https://thuviensach.vn

VĂN HOÁ TÙNG THƯ SỐ 50

GIA-ĐỊNH THÀNH THÔNG-CHÍ

Tác giả: TRỊNH-HOÀI-ĐỨC

Dịch giả: Tu Trai NGUYỄN-TẠO

Duyệt giả: NGUYỄN-ĐÌNH-DIỆM, BỬU-CẦM, NGUYỄN-TRIỆU

TẬP TRUNG

QUYỂN III

(Có in kèm nguyên tác bằng Hán-văn)

NHA VĂN HOÁ

PHỦ QUỐC-VỤ-KHANH ĐẶC-TRÁCH VĂN-HOÁ

XUẤT BẢN

1972

https://thuviensach.vn

Tên sách: Gia-Định Thành Thông-Chí

Tác giả: Trịnh-Hoài-Đức

Dịch giả: Tu Trai Nguyễn-Tạo

Duyệt giả: Nguyễn-Đình-Diệm, Bửu-Cầm, Nguyễn-Triệu Nha Văn Hoá Phủ Quốc-Vụ-Khanh Đặc-Trách Văn-Hoá Xuất Bản Năm Xuất Bản: 1972

Đánh máy: langtu, hhongxuan, amibosi, ThanhVan, Inconchaylonton, thanhthaovu, like18

Soát lỗi: hienhoang. u, Ducko, teddy_M, nhungpham2001, kem trà xanh, purewater110, Thích Là Bụp

Thực hiện ebook: tamchec

Ngày hoàn thành: 25/11/2015

Ebook này được thực hiện theo dự án “SỐ HÓA 1000 QUYỂN SÁCH VIỆT

MỘT THỜI VANG BÓNG” của diễn đàn TVE-4U.ORG

https://thuviensach.vn

Lưu ý: Phần nguyên tác bằng Hán-văn của cuốn sách chúng tôi không đưa vào ebook. Bạn đọc muốn tham khảo có thể tải file scan trên tve-4u.org.

https://thuviensach.vn

Mục lục

[1a] CƯƠNG VỰC CHÍ CHÉP VỀ BỜ CÕI

[22b] TOÀN THÀNH CƯƠNG VỰC

[24a] TRẤN PHIÊN-AN

[36a] TRẤN BIÊN-HOÀ

[45a] TRẤN ĐỊNH-TƯỜNG

[53b] TRẤN VĨNH-THANH

[63A] TRẤN HÀ-TIÊN

https://thuviensach.vn

[1a] CƯƠNG VỰC CHÍ CHÉP VỀ

BỜ CÕI

Giữa vũ trụ, khí Khinh-thanh nổi lên trời, chất trọng-trọc ngưng dưới đất. Từ đời Bàn-cổ khai phá khi chất hỗn-độn mà thoát ra, từ đó vật loại mới hóa sanh ra nhiều. Những khu đất ở giữa rộng lớn thì gọi là trung-châu, còn bốn phía đông tây nam bắc đều tùy các chỗ mà gọi danh hiệu, chứ khi đầu chưa có hoạch định cương giới từng nơi nào cả. Kịp khi khí-vận lần mở, nhân dân lần đông, khi ấy vua Hoàng-đế (2697-2596 trước Dương-lịch) vạch ra khu vực, vua Thần-vũ (đời Hạ 2205-2198 tr. D.L.) chia ra làm 9

châu, có sách vở tương truyền. Nhưng ở Trung-quốc chỉ biết có 9 châu mà thôi, chứ sự thực thì ngoài 9 châu ấy ra lại có 9 châu nữa, cũng như ngoài bốn biển còn có 4 biển nữa. Như sách nhà Phật có nói: "4 Đại-bộ-châu" vậy thì những nước biết ăn gạo lúa mặc tơ lụa, chẳng biết còn có bao nhiêu nước nữa, chỉ vì sách xưa thiếu sót đó thôi.

[1b] Như vậy thì sơn hà nhân vật có phải ngày nay mới khai sinh ra đâu

? Như người Tây-dương bảo có "tân-thế giới" là cuộc theo cái kiến thức hạ-trùng[1] tỉnh-oa[2] tất nhiên không được hiệp lý vậy.

Do đó mà ta nhận thấy từ khi ngao-cực (trụ cá ngao)[3] đã lập, hồng-trảo[4] (móng chim hồng) đã phân, trời đất mở ở hội Tý, thì Gia-định cũng đồng thời mở từ khi ấy, đất mở ở hội Sửu, thì Gia-định cũng đồng thời mở

từ khi ấy, người sinh ở hội Dần, thì người Gia-định cũng đồng thời sinh từ

khi ấy, không phải trong ấy có chỗ riêng sinh riêng dưỡng riêng che riêng chở gì. Còn những cương thường, thân thể, ẩm thực, ngôn động, thì người thuở ấy bẩm thụ thiên tánh cũng như những người đời nay; hoặc có khác là chỉ khác sự ăn mặc vật dụng, xưng hô danh mục, do theo sự tập thượng của người, tùy theo thế đại Văn-minh hay chất phác mà biến chuyển đó thôi; ấy là lý tất nhiên vậy.

https://thuviensach.vn

Nhưng thật ra, những người trong thời đại ấy [2a] ngày thường không biết sẽ làm việc gì ? Lúc đi cũng không biết sẽ đi đến đâu ? Cả đời già chết không qua lại nhau, lại ở khoảng giữa trời đất minh mông rộng lớn, núi sông cách trở, hiểm yếu, mà kiến thức của con người thì có hạn, ví như

dừng chân đứng nơi bờ biển, phóng tầm con mắt trông ra ngoài khơi, chỉ

thấy lai láng mờ mịt, mặt nước sát với chân trời, không ến được nữa, bèn chỉ chỗ mình trông thấy nhận cho là chỗ trời đất tận cùng, như vậy đâu phải là lời nói đã do sự thấy biết một cách chắc chắn rõ ràng.

Vậy cho nên đời vua Thần-nông địa giới phía nam đến Giao-chỉ, đời vua Hoàng-đế phía nam đến sông Giang, đời Ngu-thuấn Hy-thúc trắc nghiệm khí hậu cũng chỉ đi đến Nam-giao; đời Hạ-vũ tuần hành phía nam, hội chư-hầu cũng tại Đồ-sơn (huyện Thọ-xuân tỉnh An-huy), ấy là cứ theo chỗ thanh giáo phổ cập và dấu chân đi đến mà biên chép theo sách vở đó thôi. Còn ngoài ra thế nào, phải đợi người đời sau, chứ chưa có thể cứu xét đến cùng. Vậy thì Gia-định của nước ta [2b] không biên vào sử sách của Tàu cũng vì lẽ ấy. Nếu không phải như vậy, thì sao đối với một khu vực vĩ đại cách tỉnh Hà-nam của Trung-quốc là nơi Kinh-đô của các vị đế vương ngày xưa, chỉ có 13.189 dặm, vả lại đất ấy liên ếp cùng nhau nằm trong bốn biển, các nước đều đã giao thông, không phải sánh như nước ở hẻo lánh xa xôi; mà từ kỷ-nguyên Giáp-thìn (2597 trước Tây lịch) đời Đế-Nghiêu đến năm Nhâm-tuất (1802) niên hiệu Gia-khánh đời Thanh, trải qua 4164 năm mà sách sử Trung-hoa không từng nói đến, mãi cho đến năm nước ta bắt đầu sang cống hiến, thì tên Nông-nại (Gia-định, tục danh là Đồng-nai, người Thanh gọi là Nông-nại) mới thấy bày rõ ở nơi sử-quán, ấy là một điểm lớn mà sách xưa còn thuyết lược vậy.

Lại cử một tỷ lệ nữa mà nói: như phía bắc Trung-hoa có Mãn-châu, Mông-cổ, phía tây có Tây-dương Thổ-lỗ [3a], phía đông có Lưu-cầu, Lữ-tống, các nước ấy đất rộng lớn có đến hơn vạn dặm, đất nước nhỏ cũng không dưới vài ngàn dặm, đều có nước phụ dung thuộc quốc la liệt như

sao đăng, đời sau sử sách luôn luôn bày tỏ trước tai mắt người, vậy đâu nên vịn lấy cớ sách xưa không chép danh hiệu mà gác bỏ ra ngoài, chứ

không kể đến hay sao ? Như vậy là sự học vấn của bọn thư-sinh theo https://thuviensach.vn

những kiều-ngôn[5] truyền thuyết vào lai, chứ không phải là lối học hỏi in sâu vào lòng.

Nhưng thời đại khác nhau, sự nghiệp đều khác, chính-sách kiết-thẳng[6]

không ghi nhớ được xa, chỉ nhớ việc cận liền, cứ theo ngôn-luận, chứ

không có sáng tác sử sách nên không lấy làm lạ gì sách Ngoại-kỷ của Lưu-đạo-Nguyên lượm lặt nhiều việc kỳ quái vậy. Nay chỉ lựa lấy điều nào trọng yếu xác thật có khảo chứng để biên chép, vậy là chẳng những lý đương nhiên, mà cũng là cái thể bất đắc bất nhiên vậy.

[3b] Gia-định ngày xưa nguyên đất của Thủy-chân-Lạp (tức nay là nước Cao-miên, có biệt danh Lục-chân-Lạp và Thủy-chân-Lạp), đất ruộng phì nhiêu có địa lợi sông biển cả muối và lúa đậu rất nhiều. Các Tiên-hoàng-đế

triều ta (tức triều Nguyễn) chưa rảnh mưu nh việc ở xa nên phải tạm để

đất ấy cho Cao-miên ở, nối đời làm phiên-thuộc ở miền nam, cống hiến luôn luôn. Đến đời vua Thái-tông Hiếu-triết hoàng-đế năm thứ 11 Mậu-tuất (1658) tháng 9 (tức Lê-thần-Tông hiệu Vĩnh-thọ nguyên-niên, Thanh Thuân-trị năm thứ 14), Vua nước Cao-miên là Năc-ong-Chân phạm biên-cảnh ( Ghi chú: người Cao-miên không có họ, những con cháu nhà vua đều xưng là Nặc-ong, còn chữ Chân là tên người, mà mạng danh thì lấy chữ tốt đẹp, tuy ông cháu cũng đồng tên mà không kiêng cữ. Nước ta có gởi văn-thơ xuống cho nước ấy, thì xưng là " Cao-miên quốc-vương Nặc-ong (Mỗ

)"... là lấy cái tên của con vua nước ấy mới được phong mà gọi. Còn như

Vương-tước nước ấy tự-xưng thì có 11, 12 chữ đến 23, 24 chữ, tùy ý dùng chữ tốt đẹp chứ không định lệ). Khâm mạng Trấn-biên-dinh ( Ghi chú: khi đầu khai thác, phàm những chỗ đầu biên-giới gọi tên là Trấn-biên . Xét Trấn-biên đây, tức là trấn Phú-yên ngày nay), Phó-tướng Yến-vũ-Hầu, [4a]

Tham mưu Minh-lộc-Hầu, và Tiên-phong Cai-đội Xuân-thắng-Hầu đem 3

ngàn binh đi 2 tuần đến thành Mỗi-xuy (hay Mô-xoài) nước Cao-Miên, đánh phá kinh thành và bắt được vua nước ấy là Nặc-ong-Chấn giải về

hành-tại dinh Quảng-bình. Vua dụ cho tha tội, và phong Nặc-ong-Chấn làm Cao-miên quốc-vương, cho được giữ đạo phiên-thần của Việt-nam, lo bề

cống-hiến, không được xâm nhiễu dân sự ở ngoài biên cương, và khiến quan binh hộ tống về nước.

https://thuviensach.vn

Khi ấy địa đầu Gia-định là Mỗi-xuy (hay Mô-xoài) và Đồng-nai (tức nay là đất Biên-hòa trấn) đã có lưu dân của nước ta đến ở chung lộn với người Cao-miên khai khẩn ruộng đất. Người Cao-miên khâm phục oai đức của triều-đình, đem nhượng hết cả đất ấy, rồi tránh ở chỗ khác, không dám tranh trở chuyện gì.

[4b] Mùa xuân tháng 2 năm Giáp-dần (1674) đời vua Thái-tông Hiếu-triết hoàng-đế (chúa Hiền Nguyễn-phúc-Tần) Nặc-Đài Cao-miên (xét sách Nam-việt-chí của Nguyễn-bảng-Trung gọi là Nặc-Ô-Đài, sách Phủ-biên-lục của Lê-quý-Đôn gọi là Nặc-Đài đuổi vua nước ấy là Nặc-ong-Non, Non chạy sang cầu cứu, vua sai Thái-khang dinh tướng Dương-lâm-hầu làm Thống-xuất, Tham-mưu Diên-phái-hầu hiệp lý biên-vụ, đem binh đi ến thảo.

Tháng 4, phá vỡ luôn được 3 lũy: Sài-côn (nay là đất Phiên-an trấn) Gò-bích và Nam-vang. Nặc-Đài thua chạy rồi tử trận.

Nặc-Thu đến xin hàng. ( Ghi-chú:xét sử Cao-miên về ngôi vua gồm có 3

đẳng, Chánh-vương, Nhị-vương và Tam-vương, thuở trước Nặc-Sô làm Chánh-vương, em là Nặc-Tân làm Nhị-vương, con lớn của Nặc-Sô là Nặc-sá-Phủ-tâm không được làm vua bèn giết cha rồi tự lập. Nặc-tân cùng con người em là [5a] Nặc-Non đầu nhập nước ta. Khi ấy Nặc-sá-Phủ-tâm liền bị

người vợ giết chết, người con là Nặc-Chi tự lập kế vị. Năm Giáp-dần niên hiệu Thiên-vận[7] (năm 1594) quan binh ến thảo, Nặc-Chi bỏ chạy rồi chết.

Quan quân đem Tân và Non về nước, con thứ của Năc-Sô là Nặc-Su đầu hàng, còn Nặc-Tân thì bịnh chết, cho nên triều-đình cho lập Nặc-Su làm Chính-quốc-vương, Nặc-Non làm Nhị-vương, chia nhau trị nước. Như trên đã nói, thì danh-tự không đồng với Nặc-Đài mà sự ch cũng hơi khác, nghi cho 2 chữ Su, Thu quốc âm gần nhau, nên có sai lầm vậy).

