khí đầm ấm, vui vẻ.

Lễ cúng cơm mới là nghi lễ truyền thống của hầu Khi gia đình có người ốm lâu ngày không rõ hết các dân tộc Việt Nam nói chung, cũng là nghi lễ

nguyên nhân, người Kháng cho rằng có thể là do tổ

truyền thống của người Kháng nói riêng, chỉ có điều tiên ăn không no, uống không đủ nên trở về quấy các gia đình bố trí làm sao để bà con lối xóm lần lượt nhiễu con cháu bằng cách bắt đi bốn hồn ở tay chân, đến được với nhau càng đông vui càng tốt. Đồng bào cho nên phải gọi hồn trở về với thân chủ. Trường 57

58

https://thuviensach.vn

hợp này gia chủ có thể tự cúng nhưng cũng có thể

làm phúc, mà người được làm phúc sẽ có quyền mời thầy đến cúng giúp. Lễ vật gồm hai phần. Một hãnh diện với mọi người.

phần gồm có hai con gà (zìa), bốn nắm xôi, bốn chén Gia đình có trẻ mới sinh, sau một tuần, khi làm lễ

rượu (hạ siêu) để cúng tổ tiên. Một phần có một con đặt tên, người Kháng cũng tiến hành lễ cúng tổ tiên, gà, bốn nắm xôi dành cho hồn người ốm ăn cho khỏe nhằm thông báo với tổ tiên, tức ma nhà rằng gia để trở về nhập vào thể xác. Vị trí cúng gọi hồn đặt tại đình đã có thêm một nhân khẩu mới, đồng thời xin bức vách kề với bếp lửa. Tại đó người ta căng một ma nhà cho đứa trẻ một cái tên đẹp và ban cho đứa mảnh vải trắng, biểu thị cho sự tinh khiết, trong trẻ sức khỏe cường tráng, am tường tộc phong nếu sạch. Dưới đất đặt một cái mẹt lót vải trắng để các lễ

là con trai; nết na dịu dàng, giỏi giang việc nhà, sinh vật và dụng cụ hành nghề của thầy cúng. Cạnh đó nhiều con cái nếu là con gái. Lễ vật gồm có một đôi trải một tấm chiếu hoặc chăn để thầy ngồi hành lễ.

gà một trống một mái, một đầu lợn chừng hai chục Sau khi mời ma tổ tiên về thụ hưởng lễ vật, thầy cân, hai quả trứng gà luộc, một bát cơm, hai chén cúng hát bài đưa hồn người ốm trở về với thân xác.

rượu, một đĩa muối ớt cùng bát, đũa, thìa được bày Bài hát có ba trường đoạn: Đoạn tìm hồn lưu lạc; trong hoóng. Người khấn là ông chủ nhưng cũng có đoạn dắt hồn về; và đoạn hồn nhập vào với thân xác thể ông chủ nhờ người khác thông thạo hơn giúp.

của người ốm. Tiếp đó là nghi thức đeo vòng vía.

Lời khấn đại ý như sau: “Ơ ma nhà! Hôm nay gia Vòng vía được bện bằng nhiều sợi chỉ có màu ngũ

đình có mâm cơm. Có lợn, có gà, có rượu… dâng sắc. Thầy đọc thần chú, yểm bùa vào chiếc vòng. Khi cúng ma nhà. Ma nhà đang ngủ thì hãy dậy. Ma nhà đó chiếc vòng sẽ có quyền năng chống lại sự xâm đi chơi thì hãy về. Ma nhà bận việc thì hãy gác lại.

nhập của tà ma vào cơ thể người ốm và chống không Ma nhà hãy về đây. Về đây uống rượu, ăn thịt. Về

cho hồn vía bỏ đi. Phù phép xong, thầy đeo vòng vía đây nghe lời khấn của gia đình. Ơ ma nhà! Gia đình vào cổ người ốm. Lúc này những người tham dự là có con dâu (hoặc con gái nếu ở rể) sinh được con người ruột thịt, người họ hàng, người thân thích hay trai (hoặc con gái) xinh tươi, kháu khỉnh. Gia đình có khách khứa cùng chúc mừng hồn người ốm đã trở về

thêm một thành viên mới. Nhau thai đã được treo ở

bằng cách đeo thêm nhiều vòng vía vào cổ tay, cổ

cành cây to ven rừng. Gia đình đã làm phép dựa côi chân của người ốm, đồng thời đóng góp một chai dựa nai, pin poi pin sạc (tiếng lóng vô nghĩa đọc kèm rượu, một con gà hay một bát gạo cho chủ nhà. Họ

cho thêm phần linh thiêng). Nay gia đình làm cơm cho rằng làm như thế tức là người đóng góp đã được cúng ma nhà. Ma nhà hãy uống cho say, hãy ăn cho 59

60

https://thuviensach.vn

hợp này gia chủ có thể tự cúng nhưng cũng có thể

làm phúc, mà người được làm phúc sẽ có quyền mời thầy đến cúng giúp. Lễ vật gồm hai phần. Một hãnh diện với mọi người.

phần gồm có hai con gà (zìa), bốn nắm xôi, bốn chén Gia đình có trẻ mới sinh, sau một tuần, khi làm lễ

rượu (hạ siêu) để cúng tổ tiên. Một phần có một con đặt tên, người Kháng cũng tiến hành lễ cúng tổ tiên, gà, bốn nắm xôi dành cho hồn người ốm ăn cho khỏe nhằm thông báo với tổ tiên, tức ma nhà rằng gia để trở về nhập vào thể xác. Vị trí cúng gọi hồn đặt tại đình đã có thêm một nhân khẩu mới, đồng thời xin bức vách kề với bếp lửa. Tại đó người ta căng một ma nhà cho đứa trẻ một cái tên đẹp và ban cho đứa mảnh vải trắng, biểu thị cho sự tinh khiết, trong trẻ sức khỏe cường tráng, am tường tộc phong nếu sạch. Dưới đất đặt một cái mẹt lót vải trắng để các lễ

là con trai; nết na dịu dàng, giỏi giang việc nhà, sinh vật và dụng cụ hành nghề của thầy cúng. Cạnh đó nhiều con cái nếu là con gái. Lễ vật gồm có một đôi trải một tấm chiếu hoặc chăn để thầy ngồi hành lễ.

gà một trống một mái, một đầu lợn chừng hai chục Sau khi mời ma tổ tiên về thụ hưởng lễ vật, thầy cân, hai quả trứng gà luộc, một bát cơm, hai chén cúng hát bài đưa hồn người ốm trở về với thân xác.

rượu, một đĩa muối ớt cùng bát, đũa, thìa được bày Bài hát có ba trường đoạn: Đoạn tìm hồn lưu lạc; trong hoóng. Người khấn là ông chủ nhưng cũng có đoạn dắt hồn về; và đoạn hồn nhập vào với thân xác thể ông chủ nhờ người khác thông thạo hơn giúp.

của người ốm. Tiếp đó là nghi thức đeo vòng vía.

Lời khấn đại ý như sau: “Ơ ma nhà! Hôm nay gia Vòng vía được bện bằng nhiều sợi chỉ có màu ngũ

đình có mâm cơm. Có lợn, có gà, có rượu… dâng sắc. Thầy đọc thần chú, yểm bùa vào chiếc vòng. Khi cúng ma nhà. Ma nhà đang ngủ thì hãy dậy. Ma nhà đó chiếc vòng sẽ có quyền năng chống lại sự xâm đi chơi thì hãy về. Ma nhà bận việc thì hãy gác lại.

nhập của tà ma vào cơ thể người ốm và chống không Ma nhà hãy về đây. Về đây uống rượu, ăn thịt. Về

cho hồn vía bỏ đi. Phù phép xong, thầy đeo vòng vía đây nghe lời khấn của gia đình. Ơ ma nhà! Gia đình vào cổ người ốm. Lúc này những người tham dự là có con dâu (hoặc con gái nếu ở rể) sinh được con người ruột thịt, người họ hàng, người thân thích hay trai (hoặc con gái) xinh tươi, kháu khỉnh. Gia đình có khách khứa cùng chúc mừng hồn người ốm đã trở về

thêm một thành viên mới. Nhau thai đã được treo ở

bằng cách đeo thêm nhiều vòng vía vào cổ tay, cổ

cành cây to ven rừng. Gia đình đã làm phép dựa côi chân của người ốm, đồng thời đóng góp một chai dựa nai, pin poi pin sạc (tiếng lóng vô nghĩa đọc kèm rượu, một con gà hay một bát gạo cho chủ nhà. Họ

cho thêm phần linh thiêng). Nay gia đình làm cơm cho rằng làm như thế tức là người đóng góp đã được cúng ma nhà. Ma nhà hãy uống cho say, hãy ăn cho 59

60

https://thuviensach.vn

đủ. Ơ ma nhà! Nay gia đình muốn đặt tên cho đứa trẻ mới sinh. Một cái tên hay. Một cái tên đẹp để đứa trẻ lớn lên mạnh khỏe. Để đứa trẻ dễ nuôi. Để đứa trẻ không ốm không đau. Để đứa trẻ lớn nhanh như

cây mai cây vầu… Ma nhà về chứng giám. Ma nhà mách cho một cái tên cho đúng cho hay để cho đứa trẻ mang theo suốt đời…”. Lễ đặt tên cho trẻ luôn có sự tham dự của anh chị em họ hàng, bà con xóm làng. Mọi người đến mang theo nhiều quà tùy tâm như bát gạo, chai rượu, con gà, quả trứng… Sau khi gia chủ đã cúng khấn, những người đàn ông ngồi quây quần trên tấm chăn hoặc tấm chiếu. Trước sự

chứng kiến của tổ tiên, lần lượt từng người, từ

người cao niên nhất bên họ ngoại cho đến những người khác bên họ nội xướng lên một cái tên rồi tung một cái chén lên cao cho rơi xuống. Nếu tung hai lần liên tiếp mà cái chén đều rơi ngửa, tức là đứa trẻ đã được đặt đúng tên. Một ai đó đặt được đúng tên cho đứa trẻ thì dừng tại đó, coi như tổ tiên đã chứng nhận tên cho đứa trẻ. Tuy nhiên thời gian sau đó nếu đứa trẻ có biểu hiện hơi khác thường như

hay ốm yếu, biếng ăn, còi cọc, giấc ngủ hay mê sảng… thì cha mẹ sẽ tìm nguyên nhân. Một trong những nguyên nhân là tên đứa trẻ đã không còn phù hợp, tổ tiên muốn tìm một tên khác, thì cha mẹ lại tiến hành lễ đặt tên, cũng thực hành như nghi lễ

trước đó.

61

62

https://thuviensach.vn

đủ. Ơ ma nhà! Nay gia đình muốn đặt tên cho đứa trẻ mới sinh. Một cái tên hay. Một cái tên đẹp để đứa trẻ lớn lên mạnh khỏe. Để đứa trẻ dễ nuôi. Để đứa trẻ không ốm không đau. Để đứa trẻ lớn nhanh như

cây mai cây vầu… Ma nhà về chứng giám. Ma nhà mách cho một cái tên cho đúng cho hay để cho đứa trẻ mang theo suốt đời…”. Lễ đặt tên cho trẻ luôn có sự tham dự của anh chị em họ hàng, bà con xóm làng. Mọi người đến mang theo nhiều quà tùy tâm như bát gạo, chai rượu, con gà, quả trứng… Sau khi gia chủ đã cúng khấn, những người đàn ông ngồi quây quần trên tấm chăn hoặc tấm chiếu. Trước sự

chứng kiến của tổ tiên, lần lượt từng người, từ

người cao niên nhất bên họ ngoại cho đến những người khác bên họ nội xướng lên một cái tên rồi tung một cái chén lên cao cho rơi xuống. Nếu tung hai lần liên tiếp mà cái chén đều rơi ngửa, tức là đứa trẻ đã được đặt đúng tên. Một ai đó đặt được đúng tên cho đứa trẻ thì dừng tại đó, coi như tổ tiên đã chứng nhận tên cho đứa trẻ. Tuy nhiên thời gian sau đó nếu đứa trẻ có biểu hiện hơi khác thường như

hay ốm yếu, biếng ăn, còi cọc, giấc ngủ hay mê sảng… thì cha mẹ sẽ tìm nguyên nhân. Một trong những nguyên nhân là tên đứa trẻ đã không còn phù hợp, tổ tiên muốn tìm một tên khác, thì cha mẹ lại tiến hành lễ đặt tên, cũng thực hành như nghi lễ

trước đó.

61

62

https://thuviensach.vn

thổi ba hồi thông báo cho các vị thần linh biết là lễ tạ

ơn chính thức bắt đầu. Phần nghi lễ này gọi là chí pờ, là nghi lễ bắt buộc mở đầu cho lễ cúng. Lúc này các con cháu ngồi trước ban thờ, nam một bên, nữ một bên.

VI

Thầy cúng phụ thắp hương cắm lên các ban thờ, mỗi NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

ban thờ ba nén. Sau đó thầy cúng khấn mời tổ tiên về.

CỦA NGƯỜI BỐ Y

Lời khấn đại ý như sau: “Hôm nay con cháu đã đón được ông bà, cha mẹ về. Con cháu có mâm lễ gồm gà, Dân tộc Bố Y, cũng là tộc danh tự gọi đã có mặt rượu, hoa quả để tưởng nhớ công ơn ông bà, cha mẹ.

trong khối Bách Việt từ ngàn xưa, còn được gọi là Tu Mong ông bà, cha mẹ nhận cho và phù hộ, độ trì cho Dí. Người Bố Y tuy số dân ít (theo kết quả Tổng điều con cháu mạnh khỏe, ăn nên làm ra…”. Thầy cúng sẽ

tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009 là 2.273

đọc tên từng người, nêu các lễ vật do con cháu mang người), cư trú chủ yếu tại một số huyện vùng cao tỉnh đến dâng tế.

Hà Giang và huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai nhưng Công đoạn tiếp theo lễ tạ ơn ông bà, cha mẹ là lễ

đồng bào lại sở hữu một kho tàng văn hóa rất đồ sộ và cảm ơn tổ tiên, gọi là sàng duề. Lễ này con cháu không cực kỳ phong phú với những lễ tục thờ cúng tổ tiên phải chuẩn bị lễ vật mà chỉ ngồi qùy trước bàn thờ

dày đặc quanh năm. Sau đây giới thiệu một trong chính. Thầy cúng cắm hương lên bàn thờ chính, bàn những nghi lễ đặc sắc của đồng bào, đó là lễ cúng tạ ơn thờ phụ, bàn thờ Thổ công, bàn thờ Bồ Tát. Tiếng cha mẹ, ông bà, tiếng Bố Y gọi là siển lý.

chuông nổi lên. Thầy cúng đọc bài văn khấn gọi các vị

Lễ cúng diễn ra vào ngày hôm sau, khi ông bà hay thần, tổ tiên về ngự nơi bàn thờ. Tiếp đến, thầy cúng cha mẹ quá cố. Lễ vật của con cháu dâng lên ông bà đọc sớ dâng vị thần cai quản âm phủ để vị thần này mở

hay cha mẹ gồm: xôi màu, rượu, gà, hương, hoa… bày cửa cho linh hồn người chết đi qua. Thầy cúng tiếp tục thành một mâm đặt lên bàn thờ chính. Nếu gia đình dâng sớ lên vị thần kiểm tra, xem xét chữ viết trên sớ

đông con cháu thì có thể sắp nhiều mâm. Ngoài ra mỗi xem có sai sót gì không. Lại tiếp tục dâng sớ xin lần con, cháu hoặc đôi vợ chồng còn có thể dâng lễ vật lượt các vị thần, trong đó có Quan thế âm Bồ Tát riêng do tay mình làm ra. Chuẩn bị xong, thầy cúng và (Quang zinh pù sa), vị thần chuyên cai quản về tội lỗi, thầy cúng phụ mang chiêng, tù và ra ngoài cửa chính có thể xóa tội hoặc giảm nhẹ tội lỗi cho người chết khi sống đã mắc phải, rồi mang sớ đi hóa. Công đoạn tiếp 63

64

https://thuviensach.vn

thổi ba hồi thông báo cho các vị thần linh biết là lễ tạ

ơn chính thức bắt đầu. Phần nghi lễ này gọi là chí pờ, là nghi lễ bắt buộc mở đầu cho lễ cúng. Lúc này các con cháu ngồi trước ban thờ, nam một bên, nữ một bên.

VI

Thầy cúng phụ thắp hương cắm lên các ban thờ, mỗi NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

ban thờ ba nén. Sau đó thầy cúng khấn mời tổ tiên về.

CỦA NGƯỜI BỐ Y

Lời khấn đại ý như sau: “Hôm nay con cháu đã đón được ông bà, cha mẹ về. Con cháu có mâm lễ gồm gà, Dân tộc Bố Y, cũng là tộc danh tự gọi đã có mặt rượu, hoa quả để tưởng nhớ công ơn ông bà, cha mẹ.

trong khối Bách Việt từ ngàn xưa, còn được gọi là Tu Mong ông bà, cha mẹ nhận cho và phù hộ, độ trì cho Dí. Người Bố Y tuy số dân ít (theo kết quả Tổng điều con cháu mạnh khỏe, ăn nên làm ra…”. Thầy cúng sẽ

tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009 là 2.273

đọc tên từng người, nêu các lễ vật do con cháu mang người), cư trú chủ yếu tại một số huyện vùng cao tỉnh đến dâng tế.

Hà Giang và huyện Mường Khương tỉnh Lào Cai nhưng Công đoạn tiếp theo lễ tạ ơn ông bà, cha mẹ là lễ

đồng bào lại sở hữu một kho tàng văn hóa rất đồ sộ và cảm ơn tổ tiên, gọi là sàng duề. Lễ này con cháu không cực kỳ phong phú với những lễ tục thờ cúng tổ tiên phải chuẩn bị lễ vật mà chỉ ngồi qùy trước bàn thờ

dày đặc quanh năm. Sau đây giới thiệu một trong chính. Thầy cúng cắm hương lên bàn thờ chính, bàn những nghi lễ đặc sắc của đồng bào, đó là lễ cúng tạ ơn thờ phụ, bàn thờ Thổ công, bàn thờ Bồ Tát. Tiếng cha mẹ, ông bà, tiếng Bố Y gọi là siển lý.

chuông nổi lên. Thầy cúng đọc bài văn khấn gọi các vị

Lễ cúng diễn ra vào ngày hôm sau, khi ông bà hay thần, tổ tiên về ngự nơi bàn thờ. Tiếp đến, thầy cúng cha mẹ quá cố. Lễ vật của con cháu dâng lên ông bà đọc sớ dâng vị thần cai quản âm phủ để vị thần này mở

hay cha mẹ gồm: xôi màu, rượu, gà, hương, hoa… bày cửa cho linh hồn người chết đi qua. Thầy cúng tiếp tục thành một mâm đặt lên bàn thờ chính. Nếu gia đình dâng sớ lên vị thần kiểm tra, xem xét chữ viết trên sớ

đông con cháu thì có thể sắp nhiều mâm. Ngoài ra mỗi xem có sai sót gì không. Lại tiếp tục dâng sớ xin lần con, cháu hoặc đôi vợ chồng còn có thể dâng lễ vật lượt các vị thần, trong đó có Quan thế âm Bồ Tát riêng do tay mình làm ra. Chuẩn bị xong, thầy cúng và (Quang zinh pù sa), vị thần chuyên cai quản về tội lỗi, thầy cúng phụ mang chiêng, tù và ra ngoài cửa chính có thể xóa tội hoặc giảm nhẹ tội lỗi cho người chết khi sống đã mắc phải, rồi mang sớ đi hóa. Công đoạn tiếp 63

64

https://thuviensach.vn

theo, thầy lại dâng sớ lên vị thần cai quản mười cửa ải, lần lượt từng cửa ải một. Cúng đến cửa ải nào thì trình báo cho vị thần cai quản cửa ải đó, gồm giấy tiền, một lá sớ và một nén hương. Đồng bào quan niệm, nếu VII

người chết khi sống đạo đức tốt thì sẽ sớm được đầu NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

thai. Đối với người Bố Y ở Lào Cai, lễ cúng tạ ơn ông CỦA NGƯỜI LA HỦ

bà, cha mẹ gồm cả một chuỗi những công đoạn phải hành lễ khác nhau, không thể bỏ qua hay giản tiện La Hủ là một trong những tộc người có số dân rất công đoạn nào. Đồng bào cho rằng làm như vậy, cái ít. Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt đức ăn ở với tổ tiên mới trọn vẹn.

Nam năm 2009, người La Hủ ở Việt Nam có 9.651

người, đồng bào sinh sống chủ yếu ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu.

Quan niệm về vũ trụ, thế giới của người La Hủ

tương đối đơn giản. Người La Hủ tin có ma lành và ma ác. Ma lành là hồn ông bà, cha mẹ chết già và chết ở trong nhà. Tuy nhiên, ma lành cũng dễ biến thành ma ác khi đói ăn. Khi đó phải mời thầy cúng, thầy bói xem rồi chỉ cho cách chữa. Còn ma ác thì nhiều vô kể

nên ở trong nhà, người lớn thường khuyên trẻ nhỏ

tránh nói chuyện về ma quái. Đồng bào cho rằng khi có người chết tức là bị ma ác bắt. Người La Hủ cũng tin vào thầy cúng (a ngơ), là người có năng lực tiếp xúc với thần, ma, nên nếu gặp phải tai họa gì, họ vẫn thường tìm đến a ngơ để biết phải cúng ma nào, lễ vật gồm những gì.

Trong tín ngưỡng của người La Hủ, hồn hay ma tổ

65

66

https://thuviensach.vn

theo, thầy lại dâng sớ lên vị thần cai quản mười cửa ải, lần lượt từng cửa ải một. Cúng đến cửa ải nào thì trình báo cho vị thần cai quản cửa ải đó, gồm giấy tiền, một lá sớ và một nén hương. Đồng bào quan niệm, nếu VII

người chết khi sống đạo đức tốt thì sẽ sớm được đầu NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

thai. Đối với người Bố Y ở Lào Cai, lễ cúng tạ ơn ông CỦA NGƯỜI LA HỦ

bà, cha mẹ gồm cả một chuỗi những công đoạn phải hành lễ khác nhau, không thể bỏ qua hay giản tiện La Hủ là một trong những tộc người có số dân rất công đoạn nào. Đồng bào cho rằng làm như vậy, cái ít. Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt đức ăn ở với tổ tiên mới trọn vẹn.

Nam năm 2009, người La Hủ ở Việt Nam có 9.651

người, đồng bào sinh sống chủ yếu ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu.

Quan niệm về vũ trụ, thế giới của người La Hủ

tương đối đơn giản. Người La Hủ tin có ma lành và ma ác. Ma lành là hồn ông bà, cha mẹ chết già và chết ở trong nhà. Tuy nhiên, ma lành cũng dễ biến thành ma ác khi đói ăn. Khi đó phải mời thầy cúng, thầy bói xem rồi chỉ cho cách chữa. Còn ma ác thì nhiều vô kể

nên ở trong nhà, người lớn thường khuyên trẻ nhỏ

tránh nói chuyện về ma quái. Đồng bào cho rằng khi có người chết tức là bị ma ác bắt. Người La Hủ cũng tin vào thầy cúng (a ngơ), là người có năng lực tiếp xúc với thần, ma, nên nếu gặp phải tai họa gì, họ vẫn thường tìm đến a ngơ để biết phải cúng ma nào, lễ vật gồm những gì.