Tháng 6 mùa hạ năm ấy ệp thơ tâu lên, triều-đình nghi cho Nặc-Thu là phái đích, phong làm Cao-miên chính-quốc-vương, ngự trị ở thành Vũng-long, còn Nặc-Non làm Phó-quốc-Vương ngự-trị ở thành Sài-Côn vẫn giữ

triều cống như cũ. Vua lại thăng cho Dương-lâm-Hầu làm Trấn-thủ Thái-khang-dinh, phòng ngự việc ngoài biên giới.

https://thuviensach.vn

[5b] Tháng 5 năm Kỷ-vị (1679) đời vua Thái-tông Hiếu-triết Hoàng-đế

năm thứ 32 (tức năm thứ 18 niên hiệu Khang-hy nhà Thanh), quan Tổng-binh trấn-thủ các địa-phương thủy lục ở Long-môn thuộc tỉnh Quảng-đông nước Đại-minh là Dương-ngạn-Địch và Phó-tướng là Hoàng-Tấn quan Tổng-binh trấn-thủ, các châu Cao, Lôi, Liêm, là Trần-thắng-Tài và Phó tướng là bọn Trần-an-Bình, đều đem binh hiền và gia quyến trên 3000 người, chiến thuyền hơn 50 chiếc nhập cửa biển Tư-dung và cửa Đà-nẵng gần Kinh-đô.

Quan địa phương tâu lên rằng: có bọn cựu thần (người tôi cũ bỏ nước trốn đi) của nhà Minh thề cùng tận trung với nước, chỉ vì thế cùng lực tận mà vận nước nhà Minh đã hết, họ không chịu thuần phục nhà Thanh, nên mới chạy sang nước ta xin làm thần-dân v.v... Khi ấy ở Bắc hà dương có nhiều việc phiến loạn, mà quan binh họ ở xa đến, chưa biết thực hư thế

nào, huống chi họ lại y phục khác, ếng nói khác, khó sử dụng được.

Nhưng họ trong lúc thế cùng, nên phải chạy sang, khẩn khoản bày tỏ một tấm lòng thành thì cũng không nên cự tuyệt. [6a] Vả lại địa phương Giản-phố (biệt danh đất Gia-định hồi xưa) của nước Cao-miên, đất ruộng béo tốt kể đến ngàn dặm, triều-đình chưa rảnh kinh lý, chi bằng ngày nay lợi dụng sức lực của họ, giao cho khai phá đất đai để ở, cũng là một việc mà được 3 điều ện lợi.

Nghĩ như thế vua bèn ra lệnh khao đãi khuyến khích, chuẩn y cho họ

giữ nguyên chức hàm và lại phong cho quan tước, cho vào Nông-nại khai thác ruộng đất làm ăn và phải lo hết nghĩa vụ; đồng thời giáng dụ cho Quốc-vương Cao-miên biết, để tỏ ý không phân biệt họ là người ngoại-quốc.

Nhận được lệnh trên bọn họ Dương và họ Trần cùng đến kinh đô tạ ơn, rồi sau phụng chỉ ến hành. Tướng Long-môn là bọn họ Dương đem binh lính ghe thuyền chạy vào cửa Xoi-rạp và Đại-Tiểu hải-khẩu (thuộc trấn Định-tường) rồi lên đồn trú ở xứ Mỹ-tho. Tướng Cao Lôi Liêm là bọn họ

Trần đem Binh thuyền chạy vào cửa biển Cần-giờ [6b] rồi lên đồn trú ở địa phương Bàn-lăng xứ Đồng-nai, khai phá đất hoang, lập chợ phố thương mãi, giao thông với người Tàu, người Nhật-bổn, Tây-dương, Đồ-bà, thuyền https://thuviensach.vn

buôn tụ tập đông đảo. Phong hóa Trung-quốc từ đấy bồng bột lan khắp ở

vùng Giản-phố vậy.

Tháng 6 mùa hạ năm Mậu-thìn (1688) đời vua Anh-tông Hiếu-nghĩa hoàng-đế, Phó-tướng Long-môn là Hoàng-tấn sinh lòng hung hãn, đem binh đánh giết Dương-ngạn-Địch, rồi dời binh đến đóng ở xứ Rạch-nan (thuộc trấn Định-tường) chiếm cứ hiểm-yếu, đóng chiến thuyền, đúc đại bác, ngăn cấm người buôn qua lại, cướp bóc nhân dân Cao-miên. Vua nước Cao-miên là Nặc-ong-Thu phải đắp lủy đất ở 3 xứ Cầu-nơm, Nam-vang và Gò-bích, còn ở sông Cầu-nơm thì kết bè nổi, [7a] xâu dăng dây kẽm ngang cửa sông để chống giữ. Lúc ấy Phó-vương nước ấy là Nặc-Non đóng ở Sài-côn đem hết sự nh vào tấu. Tháng 10 triều-đình sai Thái-đức-Dinh Phó-tướng Vạn-long-Hầu làm Thống-suất, Thắng-long-Hầu và Tân-lễ-Hầu là Tả-hữu Vệ-trận, Vị-xuyên-Hầu làm Tham-mưu đến đánh. Và ủy cho phương lược khai biên.

Quan quân kéo đến Rạch-sầm (thuộc thôn Kim-sơn, huyện Kiến-đăng, trấn Định-tường) nói thác là đánh Nặc-Thu, rồi sai Hoàng-tấn là Tiên-phong, dụ y hội tại giữa sông, sẵn có phục-binh ở đấy chụp bắt, phá cả đồn trại. Hoàng-tấn chạy trốn rồi bị tử nạn, quan quân chiêu dụ đoàn binh Long-môn, còn những người bị hiếp tùng thì được tha tội tất cả.

Giết được Hoàng-tấn quan quân thừa thế tấn công Nặc-Thu, ủy cho tướng Cao Lôi Liêm Thắng-tài-Hầu kiêm quản tướng sĩ Long-môn [7b] làm ên-phong, bắt chước việc cũ của Tấn-Vương-Tuấn nhà Tấn[8] đốt hết dây kẽm ngang sông rồi tới lấy được 3 lũy Cầu-nơm, Nam-vang và Gò-bích ; Nặc-Thu lui binh đóng ở Vũng-long, lập mưu sai Chiêm-Luật làm nữ-sứ (sứ-giả đàn bà) đến xin đầu hàng, và xin tạ việc lui quân để chúng trang biện lễ

vật cống hiến, mà kỳ thiệt là chúng dụng kế hoãn binh để mộ thêm viện binh chống cự. Vạn-long-Hầu sơ xuất n theo, kéo quân về đóng ở Bến-nghé (nay là chợ Điều-khiển), hơn năm mà Nặc-thu không nạp cống khoản, vừa khi ấy có phát bệnh dịch, quân sĩ nhiều người bị chết, các tướng hiệu bèn liên danh đứng tờ tấu đàn hạch Vạn-long chần chừ không chịu ến quân, bỏ lỡ cơ hội.

https://thuviensach.vn

Mùa đông năm Kỷ-tỵ (1689) vua sai [8a] Cai-cơ Hào-lương-Hầu Nguyễn-hữu-Hào (con ông Tiết-chế Chiêu-võ-Hầu Nguyễn-hữu-Dật) làm Thống-binh, Hòa- n-Hầu làm Tham-mưu. Cai đội Thắng-sơn-Hầu làm Tiên-phong, tuyển lựa nh binh các xứ Phú-yên, Thái-khương và Bình-thuận tấn công Cao-miên, và trói bọn Vạn-long-Hầu giải về Kinh-sư. Sau khi ấy triều-đình kiến nghị miễn chức Vạn-long-Hầu xuống làm thứ dân (dân thường), giáng chức Vị-xuyên-Hầu xuống làm lại thuộc tướng thần.

Tháng 3 mùa xuân năm Canh-ngọ (1690) Hào-lương-Hầu đánh Cao-miên đắc thắng, bắt vua nước ấy là Nặc-Thu về Sài-côn, rồi nghỉ binh.

Nước Cao-miên được bình định nhưng ít lâu sau Nặc-Thu lâm bệnh chết, Nặc-ông cũng chết nốt, đích phái giòng vua Cao-miên không có người nào, [3b] các tướng có đề tấu lên, nhân theo lời tấu, vua phong con Nặc-Non là Nặc-Yêm làm vua cho đóng ở thành Gò-bích. ( Ghi chú: xét quốc-sử

Cao-miên Niên-hiệu Thiên-vận năm 1632 là vào năm Thìn, con Nặc-Non là Nặc-Yêm tức là Tham-đích-Sá-chiêu-Thùy lên làm vua, so sánh theo thời đại danh hiệu cũng hơi phù hiệp, nhưng chỗ năm tháng thì sai khác, nay cứ

biên vào để khảo cứu sau).

Mùa xuân năm Mậu-dần (1698) đời vua Hiển-tông Hiếu-minh hoàng-đế

sai Thống-suất Chưởng-cơ Lễ-thành-Hầu Nguyễn-hữu-Kính sang kinh lược Cao-miên, lấy đất Nông-nại đặt làm Gia-định phủ, lập xứ Đồng-nai làm huyện Phước-long, dựng dinh Trấn-biên, lập xứ Sài-côn làm huyện Tân-bình, dựng dinh Phiên-trấn [9a] mỗi dinh đặt chức Lưu-thủ, Cai-bộ, và Ký-lục để quản trị ; Nha thuộc có 2 ty Xá-lại để làm việc ; quân binh thì có cơ

đội-thuyền thủy-bộ nh-binh và thuộc-binh để hộ vệ.

Đất đai mở rộng 1000 dặm, dân số hơn 40.000 hộ, chiêu mộ những lưu-dân từ Bố-chánh-châu trở vô nam đến ở khắp nơi, đặt ra phường ấp xã thôn, chia cắt địa phận, mọi người phân chiếm ruộng đất, chuẩn định thuế

đinh điền và lập bộ tịch đinh điền. Từ đó, con cháu người Tàu ở nơi Trấn-biên thì lập thành xã Thanh-hà, ở nơi Phiên-trấn thì lập thành xã Minh-hương rồi ghép vào sổ hộ-tịch.

https://thuviensach.vn

Mùa thu năm Kỷ-mão (1699) tra bắt đạo [9b] Hòa-lang (tức đạo Thiên-chúa ở Tây-dương) phàm những người thuộc về dân nước ta thì bắt bỏ đạo trở lại như người thường, đốt những sách đạo và lấy những chỗ nhà tu đạo làm nhà thường dân ở, còn người Tây-dương thì đuổi về nước của họ.

Tháng 8 mùa thu năm Giáp-ngọ[9] (1714) đời vua Hiển-tôn Hiếu-minh hoàng-đế năm thứ 24, vua phong cho người ở Lôi-châu tỉnh Quảng-đông là Mạc-Cửu làm Tổng-binh trấn Hà- ên.

Mùa xuân năm Nhâm-tý (1732) đời vua Túc-tôn Hiếu-minh hoàng-đế

năm thứ 8 sai Khổn-súy Gia-định chia đất ấy lập làm châu Định-viễn, dựng dinh Long-hồ (lỵ sở ở địa phận thôn An-bình-đông, huyện Kiến-đẳng tục gọi là đình Cái-bè).

[10a] Năm Bính-thìn (1736) vua phong cho Mạc-thiên-Tứ (tự Sĩ-Lân) trấn Hà- ên làm Đô-đốc Tôn-đức-Hầu kế lập theo ông cha là Mạc-Cửu.

Tháng 6 mùa hạ năm Mậu-ngọ (1738) đời vua Thế-tôn Hiếu-võ hoàng-đế

năm đầu, định quan-chế, cải phục sắc, đổi phong tục trung dân-gian đều theo lối mới, trừ tập tệ ở Bắc-hà từ xưa tới nay (thuở ấy lấy từ sông Linh-châu Bố-chanh trở vào nam làm Nam-hà, trở ra bắc làm Bắc-hà). Từ đấy miền nam tỏ rạng làm một lãnh thổ y quan văn vật vậy.

Mùa đông năm Quí-dậu (1753) đời vua Thế-tôn Hiếu-võ hoàng-đế, hạ

lệnh cho Cai-đội Thiện-chánh-hầu làm Thống-suất, Ký-lục Nghi-biểu-hầu Nguyễn-cư-Trinh làm Tham-mưu, điều khiển tướng-sĩ 5 dinh: Bình-khương (Năm Canh-ngọ thứ 4 cải phủ Bình-khương làm dinh Bình-khương) Bình-thuận, Trấn-biên, Long-hồ [10b] đem đi kinh-lược Cao-miên, đồn trú ở xứ

Bến-nghé kết lập dinh trại gọi là Đồn-dinh (tức nay là chợ Điều-khiển) huấn luyện quân ngũ, trù nh lương thực, lập kế khai thác đất đai.

Tháng 6 năm Giáp-tuất (1754) binh ở Gia-định chia làm 2 đạo, Nghi-biểu-hầu đem cơ-binh do sông Bát-đông tấn đánh, quân đi đến đâu, địch đều tan rã. Lần lần đến đất Tần-lê-Bắc rồi ra Đại-giang hiệp cùng chánh-binh Tiền-giang của Thiện-chánh-hầu hội ở Lò-yêm rồi đồn trú tại 4 phủ[10]

Xoi-rạp[11], Tầm-đôn, Câu-nâm và Nam-vang, Cao-miên đều đầu hàng.

https://thuviensach.vn

Quan quân ta bèn sai thuộc tướng Cai-đội Chấn-long-hầu qua Tầm-phong-êm-phủ chiệu-dụ Tỳ-man ở Thuận-thành[12] để làm thanh thế. Khi ấy Cao-miên Quốc-Vương là Nặc-ong-Nguyên chạy qua ở phủ Tầm-phong-Thu (nay gọi là La-bích phủ) vừa có trận lụt mùa thu tràn ngập, quan quân đều trở về

đồn tạm nghỉ.

Mùa xuân năm Ất-hợi (1755) đại binh của Thiện-chánh-hầu đã về trước ở đồn Mỹ-tho, ra lệnh cho Côn-man Thuận-thành bỏ đất Ca-khâm [11b]

đem cả bộ lạc xe cộ xuống đồn trú ở đất Bình-thanh (nay gọi là Gò-vấp) quân nh tráng có trên vạn người, đi đến đất Võ-tà-ôn bị binh chúng Cao-miên hơn một vạn thừa cơ đuổi theo chụp đánh, quân của Côn-man đuối sức và cô thế, bèn đem xe kết thúc lại làm thành lũy đồng tâm chống giữ, và cấp báo với Thiện-chánh-hầu. Thiện-chánh-hầu bị rừng ao ngăn trở khó bề cứu ứng cho mau được. Duy có Nghi-biểu-hầu đem 5 đội tùy-binh đến cứu viện. Cao-miên trông thấy oai-phong phải rút lui. Nghi-biểu-hầu đem bọn Côn-man cả nam nữ hơn 5000 người đem về cư trú dưới núi Bà-đinh và hạch tấu Thiện-chánh-hầu về tội làm thất cơ-nghi, rút quân không kỷ-luật, bỏ những người mới qui phụ mà không viện trợ, để cho quân giặc bắt đi. Tấu-trạng dâng lên, triều-đình ra lệnh tra vấn, giáng chức Thiện-chánh-hầu làm Cai-đội, thâu quyền Thống-suất lại, rồi cho Khâm-sai Cai-đội Du-chánh-hầu Trương-phước-Du làm Thống-suất [12a] dùng Côn-man làm hướng-đạo qua đánh phủ Cầu-nâm và Nam-vang giết vài Nha-ốc. Vua nước ấy cả sợ chạy sang nương dựa Tôn-đức-hầu là Mạc-thiên-Tứ ở trấn Hà-Tiên, nhờ Tứ thay lời tâu rõ: Việc đáng ếc ấy là do biên-tướng Cao-Niên là Chiêu Thùy-Ếch lén tập kích bọn Côn-Non, nay vua nước ấy xin chịu tội.

Năm Bính-tý (1756) vua nước Cao-miên là Nặc-ông-Nguyên xin dâng 2

phủ Tầm-đôn và Xoi-rạp để chuộc tội, và bù cống-lễ trong 3 năm trước chưa nạp. Triều-đình buộc phải bắt tên cầm đầu cuộc loạn là Chiêu-thùy-Éch đóng cũi đem nộp. Nhưng Nặc-ong-Nguyên gọi Chiêu-thùy-Éch bằng cậu ngoại, sẵn nh thân ái, mà việc tập kích đó y cũng dự mưu, bèn trá xưng rằng: y đã đem Chiêu-thùy-Éch ra chánh-pháp rồi. Triều-đình biết

[12b] y nói dối, chất vấn đến cùng, rồi sai y bắt giải vợ con của Chiêu-thùy-Éch đến. Nặc-ong-Nguyên cũng thác từ nói chúng hiện còn ẩn-náu. Nghi-https://thuviensach.vn

biểu-Hầu tâu xin chuẩn hứa cho y chuộc tội, lấy đất 2 phủ bổ và châu Định-viễn để cho hoàn toàn biên-giới. Vua hạ chiếu y cho.

Năm Đinh-sửu (1757) Quốc-vương Cao-miên Nặc-ong-Nguyên mất, người chú họ là Nặc-ong-Nhuận quyền nhiếp việc nước. Khổn-thần Gia-định tâu xin nên nhơn theo nh trạng mà lập Nặc-ong-Nhuận để tỏ ân ý và để củng cố biên cương. Vua dụ rằng phải hiến thêm 2 đất Trà-vang và Ba-thắc, nhiên hậu cho lập.

Giữa lúc ấy người rể của Nặc-ong-Nhuận là Nặc-Hinh cướp ngôi, giết Nặc-ong-Nhuận, cháu của Nhuận là Nặc-ong-Tôn [13a] chạy sang Hà- ên, Du-chính-Hầu thừa thế tấn công, Nặc-Hinh chạy đến Tầm-phong-Xoi bị

Phiên-liêu[13] là Ốc-nha-Uông giết. Thuở ấy Mạc-thiên-Tứ cũng bị Nặc-ong-Tôn trần tấu, vua ban sách phong Nặc-ong-Tôn làm Quốc-vương Cao-miên, khiến Mạc-thiên-Tứ hiệp binh tướng 5 dinh đem Nặc-ong-tôn về nước, nhưng buộc y phải dâng đất Tầm-phong-Long.

Quan quân khải-hoàn Gia-định. Du-chính-hầu và Nghi-biểu-Hầu nghị

tâu dời dinh Long-hồ qua xứ Tần-xoi (địa phận thôn Long-hồ ngày nay). Lại đem xứ Sa-đéc đặt làm đạo Đông-khẩu, xứ Cù-lao (tục danh gò cát giữa sông gọi là Cù-lao) ở Tiền-giang đặt làm đạo Tân-châu, xứ Châu-đốc ở Hậu-giang đặt làm đạo Châu-đốc. Đem binh ở dinh Long-hồ đến trấn thủ ngăn chận chỗ yếu hại nơi địa đầu.

Bởi vậy Nặc-ong-Tôn [13b] đem 5 phủ: Vũng-thơm, Cần-bột, Chân-sâm, Sài-mạc, và Linh-quỳnh biếu Mạc-thiên-Tứ để tạ ơn Tứ đã bảo-toàn y.

Thiên-Tứ lại đặt xứ Rạch-giá làm đạo Kiên-giang, xứ Cà-mâu là đạo Long-xuyên, đều đặt quan lại, chiêu mộ cư-dân, lập thành thôn ấp, nên đất đai Hà- ên mới rộng lớn ra vậy.

Tháng 10 mùa đông năm Kỷ-hợi đời Thế-tổ Cao-hoàng-đế năm thứ 2

(1779) họa địa đồ[14] cắt xén địa giới 3 dinh Trấn-biên, Phiên-trấn và Long-hồ cho liên lạc nhau. Lại lấy địa-bộ 3 dinh tọa lạc xứ Mỹ-tho đặt làm Trường-đồn-dinh, đặt lỵ-sở ở Giồng-cai-Yến.

https://thuviensach.vn

[14a] Địa phương Nông-nại nguyên xưa có nhiều ao chằm rừng rú, khi đầu thiết lập 3 dinh, mộ dân đến ở. Pháp chế còn khoan dung giản dị, có đất ở hạt Phiên-trấn mà kiến trưng[15] làm đất ở hạt Trấn-biên, hoặc có đất ở hạt Trấn-biên mà Kiến-trưng làm đất của Phiên-trấn, như vậy cũng tùy theo dân nguyện không có ràng buộc chi cả, cốt yếu khiến dân mở đất khẩn hoang cho thành điền, lập làm thôn xã mà thôi. Lại hoặc có đất hiện còn bùn cỏ mà trưng làm sơn-điền, hoặc đất gò-đống mà trưng làm ruộng cỏ cũng có phần nhiều, đến như sào mẫu khoảng sở tùy theo miệng khai rồi biên vào bộ chứ không hạ thước đo khám, phân bổ đẳng hạng tốt xấu, còn thuế lệ nhiều ít và cái hộc ( đồ đong lương) lớn nhỏ cũng tùy nguyên lệ

sở-thuộc phỏng theo đó mà làm [14b] không có đồng nhau một mực. Đến đây mới tham chước mà làm cho có mực quân bình, nhưng so với các dinh trấn về phía bắc thì pháp chế ở Gia-định khoan hồng mà thuế cũng nhẹ

hơn.

Năm Canh-thân (1800) triều Thế-tổ năm 21 đổi Gia-định-phủ làm Gia-định-trấn.

Tháng 6 mùa hạ niên hiệu Gia-long thứ 4 (Ất-sửu-1805) vua sai 6 dinh trấn: Gia-định, Phiên-trấn, Trấn-biên, Vĩnh-trấn (tức Vĩnh-thanh) Trấn-định (tức Định-tường) và Hà- ên kê khảo sự ch cương-vực thổ sản trong địa hạt, và đo xem đường xá xa gần, núi sông chỗ nào hiểm-yếu hay bình-thản, vẽ vào bản-đồ, ghi chép biên-bản theo từng khoản, cước chú rõ ràng, dâng lên để làm Trình-lục (sách kê hành trình).

[15a] Tháng 7 mùa thu niên hiệu Gia-long thứ 6 (1807) Nặc-ong-Chân Cao-miên khiến sứ thần Ốc-nha-Vị Bôn-lịch, Ốc-nha-lịch-già-phủ-phủ-rách đệ biểu-văn đến kinh-sư xin phong cho làm vua.

( Ghi chú: Năm Đinh-sửu (1757) Nặc-ong-Tôn làm vua nước Cao-miên, Nặc-ong-Non chạy sang Tiêm-la. Năm Kỷ-sửu (1769) Tiêm-vương là Phi-nhã-Tân sai binh hộ tống Nặc-ong-Non về nước đánh lấy lại Cao-miên không được, bèn đến phủ Lò-gò đánh cướp rồi trở về. Năm Tân-mão (1771) binh nước Tiêm sang đánh úp phủ Nam-vang bắt mất hơn vạn dân, gia dĩ ở đó phát ra dịch chứng, hư hao nặng nề. Năm Ất-vị (1775) Nặc-ong-https://thuviensach.vn

Tôn nhường ngôi cho em là Nặc-ong-Vinh làm Chính-vương, Nặc-ong-Tôn giáng làm Nhị-vương, Nặc-ong [15b] Thâm làm Tam-vương.

Năm Bính-thân (1776) Nặc-ong-Vinh không kính trọng giữ chức nhân-thần, nên Tiết-chế Tuấn-quận-công đến đánh. Năm Đinh-dậu (1777) Cao-miên có nội-biến, Nặc-ong-Thâm bị giết, Nặc-ong-Tôn oán hận mà chết.

Năm Mậu-tuất (1778) Tiêm-vương Phi-nhã-tân sai Phi-nhã Chất-tri Phi-nhã Sô-sĩ lãnh một vạn binh Tiêm và mượn một vạn binh Cao-miên lấy đường Cao-miên chia 2 đạo thủy lục tấn công Xương- nh Lao-khổng Ba-thắc, thẳng đến Viên-chăn Lao đều hàng phục cả. Thuở ấy Cao-miên phải chuyển vận lương thực, mà nước lại nghèo, dân chúng phải đi lưu tán. Năm Kỷ-hợi (1779) Nặc-ong-Vinh mất chính quyền, anh em Chiêu-thùy-Nò chiếm cứ

phủ Phong-xoi, Vị-bôn-Sưu chiếm cứ phủ La-bích, xin binh ở Gia-định đánh giết Nặc-ong-Vinh, bèn lập con Nặc-ong-Tôn là Nặc-ong-Ấn làm vua, Ấn mới [16a] 8 tuổi, nên dùng Chiêu-thùy-Mô làm phụ-chính.

Năm Tân-sửu (1781) Tiêm-vương Phi-nhã-Tân chia binh làm 3 đạo, sai con là Chiêu-Nỗi đánh phủ La-bích, Phi-nhã Sô-sĩ đánh Phong-xoi. Khi ấy Cao-miên xin viện-binh, triều-đình sai quan Điều-khiển Thụy[16] -ngọc-hầu đến cứu viện. Tháng 3 năm Nhâm-dần (1782) Thụy-ngọc-hầu cùng tướng nước Tiêm giảng hòa, chia địa giới Tiêm-la, Chân-lạp rồi về. Năm Quí-mão (1783) cựu thần của Nặc-ong-Vinh là Ốc-nha Nhẫm-rạch-Bèn từ nước Tiêm trở về chụp giết Chiêu-thùy-Mô cùng Thảm-đích-Sửu, Nhẫm-rạch-Bèn tự

xưng là Chiêu-thùy.

Năm ấy người Đồ-bà là Toàn-sét-Cháu-voi-vuốt xướng loạn, Nặc-ong-Ấn Chiêu-thùy-Bền chạy qua Tiêm-la, vua Tiêm thấy Nặc-ong-Ấn tuổi nhỏ

bèn lưu-dưỡng ở Tiêm, sai Chiêu-thùy-Bèn [16b] làm A-phi-phò-liệt (chức lớn, trấn thủ Cao-miên.

Năm Giáp-dần (1794) Chiêu-thùy-Luyện chụp đánh giết được Toàn-sét.

Viện binh Tiêm-la cũng quét sạch quân giặc Đồ-bà. Năm Kỷ-tỵ, Đô-đốc Trấn của Tây-sơn đánh cướp phủ Nam-vang. Ngày 27 tháng 5 năm Giáp-dần, vua Tiêm đưa Nặc-ong-Ấn về nước, phục lại ngôi vua, Chiêu-thùy phong Phụ-https://thuviensach.vn

chính Phò-liệt-Bèn về trấn Bắc-tầm-bôn. Năm Bính-thìn (1796) Nặc-ong-Ấn chết, con là Nặc-ong-Chân nối ngôi.