Trong tín ngưỡng của người La Hủ, hồn hay ma tổ

65

66

https://thuviensach.vn

tiên không quá đè nặng nên họ cũng không quá âu nghi lễ thì hạ mâm xuống rồi cả nhà cùng ăn uống vui sầu, lo lắng trong việc cúng tế. Tuy nhiên họ không sợ

vẻ. Trường hợp gia cảnh khá giả, họ có thể mổ lợn mời ma rừng, ma núi bằng sợ ma người chết. Nếu có người họ hàng, khách khứa đến cùng liên hoan. Trường hợp ốm đau mà a ngơ cúng không khỏi, tức là người đó gia cảnh túng bấn thì chỉ cần bát cơm gạo mới với vài phải chết, do ma tổ tiên bắt đi. Và cũng vì thế nên sau con cá. Trường hợp quá nghèo túng thì chỉ cần bát khi chôn cất người chết xong, họ không còn phải quá cơm gạo mới với nhúm muối. Người La Hủ cho rằng, nặng lòng với người quá cố nữa. Nơi thờ cúng của ông bà, cha mẹ là những vị thần thiêng liêng che chở

người La Hủ là một cái giỏ, trong đó bỏ quả men rượu cho con người. Tục ngữ La Hủ có câu: “Không gì cao cần, nhúm muối và củ gừng treo lên trên mái nhà làm hơn bóng cha/Không gì ngọt hơn sữa mẹ” (Mô tè ba pé nơi trú ngự của tổ tiên. Còn khi cúng bái thì họ treo thảo ma mô chiê gao/Sô su tê a mé chú gừ thảo ma sô một cành lá xanh cùng với một tấm phên đan mắt cáo chiê ga) để răn dạy con cháu phải luôn nhớ về công lao treo trên đầu giường của chủ nhà. Lễ tục thờ cúng tổ

sinh thành và dưỡng dục của cha mẹ. Đây là nét đẹp tiên của người La Hủ không rườm rà, phức tạp, không văn hóa cần trân trọng, bảo tồn và phát huy.

cần trải qua nhiều công đoạn, nhiều nghi thức.

Trong một năm, người La Hủ không có lễ hay hội gì ngoài việc cúng ma nếu có người ốm. Họ cũng tổ chức ăn Tết Nguyên đán nhưng không cúng tế mà chỉ nghỉ

ngơi, ăn uống và vui chơi. Trong nghi lễ thờ cúng tổ

tiên, người La Hủ không có ngày giỗ như người Kinh và một số dân tộc khác. Hằng năm, đồng bào cúng tổ

tiên vào lễ dịp ăn cơm mới, gọi là ổ xớ cha (được tổ

chức tùy theo mỗi gia đình khi lúa chín) để tưởng nhớ

đến ông bà, cha mẹ đã có công sinh thành, dưỡng dục.

Lễ vật là hai bát gạo nếu cả cha và mẹ đều mất, còn nếu mới chỉ một người mất thì lấy một bát nấu chín, xới ra bát cùng thức ăn chín đặt trong một cái sàng để lên phía đầu giường của chủ nhà. Tiếp đó, chủ nhà khấn bằng lời mộc mạc như nói chuyện thường ngày. Xong 67

68

https://thuviensach.vn

tiên không quá đè nặng nên họ cũng không quá âu nghi lễ thì hạ mâm xuống rồi cả nhà cùng ăn uống vui sầu, lo lắng trong việc cúng tế. Tuy nhiên họ không sợ

vẻ. Trường hợp gia cảnh khá giả, họ có thể mổ lợn mời ma rừng, ma núi bằng sợ ma người chết. Nếu có người họ hàng, khách khứa đến cùng liên hoan. Trường hợp ốm đau mà a ngơ cúng không khỏi, tức là người đó gia cảnh túng bấn thì chỉ cần bát cơm gạo mới với vài phải chết, do ma tổ tiên bắt đi. Và cũng vì thế nên sau con cá. Trường hợp quá nghèo túng thì chỉ cần bát khi chôn cất người chết xong, họ không còn phải quá cơm gạo mới với nhúm muối. Người La Hủ cho rằng, nặng lòng với người quá cố nữa. Nơi thờ cúng của ông bà, cha mẹ là những vị thần thiêng liêng che chở

người La Hủ là một cái giỏ, trong đó bỏ quả men rượu cho con người. Tục ngữ La Hủ có câu: “Không gì cao cần, nhúm muối và củ gừng treo lên trên mái nhà làm hơn bóng cha/Không gì ngọt hơn sữa mẹ” (Mô tè ba pé nơi trú ngự của tổ tiên. Còn khi cúng bái thì họ treo thảo ma mô chiê gao/Sô su tê a mé chú gừ thảo ma sô một cành lá xanh cùng với một tấm phên đan mắt cáo chiê ga) để răn dạy con cháu phải luôn nhớ về công lao treo trên đầu giường của chủ nhà. Lễ tục thờ cúng tổ

sinh thành và dưỡng dục của cha mẹ. Đây là nét đẹp tiên của người La Hủ không rườm rà, phức tạp, không văn hóa cần trân trọng, bảo tồn và phát huy.

cần trải qua nhiều công đoạn, nhiều nghi thức.

Trong một năm, người La Hủ không có lễ hay hội gì ngoài việc cúng ma nếu có người ốm. Họ cũng tổ chức ăn Tết Nguyên đán nhưng không cúng tế mà chỉ nghỉ

ngơi, ăn uống và vui chơi. Trong nghi lễ thờ cúng tổ

tiên, người La Hủ không có ngày giỗ như người Kinh và một số dân tộc khác. Hằng năm, đồng bào cúng tổ

tiên vào lễ dịp ăn cơm mới, gọi là ổ xớ cha (được tổ

chức tùy theo mỗi gia đình khi lúa chín) để tưởng nhớ

đến ông bà, cha mẹ đã có công sinh thành, dưỡng dục.

Lễ vật là hai bát gạo nếu cả cha và mẹ đều mất, còn nếu mới chỉ một người mất thì lấy một bát nấu chín, xới ra bát cùng thức ăn chín đặt trong một cái sàng để lên phía đầu giường của chủ nhà. Tiếp đó, chủ nhà khấn bằng lời mộc mạc như nói chuyện thường ngày. Xong 67

68

https://thuviensach.vn

mới tiến hành. Khi có kết quả phải tạ ơn. Không có hiệu quả, làm sai hoặc chưa được phép mà cứ làm là vi phạm sẽ phải tạ lỗi.

Mọi lễ nghi của đồng bào đều xoay quanh ba trục VIII

NÉT ĐẸP TRONG ỨNG XỬ VỚI TỔ TIÊN CỦA ĐỒNG

chính: theo lịch sản xuất nông nghiệp; theo chu kỳ

BÀO Ê ĐÊ

vòng đời một con người; và theo những mối quan hệ

có được trong hoặc ngoài bộ tộc. Chính vì vậy mà Như mọi tộc người thiểu số miền núi, các tộc trong năm bà con có nhiều lễ lạt. Một năm sản xuất thiểu số cư trú trên vùng núi Trường Sơn - Tây bắt đầu bằng việc dọn cỏ rẫy chờ mưa xuống, nào Nguyên có ngôn ngữ và phong tục tập quán riêng, gieo trỉa, làm cỏ, suốt gùi lúa đầu tiên, cho tới lúc phù hợp với thiên nhiên, địa bàn nơi sinh sống. Đặc đóng cửa kho sau khi đổ gùi lúa cuối cùng vào bồ…

biệt đời sống tâm linh của bà con là cội nguồn của Thu hoạch xong, ngoài việc tạ ơn thần linh đã cho mọi đặc trưng văn hóa phong phú và độc đáo, chính mùa màng no đủ, là mọi việc lớn của con người phải điều này đã góp phần hình thành nên một địa chỉ

được tiến hành như dựng ngôi nhà mới, sửa nhà cũ

“Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên”, và hư hỏng, bỏ mả cho người chết, chúc thọ người già, được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên cưới chồng cho con gái, thành niên cho con trai…

hiệp quốc (UNESCO) tôn vinh là “Di sản văn hóa phi kéo dài từ nhà này sang nhà khác, từ buôn làng nọ

vật thể truyền khẩu của nhân loại”.

sang buôn làng kia cho đến lúc lại vào tháng dọn rẫy Đời sống tâm linh đó chính là tín ngưỡng đa chuẩn bị cho vụ mới… “Mùa ăn năm uống tháng”

thần, vạn vật hữu linh. Bằng tâm hồn giản đơn, (hua mnăm thun mrâo), “tháng nghỉ ngơi” (khay người Tây Nguyên quan niệm rằng rất nhiều những ning nơng) là thế.

vật mang hình dạng to lớn như núi rừng, sông suối, Trong tín ngưỡng đa thần của người Tây Nguyên bến nước, thiên nhiên với mặt trăng, mặt trời, sấm không có tục thờ cúng tổ tiên, ông bà trực tiếp như

sét, ngôi nhà, cây cổ thụ, bộ ching chêng (cồng, người Kinh hay một số dân tộc thiểu số ở miền núi chiêng), chiếc ché, các loài vật… đều có linh hồn.

phía Bắc. Nhưng như thế không có nghĩa là đồng bào Và vì có nhiều thần linh như thế nên muốn làm một số dân tộc Tây Nguyên nói chung, đồng bào Ê

việc gì cũng phải báo cáo, cầu xin, khi được phép Đê nói riêng không thờ cúng ông bà, tiên tổ; mà khi ông bà, cha mẹ đã quá cố, tức là ông bà, cha mẹ cũng 69

70

https://thuviensach.vn

mới tiến hành. Khi có kết quả phải tạ ơn. Không có hiệu quả, làm sai hoặc chưa được phép mà cứ làm là vi phạm sẽ phải tạ lỗi.

Mọi lễ nghi của đồng bào đều xoay quanh ba trục VIII

NÉT ĐẸP TRONG ỨNG XỬ VỚI TỔ TIÊN CỦA ĐỒNG

chính: theo lịch sản xuất nông nghiệp; theo chu kỳ

BÀO Ê ĐÊ

vòng đời một con người; và theo những mối quan hệ

có được trong hoặc ngoài bộ tộc. Chính vì vậy mà Như mọi tộc người thiểu số miền núi, các tộc trong năm bà con có nhiều lễ lạt. Một năm sản xuất thiểu số cư trú trên vùng núi Trường Sơn - Tây bắt đầu bằng việc dọn cỏ rẫy chờ mưa xuống, nào Nguyên có ngôn ngữ và phong tục tập quán riêng, gieo trỉa, làm cỏ, suốt gùi lúa đầu tiên, cho tới lúc phù hợp với thiên nhiên, địa bàn nơi sinh sống. Đặc đóng cửa kho sau khi đổ gùi lúa cuối cùng vào bồ…

biệt đời sống tâm linh của bà con là cội nguồn của Thu hoạch xong, ngoài việc tạ ơn thần linh đã cho mọi đặc trưng văn hóa phong phú và độc đáo, chính mùa màng no đủ, là mọi việc lớn của con người phải điều này đã góp phần hình thành nên một địa chỉ

được tiến hành như dựng ngôi nhà mới, sửa nhà cũ

“Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên”, và hư hỏng, bỏ mả cho người chết, chúc thọ người già, được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên cưới chồng cho con gái, thành niên cho con trai…

hiệp quốc (UNESCO) tôn vinh là “Di sản văn hóa phi kéo dài từ nhà này sang nhà khác, từ buôn làng nọ

vật thể truyền khẩu của nhân loại”.

sang buôn làng kia cho đến lúc lại vào tháng dọn rẫy Đời sống tâm linh đó chính là tín ngưỡng đa chuẩn bị cho vụ mới… “Mùa ăn năm uống tháng”

thần, vạn vật hữu linh. Bằng tâm hồn giản đơn, (hua mnăm thun mrâo), “tháng nghỉ ngơi” (khay người Tây Nguyên quan niệm rằng rất nhiều những ning nơng) là thế.

vật mang hình dạng to lớn như núi rừng, sông suối, Trong tín ngưỡng đa thần của người Tây Nguyên bến nước, thiên nhiên với mặt trăng, mặt trời, sấm không có tục thờ cúng tổ tiên, ông bà trực tiếp như

sét, ngôi nhà, cây cổ thụ, bộ ching chêng (cồng, người Kinh hay một số dân tộc thiểu số ở miền núi chiêng), chiếc ché, các loài vật… đều có linh hồn.

phía Bắc. Nhưng như thế không có nghĩa là đồng bào Và vì có nhiều thần linh như thế nên muốn làm một số dân tộc Tây Nguyên nói chung, đồng bào Ê

việc gì cũng phải báo cáo, cầu xin, khi được phép Đê nói riêng không thờ cúng ông bà, tiên tổ; mà khi ông bà, cha mẹ đã quá cố, tức là ông bà, cha mẹ cũng 69

70

https://thuviensach.vn

hóa thành thần, ma, ngự cùng các thánh thần trên bỏ xuống huyệt qua một ống nứa xuyên thẳng từ

trời - Yang (Zang). Một trong những lễ nghi liên mặt đất đến nắp quan tài ở phía đầu huyệt. Việc tổ

quan tới các mối quan hệ này, thường tổ chức vào chức cho một lễ bỏ mả, trước tiên là căn cứ vào nỗi

“mùa ăn năm uống tháng”, được coi là rất quan đau đã vơi đi của những người còn sống, bởi từ nay trọng của vòng đời người Ê Đê nói riêng và một số

trở đi không còn phải thăm nom gì ngôi mộ nữa. Yếu tộc người khác ở Tây Nguyên nói chung, đó là lễ bỏ

tố quan trọng thứ hai, là việc chuẩn bị đầy đủ lương mả - lui msat hoặc pơ thi.

thực và thực phẩm cho cuộc lễ, đặc biệt là những ché Theo quan niệm vòng luân hồi, người Ê Đê cũng rượu cần. Nếu rượu cần được làm bằng nguyên liệu như một số tộc người ở Tây Nguyên hồn nhiên cho củ mì (sắn) thì chỉ làm trước từ bảy đến mười ngày.

rằng con người chết đi sẽ phải qua 7 lần đầu thai vào Rượu bắp (ngô) sẽ phải ủ lâu hơn. Còn nếu là rượu các kiếp khác, như con bướm, con nhện, con chó, gạo thì càng để lâu càng thơm ngon, thậm chí người giọt sương..., rồi sẽ lại được tái sinh làm người.

sành uống còn đem chôn xuống dưới đất, để qua vài Người ta cũng cho rằng sau khi chết đi, vì tình cảm năm, rượu vàng sánh như màu mật ong và thơm thương nhớ giữa người sống với người đã chết, mà phức. Như vậy, ngoài gạo, cần có bắp hoặc mì. Sau linh hồn người chết vẫn luôn luôn quanh quẩn bên đó là thực phẩm, ngoài các loại rau, thường là cọng gia đình, không đi đâu xa khỏi buôn làng. Do đó cần môn, đu đủ, rau cải... để làm canh, và nhất thiết phải làm lễ bỏ mả, nghĩa là chia lìa chính thức và vĩnh có đủ heo, gà và đặc biệt là trâu, bò đối với nhà giàu viễn giữa người còn sống và người đã chết, để hồn có, người có vai vế trong buôn để làm lễ vật hiến người chết không còn vấn vương luyến tiếc gì, nhẹ

sinh dâng lên các vị thần linh, cho phép linh hồn nhàng đầu thai sang kiếp khác. Vì vậy, với đồng bào, người đã chết được đón nhận vào thế giới bên kia, nếu như tang lễ mang tính u buồn, thì bỏ mả là sự

hoặc là “về làng ông bà”, để rồi sau đó lại được đầu giải thoát tâm linh cho cả người chết lẫn người còn thai sang kiếp khác.

sống, nên thường diễn ra rất vui vẻ, như một ngày Sở dĩ việc chuẩn bị lương thực, thực phẩm được hội.

coi là yếu tố quan trọng bậc nhất, bởi tính cộng đồng Theo phong tục Ê Đê, khi gia đình có người chết, xuyên suốt trong mọi sinh hoạt của các tộc người ở

trong vòng một năm, vì tình cảm thương nhớ, ngày Tây Nguyên. Mỗi chuyện buồn, chuyện vui của một nào họ cũng phải mang cơm ra mộ cho người chết, gia đình đều có sự chia sẻ của cả dòng họ, cả buôn 71

72

https://thuviensach.vn

hóa thành thần, ma, ngự cùng các thánh thần trên bỏ xuống huyệt qua một ống nứa xuyên thẳng từ

trời - Yang (Zang). Một trong những lễ nghi liên mặt đất đến nắp quan tài ở phía đầu huyệt. Việc tổ

quan tới các mối quan hệ này, thường tổ chức vào chức cho một lễ bỏ mả, trước tiên là căn cứ vào nỗi

“mùa ăn năm uống tháng”, được coi là rất quan đau đã vơi đi của những người còn sống, bởi từ nay trọng của vòng đời người Ê Đê nói riêng và một số

trở đi không còn phải thăm nom gì ngôi mộ nữa. Yếu tộc người khác ở Tây Nguyên nói chung, đó là lễ bỏ

tố quan trọng thứ hai, là việc chuẩn bị đầy đủ lương mả - lui msat hoặc pơ thi.

thực và thực phẩm cho cuộc lễ, đặc biệt là những ché Theo quan niệm vòng luân hồi, người Ê Đê cũng rượu cần. Nếu rượu cần được làm bằng nguyên liệu như một số tộc người ở Tây Nguyên hồn nhiên cho củ mì (sắn) thì chỉ làm trước từ bảy đến mười ngày.

rằng con người chết đi sẽ phải qua 7 lần đầu thai vào Rượu bắp (ngô) sẽ phải ủ lâu hơn. Còn nếu là rượu các kiếp khác, như con bướm, con nhện, con chó, gạo thì càng để lâu càng thơm ngon, thậm chí người giọt sương..., rồi sẽ lại được tái sinh làm người.

sành uống còn đem chôn xuống dưới đất, để qua vài Người ta cũng cho rằng sau khi chết đi, vì tình cảm năm, rượu vàng sánh như màu mật ong và thơm thương nhớ giữa người sống với người đã chết, mà phức. Như vậy, ngoài gạo, cần có bắp hoặc mì. Sau linh hồn người chết vẫn luôn luôn quanh quẩn bên đó là thực phẩm, ngoài các loại rau, thường là cọng gia đình, không đi đâu xa khỏi buôn làng. Do đó cần môn, đu đủ, rau cải... để làm canh, và nhất thiết phải làm lễ bỏ mả, nghĩa là chia lìa chính thức và vĩnh có đủ heo, gà và đặc biệt là trâu, bò đối với nhà giàu viễn giữa người còn sống và người đã chết, để hồn có, người có vai vế trong buôn để làm lễ vật hiến người chết không còn vấn vương luyến tiếc gì, nhẹ

sinh dâng lên các vị thần linh, cho phép linh hồn nhàng đầu thai sang kiếp khác. Vì vậy, với đồng bào, người đã chết được đón nhận vào thế giới bên kia, nếu như tang lễ mang tính u buồn, thì bỏ mả là sự

hoặc là “về làng ông bà”, để rồi sau đó lại được đầu giải thoát tâm linh cho cả người chết lẫn người còn thai sang kiếp khác.

sống, nên thường diễn ra rất vui vẻ, như một ngày Sở dĩ việc chuẩn bị lương thực, thực phẩm được hội.

coi là yếu tố quan trọng bậc nhất, bởi tính cộng đồng Theo phong tục Ê Đê, khi gia đình có người chết, xuyên suốt trong mọi sinh hoạt của các tộc người ở

trong vòng một năm, vì tình cảm thương nhớ, ngày Tây Nguyên. Mỗi chuyện buồn, chuyện vui của một nào họ cũng phải mang cơm ra mộ cho người chết, gia đình đều có sự chia sẻ của cả dòng họ, cả buôn 71

72

https://thuviensach.vn

làng. Vì vậy gia chủ phải làm sao có đủ để đãi đằng nhỏ, đốt đống lửa để đêm đến gia đình và những sự sẻ chia đông đảo ấy.

người tham gia làm nhà mồ có dịp quây quần trò Lễ bỏ mả thường được tiến hành vào mùa khô, chuyện lần cuối với người đã khuất. Những thành sau khi mùa màng đã thu hoạch xong xuôi, khi lễ ăn viên đã được phân công từ trước cứ vậy mà thực cơm mới của gia đình hay lễ cúng bến nước của hiện nhiệm vụ của mình. Cũng bắt đầu từ lúc này, có buôn làng cũng đã qua. Để tránh tốn kém, người ta những sinh hoạt mang tính nghệ thuật trình diễn chọn những năm không có đám cưới hoặc lễ mừng khác diễn ra ở khu nhà mồ vào những lúc việc nhàn, thọ nào phải tổ chức. Chuẩn bị cho lễ bỏ mả, từ vài nhất là khi bóng đêm sập xuống, như hát đối đáp của con trăng (vài tháng) trước ngày đã định, gia đình nam nữ thanh niên, kể khan của người già, thổi đinh chủ lễ phải có nhiều cuộc bàn bạc để phân công chịu buốt, đinh năm, hát kể về nỗi nhớ thương, sự chia trách nhiệm từng đầu việc. Nhóm chuẩn bị vật hiến tay giữa người sống với người đã chết, phụ nữ tụ tập tế và thực phẩm, nhóm dựng nhà mồ, nhóm lấy nhau hòa thổi đinh tut… với nội dung chủ yếu là bày nước, lấy củi đủ phục vụ cho mấy ngày lễ, nhóm giã tỏ nỗi lòng với người đã chết, hoặc giữa những gạo, nấu ăn… Chọn ai là người vào rừng chặt cây người đang cùng chung sống. Lúc này ở nhà chiêng dựng nhà mồ và cột Kut, cột Klao mới, ai làm tượng trống cũng đã nổi lên, báo tin cho các vị thần linh và mồ… Khi ngày chính thức đã được chọn, sẽ có người cộng đồng, gia đình vào việc lớn.

đi báo tin cho những người trong dòng họ ở các Ngày thứ hai, công việc quan trọng nhất là dựng buôn gần, buôn xa.

nhà mồ và giết các con vật nuôi làm thịt. Ngay từ

Lễ thường được tổ chức trong ba ngày, vào hôm trước, những người trong buôn, trong dòng họ, những tuần trăng sáng.

tùy theo hoàn cảnh nhà mình mà tham gia đóng góp Ngày đầu tiên, mang theo một ghè rượu nhỏ và với gia chủ. Một lon gạo, một trái bí, gánh rau môn, con gà ra ngoài ngôi mộ cũ. Thầy cúng (pô riu yang) trái đu đủ, con gà... do những người phụ nữ mang và người phụ nữ chủ gia đình (khoa sang) cùng với đến trao cho người phụ nữ cao tuổi nhất trong nhà.

anh hoặc em trai bà chủ (dăm dei) sẽ khấn xin các vị

Còn sáng này, trai tráng trong họ hàng sẽ vác những thần linh cho phép gia đình làm lễ bỏ mả. Sau nghi lễ

ghè rượu đến đóng góp, cột một dãy bảy ché ở trước này, việc dọn cỏ, phá bỏ nhà mồ cũ, chặt cây đẽo nhà mồ, và một dãy khác nhiều hơn ở phía trong tượng dựng nhà mồ mới bắt đầu được tiến hành.

chiếc lều nghỉ cạnh đó. Dù ít, dù nhiều, gia chủ đều Người ta cũng dựng ngay tại khu mộ một chiếc lều trân trọng đón nhận và cảm ơn.

73

74

https://thuviensach.vn

làng. Vì vậy gia chủ phải làm sao có đủ để đãi đằng nhỏ, đốt đống lửa để đêm đến gia đình và những sự sẻ chia đông đảo ấy.

người tham gia làm nhà mồ có dịp quây quần trò Lễ bỏ mả thường được tiến hành vào mùa khô, chuyện lần cuối với người đã khuất. Những thành sau khi mùa màng đã thu hoạch xong xuôi, khi lễ ăn viên đã được phân công từ trước cứ vậy mà thực cơm mới của gia đình hay lễ cúng bến nước của hiện nhiệm vụ của mình. Cũng bắt đầu từ lúc này, có buôn làng cũng đã qua. Để tránh tốn kém, người ta những sinh hoạt mang tính nghệ thuật trình diễn chọn những năm không có đám cưới hoặc lễ mừng khác diễn ra ở khu nhà mồ vào những lúc việc nhàn, thọ nào phải tổ chức. Chuẩn bị cho lễ bỏ mả, từ vài nhất là khi bóng đêm sập xuống, như hát đối đáp của con trăng (vài tháng) trước ngày đã định, gia đình nam nữ thanh niên, kể khan của người già, thổi đinh chủ lễ phải có nhiều cuộc bàn bạc để phân công chịu buốt, đinh năm, hát kể về nỗi nhớ thương, sự chia trách nhiệm từng đầu việc. Nhóm chuẩn bị vật hiến tay giữa người sống với người đã chết, phụ nữ tụ tập tế và thực phẩm, nhóm dựng nhà mồ, nhóm lấy nhau hòa thổi đinh tut… với nội dung chủ yếu là bày nước, lấy củi đủ phục vụ cho mấy ngày lễ, nhóm giã tỏ nỗi lòng với người đã chết, hoặc giữa những gạo, nấu ăn… Chọn ai là người vào rừng chặt cây người đang cùng chung sống. Lúc này ở nhà chiêng dựng nhà mồ và cột Kut, cột Klao mới, ai làm tượng trống cũng đã nổi lên, báo tin cho các vị thần linh và mồ… Khi ngày chính thức đã được chọn, sẽ có người cộng đồng, gia đình vào việc lớn.

đi báo tin cho những người trong dòng họ ở các Ngày thứ hai, công việc quan trọng nhất là dựng buôn gần, buôn xa.

nhà mồ và giết các con vật nuôi làm thịt. Ngay từ

Lễ thường được tổ chức trong ba ngày, vào hôm trước, những người trong buôn, trong dòng họ, những tuần trăng sáng.

tùy theo hoàn cảnh nhà mình mà tham gia đóng góp Ngày đầu tiên, mang theo một ghè rượu nhỏ và với gia chủ. Một lon gạo, một trái bí, gánh rau môn, con gà ra ngoài ngôi mộ cũ. Thầy cúng (pô riu yang) trái đu đủ, con gà... do những người phụ nữ mang và người phụ nữ chủ gia đình (khoa sang) cùng với đến trao cho người phụ nữ cao tuổi nhất trong nhà.

anh hoặc em trai bà chủ (dăm dei) sẽ khấn xin các vị

Còn sáng này, trai tráng trong họ hàng sẽ vác những thần linh cho phép gia đình làm lễ bỏ mả. Sau nghi lễ

ghè rượu đến đóng góp, cột một dãy bảy ché ở trước này, việc dọn cỏ, phá bỏ nhà mồ cũ, chặt cây đẽo nhà mồ, và một dãy khác nhiều hơn ở phía trong tượng dựng nhà mồ mới bắt đầu được tiến hành.

chiếc lều nghỉ cạnh đó. Dù ít, dù nhiều, gia chủ đều Người ta cũng dựng ngay tại khu mộ một chiếc lều trân trọng đón nhận và cảm ơn.

73

74

https://thuviensach.vn

Công việc ở khu nhà mồ từ mờ sương đã thật náo tỏ cho các vị thần linh biết tấm lòng thành. Còn dành nhiệt. Những người thợ khéo tay sau khi dùng rìu xẻ

cho khách quý đã có món vêch, bằng toàn bộ lòng những tấm ván, ghép lại thành căn nhà mới, có hai phèo của con vật hiến sinh, cay xé lưỡi mà ngon hết mảnh trăng hình lưỡi liềm ở hai đầu mái, biểu tượng biết. Cũng như heo non nướng nguyên cả con trên của nhà người chết, họ vẽ các hoa văn lên thành ván, than hồng da giòn rụm, thơm lựng, là hai món ăn lên những cây cột gơng Kut dựng bốn góc hàng rào.

đặc biệt chỉ nấu trong lễ cúng lớn có ăn trâu, ăn bò.

Những thanh niên to khỏe nhất thì dựng hai cột Gần cuối buổi chiều, công việc chuẩn bị xong gơng Klao cao vút, có hình chóp nhọn trên đầu, cũng xuôi, mọi người tụ tập xung quanh ngôi nhà mồ mới đã được vẽ nhiều hình xanh, dựng nối hai đầu mộ

đã hoàn tất. Những người thân trong gia đình thì với nhau bằng sợi dây da trâu dài, như đường lên ngồi xổm, tay chống lên đùi, bàn tay đỡ lấy má, một làng trời của linh hồn. Người phụ nữ cao tuổi nhất bên nam, bên nữ, ngồi dọc theo hai bên mộ. Thầy trong nhà xé những mảnh vải đen trắng buộc quanh cúng ngồi xuống trước chiếc ché Tuk to nhất cột ở

nhà mồ, lên đầu những bức tượng vừa được dựng giữa, chậm rãi hút rượu ra chiếc bát đồng cũng to lên. Bà vừa buộc vừa thì thầm kể chuyện xưa chuyện nhất, đặt lên mâm cúng. Nắm hai bàn tay lại với nay, nói những lời giã biệt với người đã khuất.

nhau, ông khấn, đại ý lời khấn: “Ơ Yang Atâo! Từ nay Đám phụ nữ quây quanh bếp lửa với những chiếc muốn ăn cơm hồn hỏi thần Gió, muốn uống nước nồi đồng lớn chỉ được dùng trong những dịp lễ để

hồn hỏi thần Đất. Xin hồn đừng quanh quẩn bên nhà, chế biến các món ăn. Canh được nấu luôn ở ngoài để người sống lo chuyện làm ăn. Chúng tôi không mộ, còn cơm thì nấu từ trong nhà đem ra. Nhóm còn qua lại thăm nom và khóc thương hồn nữa. Ơ

những trung niên sau khi đã mổ thịt, đem đặt trước Yang Atâo”.

chiếc đầu và đuôi lên nhà cúng cơm nơi đầu mộ, lại Chiêng nổi lên dồn dập như muốn thông báo và đang thoăn thoắt với chiếc dao nhỏ xíu, sắc lẹm, kẹp mời các vị thần linh chứng giám cho việc chia tay giữa hai chân, thái nhỏ những món thịt. Không một vĩnh viễn với người đã khuất. Năm, bảy người phụ

giọt nước, mà thịt đã được chia ra làm từng món đặt nữ cao tuổi trong dòng họ đứng thành hàng ngang trên những chiếc nong to chuẩn bị cho mâm cúng.

trước dãy ché, đôi cánh tay giơ cao theo hình chim Ngoài chiếc đầu và đuôi trâu, hoặc bò, hay heo, còn giang cánh, ba ngón giữa của bàn tay cụp xuống, phải có đủ các bộ phận khác của con vật như: da, ngón cái và ngón út xòe ra như chiếc mỏ chim Grứ, lòng, gan, thịt nạc, huyết… mỗi thứ một ít để chứng chầm chậm quay ba vòng trong nghi lễ “vẫy tay mời 75

76

https://thuviensach.vn

Công việc ở khu nhà mồ từ mờ sương đã thật náo tỏ cho các vị thần linh biết tấm lòng thành. Còn dành nhiệt. Những người thợ khéo tay sau khi dùng rìu xẻ

cho khách quý đã có món vêch, bằng toàn bộ lòng những tấm ván, ghép lại thành căn nhà mới, có hai phèo của con vật hiến sinh, cay xé lưỡi mà ngon hết mảnh trăng hình lưỡi liềm ở hai đầu mái, biểu tượng biết. Cũng như heo non nướng nguyên cả con trên của nhà người chết, họ vẽ các hoa văn lên thành ván, than hồng da giòn rụm, thơm lựng, là hai món ăn lên những cây cột gơng Kut dựng bốn góc hàng rào.

đặc biệt chỉ nấu trong lễ cúng lớn có ăn trâu, ăn bò.

Những thanh niên to khỏe nhất thì dựng hai cột Gần cuối buổi chiều, công việc chuẩn bị xong gơng Klao cao vút, có hình chóp nhọn trên đầu, cũng xuôi, mọi người tụ tập xung quanh ngôi nhà mồ mới đã được vẽ nhiều hình xanh, dựng nối hai đầu mộ

đã hoàn tất. Những người thân trong gia đình thì với nhau bằng sợi dây da trâu dài, như đường lên ngồi xổm, tay chống lên đùi, bàn tay đỡ lấy má, một làng trời của linh hồn. Người phụ nữ cao tuổi nhất bên nam, bên nữ, ngồi dọc theo hai bên mộ. Thầy trong nhà xé những mảnh vải đen trắng buộc quanh cúng ngồi xuống trước chiếc ché Tuk to nhất cột ở

nhà mồ, lên đầu những bức tượng vừa được dựng giữa, chậm rãi hút rượu ra chiếc bát đồng cũng to lên. Bà vừa buộc vừa thì thầm kể chuyện xưa chuyện nhất, đặt lên mâm cúng. Nắm hai bàn tay lại với nay, nói những lời giã biệt với người đã khuất.

nhau, ông khấn, đại ý lời khấn: “Ơ Yang Atâo! Từ nay Đám phụ nữ quây quanh bếp lửa với những chiếc muốn ăn cơm hồn hỏi thần Gió, muốn uống nước nồi đồng lớn chỉ được dùng trong những dịp lễ để

hồn hỏi thần Đất. Xin hồn đừng quanh quẩn bên nhà, chế biến các món ăn. Canh được nấu luôn ở ngoài để người sống lo chuyện làm ăn. Chúng tôi không mộ, còn cơm thì nấu từ trong nhà đem ra. Nhóm còn qua lại thăm nom và khóc thương hồn nữa. Ơ

những trung niên sau khi đã mổ thịt, đem đặt trước Yang Atâo”.

chiếc đầu và đuôi lên nhà cúng cơm nơi đầu mộ, lại Chiêng nổi lên dồn dập như muốn thông báo và đang thoăn thoắt với chiếc dao nhỏ xíu, sắc lẹm, kẹp mời các vị thần linh chứng giám cho việc chia tay giữa hai chân, thái nhỏ những món thịt. Không một vĩnh viễn với người đã khuất. Năm, bảy người phụ

giọt nước, mà thịt đã được chia ra làm từng món đặt nữ cao tuổi trong dòng họ đứng thành hàng ngang trên những chiếc nong to chuẩn bị cho mâm cúng.

trước dãy ché, đôi cánh tay giơ cao theo hình chim Ngoài chiếc đầu và đuôi trâu, hoặc bò, hay heo, còn giang cánh, ba ngón giữa của bàn tay cụp xuống, phải có đủ các bộ phận khác của con vật như: da, ngón cái và ngón út xòe ra như chiếc mỏ chim Grứ, lòng, gan, thịt nạc, huyết… mỗi thứ một ít để chứng chầm chậm quay ba vòng trong nghi lễ “vẫy tay mời 75

76

https://thuviensach.vn

các vị thần linh về uống rượu”. Cũng lần lượt và đây là hình thức không thể thiếu ở bất cứ một cuộc chậm rãi như thế, thầy cúng hút rượu trong cả bảy cúng tế nào. Không đơn thuần là sự cảm ơn, mà còn chiếc ché rót vào bảy chén đồng, hoặc bảy ống nứa là sự sẻ chia vui buồn, gắn bó giữa cộng đồng với bày xung quanh mâm cúng.

nhau.

Bây giờ đến những người thân thiết nhất với Mọi người vẫn có thể tiếp tục vui chơi quanh nhà người đã chết lần lượt uống rượu chia tay mỗi người mồ cho tới khi nào lương thực, thực phẩm chuẩn bị

một ngụm nhỏ, qua từng ché cho đến hết. Cần rượu cho cuộc lễ cạn. Những đêm bên ngôi mộ sẽ bỏ ấy, sẽ

(mnăm mrinh) phải được chuyền nối từ bàn tay có cả nhịp ching chêng và bước chân những vòng người này sang bàn tay người khác, không để rời suang ngực sát ngực, hông sát hông cho những gái tay, theo thứ tự người già, người trẻ, nữ trước, nam trai thành đôi.

sau. Gia chủ lại chuyển sang dãy ché cột trong lều.

Và kể từ khi trồng xong những cây chuối và cây Hết người nọ đến người kia, lần lượt cả dòng họ, khoai môn ở bốn góc, đóng cửa nhà mồ, dứt hẳn mối người thân và bạn bè. Đêm càng đi dần vào sâu quan hệ với người đã khuất, gia đình không còn qua trong tiếng ching thì quanh khu nhà mồ càng náo lại thăm nom ngôi mộ nữa. Người chết cũng yên tâm nhiệt. Lễ coi như đã hoàn tất, người ta lại tiếp tục để đầu thai vào một đời sống khác, một hình hài những hoạt động diễn xướng, vừa để góp vui với khác. Những ngôi mộ đẹp sẽ được rừng già bao phủ, buôn làng, vừa là chia tay với người đi về làng trời, bí ẩn giữ cho những người đã khuất tan vào lòng làng ma, cho đến tận lúc mặt trời lên.

đất, hồn thiêng nhập vào xứ sở của ông bà, tổ tiên.

Ngày thứ ba, người ta tiếp tục giết các con vật, Còn người ở lại tiếp tục cuộc sống mới không vướng lấy đầu và đuôi, cùng mỗi thứ một ít, cúng tiếp, thay bận gì với quá khứ nữa.

lượt rượu khác cho những ché rượu đã nhạt. Đến lúc Không riêng chỉ người Ê Đê, đa phần các tộc này, ai có việc riêng, có thể tạm biệt gia chủ để ra về.

người ở Tây Nguyên đều có lễ bỏ mả, không ấn định Nhưng thịt của những con vật hôm nay, không chỉ

cụ thể số năm chờ đợi. Chỉ riêng phong tục của tộc đãi đằng những người đến muộn, những người còn người Bru - Vân Kiều, người chết sau 25 năm mới ở lại tham dự cuộc lễ, mà còn chia cho tất cả mọi được làm lễ bỏ mả. Lễ bỏ mả có thể kéo dài từ ba người đã có mặt, mỗi người một miếng nhỏ, hoặc gói cho đến năm, hoặc bảy ngày tùy theo mức độ giàu trong lá chuối, lá môn, hoặc xâu vào chiếc que, sợi nghèo của gia chủ. Với quan niệm từ bỏ để hồi sinh, lạt. Dẫu miếng thịt sẽ chẳng đủ nấu bát canh, nhưng đây là một trong những lễ thức lớn và mang tính 77

78

https://thuviensach.vn

các vị thần linh về uống rượu”. Cũng lần lượt và đây là hình thức không thể thiếu ở bất cứ một cuộc chậm rãi như thế, thầy cúng hút rượu trong cả bảy cúng tế nào. Không đơn thuần là sự cảm ơn, mà còn chiếc ché rót vào bảy chén đồng, hoặc bảy ống nứa là sự sẻ chia vui buồn, gắn bó giữa cộng đồng với bày xung quanh mâm cúng.

nhau.

Bây giờ đến những người thân thiết nhất với Mọi người vẫn có thể tiếp tục vui chơi quanh nhà người đã chết lần lượt uống rượu chia tay mỗi người mồ cho tới khi nào lương thực, thực phẩm chuẩn bị

một ngụm nhỏ, qua từng ché cho đến hết. Cần rượu cho cuộc lễ cạn. Những đêm bên ngôi mộ sẽ bỏ ấy, sẽ

(mnăm mrinh) phải được chuyền nối từ bàn tay có cả nhịp ching chêng và bước chân những vòng người này sang bàn tay người khác, không để rời suang ngực sát ngực, hông sát hông cho những gái tay, theo thứ tự người già, người trẻ, nữ trước, nam trai thành đôi.

sau. Gia chủ lại chuyển sang dãy ché cột trong lều.

Và kể từ khi trồng xong những cây chuối và cây Hết người nọ đến người kia, lần lượt cả dòng họ, khoai môn ở bốn góc, đóng cửa nhà mồ, dứt hẳn mối người thân và bạn bè. Đêm càng đi dần vào sâu quan hệ với người đã khuất, gia đình không còn qua trong tiếng ching thì quanh khu nhà mồ càng náo lại thăm nom ngôi mộ nữa. Người chết cũng yên tâm nhiệt. Lễ coi như đã hoàn tất, người ta lại tiếp tục để đầu thai vào một đời sống khác, một hình hài những hoạt động diễn xướng, vừa để góp vui với khác. Những ngôi mộ đẹp sẽ được rừng già bao phủ, buôn làng, vừa là chia tay với người đi về làng trời, bí ẩn giữ cho những người đã khuất tan vào lòng làng ma, cho đến tận lúc mặt trời lên.

đất, hồn thiêng nhập vào xứ sở của ông bà, tổ tiên.

Ngày thứ ba, người ta tiếp tục giết các con vật, Còn người ở lại tiếp tục cuộc sống mới không vướng lấy đầu và đuôi, cùng mỗi thứ một ít, cúng tiếp, thay bận gì với quá khứ nữa.

lượt rượu khác cho những ché rượu đã nhạt. Đến lúc Không riêng chỉ người Ê Đê, đa phần các tộc này, ai có việc riêng, có thể tạm biệt gia chủ để ra về.

người ở Tây Nguyên đều có lễ bỏ mả, không ấn định Nhưng thịt của những con vật hôm nay, không chỉ

cụ thể số năm chờ đợi. Chỉ riêng phong tục của tộc đãi đằng những người đến muộn, những người còn người Bru - Vân Kiều, người chết sau 25 năm mới ở lại tham dự cuộc lễ, mà còn chia cho tất cả mọi được làm lễ bỏ mả. Lễ bỏ mả có thể kéo dài từ ba người đã có mặt, mỗi người một miếng nhỏ, hoặc gói cho đến năm, hoặc bảy ngày tùy theo mức độ giàu trong lá chuối, lá môn, hoặc xâu vào chiếc que, sợi nghèo của gia chủ. Với quan niệm từ bỏ để hồi sinh, lạt. Dẫu miếng thịt sẽ chẳng đủ nấu bát canh, nhưng đây là một trong những lễ thức lớn và mang tính 77

78

https://thuviensach.vn

nhân văn rất cao của các tộc người Tây Nguyên.

Có thể nói, lễ bỏ mả của người Ê Đê nói riêng và của các dân tộc thiểu số khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên nói chung là nét đẹp văn hóa thể hiện cách ứng xử của con cháu đối với ông bà, tổ tiên. Ngày nay, cùng với sự giao thoa văn hóa đến từ nhiều vùng miền, tập tục tang ma của các tộc người một số

vùng cũng thay đổi. Hy vọng rằng ở đâu đó giữa những vườn cà phê, cao su ngát xanh, vẫn còn có những buôn, bon, kon, plei gìn giữ được tập tục ông bà xưa, cho ngày nào đó tiếng ching chêng có dịp náo nức bay lên với tâm hồn con người, gọi bước chân gái trai vào vòng suang đêm hội. Và Không gian văn hóa Tây Nguyên - di sản của nhân loại vẫn mãi lưu truyền.

79

80

https://thuviensach.vn

nhân văn rất cao của các tộc người Tây Nguyên.

Có thể nói, lễ bỏ mả của người Ê Đê nói riêng và của các dân tộc thiểu số khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên nói chung là nét đẹp văn hóa thể hiện cách ứng xử của con cháu đối với ông bà, tổ tiên. Ngày nay, cùng với sự giao thoa văn hóa đến từ nhiều vùng miền, tập tục tang ma của các tộc người một số

vùng cũng thay đổi. Hy vọng rằng ở đâu đó giữa những vườn cà phê, cao su ngát xanh, vẫn còn có những buôn, bon, kon, plei gìn giữ được tập tục ông bà xưa, cho ngày nào đó tiếng ching chêng có dịp náo nức bay lên với tâm hồn con người, gọi bước chân gái trai vào vòng suang đêm hội. Và Không gian văn hóa Tây Nguyên - di sản của nhân loại vẫn mãi lưu truyền.

79

80

https://thuviensach.vn

nhất thiết phải cầu kỳ. Chỉ cần treo hoặc đóng một mảnh gỗ làm xích đông cao ngang mặt đối diện với cửa chính, đặt lên đó cái lư hương to hay nhỏ tùy theo, đồng thời đặt bốn chiếc chén để đựng rượu khi IX

cúng lễ. Cũng có dòng họ không đặt lư hương trên NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

xích đông mà đặt trên một tấm ghế dài bốn chân, CỦA NGƯỜI MÔNG

thậm chí có nhà đặt ngay xuống đất, dưới chân tường phía dương. Tuy nhiên theo như chúng tôi được biết

“Mặc niệm! Hôm nay là Ba mươi Tết, là ngày cùng thì tại gia đình người anh cả trong gia đình, dòng họ

tháng tận. Năm cũ đã qua. Năm mới đang đến. Tôi có là người chịu trách nhiệm thờ cúng nhất thiết phải có rượu có thịt, có chõ cơm ngon, có mẹt bánh dày còn xích đông để thờ tổ tiên, ông bà; còn với những người chưa ăn. Trước tiên tôi mời ông bà về hưởng hương chưa phải gánh trọng trách này, họ chỉ thờ Thổ địa, hoa, chứng giám cho lòng thành của tôi… Chứng giám Thổ công, các thần Cột chính, thần Buồng, thần Cửa, cho tôi một năm qua đã gắng công gắng sức làm lụng thần Gia súc gia cầm… thì có thể đặt đồ thờ xuống đất vất vả khó nhọc để thóc ngô đầy bồ, lợn gà đầy chuồng, phía dương mà không bị coi là phạm luật.

mọi người khỏe mạnh, cuộc sống yên lành…”. Đó là Việc khấn cầu tổ tiên, ông bà của người Mông mấy câu mở đầu trong bài khấn mời ông bà tiên tổ về

trong một năm thường được tiến hành vào dịp Tết và ăn ngày Ba mươi Tết của người Mông.

lễ ăn cơm mới. Ngoài ra, còn có thể khấn mời khi bắt Có thể nói, quan niệm mọi vật có hồn (pli) phổ

tay làm những việc trọng đại như dựng nhà, cưới gả, biến trong tộc người Mông. Đa số người Mông ở khắp khởi công khai ruộng mới…

nơi đều thờ tổ tiên. Theo phong tục của đồng bào, Xưa kia người Mông tính lịch một năm chẵn 360

người quá cố sau lễ giỗ mãn tang, không còn là một cá ngày, tức mỗi tháng chẵn 30 ngày, không thừa không thể nữa, mà hồn thiêng sẽ nhập vào cùng với dòng họ, thiếu. Vậy nên mới có Tết Mông không trùng với Tết cũng tựa như các thần thiêng.

Nguyên đán, cũng không trùng với Tết dương lịch.