Nước Cao-miên nguyên làm phiên-thần nước ta trải đời cung thuận, vì nước ta gặp vận trung suy, Tây-sơn làm rối, thuở ấy Cao-miên bị khốn đống đã nhiều, mà nước ta không rảnh cứu vớt. Năm Tân-dậu (1801) khôi phục Thần-kinh, năm Nhâm-tuất (1802) bình định được cả giặc loạn. Năm ấy, Nặc-ong-Chân sai [17a] sứ đến xin phép kế tập ngôi vua, ngày 2 tháng 9

vua sắc phong Nặc-ong-Chân làm Cao-miên Quốc-vương, sau Khâm-mạng Binh-bộ Tham-tri Tĩnh-viễn-Hầu Ngô-nhân-Tĩnh, Ký-lục Dinh Vĩnh-trấn: Đàn-ngọc-hầu Trần-công-Đàn làm chính phó sứ, cung đệ sắc phong và ấn mạ vàng, mà tráp đựng ấn thì chạm hình con lạc-đà sang Cao-miên làm lễ

sách-phong, chuẩn định cống-lễ lấy năm Đinh-mão (1807) làm đầu, sau lấy năm Tỵ, Thân, Hợi, Dần, cách 3 năm một lần cống-hiến. Cống-phẩm gồm 2

thớt voi đực cao trên 5 thước, 2 cái sừng tê ngưu 2 cái ngà voi, 50 cân đậu-khấu, 50 cân sa-nhơn, 50 cân sáp vàng, 50 cân cánh-kiến, 50 cân trần-hoàng, 20 chum ô-tất (sơn đen). Sứ-bộ gồm 1 chính-sứ, 1 phó-sứ, 2 thông-ngôn, 6 tùy tùng [17b] cộng 10 nhân viên, đến kỳ cung đệ biểu văn và cống phẩm, trong tuần tháng 4, đến thành Gia-định trình khám cống phẩm, nhận thâu trang hoàng tử tế rồi có ủy-viên ở Gia-định hướng dẫn bắt trạm hộ tống đến Kinh-sư dâng nạp, còn sự cung đốn yến khoản sẽ có bộ Lễ

chiếu biện.

Ngày 12 tháng giêng năm Mậu-thìn (1808) niên hiệu Gia-long thứ 7, đổi Gia-định-trấn làm Gia-định-thành, chỉ định Khâm-sai chưởng Chấn-võ-Quân Nhân-quận-Công Nguyễn-văn-Nhân làm Tổng-trấn, Khâm-sai Lễ-bộ

Thượng-thơ An-toàn-hầu Trịnh-hoài-Đức làm Hiệp-tổng-trấn, ban cho ấn trên chóp có sư-tử hình được dùng son đỏ, trấn-thành thì đóng ở huyện Bình-dương phủ Tân-bình.

[18a] ngày 4 tháng 10 năm Canh-ngọ (1810) niên hiệu Gia-long thứ 9, vua hạ chiếu cho Thần-sách-Quân Tả-dinh Đô-thống-Chế Phong-đăng-hầu Lê-văn-Phong và Định-tường-Trấn Ký-lục Minh-đức-hầu Bùi-văn-Minh lãnh https://thuviensach.vn

chiến thuyền và 3000 thủy binh án cừ địa diện Tân-châu để tuần êu biên phòng.

Vì trước khi ấy vua Tiêm sai em của Nặc-ong-Chân là Nặc-ong-Yêm và Nặc-ong-Đôn về Cao-miên, và bắt Nặc-ong-Chân chia đất Cao-miên cho Nặc-ong-Nguyên làm Nhị-vương, Nặc-ong-Yêm làm Tam-vương, còn Nặc-ong-Chân thì chưa cho làm gì. Vừa khi tháng 8 niên hiệu Gia-long thứ 8, vua Tiêm hạ trát nói là Tiêm-la cùng Diến-điện (tục danh Ô-đỗ lại danh là Phò-ma) đương khai chiến ở địa phương Xa-lãng [18b] đất nước Tiêm, nên hiệu triệu 10.000 binh Cao-miên nhưng phải đem 3.000 người đi trước do đường biển đến thành Vọng-các để chờ sai khiến.

Những binh ấy chưa phát hành thì ngày 13 tháng 8 năm ấy, Ốc-nha Cao-la-hâm-Mang và Ốc-nha-ca-tri-Bèn mưu phản, (2 người nầy nguyên phụng mệnh vua Tiêm làm Phụ-thần vua Cao-miên) bị Mặc-ong-Chân giết, đồng đảng của y là Đê-đô-Minh phản lại chiếm cứ phủ Phong-xoi, A-phi-phò-biệt-Bèn đắp đồn ở Bắc-tàm-Bòn, ý muốn giết Nặc-ong-chân. Nên biệc tuần-biên nầy do Lê-văn-Phong và Bùi-văn-Minh đảm nhiệm, (đã nói trên) là để làm thanh viện cho Cao-miên vậy.

Ngày 8 tháng 11 vua hạ chiếu cho Khâm-sai Tổng-trấn Chưởng Chấn-võ-quân Nhân-quận-Công đem đại binh [19a] kinh lược Cao-miên làm thanh thế bảo-hộ nước ấy. Khi ấy tướng nước Tiêm là Poi-nhã-ong-Mang, Phi-nhã-na-Trật và Phi-nhã-na-Lạc đem trọng-binh ở Gò-rạch tới đóng Bắc-tầm-Bòn. Nặc-ong-Chân xin viện binh, ngày 1 tháng 12 Bảo-hộ: Nhân-quận-công đem binh đến dinh La-bich (chỗ ở của quốc vương Cao-miên) trù hoạch kế

sách an biên, nước Tiêm thấy vậy không dám hành động gì cả.

Ngày 14 tháng giêng năm Gia-long thứ 9 (1810) Nhân-quận-công kéo binh về đến thành Gia-định.

Ngày 16 tháng 12 năm thứ 10 Tân-vị (1811) Nặc-ong-Nguyên ban đêm trốn qua ở phủ Vũ-lật, bọn tội-thần Cao-miên đương trốn tránh, nhiều người hưởng ứng theo, Nặc-ông-Chân khiến bọn Rạch-y-giá-Thiên lần lượt đến đón, Nặc-ong-Nguyên chống cự mệnh lệnh của Chân [19b] bắt giữ bọn https://thuviensach.vn

Thiên không cho về, lại chỉnh đốn binh bị, đòi lại đất đai 3 phủ: Ca-gò, Phủ-tròng, Phủ-trong, Nặc-ong-Chăn nghi sợ đem việc báo cáo sang Gia-định, bèn ủy phái Định-tường Trấn-thủ Chưởng-cơ Thụy-ngọc-hầu Nguyễn-văn-Thụy đem liền 500 binh tới dinh La-bích, bề ngoài giả làm người đến đốn cây gỗ, mà bên trong là âm thầm để bảo vệ Cao-miên. Khi ấy vua nước Tiêm sai Phi-nhã Nhẫm-ba-lạc làm đại-tướng quản lãnh binh tượng của bọn Phi-nhã Thái-nam nối ếp đến Bắc-tầm-Bôn, khí thế rất mạnh mẽ.

Ngày 24 tháng 3 năm Nhâm-thân (1812) niên hiệu Gia-long 11, tướng nước Tiêm là Phi-Nhã Nhẫm-ba-Lạc chia binh làm 2 đạo thủy lục thẳng đến dinh La-bích. Thụy-ngọc-hầu đem quan binh ngăn trở, chúng không dám phạm đến.

Ngày 28 Nặc-ong-Chân [20a] đem gia quyến xuống thuyền và sai bọn bề tôi chạy xuống đạo Tân-châu, còn em của Chân là Nặc-ong-Yêm và Nặc-ong-Đôn trước đêm ngày 29 đã chạy vào đồn binh nước Tiêm. Vừa gặp lúc Viện-binh Gia-định đến hộ tống Nặc-ong-Chân về thành. Thụy-ngọc-hầu thống quản đồn Uy-viễn, Dung-ngọc-hầu Nguyễn-văn-Dung đóng ở Lò-xứ, Trấn-thủ Vĩnh-Thanh là Tưởng-quang-hầu Lưu-phước-Tường đóng ở đạo Châu-đốc, bảo thủ chốn địa-đầu. Binh nước Tiêm đóng lại ở Vũng-long, niêm phong kho đụn, sửa sang thành lũy. Không nh đến việc tấn công.

Ngày 15 tháng 4 quan binh để Nặc-ong-Chân ở nơi công-thự (dành riêng cho chư hầu ở) bên sông lớn phía đông thành. Những binh-biền và bọn nam phu lớn nhỏ tùy tùng đều theo thứ tự cấp cho ền gạo [20b] ngày 15 tháng giêng năm Qui-dậu (1813) niên hiệu Gia-long 12, nước Tiêm sai Phi-nhã-Ma Kha-a-Mặc, Phi-nhã Lạc-đồ-Tha-sá-Thong-sứ đến Gia-định thành đệ trình quốc-thư, rồi từ đó phái trạm để ra kinh thành bái yết.

Trong quốc-thư đại ý nói: “Nặc-ong-Nguyên vốn là anh em ruột thịt, mà Nặc-ong-Chân không có lòng hiếu hữu, nên Nặc-ong-Nguyên phải trốn qua ở phủ Vũ-lật kiến thiết phòng bị làm chước bảo thân. Nặc-ong-Chân lại sai binh truy nả rất gắt gây nên cuộc đánh giết nhau. Sợ 2 anh em thương nh cốt nhục mà phụ ý của 2 nước lớn (tức nước Việt và nước Tiêm) đã có công bồi dưỡng, nên nước chúng tôi khiến người thân- n trọng thần đến nơi https://thuviensach.vn

hòa giải, không ngờ Nặc-ong-Chân bỏ nước chạy đi. Chúng tôi phải tu sửa thành lũy để đợi cho y về đó thôi.”

[21a] ngày 15 tháng 2 vua hạ chiếu cho Gia-định thành Tổng-trấn chưởng Tả-quân Binh-tây Tướng quân Duyệt Quận-công Lê-văn-Duyệt, và Hiệp tổng-trấn Công-bộ Thượng-thơ Tĩnh-viễn-hầu Ngô-nhân-Tĩnh, nói:

"Trong thơ của Tiêm-vương nh hòa lý thuận, không có ý chống cự, các khanh nên chỉnh sức chiến thuyền binh bị đợi Tiêm sứ đến, đồng thời dẫn Nặc-ong-Chân về nước".

Ngày 3 tháng 4, Duyệt quận-công và Tĩnh-viễn-hầu lãnh chiến thuyền và 13.000 quân cùng bọn Tiêm sứ là Phi-nhã Ma-kha-a Mặc hộ tống Nặc-ong-Chân lên đường. Vua cấp cho ền lộ phí 5000 quan, lụa 20.000 vuông, và bạc nén trị giá ền 10.000 quan để chi dụng. Ngày 14, quan binh đến dinh La-bích hội kiến với tướng nước Tiêm là Phi-nhã-phi sai-phủ-liên-tra và Phi-nhã-phi Phạt-cô-sả để kinh lý mọi việc. [21b] Ngày 18 tháng 7 đắp xong thành Nam-vang, hộ tống Quốc-vương đến ở. Tướng nước Tiêm bàn giao kho đụn, đồn bảo, rồi triệt binh về. Còn em Quốc vương là Nguyên, Yêm, Đôn thì đã lẻn sang Tiêm-la từ trước.

Tháng 8, để Chưởng-cơ Thụy-ngọc-Hầu và 1.500 quân ở lại bảo hộ

nước Cao-miên, ngày 16 Duyệt-quận-công và Tĩnh-viễn-Hầu dẫn toàn tuân khải hoàn. Ấy là nhờ oai của triều đình, nên Tiêm-la sợ phục, sự giao hảo ngày càng bền chặt, mà Cao-miên cũng nhờ đó được yên.

Ngày 26 tháng 8, dựng đài An-biên ở xứ Ngòi-chàng-Oa (?) trên đài xây Nhu-viễn-Đường, phàm những lễ nguyên-đán, trừ-tịch, đoan-dương, vạn-thọ và nhận lịch-sóc, thì vua tôi nước ấy đều đến trước đường Nhu-viễn chiếu theo nghi chú làm lễ vọng bái.

[22a] Ngày 25 tháng 9 vua ban dụ cho Chưởng-cơ Nguyễn-văn-Thụy và Binh-bộ Tham-tri Đàn-ngọc-Hầu Trần-công-Đàn trấn thủ thành Nam-vang bảo hộ nước Cao-miên.

Ngày 5 tháng 10 xây xong đồn Lò-yêm để làm chỗ dự trữ ền lương.

https://thuviensach.vn

Ngày 2 tháng 12 vua ban cho Nặc-ong-Chân những đồ triều phục: kim-phốc-đầu (mão đội nạm vàng) hồng mãng-bào (áo bào sắc hồng thêu rồng 4 móng) và ngọc-đái (đai thắt ngang lưng có đính ngọc).

Ngày 6 tháng 7 năm Bính-tý (1816) niên hiệu Gia-long 15 vua ban cho bề tôi Cao-miên những đồ văn võ triều phục.

Từ đấy y phục khí dụng của quan và dân Cao-miên đều bắt chước theo phong tục của ta, và các man-lục như trùm vải lên đầu, quấn vải làm váy, lạy kiểu nhà Phật, tay đập cơm mà ăn đều đổi bỏ cả.

https://thuviensach.vn

[22b] TOÀN THÀNH CƯƠNG VỰC

Đất Gia-định nguyên xưa là đất Chân-lạp, phía đông-nam giáp biển, có 17 hải-cảng lớn: Xích-lam, Tắc-ký, Cần-giờ, Đồng-tanh, Xoi-rạp, Cửa-đại, Cửa- ểu, Ba-lai, Bâng-côn, Ngao-châu, Cổ-chiên, Ba-thắc, Mỹ-thạnh, Hào-bàn, Long-xuyên, Kiên-giang và Hà- ên. Còn vũng biển nhỏ thì nhiều hơn, nhưng bùn cát khi mở ra khi lấp lại, dời đổi không thường. Sông suối dọc ngang la liệt, đi trên sông ấy không phải người thổ dân thuộc đường thì ắt hẳn bị cùng đường lộn lạch. Duy có vũng biển Cần-giờ ở phía đông-nam có Thát-sơn (tục danh núi Gành-rái) đứng che ở ngoài, Vũng-tàu nằm ở trong, 4 mùa đều được yên ổn, không có cái nạn núi đá nằm chùm dưới nước và những sóng lớn gió to. [23a] Các nước đều khen nơi đây là một hải cảng tốt thứ nhất vậy?

Ngoài biên giới Gành-rái có hiệp-sào-giới-thủy tục gọi là Giáp-nước, ết gió nam thì chỗ giáp nước dời ra phía bắc ết gió bắc thì chỗ giáp nước dời vô phía nam, ghe thuyền qua lại biết rõ giới hạn đặng tránh trước đi, thì khỏi tai nạn.

Phía tây-bắc giáp giới mán rừng Cao-miên.

Phía tây từ Lao-quốc đến phủ Sơn-bô Cao-miên, có nhiều núi hoặc nổi hoặc chìm, hoặc xuyên theo ruộng, hoặc chạy qua eo, dọc theo đại giang Cao-miên chạy đến dài dặc, trải ra đồng bằng rồi đột khởi lên núi Bà-đinh, so rừng giăng ngang, cỏ rậm bùn sâu, không có sạn-đạo (đường sàn gác vào cây để qua lại) thì không đi được. Theo nơi đây chuyển qua phía bắc, núi rừng sầm uất dài đến ngàn dặm, sách động sơn man chia giới hạn để ở, và nạp thuế.

Phía bắc giáp giới núi Thần-phong trấn Bình-thuận (tục danh là mũi bà Khiết), theo từ phía đông qua phía bắc, núi non trùng điệp dài đến ngàn dặm, trong có những súc, mang, động, sách liên ếp của bọn Mọi quen, chính phía bắc trong núi cao còn có Mọi lạ chưa thuần giáo hóa.

https://thuviensach.vn

Phía nam giáp giới Cao-miên, có 4 đạo Quang-hóa, Tuyên oai, Tân-chân và Châu-đốc để trấn thủ, lấy Tiền-giang, Hậu-giang làm hào rãnh thiên nhiên, chạy dài nối ếp đất 5 phủ: Linh-quỳnh, Chân-sâm, Sài-mạt, Cần-bột và Vũng-thơm thuộc tỉnh Hà- ên.

Thành nầy từ đông đến tây cách 352 dặm rưỡi, hành trình 5 ngày; từ

nam đến bắc cách 742 dặm rưỡi, hành trình 13 ngày. Từ thành đến Kinh 2340 dặm rưỡi, hành trình 30 ngày, đến địa đầu Cao-miên 447 dặm, hành trình 7 ngày. Lãnh coi các việc binh dân, xâu thuế, và hình phạt của 5 trấn: Phiên-an, Biên-hòa, Định-tường, Vĩnh-thanh, và Hà- ên, lại coi xa thêm đến trấn Bình-thuận, phàm việc binh thì do ở thành ết chế, còn xâu thuế

hình phạt thì do trấn ấy [24a] xử đoán và thâu liễm.

Đất Gia-định núi sông hiểm yếu, binh mạnh lương đủ, sở trường về

nghề ghe chèo, dịch sử bọn Đê man,[17] khống chế hai nước Tiêm-lạp, các ngoại quốc tụ hội làm thành một hùng-trấn ở miền nam nước Việt ta.

https://thuviensach.vn

[24a] TRẤN PHIÊN-AN

Trấn Phiên-an đất rộng việc nhiều, đường thủy đường bộ giao thông, Phía bắc giáp giới trấn Biên-hòa, trên từ sông Đức-giang (tục gọi sông Thủ-đức) đến Bình-giang chuyển quanh xuống đến cửa Tam-giang Nhà-bè, thẳng ra cửa biển Cần-giờ [24a] đất ở bờ phía nam sông là địa giới trấn Phiên-an. Phía nam giáp trấn Định-tường, trên tử đạo Quang-hóa, Quang-phong vòng lên phía tây đến thác Phiến, Rạch-cỏ, và sông Bát-chiên rồi chuyển xuống đông đến Vũng-gù, Tra-giang rồi ra cửa biển Xoi-rạp, lấy bờ

phía bắc con sông làm địa giới trấn Phiên-an.

Trấn Phiên-an phía đông giáp biển, tây giáp Cao-miên, từ đông đến tây cách 325 dặm, từ nam đến bắc cách 107 dặm. Trấn nầy khi đầu kiến thiết gọi là Phiên-trấn-dinh, lãnh coi 1 huyện 4 tổng. Lỵ-sở ở thôn Tân-lân, tổng Bình-trị, huyện Bình-dương.

Ngày 12 tháng giêng năm Mậu-thìn (1807) niên hiệu Gia-long cải làm Phien-an-trấn, đem huyện làm phủ đem tổng làm huyện, đó là xét theo phần đất rộng hẹp, số dân nhiều ít, và địa thế liên lạc mà chia đều, lại đặt thêm các tổng, đều lập giới hạn phân minh.

Năm Gia-long thứ 10 (1811) [25a] dời lỵ-sở đến chợ Điều-khiển (tức chỗ nền cũ đồn-dinh) xóm Tân-mỹ.

Năm Bính-tý niên hiệu Gia-long 15 (1816) lỵ sở đổi đến địa phương thôn Hòa-mỹ, phụ phía bắc thành Gia-định. Lãnh 1 phủ, 4 huyện 8 tổng, danh mục phủ, huyện, tổng, xã, thôn, phường, lân, ấp sự thay đổi liệt kê ra sau (trong số mục ấy là cứ theo những người bản thổ có ruộng đấy ở trong xã thôn mà liệt kê, ngoài ra còn hạng người biệt-nạp biệt- nh, có xâu thuế

mà không có địa phận riêng thì gọi là ngụ-cư. Lại còn nhiều danh mục hộ

khẩu đều chưa gồm vào ở đây).

PHỦ TÂN-BÌNH

https://thuviensach.vn

Trước là huyện nay thăng làm phủ. Lãnh 4 huyện, 8 tổng, 460 xã, thôn, phường, lân, ấp, điếm.

[25b] HUYỆN BÌNH-DƯƠNG[18]

Trước là tổng, nay cải làm huyện. Lãnh 2 tổng, 150 xã, thôn, phường, lân, ấp. Phía đông đến cửa biển Cần-giờ, phía tây vượt qua chằm gò ếp giáp với miền thượng ; phía nam đến ngã-ba Thị-phổ tổng Tân-long huyện Tân-long, rồi ngược dòng sông Tiểu-phong thẳng lên cửa cống chợ Tân-cảnh đến Lão-nhông, phía đông-nam giáp tổng Bình-cách, huyện Thuận-an.

TỔNG BÌNH-TRỊ ( mới đặt )

Có 76 xã, thôn, phường, lân, ấp. Phía đông giáp Bình-giang, từ sông ở

trước thành dọc đến kho gian thảo, phía tây giáp đầu suối Bến-nái [26a]

đến cầu Tham-lương giáp địa giới phía đông tổng Dương-hòa, phía nam giáp kho gian-thảo qua miếu Hội-đồng đến cầu Tham-lương, phía bắc giáp trấn Biên-hòa, trên từ sông Đức-giang xuống đến bờ phía nam Bình-giang.

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG, LÂN, ẤP:

Long-hưng thôn

Thanh-hoa thôn

Tân-phước phường

An-hòa lân

Trọng-hòa thôn

Tây-tự lân

Giang-trạm

Tân lộc

Tây-hòa lân

phường (tây giáp)

Thanh-phú lân

Tân-thuận lân

Tân-thuận-Nhị lân

Tân-hội lân

Tân-hội-Nhị lân

Tân-mỹ lân

Tân-mỹ-Đông lân

Tân-khánh lân

Tân-hòa lân

Tân-thạnh lân

Tân-phú lân

Vĩnh-quí lân

[26a] Tân-thái lân

Tân-hưng lân

Lưỡng-thạnh lân

Tân-an lân

Tân-lộc lân

Thanh-bình lân

Thái-thành lân

Tân-định lân

Nhân-hòa thôn

Long-điền thôn

Tân-khai thôn

Hòa-mỹ thôn

Phú-mỹ thôn

Thạnh-đa thôn

Mỹ-hội Tân-an thôn

Hạnh-thông thôn

Hạnh-thông-Tây thôn

An-hội thôn

Bình-quí thôn (t.g)

Thái-hòa thôn

Phú-nhuận thôn

Phú-hanh thôn

Tân-an xã (t.g)

Hanh-thạnh thôn

https://thuviensach.vn

An-lộc thôn

An-lộc-Đông thôn

Anh-thạnh thôn (trung giáp)

Cựu-Bình-nhan thôn

Bình-lý thôn

Bình-lý Đông thôn

Tử-thánh

Tân-mỹ thôn đông

An-thái thôn

Mỹ-đức thôn

[27a] Mỹ-hạnh thôn

Tân-đông thôn (đông giáp)

Tân-đông thôn (tr.g)

Tân-đông thôn (t.g)

Phước-an thôn

An-hòa ấp

Bình hòa thôn (mới lập)

Tân-thạnh trung thôn

Hưng-thạnh thôn (mới lập)

Tân-an-Thạnh thôn

Tân-thạnh thôn (đông giáp)

Tân-thạnh thôn (t.g)

Tân-an-Thạch thôn

Phú-hòa đông thôn

Định-hòa thôn

Nhuận-đức thôn

An-nhơn thôn (tây giáp)

An-bình thôn (mới lập)

Thái-hòa thôn

Vĩnh-khánh lân

Tân-đức thôn

Hoa-đăng thôn

Mộc-khôi Mỹ-thạnh thôn

TỔNG DƯƠNG-HÒA

Có 74 xã, thôn, phường, ấp. Phía đông giáp biển, phía tây giáp Cao-miên, vượt qua chằm gò ếp đến sơn-man; phía nam, giáp tổng Tân-phong, huyện Tân-long, từ ngã ba Thị-phổ [27b] dọc theo sông Tiểu-phong qua cửa cống chợ Tân-cảnh đến hồ Lão-nhông; phía bắc giáp sông cái Phước-bình, từ cửa cảng Cần-giờ ngược dòng qua Tam-giang Nhà-bè đến sông Phước-thành; phía đông-nam giáp tổng Lộc-thành huyện Phước-lộc; phía tây-nam giáp bờ phía đông-nam hồ Lão-nhông tổng Tân-phong huyện Tân-long, ôm quanh theo núi Bà-đinh rồi vượt hồ chằm ếp giáp sơn-man.

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG, LÂN ẤP:

Bình-định thôn

Hòa-thuận Đông thôn An-phú thôn

Mỹ-hòa thôn

Tân-thuận thôn

Bình-sơn thôn

An-định thôn

An-sơn thôn

An-sơn đông thôn

Phú-thuận thôn

An-thành thôn

An-thành thôn (t.g)

An-hòa trung thôn

Thanh-tuyền thôn

Trung-hòa thôn

[28a] Thuận-kiều thôn

Thanh-tuyền thôn

Thanh-hòa trung thôn

Tân-thái bình thôn Tân-thái

Tứ-chánh

Giao-đức thôn

đông thôn

Tân-thái tây thôn

Tân-thái trung thôn

Tân-thái nhất thôn

Tân-thái nhì thôn

Tân-thái tam thôn

Tân-thái tứ thôn

Mỹ-toàn thôn

Tân-thái nhứt thôn

Tân-thái nhị tây thôn

https://thuviensach.vn

(tây giáp)

Xuân-thái thôn

Xuân-thái tây thôn

Tân-phú thôn (t.g)

Tân-thông thôn

Tân-thông thôn (t.g)

Phước-an thôn

Vĩnh-an thôn

An-thuận tây thôn

Trung-chánh thôn

Trung-chánh tây-thôn

Phước-tường thôn

Vĩnh-an tây thôn

Tân-lập trung-thôn

Tân thông trung-thôn Phước-mỹ thôn

Tân-thông-an thôn

Vĩnh-hòa thôn (mới lập)

Phú-nghĩa thôn

[28b]

Cần-giờ anh-thạnh

Long-thanh thôn

Phú-mỹ tây thôn

thôn

Tân-vĩnh thôn Đồng-

Tân-thuận đông-thôn

Tân-hòa thôn

tranh

Phụ-đinh-cảo khánh-hội thôn (trước đây là

phường Tân-hội)

Bình-ý thôn

Vĩnh-khánh thôn

Hòa-trung thôn

Tân-thạnh thôn

Tứ-chánh-điếm

Tứ-xuân ấp

Tứ-chánh-điếm

Bình-thuyên ấp

Tứ-chánh điếm Tân-an ấp

Tứ-chánh-điếm,

Bình-hòa ấp

Bình-an phường

Tân-cảnh thôn

Tân-chân đông-ấp

Đồng-văn phường

(xưa là Tân-châu

Tân-chánh thôn

Hòa-dương thôn

thôn)

Phú-hội thôn

An-nhơn thôn

Phước-thạnh thôn

Mỹ-xuân thôn

Tân-thông thôn (đ-g)

*

* *

HUYỆN TÂN-LONG

( Xưa là tổng nay đổi làm huyện )

Lãnh 2 tổng, 150 thôn, phường, ấp, điếm, [29a] Phía đông giáp tổng Dương-hòa, huyện Bình-dương; phía tây giáp hồ Lão-nhông; phía nam giáp sông cái Thuận-an, phía bắc giáp ngã-ba Thị-phổ huyện Bình-dương đến sông Tiểu-phong, qua cửa cống chợ Tân-cảnh đến cầu Tham-lương.

TỔNG TÂN-PHONG

https://thuviensach.vn

Tổng nầy có 76 thôn, phường, ấp, điếm. Phía đông giáp chỗ ngã ba Khúc-rang (?), rồi theo chỗ ngã ba sông Biên-bức chạy đến hạ khẩu sông Sa-hà, phía tây giáp hồ Lão-nhông ; phía nam giáp tổng Hưng-long, cách một cái khe đến thượng-khẩu Sa-hà, phía bắc giáp cửa cống chợ Tân-cảnh đến sông Tiểu-phong xuống ngã ba Thị-phổ.