Ban thờ của người Mông, đối với nhà giàu có thì Ngày Ba mươi tết, nhà nhà dậy thật sớm mổ lợn béo, cũng cầu kỳ, hoành tráng, lộng lẫy, bày biện nhiều thứ

đồ xôi giã bánh dày là hai món quan trọng nhất để

đồ quý. Song đại đa số với nhà dân lao động thì không dâng tổ tiên. Riêng bánh dày khi giã nhuyễn, người ta dùng tay dàn một chiếc to để trong cái sàng, gọi là 81

82

https://thuviensach.vn

nhất thiết phải cầu kỳ. Chỉ cần treo hoặc đóng một mảnh gỗ làm xích đông cao ngang mặt đối diện với cửa chính, đặt lên đó cái lư hương to hay nhỏ tùy theo, đồng thời đặt bốn chiếc chén để đựng rượu khi IX

cúng lễ. Cũng có dòng họ không đặt lư hương trên NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

xích đông mà đặt trên một tấm ghế dài bốn chân, CỦA NGƯỜI MÔNG

thậm chí có nhà đặt ngay xuống đất, dưới chân tường phía dương. Tuy nhiên theo như chúng tôi được biết

“Mặc niệm! Hôm nay là Ba mươi Tết, là ngày cùng thì tại gia đình người anh cả trong gia đình, dòng họ

tháng tận. Năm cũ đã qua. Năm mới đang đến. Tôi có là người chịu trách nhiệm thờ cúng nhất thiết phải có rượu có thịt, có chõ cơm ngon, có mẹt bánh dày còn xích đông để thờ tổ tiên, ông bà; còn với những người chưa ăn. Trước tiên tôi mời ông bà về hưởng hương chưa phải gánh trọng trách này, họ chỉ thờ Thổ địa, hoa, chứng giám cho lòng thành của tôi… Chứng giám Thổ công, các thần Cột chính, thần Buồng, thần Cửa, cho tôi một năm qua đã gắng công gắng sức làm lụng thần Gia súc gia cầm… thì có thể đặt đồ thờ xuống đất vất vả khó nhọc để thóc ngô đầy bồ, lợn gà đầy chuồng, phía dương mà không bị coi là phạm luật.

mọi người khỏe mạnh, cuộc sống yên lành…”. Đó là Việc khấn cầu tổ tiên, ông bà của người Mông mấy câu mở đầu trong bài khấn mời ông bà tiên tổ về

trong một năm thường được tiến hành vào dịp Tết và ăn ngày Ba mươi Tết của người Mông.

lễ ăn cơm mới. Ngoài ra, còn có thể khấn mời khi bắt Có thể nói, quan niệm mọi vật có hồn (pli) phổ

tay làm những việc trọng đại như dựng nhà, cưới gả, biến trong tộc người Mông. Đa số người Mông ở khắp khởi công khai ruộng mới…

nơi đều thờ tổ tiên. Theo phong tục của đồng bào, Xưa kia người Mông tính lịch một năm chẵn 360

người quá cố sau lễ giỗ mãn tang, không còn là một cá ngày, tức mỗi tháng chẵn 30 ngày, không thừa không thể nữa, mà hồn thiêng sẽ nhập vào cùng với dòng họ, thiếu. Vậy nên mới có Tết Mông không trùng với Tết cũng tựa như các thần thiêng.

Nguyên đán, cũng không trùng với Tết dương lịch.

Ban thờ của người Mông, đối với nhà giàu có thì Ngày Ba mươi tết, nhà nhà dậy thật sớm mổ lợn béo, cũng cầu kỳ, hoành tráng, lộng lẫy, bày biện nhiều thứ

đồ xôi giã bánh dày là hai món quan trọng nhất để

đồ quý. Song đại đa số với nhà dân lao động thì không dâng tổ tiên. Riêng bánh dày khi giã nhuyễn, người ta dùng tay dàn một chiếc to để trong cái sàng, gọi là 81

82

https://thuviensach.vn

bánh cái, hay bánh tết (nduôr vangz, nduôr tsaz) rồi đồng bào chúng cũng có hồn và có cuộc sống công mới bắt những cái nhỏ. Bánh cái càng to, càng làm bằng với con người nên được xếp cả vào chỗ ban thờ, được nhiều bánh nhỏ, càng chứng tỏ gia đình ăn nên ấy là các loại cuốc, thuổng, xẻng, xà beng, khẩu súng làm ra. Trong khi mọi người tất bật chuẩn bị món ăn kíp… mỗi thứ được dán cho một tờ giấy tạ ơn. Còn thì gia chủ lặng lẽ làm lễ quét bồ hóng. Tay cầm một vật nuôi như trâu, bò, lợn, chó, gà, ngan, ngỗng… sẽ

nắm chổi bằng cành trúc, tay cầm mẹt, vừa quét được cho uống nước bánh dày, đồng thời nơi cửa miệng vừa lầm rầm khấn, đại ý: “Tôi không quét hồn chuồng được dán cho một tờ giấy tạ ơn.

người, hồn lúa, hồn ngô, hồn súc vật, không quét đi Cỗ bàn con cháu đã sắp xong, gia chủ rửa chân những điều tốt đẹp, không quét đi sự ấm áp… Tôi tay sạch sẽ, quần áo chỉnh tề ngồi xoay lưng vào quét đi cái ốm cái đau, quét đi cái bệnh cái tật, quét trong, mặt hướng ra cửa chính bắt đầu cất giọng đi những điều xúi quẩy… Mong cho một năm mới đủ

khấn cầu. Đầu tiên là mời rượu. Tuy rượu đã rót vào đầy, phương trưởng…”. Khi quét, quét từ phía đông chén, thường là bốn chén đặt trên ban thờ nhưng gia sang phía tây, quét xong mang mẹt bồ hóng, rác rưởi chủ vẫn rót thêm một chén cầm tay, tiếp đó mỗi lượt đổ về phía mặt trời lặn. Ban thờ được trang hoàng khấn mời, lại một lượt rót xuống chút xíu đổ xuống bằng giấy mộc, loại giấy tự chế, chuyên dùng vào đất. Mời rượu xong rồi mời thịt. Mời thịt xong thì việc thờ cúng. Đồng bào dán một loạt giấy mộc bao mời lá gan con lợn vừa mổ. Nhà có của ăn của để nếu quanh ban thờ, sau đó dùng giấy trang kim vàng và nuôi được lợn to chín chục cân, một tạ trở lên có thể

bạc dán lên phía cao, tùy từng hộ mà chia ra nhiều mổ sớm từ Hai mươi nhăm Tết khi thầy cúng trong tầng khác nhau, dán nhiều tờ giấy khác nhau. Nếu làng đã cúng khai tết, nhưng ngày Ba mươi vẫn phải nhà có người làm nghề thầy cúng thì ban thờ của mổ thêm một đầu lợn, tức một hơi thở sống để cúng thầy được dán giấy trang kim cắt thành nhiều hình ông bà, tổ tiên. Lá gan cúng ngày Ba mươi tết là của thù như mặt trời, những ngôi sao, những con thú con lợn mới mổ, chứ không dùng lá gan con lợn đã gần gũi như trâu, bò, dê, chó… tạo ra một bầu vũ trụ

mổ trước đó. Mời lá gan xong thì mời nước luộc thịt.

thu nhỏ ở phía trái ban thờ. Nếu nhà có người làm Cuối cùng mới mời bánh dày. Tuy nhiên tùy từng nghề thuốc, nghề đá, nghề rèn, đúc, nghề mộc… cũng dòng họ, từng gia chủ mà việc thao tác đồ ăn thức dán một hoặc nhiều tờ giấy trang kim về phía trái uống có thể khác nhau. Riêng với bánh dày, khi gia ban thờ. Các thứ dụng cụ lao động sản xuất tuy do chủ đọc lời khấn thì không bỏ xuống đất mà bỏ lên con người chế tác ra nhưng theo quan niệm của trên tấm bánh tết. Trước khi bỏ, gia chủ đã xếp một 83

84

https://thuviensach.vn

bánh cái, hay bánh tết (nduôr vangz, nduôr tsaz) rồi đồng bào chúng cũng có hồn và có cuộc sống công mới bắt những cái nhỏ. Bánh cái càng to, càng làm bằng với con người nên được xếp cả vào chỗ ban thờ, được nhiều bánh nhỏ, càng chứng tỏ gia đình ăn nên ấy là các loại cuốc, thuổng, xẻng, xà beng, khẩu súng làm ra. Trong khi mọi người tất bật chuẩn bị món ăn kíp… mỗi thứ được dán cho một tờ giấy tạ ơn. Còn thì gia chủ lặng lẽ làm lễ quét bồ hóng. Tay cầm một vật nuôi như trâu, bò, lợn, chó, gà, ngan, ngỗng… sẽ

nắm chổi bằng cành trúc, tay cầm mẹt, vừa quét được cho uống nước bánh dày, đồng thời nơi cửa miệng vừa lầm rầm khấn, đại ý: “Tôi không quét hồn chuồng được dán cho một tờ giấy tạ ơn.

người, hồn lúa, hồn ngô, hồn súc vật, không quét đi Cỗ bàn con cháu đã sắp xong, gia chủ rửa chân những điều tốt đẹp, không quét đi sự ấm áp… Tôi tay sạch sẽ, quần áo chỉnh tề ngồi xoay lưng vào quét đi cái ốm cái đau, quét đi cái bệnh cái tật, quét trong, mặt hướng ra cửa chính bắt đầu cất giọng đi những điều xúi quẩy… Mong cho một năm mới đủ

khấn cầu. Đầu tiên là mời rượu. Tuy rượu đã rót vào đầy, phương trưởng…”. Khi quét, quét từ phía đông chén, thường là bốn chén đặt trên ban thờ nhưng gia sang phía tây, quét xong mang mẹt bồ hóng, rác rưởi chủ vẫn rót thêm một chén cầm tay, tiếp đó mỗi lượt đổ về phía mặt trời lặn. Ban thờ được trang hoàng khấn mời, lại một lượt rót xuống chút xíu đổ xuống bằng giấy mộc, loại giấy tự chế, chuyên dùng vào đất. Mời rượu xong rồi mời thịt. Mời thịt xong thì việc thờ cúng. Đồng bào dán một loạt giấy mộc bao mời lá gan con lợn vừa mổ. Nhà có của ăn của để nếu quanh ban thờ, sau đó dùng giấy trang kim vàng và nuôi được lợn to chín chục cân, một tạ trở lên có thể

bạc dán lên phía cao, tùy từng hộ mà chia ra nhiều mổ sớm từ Hai mươi nhăm Tết khi thầy cúng trong tầng khác nhau, dán nhiều tờ giấy khác nhau. Nếu làng đã cúng khai tết, nhưng ngày Ba mươi vẫn phải nhà có người làm nghề thầy cúng thì ban thờ của mổ thêm một đầu lợn, tức một hơi thở sống để cúng thầy được dán giấy trang kim cắt thành nhiều hình ông bà, tổ tiên. Lá gan cúng ngày Ba mươi tết là của thù như mặt trời, những ngôi sao, những con thú con lợn mới mổ, chứ không dùng lá gan con lợn đã gần gũi như trâu, bò, dê, chó… tạo ra một bầu vũ trụ

mổ trước đó. Mời lá gan xong thì mời nước luộc thịt.

thu nhỏ ở phía trái ban thờ. Nếu nhà có người làm Cuối cùng mới mời bánh dày. Tuy nhiên tùy từng nghề thuốc, nghề đá, nghề rèn, đúc, nghề mộc… cũng dòng họ, từng gia chủ mà việc thao tác đồ ăn thức dán một hoặc nhiều tờ giấy trang kim về phía trái uống có thể khác nhau. Riêng với bánh dày, khi gia ban thờ. Các thứ dụng cụ lao động sản xuất tuy do chủ đọc lời khấn thì không bỏ xuống đất mà bỏ lên con người chế tác ra nhưng theo quan niệm của trên tấm bánh tết. Trước khi bỏ, gia chủ đã xếp một 83

84

https://thuviensach.vn

tấm bánh thường lên tấm bánh tết. Gia chủ vừa đọc mời một lần, sáng ngày mồng Một của năm mới lời khấn, tay vừa vo viên bánh to bằng ngón tay cái, được khấn mời một lần. Đến chiều ngày mồng Ba tết gồm bốn viên hoặc ba viên tượng trưng cho ba hoặc thì gia chủ làm lễ tiễn biệt, gọi là xang đangz. Gia chủ

bốn thế hệ, nhưng thông thường là bốn viên vì còn làm cỗ mới rồi khấn tiễn ông bà tổ tiên trở về cố

tượng trưng cho bốn phương trời. Như vậy, tấm hương nhưng chớ quên “phù hộ độ trì cho con cháu bánh tết sẽ tượng trưng cho bầu trời; tấm bánh nhỏ

một năm mới ăn nên làm ra, mọi người khỏe mạnh, tượng trưng cho quê hương xứ sở; còn bốn viên sản xuất thu hoạch bời bời, chăn nuôi gia súc gia bánh tượng trưng cho muôn loài, cũng là bốn thế hệ

cầm đầy chuồng đầy sân, lời xấu mang theo, lời tốt trong gia đình. Đại thể lời khấn như nhau nhưng tùy luôn đậu trên miệng…”. Đến ngày Rằm là ngày Tết quy ước của từng dòng họ mà khấn mời từ ba đến Mẹ (nav tsaz), con cháu mải đi chơi tết ở đâu thì sáu lớp (bậc) đời, hay còn gọi là dòng. Người Mông mau mau mà về dự lễ tổng kết tết rồi chuẩn bị ra khi cúng không có tục lệ xưng quê quán như người ruộng ra nương. Ông bà tổ tiên được khấn mời một Kinh, người Tày, Nùng… mà chỉ xưng tên gia chủ rồi lần nữa cùng về dự lễ và chứng giám cho lòng thành lần lượt khấn gọi ba thế hệ, từ thế hệ cha, bác, chú của con cháu. Trong bữa ăn, gia chủ là người cao cùng tất cả những người quá cố dòng đó; tiếp đến là niên nêu những việc lớn phải làm trong năm, như: dòng của gia chủ, là con bác, con chú…; tiếp nữa là phát nương ở đâu; phát nương mới hay rẫy lại dòng con, cháu của gia chủ. Như vậy, người thực nương cũ; đám ruộng nọ tiếp tục khai thêm mấy hành cúng khấn phải thuộc hết tên từng người trong mảnh; bán con ngựa nào để tậu xe; chuẩn bị vật liệu ba thế hệ liên tục, không để sót trường hợp nào. Bởi sửa sang lại nhà cửa; chuẩn bị đồ lễ để cưới con dâu đồng bào quan niệm, nếu như để sót, hồn người đó cho con trai…

sẽ đi lang thang rồi quay trở về quấy quả như gây Ngoài ăn Tết theo lịch của người Mông, lễ ăn cơm cho người trong nhà ốm đau, chăn nuôi thất bát, cấy mới thực sự là dịp vui hội được mùa của đồng bào.

trồng thất thu… Song có điều về phía giới nữ thì Hằng năm vào chừng cuối tháng Tám, đầu tháng Chín khấn mời người đến làm dâu, chứ không khấn mời âm lịch, trên những tràn ruộng bậc thang bám theo người trong họ mình đã đi làm dâu họ khác. Những sườn núi dốc, lúa bắt đầu ngả màu vàng, lúc này các ngày tết, linh hồn những người quá cố luôn luôn bà chủ nhà cất bước rong ruổi quanh những chân xum vầy cùng gia đình từ trưa Ba mươi cho đến ruộng để chọn đám lúa nếp có thể ngắt được. Sau đó chiều ngày mồng Ba, tức ngày Ba mươi được khấn huy động nhân lực trong gia đình và bà con lối xóm 85

86

https://thuviensach.vn

tấm bánh thường lên tấm bánh tết. Gia chủ vừa đọc mời một lần, sáng ngày mồng Một của năm mới lời khấn, tay vừa vo viên bánh to bằng ngón tay cái, được khấn mời một lần. Đến chiều ngày mồng Ba tết gồm bốn viên hoặc ba viên tượng trưng cho ba hoặc thì gia chủ làm lễ tiễn biệt, gọi là xang đangz. Gia chủ

bốn thế hệ, nhưng thông thường là bốn viên vì còn làm cỗ mới rồi khấn tiễn ông bà tổ tiên trở về cố

tượng trưng cho bốn phương trời. Như vậy, tấm hương nhưng chớ quên “phù hộ độ trì cho con cháu bánh tết sẽ tượng trưng cho bầu trời; tấm bánh nhỏ

một năm mới ăn nên làm ra, mọi người khỏe mạnh, tượng trưng cho quê hương xứ sở; còn bốn viên sản xuất thu hoạch bời bời, chăn nuôi gia súc gia bánh tượng trưng cho muôn loài, cũng là bốn thế hệ

cầm đầy chuồng đầy sân, lời xấu mang theo, lời tốt trong gia đình. Đại thể lời khấn như nhau nhưng tùy luôn đậu trên miệng…”. Đến ngày Rằm là ngày Tết quy ước của từng dòng họ mà khấn mời từ ba đến Mẹ (nav tsaz), con cháu mải đi chơi tết ở đâu thì sáu lớp (bậc) đời, hay còn gọi là dòng. Người Mông mau mau mà về dự lễ tổng kết tết rồi chuẩn bị ra khi cúng không có tục lệ xưng quê quán như người ruộng ra nương. Ông bà tổ tiên được khấn mời một Kinh, người Tày, Nùng… mà chỉ xưng tên gia chủ rồi lần nữa cùng về dự lễ và chứng giám cho lòng thành lần lượt khấn gọi ba thế hệ, từ thế hệ cha, bác, chú của con cháu. Trong bữa ăn, gia chủ là người cao cùng tất cả những người quá cố dòng đó; tiếp đến là niên nêu những việc lớn phải làm trong năm, như: dòng của gia chủ, là con bác, con chú…; tiếp nữa là phát nương ở đâu; phát nương mới hay rẫy lại dòng con, cháu của gia chủ. Như vậy, người thực nương cũ; đám ruộng nọ tiếp tục khai thêm mấy hành cúng khấn phải thuộc hết tên từng người trong mảnh; bán con ngựa nào để tậu xe; chuẩn bị vật liệu ba thế hệ liên tục, không để sót trường hợp nào. Bởi sửa sang lại nhà cửa; chuẩn bị đồ lễ để cưới con dâu đồng bào quan niệm, nếu như để sót, hồn người đó cho con trai…

sẽ đi lang thang rồi quay trở về quấy quả như gây Ngoài ăn Tết theo lịch của người Mông, lễ ăn cơm cho người trong nhà ốm đau, chăn nuôi thất bát, cấy mới thực sự là dịp vui hội được mùa của đồng bào.

trồng thất thu… Song có điều về phía giới nữ thì Hằng năm vào chừng cuối tháng Tám, đầu tháng Chín khấn mời người đến làm dâu, chứ không khấn mời âm lịch, trên những tràn ruộng bậc thang bám theo người trong họ mình đã đi làm dâu họ khác. Những sườn núi dốc, lúa bắt đầu ngả màu vàng, lúc này các ngày tết, linh hồn những người quá cố luôn luôn bà chủ nhà cất bước rong ruổi quanh những chân xum vầy cùng gia đình từ trưa Ba mươi cho đến ruộng để chọn đám lúa nếp có thể ngắt được. Sau đó chiều ngày mồng Ba, tức ngày Ba mươi được khấn huy động nhân lực trong gia đình và bà con lối xóm 85

86

https://thuviensach.vn

cùng ngắt bằng chiếc hái. Chiếc hái (vur) làm bằng Hương thơm của lúa non tỏa ngào ngạt khắp làng gỗ, có hình cong như nửa vành trăng, chính giữa gắn trên, xóm dưới. Hẳn là vong hồn của tổ tiên, ông bà, một lưỡi dao mỏng, sắc lẹm. Giữa đỉnh vòng cung những người đã quá cố do tuổi già, những người bị

của chiếc hái khoét một lỗ để xiên một sợi dây. Sợi chết do ốm đau, do nhiều lý do đường đột lúc này dây này sẽ khoác lên mu bàn tay. Khi ngắt bông lúa, cũng đang vui vầy xúm quanh cùng con cháu.

một tay cầm nắm bông lúa đã ngắt, tay cầm hái dùng Sau khi cỗ bàn đã tươm tất, ông chủ gia đình đã hai ngón trỏ và ngón giữa ngoắc giữ bông lúa kéo tắm rửa sạch sẽ, áo quần tề chỉnh, trịnh trọng ngồi vào lưỡi hái. Những cum lúa mỡ màng được xếp vào bên mâm bắt đầu cất giọng ê a ề à: “… Một năm trời thồ để mang về nhà. Nếu cần lấy rơm sạch thì tãi tôi làm lụng cật lực, gặp phải bao vất vả khó nhọc nắm bông lúa xuống mẹt, một tay giữ, một tay dùng nhưng nhờ có ông bà tiên tổ phù hộ độ trì, nên hồn bát cạo những hạt thóc ra. Rơm sẽ được phơi riêng lúa hồn ngô hồn khoai… đã về. Hạt lúa chắc mẩy, hạt nơi thoáng mát dùng vào việc buộc chổi, đốt rơm lấy ngô kín bắp, con gà con dê không nhiễm bệnh dịch, tro gội đầu hoặc lấy tro ngâm gạo nếp làm xôi, làm mọi người trong nhà khỏe mạnh, đi đến nơi về đến bánh nếp đen, và còn dùng để cho vào lư hương. Nếu chốn, làm gì được nấy, nói lời không mất lòng ai…

không cần rơm thì để cả cum lúa xuống mẹt rồi dùng Hôm nay tôi nấu bát cơm thơm dẻo, tôi chưa kịp ăn, chân giẫm làm sao cho hạt thóc tách khỏi bông rơm.

tôi xin thỉnh cầu ông bà tiên tổ về chứng giám cho Thóc được sàng qua loa rồi cho vào chảo rang khô lòng thành của tôi và hưởng hương hoa trước tiên…”.

để dễ giã. Còn đống rơm thơm lừng giờ đã thành rối Miệng vừa khấn, tay ông vừa lấy ít thịt, hoặc rót rượu, nên đàn trâu, bò, dê sẽ được thưởng thức. Nhà nào hoặc dùng thìa gỗ xúc vài hạt cơm, vài hạt cốm đổ

chỉn chu lo toan cho mẹt gạo nếp non, ấy là nhà sẽ có xuống đất. Có nhà, nhân dịp này còn nhân thể tiến món cốm. Có cốm nghĩa là cỗ to nhất. Đương nhiên hành lễ cúng giải hạn, lễ cúng các vong hồn lạc lõng đó là món quà sang trọng nhất dâng biếu tổ tiên, ông hoặc làm lễ chúc phúc cho người già, con trẻ… tạo bà. Với lúa tẻ, người ta gặt đám lúa chín ưng ý chừng không khí vừa linh thiêng vừa đầm ấm. Con cháu nào đó tùy theo rồi mang về vò hoặc giã. Sau khi loại trong gia đình người đi làm, người đi học ở xa đã tề

bỏ rơm rối, người ta cho thóc vào chảo rang khô tựu đông đủ; bà con lối xóm, người thân thích ở xa giòn rồi giã gạo. “Oà… thì thụp!”. Ấy là tiếng cối giã hay khách khứa được mời cũng đã đều có mặt. Mọi bằng sức nước. “Giã nhanh lên! Giã nhanh lên!”. Ấy người được ông bà chủ mời lên mâm.

là cối giã bằng chân, tiếng có vẻ đôn đốc, giục giã.

Xin lưu ý rằng người Mông dù bữa cơm đạm bạc 87

88

https://thuviensach.vn

cùng ngắt bằng chiếc hái. Chiếc hái (vur) làm bằng Hương thơm của lúa non tỏa ngào ngạt khắp làng gỗ, có hình cong như nửa vành trăng, chính giữa gắn trên, xóm dưới. Hẳn là vong hồn của tổ tiên, ông bà, một lưỡi dao mỏng, sắc lẹm. Giữa đỉnh vòng cung những người đã quá cố do tuổi già, những người bị

của chiếc hái khoét một lỗ để xiên một sợi dây. Sợi chết do ốm đau, do nhiều lý do đường đột lúc này dây này sẽ khoác lên mu bàn tay. Khi ngắt bông lúa, cũng đang vui vầy xúm quanh cùng con cháu.

một tay cầm nắm bông lúa đã ngắt, tay cầm hái dùng Sau khi cỗ bàn đã tươm tất, ông chủ gia đình đã hai ngón trỏ và ngón giữa ngoắc giữ bông lúa kéo tắm rửa sạch sẽ, áo quần tề chỉnh, trịnh trọng ngồi vào lưỡi hái. Những cum lúa mỡ màng được xếp vào bên mâm bắt đầu cất giọng ê a ề à: “… Một năm trời thồ để mang về nhà. Nếu cần lấy rơm sạch thì tãi tôi làm lụng cật lực, gặp phải bao vất vả khó nhọc nắm bông lúa xuống mẹt, một tay giữ, một tay dùng nhưng nhờ có ông bà tiên tổ phù hộ độ trì, nên hồn bát cạo những hạt thóc ra. Rơm sẽ được phơi riêng lúa hồn ngô hồn khoai… đã về. Hạt lúa chắc mẩy, hạt nơi thoáng mát dùng vào việc buộc chổi, đốt rơm lấy ngô kín bắp, con gà con dê không nhiễm bệnh dịch, tro gội đầu hoặc lấy tro ngâm gạo nếp làm xôi, làm mọi người trong nhà khỏe mạnh, đi đến nơi về đến bánh nếp đen, và còn dùng để cho vào lư hương. Nếu chốn, làm gì được nấy, nói lời không mất lòng ai…

không cần rơm thì để cả cum lúa xuống mẹt rồi dùng Hôm nay tôi nấu bát cơm thơm dẻo, tôi chưa kịp ăn, chân giẫm làm sao cho hạt thóc tách khỏi bông rơm.

tôi xin thỉnh cầu ông bà tiên tổ về chứng giám cho Thóc được sàng qua loa rồi cho vào chảo rang khô lòng thành của tôi và hưởng hương hoa trước tiên…”.