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG, ẤP, ĐIẾM:

Khánh-hòa thôn

Bình-nghi thôn

Tân-hóa thôn

Phú-hưng thôn

Long-vĩnh thôn

Bình-long thôn

Cựu

An-phú thôn

Tân Phú-hội thôn Hiệp-ân thôn

Thuận-an thôn

Tân-thuận thôn

Tấn-lộc thôn

Bình-tây thôn

Bình-tiên thôn [29b]

Bình-đăng thôn

Bình-đông thôn

Quang-phục thôn

Ngũ-phúc thôn

Tân-thuận thôn

Bình-lộc thôn

Long-cảnh thôn

Hội-đức thôn(mới lập)

Hòa-định thôn

Tân-đồn thôn

Phú-an thôn

Tân-liêm thôn

Tân-lạc thôn (đ.g)

Tứ-chánh điếm

Tứ-xuân phường

Vạn-xuân thôn

An-phú thôn

Phước-thanh thôn,

Tứ-chánh điếm, Tấn-đức phường

Nhơn-mỹ thôn

Bình-đức thôn

Tân-phú thôn

Phước-lộc

Đông thôn (mới lập)

Toàn-lộc phường

Tân-quảng thôn

Phú-vinh thôn,

Tứ-chánh Thái-lộc phường

Tân-an thôn tây-giáp

Tân-an thôn(đ-g)

Tân-long thôn

Giang-trạm

Tân-an trung thôn

Tân hương thôn

Nhơn-nghĩa thôn

[30a] An-thái thôn

Tân-phú-thạnh-Đông thôn

Tân-hưng thôn

Tân-khánh thôn

Tân-phú-điền thôn,

Tân-an xã (đ-g)

Tân-hội thôn

Tân-miên thôn

Tân-lộc xã

Tân-đức thôn

Tân-thanh thôn

Tân-thành thôn

Phú-hữu thôn

Tân-phú-Lâm thôn

Bình-quí thôn

Minh-phụng thôn

Cựu-phú-Lâm thôn

Tân-định thôn (mới lập)

Tân-hòa thôn (đ-g),

Tân-hòa thôn tây-giáp

Bình-hòa thôn

Sài phú

Tân-an phường

Tứ-chánh

Tân-hòa thôn (mới lập)

Tân-tạo thôn

Bình-trị đông thôn (mới lập)

Tân-lộc thôn

An-hòa ấp

Tân-hòa thôn

Tân-lạc tây thôn

https://thuviensach.vn

Tân-phú đông-điếm.

[30b] TỔNG LONG-HƯNG

Tổng nầy có 74 thôn, phường. Phía đông giáp hạ khẩu Sa-hà, theo ngã ba sông Cần-bột chuyển qua chợ Thị-Đắc ra đến sông Thang-giang (hay Tranh-giang); phía tây giáp hồ Lão-nhông dọc theo khe Miễn-mộ (?) tổng Bình-cách huyện Thuận-an; phía nam giáp sông cái Thuận-an, phía bắc giáp tổng Tân-phong cách ngòi đến thượng-khẩu Sa-hà.

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG:

Mỹ-thuận thôn

Mỹ-thuận-Tây thôn

An-lạc phường

Trung-hưng thôn

Phú-mỹ thôn

Thái-bình thôn

Tân-hội Đông thôn

Tân-kiên thôn

Long-đức thôn

Tân-nhựt thôn

Tân-tảo thôn

Tân-hữu thôn

Tân-phú tây thôn

Lương-hòa tây thôn

Lương-hòa đông thôn

Tân-sơn thôn nhị giáp [31a] Sơn-hòa thôn

Bình-hưng thôn

Bình-hưng đông thôn

Bình-thạnh thôn

Tân-hòa thôn

Tân-phước-Thiện thôn,

Lương-phú thôn (mới lập) Tân-tảo tây thôn

Tân-nguyên thôn

Tân-hồ thôn

An-tường thôn

Bình-trường thôn

Bình-chánh thôn

Long-thạnh thôn

Bình-thượng thôn,

Tân-tú thôn

Hòa-thạnh đông thôn

Bình-định thôn

Tân-hưng tây thôn

Bình-an thôn

An-phú tây thôn

An-phước tây thôn

Đức-hòa thôn

An-thạnh thôn

Tân-phú-An thôn

An-mỹ thôn

Mỹ-an thôn

Tân-phú-An tây thôn

Mỹ-hòa thôn

Mỹ-thạnh thôn

Thanh-tuyền thôn

Bình-nghĩa thôn

[31b] Bình-phước thôn

Tân-sơn thôn nhứt giáp

Tân-kim thôn

Tú-chánh

Phước-lộc thôn (mới lập)

Tân-mỹ thôn

Hưng-long thôn

Bình-giao thôn

Chân-thái thôn

Tân-kiều thôn

Tân-nhiễu thôn

Tân-thủy thôn

Tân-quí thôn

Tân-quí tây thôn

Phước tri phường

Long-thái tân thôn

Sông-tra

Châu-thạnh thôn Mỹ-hạn thông (lập lại)

Phú-thạnh thôn

Tân-câu tây thôn

Ninh-đức thôn (lập lại)

Tân-liễu thôn

Tân-kinh thôn

Tân-phong thôn

Bình-an tây thôn

Mỹ-hội đông thôn

Qui-hòa thôn (mới lập)

https://thuviensach.vn

HUYỆN PHƯỚC LỘC

Nguyên trước là tổng, nay cải làm huyện. Khi xưa là tổng Phước-lộc thuộc huyện Phước-long, dinh Trấn-biên; sau khi có địa-đồ, chiếu theo địa thế liên lạc [32a] cho thuộc về dinh Phiên-trấn, nay cũng để y như cũ.

Huyện nầy lãnh 2 tổng, 95 xã, thôn, phường, lân, ấp, điếm. Phía đông giáp vũng biểu Xoi-rạp; phía tây giáp sông Tranh, tổng Tân-phong, huyện Tân-long; phía nam giáp sông Xá-hương và cửa sông Tranh; phía bắc giáp sông Loát-giang tổng Dương-hà, huyện Bình-dương, rồi qua sông Ô-giang đến sông Biên-bức (giơi giơi).

TỔNG PHƯỚC-ĐIỀN

Có 48 xã, thôn, phường, lân, ấp, điếm. Phía đông giáp bến ngã ba sông Xá-hương ếp đến vũng biển Xoi-rạp; phía tây giáp chợ Thị-đắc và Tranh-giang; phía nam giáp tổng Thuận-đạo huyện Thuận-an; phía bắc giáp tổng Lộc-thành.

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG, LÂN, ẤP:

Phước-cơ thôn

Long-thạnh tây thôn

An-xuân điếm

Hòa-nghĩa thôn

Tân-an thôn

Phú-long đông-thôn

Long-đinh thôn

Phước-bình phường [32b]

Vĩnh-phước phường

Tân-mỹ thôn

Phước lý thôn

Long-hưng thôn

Phước-quảng thôn

Phước-toàn thượng thôn

Phước-toàn trung thôn

Phước-nghĩa thôn

Long-phú thôn

Tấn-long thôn

Phước-tịnh thôn

Phú-thạnh tân ấp

Long-hiệp thôn

Bảo-hòa thôn

Bình-an thôn

Bình-thiện thôn

Nhơn-lợi thôn (mới lập)

Phú-lợi thôn

Long-hựu thôn

Phước-an đông-phường

Phước-an phường

Tân-an xã

Nhơn-hòa thôn

Tân-lân thôn

Phước-thạnh thôn

Phước-mỹ thôn

Phước-tường thôn

Long-mỹ thôn

Mỹ-lệ thôn

Vạn-phước phường

Tân-thạch thôn

Phước-lại thôn

Tân-thanh thôn

Vĩnh-khánh thôn

Phước-vĩnh tây thôn

Phước-vĩnh đông thôn

Phước-khoa thôn

Long-phụng thôn

Long-thạnh-thôn đông giáp

Tân-châu-phước phường

https://thuviensach.vn

Thuận-an thôn

Hòa-xuân thôn

* *

*

[34a] HUYỆN THUẬN-AN

Nguyên trước là tổng Bình-thuận: Phía đông giáp sông Xá-hương; phía tây giáp rừng hoang nguồn Quan-hóa phủ Tầm-đôn Cao-miên; phía nam giáp sông lớn Hưng-hòa trấn Định-tường, ngược dòng theo dọc sông Bát-chiên đến thủ-sở đạo Tuyên-oai; phía bắc giáp cửa sông Xá-hương ngược lên sông Thuận-an, ngòi Miễn-mộ giáp chằm lớn ở núi Bà-đinh.

TỔNG BÌNH-CÁCH

Có 33 xã, thôn, phường. Phía đông giáp ngã ba nước mặn cửa sông Tranh, phía tây giáp chằm lớn ở núi Bà-định nguồn Quang-hóa và phủ Tầm-đôn Cao-miên; phía nam giáp Thuộc-lãnh Tra-giang trấn Định-tường; phía bắc giáp sông Đội-ma dọc sông Thuận-an đến ngòi Miên-mộ

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG:

Bình-thuận thôn

Bình-đức thôn

Bình-thanh thôn

Bình-thạnh thôn

Bình-cảnh thôn

Bình-nghị thôn

Bình-tường tây thôn [34b]

Bình-tường đông thôn

Phú-mỹ đông thôn

Nhơm-hoà thôn

Bình-nhựt thôn

Bình-tự thôn

Tân-đức thôn

Tân-an xã đông-giáp

An-lý phường

Bình-dạ thôn

Cựu-bình-sơn thôn

Hậu-đức thôn

Cảm-giàng tây thôn

Long-tuyền thôn

Thạnh-đức thôn

Thái-bình thượng thôn

Bình-thánh thôn

Thanh-phước thôn

Mỹ-an thôn

Tân-phủ thượng-thôn

Tân-lợi thượng thôn

Bình-tinh đông thôn

Tân-phước thôn

Tây-giáp Bình-an thôn

Dơí-nhựt thôn

Thuận-thành đạo

Tân-hoá thôn

Quang-hoá đạo

Bình-phú thôn

TỔNG THUẬN-ĐẠO

https://thuviensach.vn

Có 32 thôn phường: Phía đông giáp sông Xá-hương và giáp biển: phía tây giáp [35a] phủ Tầm-đôn Cao-miên; phía nam giáp Thuộc-lãng, Tra-giang, ngược dòng qua Hưng-hoà đến sông Bát-chiên đạo Tuyên-oai, giáp Cao-miên; phía bắc giáp tổng Bình-cách đến ngã ba nước mặn sông Tranh rồi qua Cai-dao Bô-bô đến địa_giới Cao-miên

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG

Hậu-đức thôn

Tân-trụ thôn

Bình-chánh thôn

Quảng-phủ thôn ( mới lập)

Bình-lãnh thôn

Bình-dương thôn

Mỹ-thuận thôn

Tân-phong thôn

Hưng-thạnh thôn

Bình-khuê thôn

Bình-tung thôn

Phú-thạnh thôn

Long-tang thôn

Bình-tang thôn

Bình-phú thôn

Long-thạnh thôn

Bình-định tây thôn

Bình-lương tây thôn

[35b] Bình-lương đông thôn

An-hoà trung thôn

Long-thạnh đông thôn

Vĩnh-thạnh thôn

Cựu Bình-hoà thôn

Hưng-thạnh đông thôn

Toàn-hoà thôn

Thuận-nghĩa thôn

Long-xuân thôn

Thuận-hoà đông thôn

Thuận-nghĩa thượng-thôn

Thạnh-hoà đông thôn

Bình-cang trung thôn

Bình-lương trung thôn

https://thuviensach.vn

[36a] TRẤN BIÊN-HOÀ

Trấn biên-hoà tựa lưng vào núi, trở mặt ra sông. Khống chế vùng sơn-man, chặn nơi yếu hiểm. Ranh giới cũ: phía đông-bắc đến trấn Bình-thuận lấy nửa sông La-ly làm giới hạn. Năm Mậu-thìn (1808) niên-hiệu Gia-long thứ 7, Chuẩn-định phía đông giáp núi Thần-mẫu, lập trạm Thuận-biên, chạy dài ra phía bắc đều là sách động của sơn-man; phía nam giáp trấn Phiên-an, trên từ suối Băng-bột qua sông Đức-giang đến Bình-giang bẻ quanh về

Tam-giang Nhà-bè, thẳng xuống vũng biển Cần-giờ qua Vũng-tàu ra Thát-sơn, (núi Rái) lấy một dải sông dài làm giới hạn. Phàm đất ở bờ phía bắc con sông là địa giới trấn Biên-hoà; phía đông giáp biển; phía tây đến sơn-man.

Từ đông đến tây cách 542 dặm rưỡi, từ nam đến bắc cách 587 dặm rưỡi, phía nam đến trấn cách 55 dặm rưỡi.

Khi đầu đặt trấn [36b] gọi là Trấn-biên-dinh, lãnh 1 huyện 4 tổng, lỵ-sở

tại địa phận thôn Phước-lư. Ngày 12 tháng giêng năm Gia-long thứ 7

(1808), cải làm trấn Biên-hoà, đem huyện làm phủ đem tổng làm huyện, xét đất rộng hẹp dân nhiều ít, cứ theo địa thế liên lạc nhau mà chia đều, lại đặt thêm tổng, đều lập giới hạn. Năm Gia-long thứ 15 (1816) tháng 2, đời lỵ-sở đặt thôn Tân-lân, huyện Phước chánh.

Danh mục các phủ, huyện, tổng, xã, thôn, phường thay đổi liệt-kê ra sau:

PHỦ PHƯỚC-LONG

Trước là huyện nay thăng làm phủ: lãnh 4 huyện, 8 tổng- 310 xã, thôn, phường

[37a] HUYỆN PHƯỚC-CHÁNH

https://thuviensach.vn

Xưa là tổng Tân-chánh, nay đổi ra Phước-chánh, khi mới khai thác, thì đầu nguồn Đồng-nguyên còn là rừng rậm, thổ dân lấy bãi Tân-chánh làm tổng, thuộc [37a] về dinh Trấn-biên và huyện Tân-binh, sau lại đem những đất rậm biên vào sở thuế, đều lấy chữ Tân đứng đầu. Cho nên trong chỗ

hoang tạp lại phức tạp thêm. Mãi đến khi lập thành đồ bản thì mới có đầu mới, và đổi về dinh Trấn-biên, công việc mới nhất định nay theo đó.