để dễ giã. Còn đống rơm thơm lừng giờ đã thành rối Miệng vừa khấn, tay ông vừa lấy ít thịt, hoặc rót rượu, nên đàn trâu, bò, dê sẽ được thưởng thức. Nhà nào hoặc dùng thìa gỗ xúc vài hạt cơm, vài hạt cốm đổ

chỉn chu lo toan cho mẹt gạo nếp non, ấy là nhà sẽ có xuống đất. Có nhà, nhân dịp này còn nhân thể tiến món cốm. Có cốm nghĩa là cỗ to nhất. Đương nhiên hành lễ cúng giải hạn, lễ cúng các vong hồn lạc lõng đó là món quà sang trọng nhất dâng biếu tổ tiên, ông hoặc làm lễ chúc phúc cho người già, con trẻ… tạo bà. Với lúa tẻ, người ta gặt đám lúa chín ưng ý chừng không khí vừa linh thiêng vừa đầm ấm. Con cháu nào đó tùy theo rồi mang về vò hoặc giã. Sau khi loại trong gia đình người đi làm, người đi học ở xa đã tề

bỏ rơm rối, người ta cho thóc vào chảo rang khô tựu đông đủ; bà con lối xóm, người thân thích ở xa giòn rồi giã gạo. “Oà… thì thụp!”. Ấy là tiếng cối giã hay khách khứa được mời cũng đã đều có mặt. Mọi bằng sức nước. “Giã nhanh lên! Giã nhanh lên!”. Ấy người được ông bà chủ mời lên mâm.

là cối giã bằng chân, tiếng có vẻ đôn đốc, giục giã.

Xin lưu ý rằng người Mông dù bữa cơm đạm bạc 87

88

https://thuviensach.vn

hay thịnh soạn thì đều ngồi ăn bằng mâm, không bao gà nhép đã bóp chết để lên trên mộ. Là những người giờ ngồi bệt xuống đất, với quan niệm chỉ loài vật mới bạn tâm giao của người chết nhưng những thứ đó ăn ở dưới thấp. Cũng vì thế, người Mông rất tôn trọng cũng là đồ dùng cần thiết: con gà để nuôi làm vốn; hạt cơm, hột thóc, họ luôn luôn dạy con cháu không con dao để làm lụng hằng ngày; còn cây nỏ để săn bắt, được đánh đổ cơm bừa bãi, bởi họ rất sợ hồn của cũng là để bảo vệ sinh mạng của chủ nhân. Và trong lễ

chúng sẽ bỏ ra ngoài rừng; hoặc ông bà, tiên tổ sẽ

tang ma, có một công đoạn cực kỳ quan trọng không mang chúng đi theo làm cho sản xuất lụi bại, chăn nuôi thể bỏ qua, gọi là nâng tang gia (tsang shaov chuôz) thất bát. Từ kính trọng và luôn luôn tưởng nhớ tới ông phải tiến hành vào ban đêm vì khi đó khách khứa đã bà, tổ tiên, người Mông cũng tôn trọng muôn loài, vì vãn. Con cháu đứng nghiêm trang nghe như nuốt lấy chúng cũng là một thực thể sống trực tiếp hoặc gián từng lời người chủ sự kể lể biết bao công lao của tiếp giúp cho con người có cuộc sống bình yên, ấm êm.

người quá cố để mà ghi ơn sinh thành, nuôi dưỡng, Việc tôn trọng muôn loài còn có ý nghĩa cao hơn, sâu dạy dỗ. Ý nghĩa trực tiếp của hoạt động này là nâng sắc hơn, đồng bào tin rằng hồn của muôn loài sẽ gặp tổ

đỡ, vực dậy, bởi khi người bề trên của họ qua đời, họ

tiên ở cõi âm hay cõi thiên đường và báo với tổ tiên về

sẽ buồn đau như là một cú ngã. Ý nghĩa rộng hơn, đó thái độ cư xử, về đường ăn lối ở của gia chủ để tổ tiên là giao trách nhiệm cho họ phải chịu tang, tức phải biết mà phù hộ hay trừng phạt. Và đương nhiên con gánh chịu ơn huệ của người quá cố thuộc bề trên, và người đang sống ở cõi dương, chắc chắn không ai đó không chỉ là ơn huệ trực tiếp của người mới qua muốn bị sát phạt, trừng trị. Muốn thế, chỉ có cách là đời, thi hài hãy còn đang quàn trong nhà, mà là ơn phải sống tốt, cư xử thân thiện với tất cả muôn loài huệ, công lao dưỡng dục của bao thế hệ đi trước đã trên thế gian này.

qua, tức đó là truyền thống gia đình, là phong tục, lý Với quan niệm chết không phải là hết, mà là lối của dân tộc. Kể xong một đoạn ơn nghĩa nào đó thì chuyển hóa sang một dạng sống khác; chết chỉ mất đi con cháu lại qùy lạy một lần để ghi xương khắc cốt. Vì về thể xác còn hồn thiêng thì vẫn tồn tại, vẫn quanh thế, con cháu phải có nghĩa vụ thực hành tất cả các lễ

quẩn bên người sống; khi chết đi, người chết vẫn cần nghi đúng theo thể thức. Đến lượt thế hệ đó qua đời phải có những đồ dùng thân thiết đã từng gắn bó với thì con cháu thế hệ sau lại kế tiếp truyền thống mà con người biết bao đời, vì thế khi đưa thi hài người thực hành theo đúng bài bản đã định sẵn.

quá cố về với rừng hoang núi vắng, nhất thiết người Có thể nói một cá thể người Mông không chỉ

ruột thịt phải đưa một con dao, một cây nỏ và một con thường ngày đối mặt với thiên nhiên khi thì hiền lành 89

90

https://thuviensach.vn

hay thịnh soạn thì đều ngồi ăn bằng mâm, không bao gà nhép đã bóp chết để lên trên mộ. Là những người giờ ngồi bệt xuống đất, với quan niệm chỉ loài vật mới bạn tâm giao của người chết nhưng những thứ đó ăn ở dưới thấp. Cũng vì thế, người Mông rất tôn trọng cũng là đồ dùng cần thiết: con gà để nuôi làm vốn; hạt cơm, hột thóc, họ luôn luôn dạy con cháu không con dao để làm lụng hằng ngày; còn cây nỏ để săn bắt, được đánh đổ cơm bừa bãi, bởi họ rất sợ hồn của cũng là để bảo vệ sinh mạng của chủ nhân. Và trong lễ

chúng sẽ bỏ ra ngoài rừng; hoặc ông bà, tiên tổ sẽ

tang ma, có một công đoạn cực kỳ quan trọng không mang chúng đi theo làm cho sản xuất lụi bại, chăn nuôi thể bỏ qua, gọi là nâng tang gia (tsang shaov chuôz) thất bát. Từ kính trọng và luôn luôn tưởng nhớ tới ông phải tiến hành vào ban đêm vì khi đó khách khứa đã bà, tổ tiên, người Mông cũng tôn trọng muôn loài, vì vãn. Con cháu đứng nghiêm trang nghe như nuốt lấy chúng cũng là một thực thể sống trực tiếp hoặc gián từng lời người chủ sự kể lể biết bao công lao của tiếp giúp cho con người có cuộc sống bình yên, ấm êm.

người quá cố để mà ghi ơn sinh thành, nuôi dưỡng, Việc tôn trọng muôn loài còn có ý nghĩa cao hơn, sâu dạy dỗ. Ý nghĩa trực tiếp của hoạt động này là nâng sắc hơn, đồng bào tin rằng hồn của muôn loài sẽ gặp tổ

đỡ, vực dậy, bởi khi người bề trên của họ qua đời, họ

tiên ở cõi âm hay cõi thiên đường và báo với tổ tiên về

sẽ buồn đau như là một cú ngã. Ý nghĩa rộng hơn, đó thái độ cư xử, về đường ăn lối ở của gia chủ để tổ tiên là giao trách nhiệm cho họ phải chịu tang, tức phải biết mà phù hộ hay trừng phạt. Và đương nhiên con gánh chịu ơn huệ của người quá cố thuộc bề trên, và người đang sống ở cõi dương, chắc chắn không ai đó không chỉ là ơn huệ trực tiếp của người mới qua muốn bị sát phạt, trừng trị. Muốn thế, chỉ có cách là đời, thi hài hãy còn đang quàn trong nhà, mà là ơn phải sống tốt, cư xử thân thiện với tất cả muôn loài huệ, công lao dưỡng dục của bao thế hệ đi trước đã trên thế gian này.

qua, tức đó là truyền thống gia đình, là phong tục, lý Với quan niệm chết không phải là hết, mà là lối của dân tộc. Kể xong một đoạn ơn nghĩa nào đó thì chuyển hóa sang một dạng sống khác; chết chỉ mất đi con cháu lại qùy lạy một lần để ghi xương khắc cốt. Vì về thể xác còn hồn thiêng thì vẫn tồn tại, vẫn quanh thế, con cháu phải có nghĩa vụ thực hành tất cả các lễ

quẩn bên người sống; khi chết đi, người chết vẫn cần nghi đúng theo thể thức. Đến lượt thế hệ đó qua đời phải có những đồ dùng thân thiết đã từng gắn bó với thì con cháu thế hệ sau lại kế tiếp truyền thống mà con người biết bao đời, vì thế khi đưa thi hài người thực hành theo đúng bài bản đã định sẵn.

quá cố về với rừng hoang núi vắng, nhất thiết người Có thể nói một cá thể người Mông không chỉ

ruột thịt phải đưa một con dao, một cây nỏ và một con thường ngày đối mặt với thiên nhiên khi thì hiền lành 89

90

https://thuviensach.vn

dâng hiến ban tặng, khi thì hung dữ giành giật. Cuộc tuổi tác và mức sống, chưa kể trong trăm năm có mặt đời họ, một ngày, một tháng, một năm và cả cõi đời trên đời có thể xảy ra bao nhiêu lần ốm đau phải cúng còn đối mặt với các quan hệ tín ngưỡng tâm linh, một bái, thuốc thang… Phúc đức trùng phùng tùy thuộc ngày không ít nhất một lần phải khuỳnh tròn hai cánh phần lớn ở sự phù hộ độ trì của các vị tổ tiên. Hoạn tay cầu xin sự phù hộ, độ trì của bao tầng lớp tổ tiên nạn khó nhọc cũng tùy thuộc các vị. Khi thì các vị cho tiền bối đã quá cố và các thần, ma xung quanh. Rồi thì được mùa màng tươi tốt, bắp ngô trĩu hạt, hạt lúa một sinh linh nhỏ nhoi mới ra đời, nếu là con gái thì mẩy căng, củ khoai, hoa trái lúc lỉu, người người khỏe nhau chôn dưới gầm giường; nếu là con trai thì nhau mạnh, tiếng cười vui không ngớt. Khi thì gắng công chôn dưới gốc cây cột thần trong nhà để chúng thực gắng sức cấy trồng mà bắp ngô lưa thưa vài hạt chưa hành thiên chức của mình khi lớn lên, trưởng thành.

kịp chắc đã nhũn nhão, khóm lúa thì ngỏng lên, trắng Sau khi sinh được ba ngày, bảy ngày hay mười hai bạch như đuôi con chuột. Ruộng lúa đang lên xanh ngày tùy thuộc từng dòng họ uy định mà tổ chức lễ

mơn mởn, tự dưng nguồn nước cạn kiệt, châu chấu, đặt tên, cũng phải có sự hiện diện của tổ tiên chứng chuột bọ từ đâu xổ ra phá phách tứ tung. Lại có khi giám. Gia chủ đặt một quả trứng sống lên thành bát con trâu, con ngựa tự dưng bỏ cỏ, con lợn nuôi chẵn trơn nghiêng, tay giữ quả trứng, miệng lầm rầm cầu năm tròn lông dài như lông nhím mà vẫn bằng nấy khấn xin tổ tiên đặt cho đứa trẻ một cái tên cho khớp cân. Lại còn khi ông già, bà cả hay con trẻ lăn ra ốm với vận mệnh của nó. Vô số những cái tên được rên hừ hừ chẳng rõ là bệnh gì để thuốc thang, chẳng xướng lên. Quả trứng tự dưng đứng khựng, bỏ tay rõ là ma quái nào quấy quả mà cúng bói… Ấy thế

không đổ, dù khẽ lắc cũng không thể đổ. Thế là tổ tiên nhưng họ vẫn cần mẫn chịu đựng, cần mẫn ứng xử, đã cho đứa trẻ đúng tên. Tên đó có thể trùng với tên vẫn duy trì tập tục theo những cách thức đã hình ông nội, bà nội hay ông ngoại, bà ngoại, là những thành và tồn tại suốt chiều dài lịch sử không thể dễ

người gần gũi nhất mà không bị coi là phạm húy, hỗn quên lãng bài khấn mời gia tiên, cũng không thể quên xược, thậm chí còn mang lại niềm tự hào, hãnh diện bài ca Răn đường, một sử thi duy nhất phải đọc lên đối với cha mẹ đứa trẻ và cả đứa trẻ, miễn là không khi có người tắt hơi thở. Một sự bảo tồn đáng trân trùng với cha mẹ, anh em ruột thịt. Rồi đến lễ gọi vía, trọng, giữ gìn! Nhưng trong toàn bộ kho tri thức dân lễ chúc phúc, lễ cưới. Rồi lễ chúc thọ khi tuổi chừng gian, tuy thời nay có phần, có đoạn đã giản tiện, sáu mươi, bảy mươi. Rồi lúc chết phải dựng cả một không có nghĩa là đã loại bỏ, mà chính người dân đám tang quy mô lớn nhỏ tùy theo thanh danh, uy tín, đang tìm một “lối đi”, một cách ứng xử cho thích hợp.

91

92

https://thuviensach.vn

dâng hiến ban tặng, khi thì hung dữ giành giật. Cuộc tuổi tác và mức sống, chưa kể trong trăm năm có mặt đời họ, một ngày, một tháng, một năm và cả cõi đời trên đời có thể xảy ra bao nhiêu lần ốm đau phải cúng còn đối mặt với các quan hệ tín ngưỡng tâm linh, một bái, thuốc thang… Phúc đức trùng phùng tùy thuộc ngày không ít nhất một lần phải khuỳnh tròn hai cánh phần lớn ở sự phù hộ độ trì của các vị tổ tiên. Hoạn tay cầu xin sự phù hộ, độ trì của bao tầng lớp tổ tiên nạn khó nhọc cũng tùy thuộc các vị. Khi thì các vị cho tiền bối đã quá cố và các thần, ma xung quanh. Rồi thì được mùa màng tươi tốt, bắp ngô trĩu hạt, hạt lúa một sinh linh nhỏ nhoi mới ra đời, nếu là con gái thì mẩy căng, củ khoai, hoa trái lúc lỉu, người người khỏe nhau chôn dưới gầm giường; nếu là con trai thì nhau mạnh, tiếng cười vui không ngớt. Khi thì gắng công chôn dưới gốc cây cột thần trong nhà để chúng thực gắng sức cấy trồng mà bắp ngô lưa thưa vài hạt chưa hành thiên chức của mình khi lớn lên, trưởng thành.

kịp chắc đã nhũn nhão, khóm lúa thì ngỏng lên, trắng Sau khi sinh được ba ngày, bảy ngày hay mười hai bạch như đuôi con chuột. Ruộng lúa đang lên xanh ngày tùy thuộc từng dòng họ uy định mà tổ chức lễ

mơn mởn, tự dưng nguồn nước cạn kiệt, châu chấu, đặt tên, cũng phải có sự hiện diện của tổ tiên chứng chuột bọ từ đâu xổ ra phá phách tứ tung. Lại có khi giám. Gia chủ đặt một quả trứng sống lên thành bát con trâu, con ngựa tự dưng bỏ cỏ, con lợn nuôi chẵn trơn nghiêng, tay giữ quả trứng, miệng lầm rầm cầu năm tròn lông dài như lông nhím mà vẫn bằng nấy khấn xin tổ tiên đặt cho đứa trẻ một cái tên cho khớp cân. Lại còn khi ông già, bà cả hay con trẻ lăn ra ốm với vận mệnh của nó. Vô số những cái tên được rên hừ hừ chẳng rõ là bệnh gì để thuốc thang, chẳng xướng lên. Quả trứng tự dưng đứng khựng, bỏ tay rõ là ma quái nào quấy quả mà cúng bói… Ấy thế

không đổ, dù khẽ lắc cũng không thể đổ. Thế là tổ tiên nhưng họ vẫn cần mẫn chịu đựng, cần mẫn ứng xử, đã cho đứa trẻ đúng tên. Tên đó có thể trùng với tên vẫn duy trì tập tục theo những cách thức đã hình ông nội, bà nội hay ông ngoại, bà ngoại, là những thành và tồn tại suốt chiều dài lịch sử không thể dễ

người gần gũi nhất mà không bị coi là phạm húy, hỗn quên lãng bài khấn mời gia tiên, cũng không thể quên xược, thậm chí còn mang lại niềm tự hào, hãnh diện bài ca Răn đường, một sử thi duy nhất phải đọc lên đối với cha mẹ đứa trẻ và cả đứa trẻ, miễn là không khi có người tắt hơi thở. Một sự bảo tồn đáng trân trùng với cha mẹ, anh em ruột thịt. Rồi đến lễ gọi vía, trọng, giữ gìn! Nhưng trong toàn bộ kho tri thức dân lễ chúc phúc, lễ cưới. Rồi lễ chúc thọ khi tuổi chừng gian, tuy thời nay có phần, có đoạn đã giản tiện, sáu mươi, bảy mươi. Rồi lúc chết phải dựng cả một không có nghĩa là đã loại bỏ, mà chính người dân đám tang quy mô lớn nhỏ tùy theo thanh danh, uy tín, đang tìm một “lối đi”, một cách ứng xử cho thích hợp.

91

92

https://thuviensach.vn

Ví dụ như đám lễ ma trâu, bò, vài chục năm nay lễ cúng cầu, người từ Mộc Châu, tỉnh Sơn La đã đến chúng tôi không thấy xuất hiện nữa. Đám lễ này là sự

thăm người ở Pha Long, tỉnh Lào Cai, hay người Lào tổng hợp của cả chu trình đám tang ma, tái hiện gần Cai đã đến thăm người ở Thanh Hóa, Hà Giang... Giao như nguyên xi đám tang và đám giỗ, nên rất cầu kỳ, lưu được mở rộng, văn hóa truyền thống được bảo nhiều công đoạn, đông khách khứa, tốn kém nhiều lưu, nghĩa tình thêm đậm đà.

thời gian, tiền bạc và của cải. Hay như đám cúng giải hạn, mọi người trong gia đình hoặc dòng họ đứng ngồi quần tụ lại, thầy cúng dùng sợi (màng) vừa kéo cuốn, vừa khấn cầu xung quanh họ, nay cũng đã vãn.

Theo chúng tôi, đó là sự tự điều chỉnh của người dân.

Hay như hội Gâu tào, lễ hội chơi xuân đầu năm. Ý

nghĩa suy nguyên của lễ hội này là cầu sinh cầu lộc, những năm gần đây đang tiếp tục phát triển, mở

rộng, là do đời sống người dân đã sung túc hơn, đã vợi đi những khó nhọc thúc bách. Gia đình nào đó thấy nguy cơ làm ăn sút kém, hay gặp chuyện không may tất phải nhờ đến thầy cúng, thầy bói xem rồi chỉ

cho cách thức giải quyết. Nếu cần phải mở hội thì gia chủ loan báo cho mọi người hay. Công đoạn ban đầu là lễ khai hội. Công đoạn cuối cùng là lễ cất hội. Lễ

khai hội và lễ cất hội đều có nghi thức cúng khấn tổ

tiên tiền bối, thông báo và xin phép tổ tiên cũng như

thần Thổ công, Thổ địa. Còn công đoạn giữa là dành cho mọi người nô nức vui chơi. Những ngày hội không sát sinh, không uống rượu say, không cãi vã, ẩu đả…, tức là chỉ diễn ra những điều tốt đẹp. Ngày nay những con đường đã kéo con người lại gần nhau hơn, nên chúng tôi thấy những dịp lễ hội, những dịp 93

94

https://thuviensach.vn

Ví dụ như đám lễ ma trâu, bò, vài chục năm nay lễ cúng cầu, người từ Mộc Châu, tỉnh Sơn La đã đến chúng tôi không thấy xuất hiện nữa. Đám lễ này là sự

thăm người ở Pha Long, tỉnh Lào Cai, hay người Lào tổng hợp của cả chu trình đám tang ma, tái hiện gần Cai đã đến thăm người ở Thanh Hóa, Hà Giang... Giao như nguyên xi đám tang và đám giỗ, nên rất cầu kỳ, lưu được mở rộng, văn hóa truyền thống được bảo nhiều công đoạn, đông khách khứa, tốn kém nhiều lưu, nghĩa tình thêm đậm đà.

thời gian, tiền bạc và của cải. Hay như đám cúng giải hạn, mọi người trong gia đình hoặc dòng họ đứng ngồi quần tụ lại, thầy cúng dùng sợi (màng) vừa kéo cuốn, vừa khấn cầu xung quanh họ, nay cũng đã vãn.

Theo chúng tôi, đó là sự tự điều chỉnh của người dân.

Hay như hội Gâu tào, lễ hội chơi xuân đầu năm. Ý

nghĩa suy nguyên của lễ hội này là cầu sinh cầu lộc, những năm gần đây đang tiếp tục phát triển, mở

rộng, là do đời sống người dân đã sung túc hơn, đã vợi đi những khó nhọc thúc bách. Gia đình nào đó thấy nguy cơ làm ăn sút kém, hay gặp chuyện không may tất phải nhờ đến thầy cúng, thầy bói xem rồi chỉ

cho cách thức giải quyết. Nếu cần phải mở hội thì gia chủ loan báo cho mọi người hay. Công đoạn ban đầu là lễ khai hội. Công đoạn cuối cùng là lễ cất hội. Lễ

khai hội và lễ cất hội đều có nghi thức cúng khấn tổ

tiên tiền bối, thông báo và xin phép tổ tiên cũng như

thần Thổ công, Thổ địa. Còn công đoạn giữa là dành cho mọi người nô nức vui chơi. Những ngày hội không sát sinh, không uống rượu say, không cãi vã, ẩu đả…, tức là chỉ diễn ra những điều tốt đẹp. Ngày nay những con đường đã kéo con người lại gần nhau hơn, nên chúng tôi thấy những dịp lễ hội, những dịp 93

94

https://thuviensach.vn

X

ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI CHĂM AWAL

VỚI TỔ TIÊN

Bước vào mùa Ramâwan, người Chăm Awal thực hành tháng chay tịnh. Những nghi lễ quan trọng mà các tín đồ Chăm Awal đều tiến hành là đi tảo mộ, dâng cơm cho tổ tiên, nghi lễ tẩy thể và nghi lễ chay tịnh diễn ra tại các thánh đường Hồi giáo (Sang Magik).

Vào tháng Ramâwan, các gia đình người Chăm Awal tổ chức đi tảo mộ ở các nghĩa trang của dòng tộc.

Lễ vật mang đi cúng tảo mộ gồm có trầu cau, trái cây, bánh ngọt, thuốc lá và nước trà… Sau một thời gian dài những nấm mộ đất không được chăm sóc, cỏ mọc đầy, trời mưa và nắng gió làm san lấp bề mặt của ngôi mộ nằm sát liền kề nhau, do đó, khi đến tảo mộ công việc đầu tiên là làm sạch cỏ, vun cát cao lên thành từng dãy hàng mộ ngay thẳng. Chức sắc Po Acar đổ

nước thánh tẩy lên từng viên đá trên hàng mộ. Những người đàn ông đã qua nghi lễ Aia karak ngồi trước hàng mộ đọc kinh cầu nguyện, thỉnh mời ông bà, tổ

tiên đã khuất về nhà để con cháu cúng kính. Những người phụ nữ khi đi tảo mộ đều mặc áo dài trắng, 95

96

https://thuviensach.vn

X

ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI CHĂM AWAL

VỚI TỔ TIÊN

Bước vào mùa Ramâwan, người Chăm Awal thực hành tháng chay tịnh. Những nghi lễ quan trọng mà các tín đồ Chăm Awal đều tiến hành là đi tảo mộ, dâng cơm cho tổ tiên, nghi lễ tẩy thể và nghi lễ chay tịnh diễn ra tại các thánh đường Hồi giáo (Sang Magik).

Vào tháng Ramâwan, các gia đình người Chăm Awal tổ chức đi tảo mộ ở các nghĩa trang của dòng tộc.

Lễ vật mang đi cúng tảo mộ gồm có trầu cau, trái cây, bánh ngọt, thuốc lá và nước trà… Sau một thời gian dài những nấm mộ đất không được chăm sóc, cỏ mọc đầy, trời mưa và nắng gió làm san lấp bề mặt của ngôi mộ nằm sát liền kề nhau, do đó, khi đến tảo mộ công việc đầu tiên là làm sạch cỏ, vun cát cao lên thành từng dãy hàng mộ ngay thẳng. Chức sắc Po Acar đổ

nước thánh tẩy lên từng viên đá trên hàng mộ. Những người đàn ông đã qua nghi lễ Aia karak ngồi trước hàng mộ đọc kinh cầu nguyện, thỉnh mời ông bà, tổ

tiên đã khuất về nhà để con cháu cúng kính. Những người phụ nữ khi đi tảo mộ đều mặc áo dài trắng, 95

96

https://thuviensach.vn

quấn khăn brem trắng trên đầu, con cháu trong tộc họ

phù hộ độ trì cho gia đình luôn luôn khỏe mạnh, làm qùy rạp lạy ông bà tổ tiên khấn cầu nguyện cầu an.

ăn phát tài, gia đình đoàn kết, có được cuộc sống ấm Một gia đình có thể đi tảo mộ ở nhiều nghĩa trang no và hạnh phúc. Khi đã thỉnh mời và dâng cơm xong, khác nhau, có nơi rất xa với khu vực làng đang sinh người ta đốt trầm hương và đọc kinh chúc phúc kết sống hiện tại. Nhưng, họ vẫn phải cố gắng đi thăm thúc buổi lễ.

viếng hết các nghĩa trang của dòng tộc.

Có thể nói, nghi lễ tảo mộ, nghi lễ dâng cơm cho tổ

Trong mỗi gia đình người Chăm Awal vào tháng tiên và nghi lễ chay tịnh nơi các thánh đường… trong Ramâwan đều bố trí một không gian thiêng liêng dùng tháng Ramâwan của người Chăm Awal là một nét sinh làm nơi nghỉ ngơi cho tổ tiên. Thông thường, người ta hoạt tín ngưỡng, tôn giáo thể hiện nghĩa cử cao đẹp chuẩn bị một tấm phản trên đó có đặt cái gối, cơi trầu, tưởng nhớ về tổ tiên cần được bảo tồn và phát huy ấm nước trà, trái cây và bánh ngọt…

nhằm góp phần giáo dục cộng đồng “sống tốt đời đẹp Trước khi dâng cơm, một người đàn ông lớn tuổi đạo”, xây dựng nông thôn mới ngày một khởi sắc ở các thay mặt cho gia đình cúng tổ tiên, rót rượu khấn mời làng Chăm.

ông bà tổ tiên về nhà. Lễ vật dâng cúng tổ tiên rất đơn giản, chỉ có gỏi, thịt gà luộc, rượu, trầu cau, bánh trái.

Nghi lễ dâng cơm do chức sắc Po Acar hoặc một người đàn ông trong dòng họ đã qua lễ Aia karak thực hiện. Các món ăn dâng lên cho tổ tiên gồm có hai phần lễ vật: mâm chay và mâm mặn. Mâm chay có chè, xôi, chuối, bánh tét và bánh sakaya. Mâm mặn có cơm, canh, thịt gà luộc.

Lần lượt người ta thỉnh mời từng vị tổ tiên đến nhận lễ vật. Những đại gia đình nào có đông tổ tiên thì việc dâng cơm kéo dài rất nhiều thời gian vì người ta sẽ phải thỉnh mời từng vị một và mỗi lần dâng lễ

gồm có một món chay và một món mặn.

Lúc dâng cơm thì người phụ nữ, con cháu chắp tay lên đầu cầu nguyện tổ tiên về sum họp, xin tổ tiên hãy 97

98

https://thuviensach.vn

quấn khăn brem trắng trên đầu, con cháu trong tộc họ

phù hộ độ trì cho gia đình luôn luôn khỏe mạnh, làm qùy rạp lạy ông bà tổ tiên khấn cầu nguyện cầu an.

ăn phát tài, gia đình đoàn kết, có được cuộc sống ấm Một gia đình có thể đi tảo mộ ở nhiều nghĩa trang no và hạnh phúc. Khi đã thỉnh mời và dâng cơm xong, khác nhau, có nơi rất xa với khu vực làng đang sinh người ta đốt trầm hương và đọc kinh chúc phúc kết sống hiện tại. Nhưng, họ vẫn phải cố gắng đi thăm thúc buổi lễ.

viếng hết các nghĩa trang của dòng tộc.

Có thể nói, nghi lễ tảo mộ, nghi lễ dâng cơm cho tổ

Trong mỗi gia đình người Chăm Awal vào tháng tiên và nghi lễ chay tịnh nơi các thánh đường… trong Ramâwan đều bố trí một không gian thiêng liêng dùng tháng Ramâwan của người Chăm Awal là một nét sinh làm nơi nghỉ ngơi cho tổ tiên. Thông thường, người ta hoạt tín ngưỡng, tôn giáo thể hiện nghĩa cử cao đẹp chuẩn bị một tấm phản trên đó có đặt cái gối, cơi trầu, tưởng nhớ về tổ tiên cần được bảo tồn và phát huy ấm nước trà, trái cây và bánh ngọt…

nhằm góp phần giáo dục cộng đồng “sống tốt đời đẹp Trước khi dâng cơm, một người đàn ông lớn tuổi đạo”, xây dựng nông thôn mới ngày một khởi sắc ở các thay mặt cho gia đình cúng tổ tiên, rót rượu khấn mời làng Chăm.

ông bà tổ tiên về nhà. Lễ vật dâng cúng tổ tiên rất đơn giản, chỉ có gỏi, thịt gà luộc, rượu, trầu cau, bánh trái.

Nghi lễ dâng cơm do chức sắc Po Acar hoặc một người đàn ông trong dòng họ đã qua lễ Aia karak thực hiện. Các món ăn dâng lên cho tổ tiên gồm có hai phần lễ vật: mâm chay và mâm mặn. Mâm chay có chè, xôi, chuối, bánh tét và bánh sakaya. Mâm mặn có cơm, canh, thịt gà luộc.

Lần lượt người ta thỉnh mời từng vị tổ tiên đến nhận lễ vật. Những đại gia đình nào có đông tổ tiên thì việc dâng cơm kéo dài rất nhiều thời gian vì người ta sẽ phải thỉnh mời từng vị một và mỗi lần dâng lễ

gồm có một món chay và một món mặn.

Lúc dâng cơm thì người phụ nữ, con cháu chắp tay lên đầu cầu nguyện tổ tiên về sum họp, xin tổ tiên hãy 97

98

https://thuviensach.vn

trưởng họ sẽ là người đứng ra sắm lễ. Các gia đình trong dòng họ đóng góp theo khả năng. Lễ vật bắt buộc phải có để dâng cúng tổ tiên gồm: 1 con bò, 1 con lợn, 1 con gà, xôi, rượu, tiền vàng (phíu khí), đèn dầu, đôi XI

NGHI LỄ CÚNG TỔ TIÊN

trống đồng.

CỦA NGƯỜI LÔ LÔ

Khi dòng họ có kế hoạch làm lễ, trưởng họ phải là người trực tiếp đi mời thầy cúng (trừ khi trưởng họ là Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt thầy cúng thì công việc này do trưởng họ đảm nhiệm) Nam năm 2009, dân tộc Lô Lô có 4.541 người, địa bàn và cử một người đàn ông trong họ đi mượn trống đồng cư trú chủ yếu của đồng bào ở Hà Giang.

về để làm lễ. Trong cộng đồng người Lô Lô, trống đồng Phong tục của người Lô Lô, khi gia đình có người được coi là bảo vật linh thiêng, luôn có đôi. Chiếc trống chết từ 3 đến 4 năm, người con trưởng trong gia đình đồng cái (giảnh đú) luôn là chiếc trống to, còn trống sẽ lập ban thờ tổ tiên (ông tổ) - tiếng Lô Lô là dùy khế -

đực (giảnh kê) là chiếc trống nhỏ hơn. Đôi trống đồng và rước hồn lên bàn thờ, lập bài vị (hình người) để

này chỉ được đem ra đánh khi có lễ hội lớn trong cộng thờ cúng. Người Lô Lô cho rằng, tổ tiên là những đồng, dòng tộc. Sau đó họ mời nghệ nhân đánh trống người thuộc các thế hệ trước, đã sinh ra mình và chia đồng tại nhà trong lễ cúng tổ tiên, mời và nhờ người thành hai hệ: tổ tiên gần (dùy khế) là các ông tổ 3 đến hóa trang thành người rừng, hay còn gọi là ma cỏ (gà 4 đời và tổ tiên xa (pờ xi) là những ông tổ từ đời thứ

lu ngang) để múa nghi lễ. Những người hóa trang ma 5 hoặc thứ 6 trở đi. Các gia đình Lô Lô thường lập ban cỏ sẽ cùng nhau đi tìm loại cỏ “su choeo” trên núi. Đây thờ tổ tiên ở sát vách của gian giữa, đối diện cửa là một loại cỏ dài, mềm, dai, dùng để bện thành trang chính, có những hình nhân bằng gỗ, được cắm hoặc cài phục che kín khắp người. Khi hóa trang xong, ma cỏ sẽ

ở vách phía trên ban thờ tượng trưng cho linh hồn tổ

“nhảy lễ” cho đến khi kết thúc lễ cúng tổ tiên. Trong tiên.

giai đoạn đó, họ không được phép ăn, nói; đi đứng Tuy mọi gia đình Lô Lô đều có ban thờ tổ tiên, không được vấp ngã. Đồng bào cho rằng nếu vấp ngã nhưng lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô thường được tổ

hoặc bị nhận dạng thì năm đó sẽ gặp xui xẻo. Trong chức tại nhà trưởng họ (thầu chư) và được dòng họ

nghi lễ cúng tổ tiên hay lễ cúng tang ma cho người đã chuẩn bị trước cả năm. Theo lệ thường, khi làm lễ, khuất của người Lô Lô bắt buộc phải có người “nhảy lễ” trong trang phục ma cỏ. Họ quan niệm rằng, ma cỏ

99

100

https://thuviensach.vn

trưởng họ sẽ là người đứng ra sắm lễ. Các gia đình trong dòng họ đóng góp theo khả năng. Lễ vật bắt buộc phải có để dâng cúng tổ tiên gồm: 1 con bò, 1 con lợn, 1 con gà, xôi, rượu, tiền vàng (phíu khí), đèn dầu, đôi XI

NGHI LỄ CÚNG TỔ TIÊN

trống đồng.

CỦA NGƯỜI LÔ LÔ

Khi dòng họ có kế hoạch làm lễ, trưởng họ phải là người trực tiếp đi mời thầy cúng (trừ khi trưởng họ là Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt thầy cúng thì công việc này do trưởng họ đảm nhiệm) Nam năm 2009, dân tộc Lô Lô có 4.541 người, địa bàn và cử một người đàn ông trong họ đi mượn trống đồng cư trú chủ yếu của đồng bào ở Hà Giang.

về để làm lễ. Trong cộng đồng người Lô Lô, trống đồng Phong tục của người Lô Lô, khi gia đình có người được coi là bảo vật linh thiêng, luôn có đôi. Chiếc trống chết từ 3 đến 4 năm, người con trưởng trong gia đình đồng cái (giảnh đú) luôn là chiếc trống to, còn trống sẽ lập ban thờ tổ tiên (ông tổ) - tiếng Lô Lô là dùy khế -

đực (giảnh kê) là chiếc trống nhỏ hơn. Đôi trống đồng và rước hồn lên bàn thờ, lập bài vị (hình người) để

này chỉ được đem ra đánh khi có lễ hội lớn trong cộng thờ cúng. Người Lô Lô cho rằng, tổ tiên là những đồng, dòng tộc. Sau đó họ mời nghệ nhân đánh trống người thuộc các thế hệ trước, đã sinh ra mình và chia đồng tại nhà trong lễ cúng tổ tiên, mời và nhờ người thành hai hệ: tổ tiên gần (dùy khế) là các ông tổ 3 đến hóa trang thành người rừng, hay còn gọi là ma cỏ (gà 4 đời và tổ tiên xa (pờ xi) là những ông tổ từ đời thứ

lu ngang) để múa nghi lễ. Những người hóa trang ma 5 hoặc thứ 6 trở đi. Các gia đình Lô Lô thường lập ban cỏ sẽ cùng nhau đi tìm loại cỏ “su choeo” trên núi. Đây thờ tổ tiên ở sát vách của gian giữa, đối diện cửa là một loại cỏ dài, mềm, dai, dùng để bện thành trang chính, có những hình nhân bằng gỗ, được cắm hoặc cài phục che kín khắp người. Khi hóa trang xong, ma cỏ sẽ

ở vách phía trên ban thờ tượng trưng cho linh hồn tổ

“nhảy lễ” cho đến khi kết thúc lễ cúng tổ tiên. Trong tiên.

giai đoạn đó, họ không được phép ăn, nói; đi đứng Tuy mọi gia đình Lô Lô đều có ban thờ tổ tiên, không được vấp ngã. Đồng bào cho rằng nếu vấp ngã nhưng lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô thường được tổ

hoặc bị nhận dạng thì năm đó sẽ gặp xui xẻo. Trong chức tại nhà trưởng họ (thầu chư) và được dòng họ

nghi lễ cúng tổ tiên hay lễ cúng tang ma cho người đã chuẩn bị trước cả năm. Theo lệ thường, khi làm lễ, khuất của người Lô Lô bắt buộc phải có người “nhảy lễ” trong trang phục ma cỏ. Họ quan niệm rằng, ma cỏ

99

100

https://thuviensach.vn

là nguồn cội của tổ tiên xưa ở trên rừng, lấy cây cỏ làm đường bay về trời, trở về cõi vĩnh hằng.

quần áo, nên khi làm lễ, muốn tổ tiên về được thì phải Lễ tưởng nhớ tổ tiên do cộng đồng người Lô Lô có ma cỏ là người dẫn đường làm cầu nối giữa con trong bản cùng với đoàn múa nghi lễ thực hiện. Đoàn cháu trên trần gian với tổ tiên. Đây là một nghi lễ độc múa liên tục đến chiều, cũng là thời điểm kết thúc “lễ

đáo trong các phong tục cổ truyền của người Lô Lô.

tưởng nhớ tổ tiên”. Nhờ niềm tin tâm linh và lòng Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô gồm ba phần chính: nhiệt tình mà suốt một ngày lễ, đoàn múa nghi lễ vẫn lễ hiến tế, lễ tưởng nhớ và lễ tiễn đưa tổ tiên.

múa dẻo, nhịp nhàng theo nhịp trống, không hề thấy Mở đầu của lễ cúng tổ tiên là lễ hiến tế tổ tiên: thầy mệt mỏi.

cúng chính làm thủ tục trước sự chứng kiến của dòng Khi màn đêm buông xuống, lễ tiễn đưa tổ tiên được họ và cộng đồng để báo cáo, mời tổ tiên về dự và bắt đầu trong tiếng trống đồng. Giữa sân, gia chủ đốt hưởng lễ vật do con cháu dâng lên. Sau đó, nghi thức một đống lửa lớn và thầy cúng thưa với tổ tiên về việc đánh trống đồng được tiến hành. Nghệ nhân nhận hai

“con cháu dâng lễ vật, tiền, vàng để tiễn đưa tổ tiên trở

chén rượu uống cạn và nổi trống, trong khi những về trời, xin tổ tiên nhận lễ vật do con cháu trong dòng người phụ nữ trong nhà mặc trang phục truyền thống họ dâng lên; người dẫn đường đã có; tổ tiên hãy về

nhảy múa và hành lễ theo nhịp trống cùng đoàn ma cỏ.

trời và phù hộ cho con cháu ở trần gian; tổ tiên hãy Khi thầy cúng dứt lời mời và báo cáo với tổ tiên, gà yên tâm ở cõi vĩnh hằng...”, rồi thầy cúng đốt tiền, được mang đi để làm lễ chín. Gà luộc xong, đôi cánh vàng. Lễ cúng kết thúc vào rạng sáng hôm sau.

được dâng lên bàn thờ và thầy cúng làm tiếp nhiệm vụ

Lễ vật sau khi hiến tế tổ tiên được chế biến thành của mình là dâng cúng tổ tiên đôi cánh. Tiếp đó, con các món ăn và chia đều để cảm ơn những người đã lợn còn sống được đưa ra giữa sân chọc tiết. Thầy giúp dòng họ làm lễ như thầy cúng, những người hóa cúng khấn báo cáo với tổ tiên dâng cúng con lợn để tổ

trang ma cỏ, những người giúp việc nấu nướng, người tiên nuôi ở cõi vĩnh hằng. Trong lúc thầy cúng đọc lời đánh trống đồng, người cho mượn trống đồng… và khấn dâng lễ, toàn thể trẻ em trong họ có mặt tại buổi mời mọi người đến dự lễ ăn cơm, uống rượu chia vui lễ qùy xuống, khoanh tay trước ngực, cúi mặt lắng với gia đình...

nghe đến hết bài cúng mới được ngẩng mặt lên và Có thể nói, lễ cúng tổ tiên là một trong những đứng dậy. Vật hiến tế tiếp theo là một con bò, được sinh hoạt thuộc các nghi lễ vòng đời của người Lô Lô chọc tiết ngay tại sân. Mục đích của việc con cháu hiến mang tính giáo dục sâu sắc hướng về nguồn cội, biết tế bò là mong muốn dâng thức ăn cho tổ tiên trên ơn tổ tiên, tạo sự cố kết cộng đồng gia đình, dòng họ, 101

102

https://thuviensach.vn

là nguồn cội của tổ tiên xưa ở trên rừng, lấy cây cỏ làm đường bay về trời, trở về cõi vĩnh hằng.

quần áo, nên khi làm lễ, muốn tổ tiên về được thì phải Lễ tưởng nhớ tổ tiên do cộng đồng người Lô Lô có ma cỏ là người dẫn đường làm cầu nối giữa con trong bản cùng với đoàn múa nghi lễ thực hiện. Đoàn cháu trên trần gian với tổ tiên. Đây là một nghi lễ độc múa liên tục đến chiều, cũng là thời điểm kết thúc “lễ

đáo trong các phong tục cổ truyền của người Lô Lô.

tưởng nhớ tổ tiên”. Nhờ niềm tin tâm linh và lòng Lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô gồm ba phần chính: nhiệt tình mà suốt một ngày lễ, đoàn múa nghi lễ vẫn lễ hiến tế, lễ tưởng nhớ và lễ tiễn đưa tổ tiên.

múa dẻo, nhịp nhàng theo nhịp trống, không hề thấy Mở đầu của lễ cúng tổ tiên là lễ hiến tế tổ tiên: thầy mệt mỏi.

cúng chính làm thủ tục trước sự chứng kiến của dòng Khi màn đêm buông xuống, lễ tiễn đưa tổ tiên được họ và cộng đồng để báo cáo, mời tổ tiên về dự và bắt đầu trong tiếng trống đồng. Giữa sân, gia chủ đốt hưởng lễ vật do con cháu dâng lên. Sau đó, nghi thức một đống lửa lớn và thầy cúng thưa với tổ tiên về việc đánh trống đồng được tiến hành. Nghệ nhân nhận hai

“con cháu dâng lễ vật, tiền, vàng để tiễn đưa tổ tiên trở

chén rượu uống cạn và nổi trống, trong khi những về trời, xin tổ tiên nhận lễ vật do con cháu trong dòng người phụ nữ trong nhà mặc trang phục truyền thống họ dâng lên; người dẫn đường đã có; tổ tiên hãy về

nhảy múa và hành lễ theo nhịp trống cùng đoàn ma cỏ.

trời và phù hộ cho con cháu ở trần gian; tổ tiên hãy Khi thầy cúng dứt lời mời và báo cáo với tổ tiên, gà yên tâm ở cõi vĩnh hằng...”, rồi thầy cúng đốt tiền, được mang đi để làm lễ chín. Gà luộc xong, đôi cánh vàng. Lễ cúng kết thúc vào rạng sáng hôm sau.

được dâng lên bàn thờ và thầy cúng làm tiếp nhiệm vụ

Lễ vật sau khi hiến tế tổ tiên được chế biến thành của mình là dâng cúng tổ tiên đôi cánh. Tiếp đó, con các món ăn và chia đều để cảm ơn những người đã lợn còn sống được đưa ra giữa sân chọc tiết. Thầy giúp dòng họ làm lễ như thầy cúng, những người hóa cúng khấn báo cáo với tổ tiên dâng cúng con lợn để tổ

trang ma cỏ, những người giúp việc nấu nướng, người tiên nuôi ở cõi vĩnh hằng. Trong lúc thầy cúng đọc lời đánh trống đồng, người cho mượn trống đồng… và khấn dâng lễ, toàn thể trẻ em trong họ có mặt tại buổi mời mọi người đến dự lễ ăn cơm, uống rượu chia vui lễ qùy xuống, khoanh tay trước ngực, cúi mặt lắng với gia đình...

nghe đến hết bài cúng mới được ngẩng mặt lên và Có thể nói, lễ cúng tổ tiên là một trong những đứng dậy. Vật hiến tế tiếp theo là một con bò, được sinh hoạt thuộc các nghi lễ vòng đời của người Lô Lô chọc tiết ngay tại sân. Mục đích của việc con cháu hiến mang tính giáo dục sâu sắc hướng về nguồn cội, biết tế bò là mong muốn dâng thức ăn cho tổ tiên trên ơn tổ tiên, tạo sự cố kết cộng đồng gia đình, dòng họ, 101

102

https://thuviensach.vn

làng bản… Đây là nghi lễ mang tính thiêng, đầy chất nghệ thuật, mang đậm bản sắc văn hóa của người Lô Lô cần được bảo tồn và phát huy.