Gồm 2 tổng, 85 xã, thôn, phường. Phía đông giáp bến đò Thị-nghĩa, chợ

thôn Bình-dương tổng Long-vĩnh, huyện Long-thành sát đến núi rừng; phía tây giáp man-sách đầu nguồn; phía nam giáp huyện Bình-an từ núi Chiêm-thái liền đến xứ Ba-đốc sông Thị-kiên; phía bắc giáp Man-sách rừng lớn.

TỔNG PHƯỚC-VINH (mới đặt)

Có 46 thôn phương. Phía đông giáp bến đò Thị-nghĩa thôn Bình-dương, tổng Long-vĩnh, huyện Long-thành, liền đến rừng núi; phía tây giáp thượng nguyên ba-can và thủ-sở Táo-mộc ( cây táo); phía nam giáp Phước-giang; phía bắc giáp Man-sách rừng lớn.

[37b] TÊN CÁC XÃ, THÔN, PHƯỜNG

Bình-đa thôn

Bình-an thôn

Vĩnh-an thôn

Tân-mai thôn

Tân-nhơn thôn

Tân-phong thôn

Phước-thạnh thôn

Tân-tục thôn

Bình-trúc thôn

Phụ-hội-đồng miếu

Phước-lư thôn

Tân-lân thôn

Bình-thành thôn

Tân-lai thôn

Bạch-khôi thôn

Bình-điện thôn

Bình-thạch thôn

Bình-sơn thôn

Bình-thới thôn

Tân-thạch thôn

Tân-thạch đông thôn

Bình-thuận thôn

Bình-thạnh thôn

Bình-ý thôn

Bình-hậu thôn

Bình-thảo thôn

Tân-xuân thôn

Tân-triều tây thôn

[38a] Tân-triều đông thôn

Tân-thành thôn

Bình-lục thôn

Long-phủ thôn

Xuân-hoà thôn

Bình-thanh thôn

Bình-định thôn

Bình-lợi thôn

Long-chánh thôn

Tân-lộc tây thôn

Phú-an thôn

Tân-huệ tây thôn

Tân-huệ đông thôn

Tân-quan chánh thôn

Tân-quan trung thôn

Tân-quan đông thôn

An-lâm thôn

Bình-an tây thôn

Tân-định thôn

https://thuviensach.vn

TỔNG CHÁNH-MỸ

Có 39 xã, thôn, phường. Phía đông giáp sông Thị-lộ, tổng Thành-tuy, huyện Long-thành; phía tây giáp thương-nguyên đạo Đường-sứ và thủ

Tham-linh, giao-dịch trường[19] ; phía nam giáp huyện Bình-an từ núi Chiêm-thái đến xứ Ba-đốc sông Thị-kiên; phía bắc giáp Phước-giang

[38b] TÊN CÁC XÃ, THÔN, PHƯỜNG

Tân-phước thôn

Tân-phú thôn

Tân-vạn thôn

Tân-bản thôn

Bình-tiền thôn

Tân-hạnh đông thôn

Bình-trị thôn

Tân-hạnh thôn

Phước-hạnh thôn

Phước-hạnh trung thôn

Tân-trung thôn tây giáp

Tân-hoa thôn

Tân-thạnh thôn đông giáp

Tân-hội thôn

Tân-khánh đông thôn

Tân-khánh trung thôn

Tân-lương thôn

Bình-chử thôn

Bình-hưng thôn

Tân-trúc thôn

Tân-chánh thôn

Bình-chữ trung thôn

Điều-hoà thôn

Bình-chánh đông thôn

Bình-hoá thôn

Tân-hoà thôn

Bình-thuận đông thôn

Bình-hoá tây thôn

Tân-lợi thôn

Tân-lập thôn

Tân-lộc đông thôn

Tân-định thôn ( có thôn Tân-đức tháp nhập)

[39a] Tân-lộc thượng thôn Tân-quan thôn

Phú-xuân đông thôn

Mỹ-thạnh thôn

Tân-thạnh thôn

Tân-quan thượng thôn

Bình-an Đông thôn

HUYỆN BÌNH-AN

Gồm 2 tổng, 119 xã, thôn, phường, ấp, điếm. Phía đông giáp tổng Thành-tuy huyện Long-thành; từ sông Thị-lội nối đến đống Lão-tố ( giồng Ông Tố); phía tây giáp man-sách thượng-nguyên Băng-bột; phía nam giáp Bình-giang trấn Phiên-an; phía bắc giáp tổng Chánh-mỹ huyện Phước-chánh; từ núi Chiêu-thới đến xứ Ba-đốc sông Thị-kiên.

TỔNG BÌNH-CHÁNH

Có 50 xã, thôn, ấp, điếm. Phía đông giáp tổng An-thuỷ, từ xứ Ba-đốc đến Gò-trà; phía tây giáp man-sách nguồn Băng-bột; phía nam giáp Bình-https://thuviensach.vn

giang, trấn Phiên-an; [39b] phía bắc giáp sông Thị-kiên xứ Ba-đốc tổng Chánh-mỹ huyện Phước-chánh.

TÊN CÁC XÃ, THÔN, ẤP, ĐIẾM

An-phước thôn

Long-tuyền thôn

Hoà-thanh đông thôn

Hoà-thuận thôn

Hoà-thuận đông thôn

An-định thôn

An-định tây thôn

Tân-an xã nhị giáp

Tân-an xã đông giáp

Tân-an xã thuận giáp

Tân-an xã hoà giáp

Tân-an xã lợi giáp

Tân-an xã thạnh giáp

Tân-an xã trung giáp

Tân-an xã tây giáp

Tân-mỹ tây thôn

Bến-sắn điếm

Hoà-mỹ thôn

Phú-an ấp

Vĩnh-tường thôn

Bình-nhan tây thôn

Phước-hoá thuận thôn

Tân-khánh tây thôn

Tân-phước thôn

Vĩnh-phú thôn

Bình-hoà thôn

Tân-đồng thôn

Phú-lợi thôn trung giáp

[40a] Phú-lợi tây thôn

Bình-điền thôn

Bình-luật tây thôn

Chánh-an trung thôn

Phú-thạnh thôn

Phú-thuận thôn

Hoà-thạnh thôn

Chánh-an tây thôn

Chánh-an thôn tây giáp

Chánh-an thôn

Chánh-hoà thôn

Phú-lợi thôn tây giáp

Phú lợi thôn

Phú-hoà thon

An-phú ấp

Bình-nhan thượng thôn

Tân-thái thôn tây giáp

Tân-thái thôn đông giáp

Tông-thái thôn

Vĩnh-phước thôn

TỔNG AN-THUỶ

Có 69 xã, thôn, phường. Phía đông giáp sông Thị-lộ tổng Thành-tuy huyện Long-thành liền đến đống Lão-tố Giồng Ông Tố; phía tây giáp sông Gò-thà xứ Ba-đốc tổng Tây-chánh; phía nam giáp Binhg-giang trấn Phiên-an; phía bắc giáp núi Chiêu-thái xứ Ba [40b] đốc tổng Chánh-mỹ huyện Phước-chánh.

TÊN CÁC XÃ, THÔN, PHƯỜNG

Tân-an xã đông giáp

Tân-thạnh thôn

Phú-mỹ thôn

Phú-xuân

Tân-long thôn

Lý nhơn tây thôn ( có thôn

tháp nhập)

Hành-hoa thôn

Phước-an thôn

An-phú thôn

https://thuviensach.vn

Long-quí thôn

Phước-thọ thôn Đông-an trung thôn

Đông-an tây

Minh-phụng thôn

Đông-an thôn

thôn

Tân-an xã tây giáp

Tân-an xã đông giáp

Bình-chiểu

Bình-chiểu thôn

Bình-chiểu tây thôn

thôn trung

giáp

Bình-xuân phường ( có thôn

Bình-xuân đông giáp nhập)

Hoà-thạnh

Bình-thắng tây thôn

Bình-thắng phường

thôn

Tân-quí thôn

Tân-nhơn thôn

Trường-xuân thôn tây giáp

thượng giáp

An-thạnh thôn ( mới lập, có

thôn Thạnh-sơn tháp nhập)

Bình-đường

[41a] Xuân-hoà thôn

Linh-chiểu thôn tây giáp

thôn

Bình-qui

Bình-thạnh thôn

Linh-chiểu thông đông giáp

đông thôn

Bình-qui hạ

Bình-lợi đông thôn

Bình-qui thượng thôn

thôn

Bình-phú

Bình-kinh thôn

Bình-lợi tây thôn

thượng thôn

Phước-lộc

Bình-đán đông thôn

Tân-lợi thôn

thôn

Tân-lộ thôn

Bình-đồng thôn đông giáp

Bình-đồng trung thôn (có

thôn Bình-đồng-chánh tháp

nhập)

Bình-đồng thôn tây giáp

Bình-kinh tây thôn

Bình-phú

Phú-long đông thôn

Long-đức thôn

thôn

Bình-hoà

Tân-giám thôn

Bình-kinh đông thôn

thôn

Long-qui

Tân-hưng xã

Bình-quan thôn

thôn

Bình-qui thôn

Bình-xương thôn

Bình-trị thôn

[39b] Tân-mỹ thôn

Bình-phú trung thôn ( có 4 thôn Bình-lộc, Chánh-thái, https://thuviensach.vn

Thuận-bình, Phước-đông và Bình-hạnh nhất giáp tháp vào)

Bình-hoà

Bình-thuận nhứt thôn

Bình-hoà nhứt thôn

đông thôn

Om-tài thôn

Bình-qui thôn

An-lợi thôn

Bình-tâm thôn

Bình-phước thôn

Mỹ-an thôn

HUYỆN LONG-THÀNH

Trước kia là tổng, nay đổi làm huyện, lãnh 2 tổng, 63 xã, thôn, phường, ấp. Phía đông giáp tổng An-phú huyện Phước-an, từ núi Nữ-ni đến cửa Ngã-bảy; phía tây giáp núi Lượng-ni, tổng An-thuỷ, huyện Bình-an; phía nam giáp sông lớn Nhà-bè; phía bắc giáp xứ Ao-cá, tổng Phước-vinh, huyện Phước-thành.

TỔNG LONG-VĨNH

Có 34 xã, thôn, phường, ấp. Phía đông giáp man-sách rừng lớn liền đến sông Đồng-môn; phía tây giáp núi Lượng-ni, tổng An-thuỷ; phía bắc sông Trảo-trảo tổng An-thuỷ- phía bắc giáp xứ Ao-cá, tổng Phước-vinh huyện Phước-chánh,

[61a] TÊN CÁC XÃ, THÔN, PHƯỜNG, ẤP:

Long-tường thôn

Bình-lương thôn

Long-an thôn

An-hòa thôn

Vĩnh-thọ thôn

Vĩnh-hòa thôn

Vĩnh-đông thôn

Phước-toàn thôn

Vạn-toàn thôn

An-xuân thôn

Phước-châu thôn

Phước-tân thôn

Phước-khả thôn

Phước-gia thôn

Phước-miên thôn

Phước-trường thôn

Long-hòa thôn

Phước-quí thôn

Phước-mỹ thôn

Phước-tường thôn

Long-thạnh Tây-thôn

Long-thạnh đông thôn

Long-phú đông-thôn

Phước-thiện thôn

Phước-hậu thôn

Phước-thái thôn

Long-đại thôn

Phước-tuy phường

Phước-hòa thôn [63A]

Phước-lợi thôn

Vĩnh-thuận thôn

Long-thành thôn

An-hưng thôn

Phước-mỹ thôn.

TỔNG THÀNH-TUY (mới đặt)

https://thuviensach.vn

Có 29 thôn ấp. Phía đông giáp tổng An-phú, huyện Phước-an, từ núi Nữ-ni đến cửa sông Ngã-bảy ; phía tây giáp sông Trảo-trảo tổng Long-vĩnh đến sông Nhà-bè ; phía nam giáp sông Phước-bình ; phía bắc giáp man-sách rừng lớn đến sông Đồng-môn.

TÊN CÁC THÔN, ẤP:

Vĩnh-an thôn

Phước-lộc thôn

Phước-lợi-An thôn

Vĩnh-xương thôn (mới lập)

Phước-thành thôn

Phước-kiên thôn

Mỹ-khoan thôn

Phú-mỹ-an thôn

Phước-lai thôn

Long-tạo thôn

Long-thuận thôn

Phước-hòa đông thôn

[43b] Phú-an thôn

Phú-hòa thôn

Long-hưng thôn

Hương-mỹ thôn

Lý-nhơn thôn

Vĩnh-hưng thôn

Lương-phước thôn

Lương-phước đông thôn

Phước-thanh thôn

An-thuận thôn (mới lập)

An-phước thôn

Long-đức thôn

Lương-thạnh thôn

Thanh-hòa thôn

Trường-lộc thôn

Mỹ-an thôn

Long-hiệu thôn

HUYỆN PHƯỚC-AN

Lãnh 2 tổng, 43 xã, thôn, phường, ấp. Phía đông giáp biển ; phía tây giáp núi Cam-la và núi Nữ-ni đến cửa sông Ngã-bảy ; phía nam giáp trấn Phiên-an dọc theo phía bắc vũng biển Cần-giờ ; phía bắc giáp Man-sách thủ

Sông-nục

[44a] TỔNG AN-PHÚ

Có 21 xã thôn ấp. Phía đông giáp biển cả ; phía tây giáp núi Nữ-ni đến cửa sông Ngã-bảy ; nam giáp xã Phước-bình trấn Phiên-an dọc theo bờ

phía bắc vũng biển Cần-giờ ; phía bắc giáp đường quan tổng Phước-hưng.