XII

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

CỦA MỘT SỐ DÂN TỘC KHÁC

1. Sán Dìu

Người Sán Dìu ở Việt Nam có số dân 146.821

người (theo Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009), cư trú chủ yếu ở các tỉnh Bắc Giang, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Tuyên Quang. Do có lịch sử truyền thống từ lâu đời, người Sán Dìu có một di sản văn hoá độc đáo mang đậm bản sắc tộc người cho đến nay vẫn được duy trì và bảo tồn, trong đó có phong tục thờ cúng tổ tiên.

Trong tín ngưỡng cổ truyền, việc thờ cúng tổ tiên được người Sán Dìu coi trọng hơn cả. Trong các gia đình của người Sán Dìu nhà nào cũng có ban thờ tổ

tiên đặt ở nơi trang nghiêm nhất, đó là vị trí sát tường chính gian giữa - gian trung tâm của ngôi nhà. Trên ban thờ đặt một bát hương. Đồng bào thực hiện nghi lễ

thờ cúng tổ tiên vào các ngày lễ tết, tuần tiết trong năm. Lễ vật dâng cúng có thể là chay hoặc mặn nhưng có một điều khác biệt là người Sán Dìu không cúng bằng nước trắng mà cúng bằng nước chè. Tùy theo từng dòng họ, người Sán Dìu thờ tổ tiên từ 6 hoặc 7

103

104

https://thuviensach.vn

làng bản… Đây là nghi lễ mang tính thiêng, đầy chất nghệ thuật, mang đậm bản sắc văn hóa của người Lô Lô cần được bảo tồn và phát huy.

XII

NGHI LỄ THỜ CÚNG TỔ TIÊN

CỦA MỘT SỐ DÂN TỘC KHÁC

1. Sán Dìu

Người Sán Dìu ở Việt Nam có số dân 146.821

người (theo Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009), cư trú chủ yếu ở các tỉnh Bắc Giang, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Tuyên Quang. Do có lịch sử truyền thống từ lâu đời, người Sán Dìu có một di sản văn hoá độc đáo mang đậm bản sắc tộc người cho đến nay vẫn được duy trì và bảo tồn, trong đó có phong tục thờ cúng tổ tiên.

Trong tín ngưỡng cổ truyền, việc thờ cúng tổ tiên được người Sán Dìu coi trọng hơn cả. Trong các gia đình của người Sán Dìu nhà nào cũng có ban thờ tổ

tiên đặt ở nơi trang nghiêm nhất, đó là vị trí sát tường chính gian giữa - gian trung tâm của ngôi nhà. Trên ban thờ đặt một bát hương. Đồng bào thực hiện nghi lễ

thờ cúng tổ tiên vào các ngày lễ tết, tuần tiết trong năm. Lễ vật dâng cúng có thể là chay hoặc mặn nhưng có một điều khác biệt là người Sán Dìu không cúng bằng nước trắng mà cúng bằng nước chè. Tùy theo từng dòng họ, người Sán Dìu thờ tổ tiên từ 6 hoặc 7

103

104

https://thuviensach.vn

đến 10 hoặc 12 đời. Đồng bào không có tục làm giỗ mà đã giúp đỡ con cháu làm ăn thuận lợi, chăn nuôi phát chỉ làm lễ mừng sinh nhật và mừng thọ cho cha mẹ, triển, cầu xin bước sang năm mới tổ tiên phù hộ cho ông bà. Cùng với việc thờ cúng tổ tiên, người Sán Dìu mọi người trong gia tộc, dòng họ được khỏe mạnh, còn thờ Mụ, thờ Táo quân, Thổ công.

mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc gia cầm Ngày nay cuộc sống của đồng bào đã có nhiều thay phát triển không bị dịch bệnh… Lễ vật dâng cúng là đổi và cũng ít nhiều chịu ảnh hưởng của phong tục, thịt lợn, gà, bánh chưng đen, bánh dày, giấy vàng, tiền văn hóa người Kinh như trang phục, cưới xin… nhưng âm… Nhà nào không biết cúng phải mời thầy về cúng việc duy trì và lưu giữ các tín ngưỡng dân gian vẫn giúp tại bàn thờ tổ tiên ở gia đình.

không bị mai một.

Ngày nay nghi lễ này của người Dao Đỏ vẫn được duy trì và là một nét đẹp thể hiện truyền thống và tấm 2. Dao Đỏ

lòng hiếu kính đối với tổ tiên.

Người Dao ở nước ta có các ngành, nhóm địa phương: Dao

3. Arem

Đỏ, Dao Lô Gang, Dao Quần Chẹt, Dao Tiền, Dao Quần Trắng, Dao Thanh Y… Đồng bào cư trú Arem là một nhóm địa phương của tộc người Chứt.

chủ yếu ở các tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Địa bàn cư trú chủ yếu của đồng bào ở tỉnh Quảng Yên Bái, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bình. Người Arem có tục thờ cúng tổ tiên và cúng ma Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Bắc rừng. Việc cúng tổ tiên (ma nhà) của người Arem rất Giang, Thanh Hóa, Quảng Ninh, Hòa Bình.

đơn giản. Đơn giản cả về lý do, lễ cúng và lời cúng. Ví Thờ cúng tổ tiên được người Dao Đỏ đặc biệt quan dụ khi có người ở xa đến, có gạo để nấu cơm ăn và tâm, chú ý. Trong nhà bất cứ người Dao Đỏ nào dù rượu ngon để uống, người Arem dùng ngay những thứ

nghèo khổ đến đâu cũng phải có bàn thờ tổ tiên. Đồng đó để cúng tổ tiên. Họ rót rượu ra bát, để giữa nhà, lấy bào coi tổ tiên ở trong nhà như thần Bản mệnh. Vì vậy một ít lửa cũng để vào bát và làm sao để cái bát lửa trong gia đình có công việc gì như cưới xin, làm nhà, này vẫn cháy lên một ít khói là được. Lời cúng đại ý là ốm đau... họ đều cúng khấn đến tổ tiên, báo cáo với tổ

nhân có người đến nhà, có gạo ngon nấu cơm, có rượu tiên, xin tổ tiên phù hộ. Ngoài những lúc có công việc ngon để uống, xin mời tổ tiên ma nhà cùng ăn cùng ra họ thường cúng tổ tiên vào dịp từ 25 tháng Chạp uống cho vui và ăn uống xong mong tổ tiên phù hộ cho đến Rằm tháng Giêng với ý nghĩa mời tổ tiên về cùng mọi người khỏe mạnh. Đây là nét đẹp văn hóa cần bảo con cháu ăn tết, và tỏ lòng tạ ơn tổ tiên một năm qua tồn và phát huy.

105

106

https://thuviensach.vn

đến 10 hoặc 12 đời. Đồng bào không có tục làm giỗ mà đã giúp đỡ con cháu làm ăn thuận lợi, chăn nuôi phát chỉ làm lễ mừng sinh nhật và mừng thọ cho cha mẹ, triển, cầu xin bước sang năm mới tổ tiên phù hộ cho ông bà. Cùng với việc thờ cúng tổ tiên, người Sán Dìu mọi người trong gia tộc, dòng họ được khỏe mạnh, còn thờ Mụ, thờ Táo quân, Thổ công.

mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia súc gia cầm Ngày nay cuộc sống của đồng bào đã có nhiều thay phát triển không bị dịch bệnh… Lễ vật dâng cúng là đổi và cũng ít nhiều chịu ảnh hưởng của phong tục, thịt lợn, gà, bánh chưng đen, bánh dày, giấy vàng, tiền văn hóa người Kinh như trang phục, cưới xin… nhưng âm… Nhà nào không biết cúng phải mời thầy về cúng việc duy trì và lưu giữ các tín ngưỡng dân gian vẫn giúp tại bàn thờ tổ tiên ở gia đình.

không bị mai một.

Ngày nay nghi lễ này của người Dao Đỏ vẫn được duy trì và là một nét đẹp thể hiện truyền thống và tấm 2. Dao Đỏ

lòng hiếu kính đối với tổ tiên.

Người Dao ở nước ta có các ngành, nhóm địa phương: Dao

3. Arem

Đỏ, Dao Lô Gang, Dao Quần Chẹt, Dao Tiền, Dao Quần Trắng, Dao Thanh Y… Đồng bào cư trú Arem là một nhóm địa phương của tộc người Chứt.

chủ yếu ở các tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Địa bàn cư trú chủ yếu của đồng bào ở tỉnh Quảng Yên Bái, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bình. Người Arem có tục thờ cúng tổ tiên và cúng ma Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Bắc rừng. Việc cúng tổ tiên (ma nhà) của người Arem rất Giang, Thanh Hóa, Quảng Ninh, Hòa Bình.

đơn giản. Đơn giản cả về lý do, lễ cúng và lời cúng. Ví Thờ cúng tổ tiên được người Dao Đỏ đặc biệt quan dụ khi có người ở xa đến, có gạo để nấu cơm ăn và tâm, chú ý. Trong nhà bất cứ người Dao Đỏ nào dù rượu ngon để uống, người Arem dùng ngay những thứ

nghèo khổ đến đâu cũng phải có bàn thờ tổ tiên. Đồng đó để cúng tổ tiên. Họ rót rượu ra bát, để giữa nhà, lấy bào coi tổ tiên ở trong nhà như thần Bản mệnh. Vì vậy một ít lửa cũng để vào bát và làm sao để cái bát lửa trong gia đình có công việc gì như cưới xin, làm nhà, này vẫn cháy lên một ít khói là được. Lời cúng đại ý là ốm đau... họ đều cúng khấn đến tổ tiên, báo cáo với tổ

nhân có người đến nhà, có gạo ngon nấu cơm, có rượu tiên, xin tổ tiên phù hộ. Ngoài những lúc có công việc ngon để uống, xin mời tổ tiên ma nhà cùng ăn cùng ra họ thường cúng tổ tiên vào dịp từ 25 tháng Chạp uống cho vui và ăn uống xong mong tổ tiên phù hộ cho đến Rằm tháng Giêng với ý nghĩa mời tổ tiên về cùng mọi người khỏe mạnh. Đây là nét đẹp văn hóa cần bảo con cháu ăn tết, và tỏ lòng tạ ơn tổ tiên một năm qua tồn và phát huy.

105

106

https://thuviensach.vn

4. Bru - Vân Kiều

Ngoài đông sok ku mui, mỗi gia đình người Bru còn có Người Bru - Vân Kiều, hay còn gọi là Thượng, cư

một bàn thờ riêng (l’nông chel), thờ cúng những người trú chủ yếu ở Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên -

trong gia đình.

Huế. Ở người Bru - Vân Kiều, thờ cúng tổ tiên (thờ

5. Chu Ru

cúng ông bà, cha mẹ và những người đồng tộc chết ở

tuổi 16 trở lên) là một hình thức thờ cúng phổ biến và Ở nước ta, người Chu Ru cư trú chủ yếu ở các tỉnh có vị trí quan trọng nhất trong tín ngưỡng. Sau khi Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận. Đồng bào Chu Ru chết được vài ba năm, người ta làm chay (tơ ra pứt ta còn bảo lưu nhiều phong tục tập quán như việc thờ

may) để đưa linh hồn người chết vào trong một nhà cúng tổ tiên và tín ngưỡng đa thần. Lễ cúng tổ tiên thờ nhỏ (đông sok ku mui, còn gọi là ra bo ku mui). Đó (pơkhimôcay) của người Chu Ru không giống như của là một nhà sàn nhỏ từ chân cột đến nóc cao khoảng người Kinh. Việc hành lễ không có ngày tháng nào nhất 1,5m, sàn cách mặt đất từ 0,6 đến 0,8m. Nhà có hai định. Có thể hai, ba năm hoặc hai, ba mươi năm mới mái, một ngắn một dài, xung quanh không có vách liếp.

cúng một lần.

Người ta còn đặt vào đó hai đoạn gỗ con, đẽo thành Tùy theo hoàn cảnh kinh tế của mỗi gia đình, mỗi từng khấc, giả làm cái thang để cho ma lên xuống. Trên dòng họ. Trong nhà người Chu Ru cũng không có bàn sàn, mỗi người chết (dàng ku mui) được tượng trưng thờ hay bài vị. Họ chỉ lập bàn thờ và tiến hành nghi lễ

bằng một bộ đồ thờ gồm một mảnh bát, một mảnh nồi vào một dịp nào đó ngoài nghĩa địa (kôtatâu). Khi có vỡ, một ống gạo, một ống nước và một gói cơm. Những người chết, họ thường giết trâu, bò làm lễ cúng. Đến người đã chết, được xếp theo thứ tự từ trên xuống nay, phong tục đó còn tồn tại trong đời sống của người dưới, từ phải sang trái. Đây có thể được coi như một tộc phả. Đông sok ku mui thường được đặt ở những Chu Ru.

nơi cao ráo, hẻo lánh, ít người và thú rừng qua lại.

6. Cơ Lao

Những người thuộc bậc cha ông, sau khi chết vài chục Người Cơ Lao sinh sống chủ yếu ở Hà Giang. Người năm, họ hàng, con cháu làm một lễ (ta tư pứp tia), Cơ Lao có các nhóm địa phương: Cơ Lao Trắng, Cơ Lao chuyển từ dàng ku mui lên dàng ka ne. Thường là hai, Xanh, Cơ Lao Đỏ. Để tưởng nhớ công lao của các đời ba đời người ta mới làm ta tư pứp tia một lần. Trong xưa và luôn cầu mong được họ phù trợ cho sự may những ngày lễ đó có mở hội đâm trâu, uống rượu cần…

mắn trong cuộc sống, người Cơ Lao thờ cúng tổ tiên 107

108

https://thuviensach.vn

4. Bru - Vân Kiều

Ngoài đông sok ku mui, mỗi gia đình người Bru còn có Người Bru - Vân Kiều, hay còn gọi là Thượng, cư

một bàn thờ riêng (l’nông chel), thờ cúng những người trú chủ yếu ở Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên -

trong gia đình.

Huế. Ở người Bru - Vân Kiều, thờ cúng tổ tiên (thờ

5. Chu Ru

cúng ông bà, cha mẹ và những người đồng tộc chết ở

tuổi 16 trở lên) là một hình thức thờ cúng phổ biến và Ở nước ta, người Chu Ru cư trú chủ yếu ở các tỉnh có vị trí quan trọng nhất trong tín ngưỡng. Sau khi Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận. Đồng bào Chu Ru chết được vài ba năm, người ta làm chay (tơ ra pứt ta còn bảo lưu nhiều phong tục tập quán như việc thờ

may) để đưa linh hồn người chết vào trong một nhà cúng tổ tiên và tín ngưỡng đa thần. Lễ cúng tổ tiên thờ nhỏ (đông sok ku mui, còn gọi là ra bo ku mui). Đó (pơkhimôcay) của người Chu Ru không giống như của là một nhà sàn nhỏ từ chân cột đến nóc cao khoảng người Kinh. Việc hành lễ không có ngày tháng nào nhất 1,5m, sàn cách mặt đất từ 0,6 đến 0,8m. Nhà có hai định. Có thể hai, ba năm hoặc hai, ba mươi năm mới mái, một ngắn một dài, xung quanh không có vách liếp.

cúng một lần.

Người ta còn đặt vào đó hai đoạn gỗ con, đẽo thành Tùy theo hoàn cảnh kinh tế của mỗi gia đình, mỗi từng khấc, giả làm cái thang để cho ma lên xuống. Trên dòng họ. Trong nhà người Chu Ru cũng không có bàn sàn, mỗi người chết (dàng ku mui) được tượng trưng thờ hay bài vị. Họ chỉ lập bàn thờ và tiến hành nghi lễ

bằng một bộ đồ thờ gồm một mảnh bát, một mảnh nồi vào một dịp nào đó ngoài nghĩa địa (kôtatâu). Khi có vỡ, một ống gạo, một ống nước và một gói cơm. Những người chết, họ thường giết trâu, bò làm lễ cúng. Đến người đã chết, được xếp theo thứ tự từ trên xuống nay, phong tục đó còn tồn tại trong đời sống của người dưới, từ phải sang trái. Đây có thể được coi như một tộc phả. Đông sok ku mui thường được đặt ở những Chu Ru.

nơi cao ráo, hẻo lánh, ít người và thú rừng qua lại.

6. Cơ Lao

Những người thuộc bậc cha ông, sau khi chết vài chục Người Cơ Lao sinh sống chủ yếu ở Hà Giang. Người năm, họ hàng, con cháu làm một lễ (ta tư pứp tia), Cơ Lao có các nhóm địa phương: Cơ Lao Trắng, Cơ Lao chuyển từ dàng ku mui lên dàng ka ne. Thường là hai, Xanh, Cơ Lao Đỏ. Để tưởng nhớ công lao của các đời ba đời người ta mới làm ta tư pứp tia một lần. Trong xưa và luôn cầu mong được họ phù trợ cho sự may những ngày lễ đó có mở hội đâm trâu, uống rượu cần…

mắn trong cuộc sống, người Cơ Lao thờ cúng tổ tiên 107

108

https://thuviensach.vn

trong phạm vi ba hoặc bốn đời tùy theo từng dòng họ, vậy tổ tiên mới nhận lễ vật của con cháu mình.

từng địa phương. Nơi thờ cũng như cách cúng tổ tiên Nơi thờ tổ tiên của người Cơ Lao Xanh ở cột giữa của người Cơ Lao có sự khác nhau ít nhiều giữa các cạnh liếp chỗ tiếp khách. Dấu hiệu để nhận ra nơi thờ

nhóm địa phương do việc ảnh hưởng từ các dân tộc là ở chân cột có cắm vài ba que hương, phía gần đỉnh láng giềng. Điểm chung nhất giữa các nhóm là đều cột - khoảng từ sàn gác trở lên - có buộc một bắp ngô, chọn một cây cột trong nhà để làm nơi thờ cúng, nơi một que gỗ và ít lông gà. Khi cúng bao giờ cũng phải mời gọi tổ tiên và các thần linh khác về chứng giám lấy một cành lá rừng gọi là loọc cừ để làm bi phai (vật lòng thành kính của con cháu. Nhóm Cơ Lao Trắng gọi kỵ ma - một cành có hai chạc, dài khoảng 0,5m, đầu tổ tiên là “Bú pu tri”. Nơi thờ tổ tiên của họ ở cột góc mỗi chạc được chẻ ra và gài hai que bắt chéo nhau) gài trong cùng phía bên trái ngôi nhà (nếu đứng ở trong vào cột. Sau khi cúng xong, bi phai được giắt lên mái nhà nhìn ra phía trước), cạnh cửa phụ phía đầu hồi nhà. Bi phai được quan niệm là vật để bảo vệ tổ tiên và nhà đối diện với nơi ngủ của gia chủ. Bàn thờ đơn giản, hồn lúa.

chỉ là một xâu xương hàm lợn gài trên vách, cạnh cột Nhóm Cơ Lao Đỏ gọi tổ tiên là “Lao sư củng”. Bàn thờ (gần đây có thêm giá gỗ nhỏ). Gia đình thờ tổ tiên thờ tổ tiên của người Cơ Lao Đỏ là một giá gỗ treo bao nhiêu đời thì có bấy nhiêu chiếc xương hàm lợn, trên tường ở gian giữa. Trên giá đặt ba ống hương.

cũng có khi do trường hợp đặc biệt nhà giết 2 lợn Tết Ống giữa thờ tổ tiên, hai ống còn lại thờ thần Trồng thì cũng gài vào đó cả 2 xương hàm lợn. Theo phong trọt (Táy chuống chá) và thần Chăn nuôi (Dò xuân tục, mỗi khi ăn Tết cúng tổ tiên lại bỏ đi một xương khâu). Dưới gầm bàn thờ có ống hương cắm dưới hàm cũ nhất và xâu xương mới của con lợn giết năm đất để thờ thần Đất (Thổ Địa). Mỗi khi cúng tổ tiên, đó vào. Khi bố chết, sau khi chôn xong bỏ một xương lễ vật phải có cơm, thịt và rượu.

hàm trên bàn thờ đi, nhưng đến Tết lại xâu thêm Thần Đất tùy từng nơi gọi là Thu Lỉ và Mí Xẩy là xương mới vào. Ở cạnh chân cột thờ, có một ống cắm một vị thần quan trọng, không những mỗi gia đình mà hương. Mỗi khi cúng tổ tiên, phải dùng một cục than toàn bản cũng phải cúng vị thần này. Ở nương của mỗi hồng đặt trước cột thờ rồi mới rưới ít nước lên, giết gà gia đình còn phải cúng Eo Mèo. Người ta tìm một hòn cúng phải vặt ít lông ở trên đầu gà, quệt vào tiết và dán đá có hình thù kỳ dị đặt vào hốc đá ở nơi cao nhất lên cột - phía trên ống hương, lại lấy vài ba lông cánh trong nương, coi đó là nơi ở của vị thần nương Eo Mèo.

gà cắm vào ống hương. Đồng bào cho rằng làm như

Tết Nguyên đán là tết to nhất. Khác với vùng Hoàng Su Phì, người Cơ Lao ở Đồng Văn không có tục 109

110

https://thuviensach.vn

trong phạm vi ba hoặc bốn đời tùy theo từng dòng họ, vậy tổ tiên mới nhận lễ vật của con cháu mình.

từng địa phương. Nơi thờ cũng như cách cúng tổ tiên Nơi thờ tổ tiên của người Cơ Lao Xanh ở cột giữa của người Cơ Lao có sự khác nhau ít nhiều giữa các cạnh liếp chỗ tiếp khách. Dấu hiệu để nhận ra nơi thờ

nhóm địa phương do việc ảnh hưởng từ các dân tộc là ở chân cột có cắm vài ba que hương, phía gần đỉnh láng giềng. Điểm chung nhất giữa các nhóm là đều cột - khoảng từ sàn gác trở lên - có buộc một bắp ngô, chọn một cây cột trong nhà để làm nơi thờ cúng, nơi một que gỗ và ít lông gà. Khi cúng bao giờ cũng phải mời gọi tổ tiên và các thần linh khác về chứng giám lấy một cành lá rừng gọi là loọc cừ để làm bi phai (vật lòng thành kính của con cháu. Nhóm Cơ Lao Trắng gọi kỵ ma - một cành có hai chạc, dài khoảng 0,5m, đầu tổ tiên là “Bú pu tri”. Nơi thờ tổ tiên của họ ở cột góc mỗi chạc được chẻ ra và gài hai que bắt chéo nhau) gài trong cùng phía bên trái ngôi nhà (nếu đứng ở trong vào cột. Sau khi cúng xong, bi phai được giắt lên mái nhà nhìn ra phía trước), cạnh cửa phụ phía đầu hồi nhà. Bi phai được quan niệm là vật để bảo vệ tổ tiên và nhà đối diện với nơi ngủ của gia chủ. Bàn thờ đơn giản, hồn lúa.

chỉ là một xâu xương hàm lợn gài trên vách, cạnh cột Nhóm Cơ Lao Đỏ gọi tổ tiên là “Lao sư củng”. Bàn thờ (gần đây có thêm giá gỗ nhỏ). Gia đình thờ tổ tiên thờ tổ tiên của người Cơ Lao Đỏ là một giá gỗ treo bao nhiêu đời thì có bấy nhiêu chiếc xương hàm lợn, trên tường ở gian giữa. Trên giá đặt ba ống hương.

cũng có khi do trường hợp đặc biệt nhà giết 2 lợn Tết Ống giữa thờ tổ tiên, hai ống còn lại thờ thần Trồng thì cũng gài vào đó cả 2 xương hàm lợn. Theo phong trọt (Táy chuống chá) và thần Chăn nuôi (Dò xuân tục, mỗi khi ăn Tết cúng tổ tiên lại bỏ đi một xương khâu). Dưới gầm bàn thờ có ống hương cắm dưới hàm cũ nhất và xâu xương mới của con lợn giết năm đất để thờ thần Đất (Thổ Địa). Mỗi khi cúng tổ tiên, đó vào. Khi bố chết, sau khi chôn xong bỏ một xương lễ vật phải có cơm, thịt và rượu.

hàm trên bàn thờ đi, nhưng đến Tết lại xâu thêm Thần Đất tùy từng nơi gọi là Thu Lỉ và Mí Xẩy là xương mới vào. Ở cạnh chân cột thờ, có một ống cắm một vị thần quan trọng, không những mỗi gia đình mà hương. Mỗi khi cúng tổ tiên, phải dùng một cục than toàn bản cũng phải cúng vị thần này. Ở nương của mỗi hồng đặt trước cột thờ rồi mới rưới ít nước lên, giết gà gia đình còn phải cúng Eo Mèo. Người ta tìm một hòn cúng phải vặt ít lông ở trên đầu gà, quệt vào tiết và dán đá có hình thù kỳ dị đặt vào hốc đá ở nơi cao nhất lên cột - phía trên ống hương, lại lấy vài ba lông cánh trong nương, coi đó là nơi ở của vị thần nương Eo Mèo.

gà cắm vào ống hương. Đồng bào cho rằng làm như

Tết Nguyên đán là tết to nhất. Khác với vùng Hoàng Su Phì, người Cơ Lao ở Đồng Văn không có tục 109

110

https://thuviensach.vn

gói bánh chưng ngày tết (vì vùng đó họ không trồng Chảo, bàn thờ tổ tiên thường để trong buồng của bố

được lúa). Đồng bào còn ăn các Tết Thanh minh mẹ, ở phên vách phía trước, giữa hai hàng cột trong (mồng 3 tháng Ba tảo mộ), Tết Đoan ngọ (mồng 5

buồng. Bàn thờ của họ Ly lại để gần cột cạnh bếp, phía tháng Năm, cúng Eo Mèo), Tết rằm tháng Bảy cúng tổ

ngoài phên vách ngăn buồng bố mẹ. Bàn thờ của người sư nghề mộc và Tết mồng 9 tháng Chín…

Cống rất đơn giản, chỉ là một miếng phên nhỏ rộng 0,4m, chiều cao như vách ngăn được buộc áp vào vách 7. Cống

cùng với một cọc gỗ dài (nếu vách đan phên kép thì Người Cống ở nước ta cư trú chủ yếu ở tỉnh Lai không cần miếng phên nhỏ mà chỉ cần một cọc gỗ như

Châu. Người Cống quan niệm, mọi người đều có linh trên là đủ).

hồn (ăng lạ). Khi qua đời, linh hồn ấy biến thành “ma”.

Lễ vật cúng tổ tiên của người Cống cũng rất đơn Và ma tổ tiên luôn được người Cống coi trọng. Theo giản, chỉ có bát gạo, ống nước và một con gà nhỏ (sản phong tục, người Cống thường cúng tổ tiên hai, ba đời.

phẩm từ chăn nuôi và trồng trọt). Người cúng ôm gà, Trong gia đình người Cống, người gia trưởng (bố hoặc ngồi trước bàn thờ và khấn tổ tiên. Cúng xong giết gà, chồng) bao giờ cũng làm chủ lễ. Nếu người gia trưởng lấy tiết bôi vào lá dong và gài gói lá đó cùng vài chiếc qua đời, công việc chủ lễ sẽ do người vợ đảm nhiệm lông gà vào vách thờ. Riêng họ Ly khi cúng tổ tiên (vì lúc về nhà chồng, nàng dâu đã thay đổi họ theo nhà không cắt tiết gà mà lấy một thanh gỗ đập vào đầu gà chồng), con trai cả dù đã lớn nhưng cũng không được cho chết rồi lấy hai lông cánh gà gói vào lá dong và gài giữ việc cúng lễ. Nhiều khi mẹ không biết cúng nhưng lên nơi thờ như các họ khác. Sau khi gà được luộc chín vẫn là người đại diện cúng chung với các con. Chỉ khi thì cúng lần thứ hai và lại gói ít thịt vào lá dong rồi gài cả cha lẫn mẹ qua đời thì người trưởng nam mới được lên vách thờ.

đứng ra lo việc chủ lễ. Nếu anh em chia nhà ra ở riêng Ngoài cúng tổ tiên, các gia đình còn có tục cúng ma thì mỗi người sẽ lập bàn thờ riêng và tự cúng. Người bố mẹ vợ (mì no tư nghé) nhưng mỗi năm chỉ cúng Cống không cúng tổ tiên vào các ngày giỗ, mà thường một lần vào dịp Tết, và cúng sau khi cúng tổ tiên. Đôi chỉ cúng vào ngày tết đầu năm, ngày tết cơm mới hay khi người ta cũng cúng ma này lúc ốm vì họ cho rằng trong nhà có việc hiếu hỷ như cưới hỏi, khi sinh con ốm là do ma bố mẹ vợ đòi.

hay khi bố mẹ chết hoặc trong nhà có trẻ con ốm đau…

Trong ngôi nhà của người Cống, vị trí nơi thờ có 8. Khơ Mú

khác nhau tùy theo từng dòng họ. Các họ Lò, Chang, Người Khơ Mú ở nước ta sinh sống chủ yếu ở các 111

112

https://thuviensach.vn

gói bánh chưng ngày tết (vì vùng đó họ không trồng Chảo, bàn thờ tổ tiên thường để trong buồng của bố

được lúa). Đồng bào còn ăn các Tết Thanh minh mẹ, ở phên vách phía trước, giữa hai hàng cột trong (mồng 3 tháng Ba tảo mộ), Tết Đoan ngọ (mồng 5

buồng. Bàn thờ của họ Ly lại để gần cột cạnh bếp, phía tháng Năm, cúng Eo Mèo), Tết rằm tháng Bảy cúng tổ

ngoài phên vách ngăn buồng bố mẹ. Bàn thờ của người sư nghề mộc và Tết mồng 9 tháng Chín…

Cống rất đơn giản, chỉ là một miếng phên nhỏ rộng 0,4m, chiều cao như vách ngăn được buộc áp vào vách 7. Cống

cùng với một cọc gỗ dài (nếu vách đan phên kép thì Người Cống ở nước ta cư trú chủ yếu ở tỉnh Lai không cần miếng phên nhỏ mà chỉ cần một cọc gỗ như

Châu. Người Cống quan niệm, mọi người đều có linh trên là đủ).

hồn (ăng lạ). Khi qua đời, linh hồn ấy biến thành “ma”.

Lễ vật cúng tổ tiên của người Cống cũng rất đơn Và ma tổ tiên luôn được người Cống coi trọng. Theo giản, chỉ có bát gạo, ống nước và một con gà nhỏ (sản phong tục, người Cống thường cúng tổ tiên hai, ba đời.

phẩm từ chăn nuôi và trồng trọt). Người cúng ôm gà, Trong gia đình người Cống, người gia trưởng (bố hoặc ngồi trước bàn thờ và khấn tổ tiên. Cúng xong giết gà, chồng) bao giờ cũng làm chủ lễ. Nếu người gia trưởng lấy tiết bôi vào lá dong và gài gói lá đó cùng vài chiếc qua đời, công việc chủ lễ sẽ do người vợ đảm nhiệm lông gà vào vách thờ. Riêng họ Ly khi cúng tổ tiên (vì lúc về nhà chồng, nàng dâu đã thay đổi họ theo nhà không cắt tiết gà mà lấy một thanh gỗ đập vào đầu gà chồng), con trai cả dù đã lớn nhưng cũng không được cho chết rồi lấy hai lông cánh gà gói vào lá dong và gài giữ việc cúng lễ. Nhiều khi mẹ không biết cúng nhưng lên nơi thờ như các họ khác. Sau khi gà được luộc chín vẫn là người đại diện cúng chung với các con. Chỉ khi thì cúng lần thứ hai và lại gói ít thịt vào lá dong rồi gài cả cha lẫn mẹ qua đời thì người trưởng nam mới được lên vách thờ.

đứng ra lo việc chủ lễ. Nếu anh em chia nhà ra ở riêng Ngoài cúng tổ tiên, các gia đình còn có tục cúng ma thì mỗi người sẽ lập bàn thờ riêng và tự cúng. Người bố mẹ vợ (mì no tư nghé) nhưng mỗi năm chỉ cúng Cống không cúng tổ tiên vào các ngày giỗ, mà thường một lần vào dịp Tết, và cúng sau khi cúng tổ tiên. Đôi chỉ cúng vào ngày tết đầu năm, ngày tết cơm mới hay khi người ta cũng cúng ma này lúc ốm vì họ cho rằng trong nhà có việc hiếu hỷ như cưới hỏi, khi sinh con ốm là do ma bố mẹ vợ đòi.

hay khi bố mẹ chết hoặc trong nhà có trẻ con ốm đau…

Trong ngôi nhà của người Cống, vị trí nơi thờ có 8. Khơ Mú

khác nhau tùy theo từng dòng họ. Các họ Lò, Chang, Người Khơ Mú ở nước ta sinh sống chủ yếu ở các 111

112

https://thuviensach.vn

tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái. Khác với Sau khi bố đã làm đủ ba cấp thì con trai cả mới bắt nhiều dân tộc anh em, khái niệm về tổ tiên của người đầu được dựng bàn thờ. Anh cả làm xong cả ba cấp, Khơ Mú rất đơn giản. Tổ tiên được hiểu như là “ma các em mới lần lượt được dựng bàn thờ của mình. Em nhà” của họ. Người Khơ Mú cho rằng con cháu sống út làm sau cùng. Cũng cần lưu ý rằng chỉ những đàn yên ổn, mùa màng bội thu là nhờ tổ tiên phù hộ. Nơi ông đã có vợ mới được dựng bàn thờ như vậy. Người thờ tổ tiên của người Khơ Mú được dựng cạnh bếp góa vợ không có quyền lập bàn thờ.

lửa. Bàn thờ là một cái mâm đan bằng phên nứa treo Đồng bào tin rằng chỉ những người đã cúng đủ ba sát vách. Người Khơ Mú không thờ ma tổ tiên từ thế hệ

cấp thì sau khi chết, vợ chồng mới tiếp tục sống với ông bà, cụ kỵ. Tổ tiên (ta dạ) được hiểu là người đầu nhau ở “bên kia thế giới” và họ mới được coi là “người tiên sinh ra người cùng một dòng máu với chủ gia đình già”, được kính trọng trong làng xóm. Có thể đây là tàn mình, thường trú ngụ ở một trong ba ông đầu rau ở

dư của lễ thành đinh xưa kia giống như tục cấp sắc của bếp lửa. Mỗi dòng họ có một nghi thức riêng thờ ta dạ

người Dao.

và thường giấu không cho người ngoài biết.

10. Si La

9. La Chí

Ở Việt Nam, dân tộc Si La là một trong những dân Người La Chí ở nước ta có số dân 13.158 người tộc có số dân ít. Đồng bào cư trú chủ yếu ở tỉnh Lai (theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam Châu và Điện Biên. Khái niệm thờ cúng tổ tiên được năm 2009), đồng bào cư trú chủ yếu ở tỉnh Hà Giang.

người Si La xác định cụ thể là thờ cúng ông bà và cha Theo phong tục, người La Chí thờ cúng tổ tiên ba đời.

mẹ đã chết để cầu mong sự che chở. Tổ tiên của họ ở

Họ không có ngày giỗ như người Việt mà chỉ cúng tổ

đây chỉ gồm hai lớp. Lớp bố mẹ là đối tượng thờ cúng tiên nói chung vào các dịp tết, ngày lễ. Nét đặc biệt trong nhà con cái và lớp những người ở thế hệ trên là trong mỗi gia đình là có nhiều bàn thờ trong nhà xếp đối tượng thờ cúng của trưởng họ. Trong mỗi gia đình dọc phần vách phía trước theo thứ tự: bàn thờ của người Si La đều có bàn thờ bố mẹ (xì chi) được làm bố, của các con út, của các con thứ, trong cùng là bàn bằng tấm phên tre hình chữ nhật treo trên vách phía thờ của con cả. Trong dãy bàn thờ đó, bàn thờ của đầu buồng ngủ của chủ nhà, trên đặt hai chiếc chén và con thấp hơn bàn thờ của bố một chút. Mỗi bàn thờ tổ

một quả bầu khô.

tiên hoàn chỉnh cần phải qua ba lần hay ba cấp cúng.

Hằng năm, lễ cúng tổ tiên được tổ chức vào hai dịp 113

114

https://thuviensach.vn

tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái. Khác với Sau khi bố đã làm đủ ba cấp thì con trai cả mới bắt nhiều dân tộc anh em, khái niệm về tổ tiên của người đầu được dựng bàn thờ. Anh cả làm xong cả ba cấp, Khơ Mú rất đơn giản. Tổ tiên được hiểu như là “ma các em mới lần lượt được dựng bàn thờ của mình. Em nhà” của họ. Người Khơ Mú cho rằng con cháu sống út làm sau cùng. Cũng cần lưu ý rằng chỉ những đàn yên ổn, mùa màng bội thu là nhờ tổ tiên phù hộ. Nơi ông đã có vợ mới được dựng bàn thờ như vậy. Người thờ tổ tiên của người Khơ Mú được dựng cạnh bếp góa vợ không có quyền lập bàn thờ.

lửa. Bàn thờ là một cái mâm đan bằng phên nứa treo Đồng bào tin rằng chỉ những người đã cúng đủ ba sát vách. Người Khơ Mú không thờ ma tổ tiên từ thế hệ

cấp thì sau khi chết, vợ chồng mới tiếp tục sống với ông bà, cụ kỵ. Tổ tiên (ta dạ) được hiểu là người đầu nhau ở “bên kia thế giới” và họ mới được coi là “người tiên sinh ra người cùng một dòng máu với chủ gia đình già”, được kính trọng trong làng xóm. Có thể đây là tàn mình, thường trú ngụ ở một trong ba ông đầu rau ở

dư của lễ thành đinh xưa kia giống như tục cấp sắc của bếp lửa. Mỗi dòng họ có một nghi thức riêng thờ ta dạ

người Dao.

và thường giấu không cho người ngoài biết.

10. Si La

9. La Chí

Ở Việt Nam, dân tộc Si La là một trong những dân Người La Chí ở nước ta có số dân 13.158 người tộc có số dân ít. Đồng bào cư trú chủ yếu ở tỉnh Lai (theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở Việt Nam Châu và Điện Biên. Khái niệm thờ cúng tổ tiên được năm 2009), đồng bào cư trú chủ yếu ở tỉnh Hà Giang.

người Si La xác định cụ thể là thờ cúng ông bà và cha Theo phong tục, người La Chí thờ cúng tổ tiên ba đời.

mẹ đã chết để cầu mong sự che chở. Tổ tiên của họ ở

Họ không có ngày giỗ như người Việt mà chỉ cúng tổ

đây chỉ gồm hai lớp. Lớp bố mẹ là đối tượng thờ cúng tiên nói chung vào các dịp tết, ngày lễ. Nét đặc biệt trong nhà con cái và lớp những người ở thế hệ trên là trong mỗi gia đình là có nhiều bàn thờ trong nhà xếp đối tượng thờ cúng của trưởng họ. Trong mỗi gia đình dọc phần vách phía trước theo thứ tự: bàn thờ của người Si La đều có bàn thờ bố mẹ (xì chi) được làm bố, của các con út, của các con thứ, trong cùng là bàn bằng tấm phên tre hình chữ nhật treo trên vách phía thờ của con cả. Trong dãy bàn thờ đó, bàn thờ của đầu buồng ngủ của chủ nhà, trên đặt hai chiếc chén và con thấp hơn bàn thờ của bố một chút. Mỗi bàn thờ tổ

một quả bầu khô.

tiên hoàn chỉnh cần phải qua ba lần hay ba cấp cúng.

Hằng năm, lễ cúng tổ tiên được tổ chức vào hai dịp 113

114

https://thuviensach.vn

là tết cơm mới tháng Tám và tết tháng Mười âm lịch, tương ứng với Tết Nguyên đán (ồ xị già). Vào dịp này, người Si La tổ chức cúng cho cả họ tại nhà trưởng tộc.

Theo tục lệ của người Si La, lễ vật cúng tổ tiên phải có thịt sóc, cua, cá bống và một ống rượu cần tượng trưng, cùng vài bông lúa, khoai sọ, bó lá, hạt cườm và sáp ong làm nến đốt. Riêng trong ngày tết cơm mới, trên mâm cỗ cúng có thêm bánh tày. Lễ vật chuẩn bị

xong được dọn thành hai mâm, một mâm dâng cúng ma bố mẹ, một mâm dâng cúng các thế hệ bề trên nữa.

Người trưởng họ có nhiệm vụ chủ trì lễ cúng. Nội dung bài khấn là việc dâng lễ vật lên tổ tiên cầu xin tổ tiên phù hộ cho con cháu luôn khỏe mạnh, dòng họ sinh sôi, mùa màng bội thu, gia súc đầy đàn. Sau bữa cơm, trưởng họ có nhiệm vụ giải quyết các công việc liên quan đến dòng họ như hòa giải xích mích (nếu có), và bàn bạc những công việc khác liên quan đến mùa vụ, sản xuất…

Tóm lại, phong tục thờ cúng tổ tiên có vị trí hết sức đặc biệt trong đời sống tinh thần của các dân tộc Việt Nam, là một trong các thành tố tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam, góp phần xây dựng nên những giá trị

đạo đức truyền thống như lòng hiếu thảo, tình nhân ái, tinh thần đoàn kết cộng đồng… Vì vậy, phong tục tốt đẹp này luôn cần phải được bảo tồn và phát huy.

115

116

https://thuviensach.vn

là tết cơm mới tháng Tám và tết tháng Mười âm lịch, tương ứng với Tết Nguyên đán (ồ xị già). Vào dịp này, người Si La tổ chức cúng cho cả họ tại nhà trưởng tộc.

Theo tục lệ của người Si La, lễ vật cúng tổ tiên phải có thịt sóc, cua, cá bống và một ống rượu cần tượng trưng, cùng vài bông lúa, khoai sọ, bó lá, hạt cườm và sáp ong làm nến đốt. Riêng trong ngày tết cơm mới, trên mâm cỗ cúng có thêm bánh tày. Lễ vật chuẩn bị

xong được dọn thành hai mâm, một mâm dâng cúng ma bố mẹ, một mâm dâng cúng các thế hệ bề trên nữa.

Người trưởng họ có nhiệm vụ chủ trì lễ cúng. Nội dung bài khấn là việc dâng lễ vật lên tổ tiên cầu xin tổ tiên phù hộ cho con cháu luôn khỏe mạnh, dòng họ sinh sôi, mùa màng bội thu, gia súc đầy đàn. Sau bữa cơm, trưởng họ có nhiệm vụ giải quyết các công việc liên quan đến dòng họ như hòa giải xích mích (nếu có), và bàn bạc những công việc khác liên quan đến mùa vụ, sản xuất…

Tóm lại, phong tục thờ cúng tổ tiên có vị trí hết sức đặc biệt trong đời sống tinh thần của các dân tộc Việt Nam, là một trong các thành tố tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam, góp phần xây dựng nên những giá trị

đạo đức truyền thống như lòng hiếu thảo, tình nhân ái, tinh thần đoàn kết cộng đồng… Vì vậy, phong tục tốt đẹp này luôn cần phải được bảo tồn và phát huy.

115

116

https://thuviensach.vn

TµI LIÖU THAM KH¶O

1. Trần Văn Bổn: Phong tục và nghi lễ vòng đời người Khmer Nam Bộ, Nxb. Đại học quốc gia, Hà Nội, 2002.

2. Tuấn Nghĩa: Nghi lễ tang ma của người Hà Nhì ở Lào Cai, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2014.

3. Trần Hữu Sơn: Văn hóa dân gian người Kháng ở Tây Bắc, Nxb. Đại học quốc gia, Hà Nội, 2010.

4. Phạm Huy: Một phần chân dung dân tộc La Hủ -

Nhật ký điền dã, Sở Văn hoá - Thông tin tỉnh Lai Châu, 1997.

5. Tư liệu do các tác giả Linh Nga Niê kdam, Hoàng Tương

Lai,

Bá

Minh

Truyền...

cung

cấp.

117

118

https://thuviensach.vn

TµI LIÖU THAM KH¶O

1. Trần Văn Bổn: Phong tục và nghi lễ vòng đời người Khmer Nam Bộ, Nxb. Đại học quốc gia, Hà Nội, 2002.

2. Tuấn Nghĩa: Nghi lễ tang ma của người Hà Nhì ở Lào Cai, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2014.

3. Trần Hữu Sơn: Văn hóa dân gian người Kháng ở Tây Bắc, Nxb. Đại học quốc gia, Hà Nội, 2010.

4. Phạm Huy: Một phần chân dung dân tộc La Hủ -

Nhật ký điền dã, Sở Văn hoá - Thông tin tỉnh Lai Châu, 1997.

5. Tư liệu do các tác giả Linh Nga Niê kdam, Hoàng Tương

Lai,

Bá

Minh

Truyền...

cung

cấp.

117

118

https://thuviensach.vn

Chịu trách nhiệm xuất bản Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

Môc lôc

TS. HOÀNG PHONG HÀ

Chịu trách nhiệm nội dung

Trang

GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP

Lời Nhà xuất bản

5

NHÀ XUẤT BẢN VĂN HÓA DÂN TỘC

Thờ cúng tổ tiên - Bản sắc văn hóa Việt LƯU XUÂN LÝ

Nam cần bảo tồn và phát huy

7

Phong tục thờ cúng tổ tiên của các dân tộc Biên tập nội dung:

NGUYỄN VŨ THANH HẢO

Việt Nam

15

NGUYỄN MINH HIỀN

I-

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người TRẦN PHƯỢNG TRINH

Tày, Nùng

15

Trình bày bìa:

HÀ LAN

II-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Khmer Chế bản vi tính:

PHẠM THU HÀ

Nam Bộ

29

III-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Thái 38

Sửa bản in:

PHÒNG BIÊN TẬP KỸ THUẬT

IV-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Hà Nhì Đọc sách mẫu:

MINH HIỀN

Đen

45

V-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Kháng 54

VI-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Bố Y

63

VII-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người La Hủ

66

VIII-

Nét đẹp trong ứng xử với tổ tiên của đồng bào Ê Đê

69

IX-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Mông 81

X-

Ứng xử của người Chăm Awal với tổ tiên 96

XI-

Nghi lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô 99

XII-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của một số dân tộc khác

104

119

https://thuviensach.vn

Chịu trách nhiệm xuất bản Q. GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA - SỰ THẬT

Môc lôc

TS. HOÀNG PHONG HÀ

Chịu trách nhiệm nội dung

Trang

GIÁM ĐỐC - TỔNG BIÊN TẬP

Lời Nhà xuất bản

5

NHÀ XUẤT BẢN VĂN HÓA DÂN TỘC

Thờ cúng tổ tiên - Bản sắc văn hóa Việt LƯU XUÂN LÝ

Nam cần bảo tồn và phát huy

7

Phong tục thờ cúng tổ tiên của các dân tộc Biên tập nội dung:

NGUYỄN VŨ THANH HẢO

Việt Nam

15

NGUYỄN MINH HIỀN

I-

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người TRẦN PHƯỢNG TRINH

Tày, Nùng

15

Trình bày bìa:

HÀ LAN

II-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Khmer Chế bản vi tính:

PHẠM THU HÀ

Nam Bộ

29

III-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Thái 38

Sửa bản in:

PHÒNG BIÊN TẬP KỸ THUẬT

IV-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Hà Nhì Đọc sách mẫu:

MINH HIỀN

Đen

45

V-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Kháng 54

VI-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Bố Y

63

VII-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người La Hủ

66

VIII-

Nét đẹp trong ứng xử với tổ tiên của đồng bào Ê Đê

69

IX-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của người Mông 81

X-

Ứng xử của người Chăm Awal với tổ tiên 96

XI-

Nghi lễ cúng tổ tiên của người Lô Lô 99

XII-

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên của một số dân tộc khác

104

119

120

https://thuviensach.vn

121

https://thuviensach.vn

https://thuviensach.vn

Document Outline

- Blank Page

Table of Contents

Blank Page