TÊN CÁC XÃ, THÔN, ẤP

Long-hòa xã

Long-hiệp thôn

Long-thắng thôn

Phước-đức thôn

Long-lập thôn

Long-xuyên thôn

Long-kiên thôn

Long-thuận thôn

Phước-thạnh thôn

An-nhứt thôn

Hắc-lăng thôn

Phước-thiện thôn

Long-an thôn

Long-điền thôn

Long-thạnh thôn

https://thuviensach.vn

Long hương thôn

Phụ lủy

Tỉnh-bổng thôn (Giếng-bộng)

[44b] TỔNG PHƯỚC-HƯNG

Có 22 xã, thôn, phường. Phía đông giáp biển cả ; tây giáp núi Cam-La đến núi Nữ-ni ; phía nam giáp đường quan tổng An-Phú ; phía bắc giáp man-sách thủ Sông-Nục.

TÊN CÁC XÃ, THÔN, PHƯỜNG:

Phước-thái thôn

Phước-hưng thôn

Phước-liễu thôn

Long-thinh thôn

Long-hưng thôn

Phước-hiệp thôn

Thái-thạch thôn

Phước-lộc thượng-phường

Long-hòa thôn

Phước-an trung xã

Long-thái thôn

Gia-thạch thôn

Phước-lợi thôn

Phú-thạnh thôn

Phước-hoa thôn

Long-sơn thôn

Phước-hải thôn

Long-hội sơn thôn

Long-hải thôn

Giang-trạm[20]

Long-mỹ tây thôn

Giang-trạm

Hòa-mỹ thôn

Giang-trạm Tân-an thôn.

https://thuviensach.vn

[45a] TRẤN ĐỊNH-TƯỜNG

Đất Định-tường khi đầu khai thác, nhơn dân chia ra thống thuộc nhiều mối, bởi vì đất Nông-nại rộng lớn nên phải mộ dân đến ở. Đầu ên đặt ra 2

huyện Phước-long và Tân-bình ở cũng chưa khắp hết, mà đất ấy cách Biên-hòa, Phiên-an xa xăm hiểm trở, nh thế không thể gấp lấy pháp luật ràng buộc, vậy nên phải trù hoạch nhiều phương, lập ra sổ sách biệt nạp. Có 9

khố-trường: Qui-an, Qui-hóa, Cảnh-dương, Thiên-mụ, Gian-thảo, Hoàng-lạp, Tam-lịch, Bả-canh, Tân-Thạnh cho dân tùy ện lập ấp khai canh cho khắp. Nhưng ở dựa theo núi hoặc nương theo biển, những chỗ hẻo lánh rời rạc [45b] lại còn có người chuyên nghiệp về lợi núi chằm mà không có chỗ quản cố. Lại lập ra trang, trại, mạn, [21] nậu[22] để thâu thập dân chúng, đều tùy theo nghề nghiệp mà nạp thuế cho có thống thuộc, cốt yếu về việc mở-mang ruộng đất trồng tỉa hoa lợi mà thôi, như vậy tuy thấy có sự phức tạp, nhưng tựu trung đều có giường mối.

Khi đầu ở xứ Mỹ-Tho có lập đạo Trường-đồn dùng chức Thơ-ký đảm nhiệm. Năm Kỷ-hợi đời Thế-tổ Cao-hoàng-đế năm thứ 2 (1779) lập địa-đồ

bằng châu bản (bản in) hoạch-định rõ địa-giới Trấn-biên, Phiên-trấn, Long-hồ và Hà- ên, bãi bỏ thể lệ biệt nạp theo 9 khố-trường (đã nói trên), trừ ra hạt nào khi trước lệ thuộc các nha [46a] thì đem người và ruộng lập thành ra huyện Kiến-Khương, lập dinh Đồn-trưởng đặt chức Lưu-thủ, Cai-bộ và Ký-lục để cai quản lỵ-sở ở giồng Kiến-định (tục gọi chỗ đất bốn phía bằng ở

giữa nổi cao gọi là đống), lãnh 1 huyện, 3 tổng.

Năm Tân-sửu thứ 4 (1781) đổi làm dinh Trấn-định dời lỵ-sở qua thôn Mỹ-chánh chợ Mỹ-tho. Tháng giêng năm Mậu-thìn niên hiệu Gia-long thứ 7

(1808) đổi làm trấn Định-tường lãnh 1 phủ, 3 huyện, 6 tổng, nơi đây đất ruộng béo tốt, đường thủy lục ếp giáp, phía đông giáp biển, phía tây giáp nước Cao-miên, bắt đầu từ Phiếm-da[23]: Rạch-cỏ, Tuyên-oai. Bát-chiên-giang chuyển qua phía bắc trải sông Hưng-hòa xuống sông Tra-giang, rồi https://thuviensach.vn

qua phía đông ra cửa biển Xoi-rạp, chạy theo một dải trường giang… Bờ

phía nam con sông là giới-hạn trấn Định-tường, phía nam từ đạo Tân-châu, thủ Hùng-ngự dẫn theo Tiền-giang xéo ra phía bắc quẹo về phía đông trải, qua sông Hàm-long [46b] rồi thẳng ra cửa biển Ba-lai, bởi phía bắc là trấn Phiên-an.

Từ đông đến tây cách 430 dặm rưỡi, từ nam đến bắc cách 348 dặm, từ

lỵ-sở đến thành Gia-định 149 dặm rưỡi, ao chằm uất hiểm, sông nguồn lưu thông.

*

* *

Những danh-mục phủ, huyện, tổng, thôn, ấy thay đổi liệt kê sau đây: PHỦ KIẾN-AN

Nguyên trước là huyện, nay thăng làm phủ. Lãnh 3 huyện, 6 tổng, 314

thôn, ấp.

HUYỆN KIẾN-ĐĂNG

Lãnh 2 tổng, 87 thôn. Phía đông giáp những sông Tranh-giang, Ba-lai, Tân-kinh, tổng Kiên-xương, huyện Kiến-hưng, phía tây giáp phủ Cầu-nôm nước Cao-miên ; phía nam giáp trấn Vĩnh-thanh lấy Tiền-giang đến sông Hiệp-ân, Cái-tử[24] Cổ-lịch làm giới hạn ; phía bắc giáp trấn Phiên-an, gối đầu địa giới Cao-miên, ôm vòng theo sông Bát-chiên và sông Bát-đông.

[47a] TỔNG KIẾN-HÒA

Có 44 thôn. Phía đông giáp những sông Tranh-giang, Ba-lai, Tân-kinh, tổng Kiến-xương, huyện Kiến-hưng ; phía tây giáp tổng kiến-phong lấy từ

ngòi nhỏ sông Bát-chiên thẳng đến cửa sông Mỹ-lương (tục danh Cái-thìa) ; phía nam giáp sông Tiền-giang, dọc theo sông lớn Mỹ-lương và Ba-lai, phía bắc giáp sông Bát-chiên và sông Bát-đông.

TÊN CÁC THÔN:

https://thuviensach.vn

Kim-sơn thôn

Giao-long thôn

Phú-phong thôn

Bình-chánh trung thôn

Bình-chánh đông thôn

Bình-chánh thôn

Mỹ-đông chánh thôn

Mỹ-hòa thôn

Mỹ-đông trung thôn

Mỹ-đông thôn

An-thủy thôn

Long-phú thôn

Phú-hòa an thôn

An-thủy tây thôn

Tân-sơn thôn

Long-điền thôn (mới lập)

Mỹ-quí thôn

Mỹ-ân thôn

Trà-luật thôn

Mỹ-an thôn

[47b] Phú-long thôn

Mỹ-trang thôn

Mỹ-tường thôn

Mỹ-trinh thôn

Tân-hội thôn

Tân-hòa thôn

Hòa-thuận thôn

Hữu-hòa thanh-sơn thôn

Hội-sơn thôn

Xuân-sơn thôn

Cảm-sơn thôn

Phú-thuận đông thôn

Bình-chánh tây thôn

Phú-an thôn

Bình-Phú thôn

Mỹ-hạnh đông thôn

Mỹ-hạnh trung thôn

Mỹ-hạnh tây thôn

Phước-an thôn

Phú-mỹ thôn Đông-an thôn

An-mỹ thôn

Bình-hiệp thôn (mới lập)

Mỹ-hưng thôn

TỔNG KIẾN-PHONG

Có 43 thôn. Phía đông giáp ngòi nhỏ sông Bát-chiên thẳng đến cửa sông Mỹ-lương ; phía tây giáp phủ Cầu-nôm Cao-miên ; phía nam giáp sông lớn Tiền-giang, Hiệp-ân, Cái-lao. [48a] Cổ-lịch ; phía bắc giáp sông Bát-chiên ếp đất Cao-miên.

TÊN CÁC THÔN:

Tân-đức thôn

Tân-hiệp thôn

Tân-phú sơn thôn

Tân-bình đông thôn

An-bình tây thôn

An-thành thôn

Mỹ-chánh thôn

Mỹ-thạnh thôn

Hòa-mỹ thôn

Mỹ-đức đông thôn

Mỹ-đức tây thôn

Mỹ-thiện thôn

Mỹ-lợi thôn

Mỹ-lương thôn

An-thái đông thôn

An-thái trung thôn

An-thái tây thôn

Hòa-lộc thôn

Mỹ-hưng thôn

Mỹ-thuận thôn

Mỹ-an đông thôn

Thanh-hưng thôn

Mỹ-an tây thôn

An-mỹ thôn

Mỹ-long thôn

Bình-hàn tây thôn,

Bình-hàn trung thôn

Mỹ-toàn thôn

[48b] Mỹ-xương thôn

Mỹ-đảo thôn

Mỹ-lộc thôn (mới lập)

Mỹ-định thôn

Mỹ-trà thôn

Mỹ-nghĩa thôn

Tân-an thôn

An-bình-long thôn

https://thuviensach.vn

Tân-mỹ thôn

An-long thôn

Tân-phú thôn

Tân-thạnh thôn

Tân-an thôn

Tân-khánh thôn

Tân-phú-đông thôn

*

* *

HUYỆN KIẾN-HƯNG

Lãnh 2 tổng, 76 thôn. Phía đông giáp sông Bảo-định chạy dài ngang đến cửa sông Mỹ-tho, qua bờ phía đông nửa sông kênh đào làm giới hạn ; phía tây giáp Tranh-giang, và kênh mới Ba-lai; phía nam giáp sông lớn Tiền-giang, Ba-lai và Mỹ-tho; phía bắc giáp trấn Phiên-an, và giáp trường-giang Bát-đông, Hưng-hòa.

TỔNG KIẾN-THUẬN (mới đặt)

Có 39 thôn. Phía đông giáp giới sông Bảo-định chạy dài ngang đến cửa sông Mỹ-tho [49a] qua Kênh đào và hạ khẩu sông Ba-lai ; phía tây giáp tổng Hưng-xương, và kênh mới Tranh-giang, dọc theo ngã ba xã-Quảng đến Rạch-khoai ; phía nam giáp Rạch-khoai tổng Hưng-xương đến sông An-đức (tục danh sông Xoài-miệt) ; phía bắc giáp trường-giang, Bát-đông và Hưng-hòa.

TÊN CÁC THÔN

Thái-sơn thôn

Phú-an

Tây thôn Phú-an-lộc thôn

Giang-trạm

Điều-hòa thôn

An-đức chánh thôn

Bình-tạo thôn

An-hòa thôn

Trung-lương thôn

Đạo-ngạn thôn

An-đức đông thôn

Long-hội thôn

An-vĩnh thôn

Cữu-viễn thông

Nghĩa-hữu thôn

Tân-nhơn thôn

An-thái thôn

Nhơn-hòa thôn

Long-hội tây thôn

An-thạnh thôn

Tân-thạnh trung thôn

[49b] An-phước thôn

Tân-an thôn

Long-thạnh thôn

Mỹ-thuận đông thôn

Mỹ-thuận tây thôn

Bình-toàn đông thôn

Long-hưng thôn

Vĩnh-kiên đông thôn

Bình-đông thôn

Bình-toàn tây thôn

Tân-đức đông thôn

Tân-đức chánh thôn

https://thuviensach.vn

Hữu-đạo thôn

Bình-sơn thôn

Vĩnh-kim tây thôn

Mỹ-điền thôn

Tân-phú thôn (mới lập)

Phú-an thôn

Tân-hưng thôn

TỔNG HƯNG-XƯƠNG (mới đặt)

Có 37 thôn. Phía đông-bắc giáp ngòi nhỏ xã Quảng tổng Kiến-thuận qua Rạch-khoai (chằm khoai) đến sông An-đức ; phía tây giáp tổng Kiến-lợi huyện Kiến-phong lấy ngòi xã Quảng, và kênh mới Ba-lai làm giới hạn ; phía nam giáp sông Tiền-giang Ba-lai rồi quan theo cù.lao Trà-luật xuống sông lớn An-đức.

[50a] TÊN CÁC THÔN:

Hòa-mỹ thôn (mới lập)

Tân-hiệp thôn

Tân-lý tây thôn

Tân-lý đông thôn

Tân-hương tây thôn Tân-hương thôn

Tân-hương trung

Nhơn-hậu thôn

Bình-quân thôn

thôn

Lương-thanh nghị thôn Nhơn-lý tây thôn (lập

Nhơn-lợi và

Lương-tri

lại)

Bình-định thôn

Nhơn-thượng thôn

Xuân-sanh thôn

Nhơn-hậu đông thôn

Bình-an thôn

Nghĩa-lợi thôn

Dương-hòa thôn

Tân-hội đông thôn

Tân-hội tây thôn

Vĩnh-hòa thôn

Phú-mỹ thôn

Vĩnh-hòa đông thôn

Mỹ-thạnh thôn

Long-định thôn

Trường-khánh thôn

Bình-an đông thôn (mới

Phú-khương thôn

Phú-thượng thôn

lập)

Thân-hòa thôn Đông-an

[50b] Mỹ-phước thôn

thôn

Đông-an thôn (mới lập)

Tân-đông thôn

Chánh-đông trung thôn

Tân-thạnh thôn (mới lập )

Tuyên-thạnh thôn.

*

* *

HUYỆN KIẾN-HÒA

https://thuviensach.vn

Xưa là tổng nay thăng làm huyện, lãnh 2 tổng, 151 thôn ấp. Phía đông giáp đến cửa biển Xoi_rạp và Ba-lai ; phía tây giáp tổng Kiến-thuận huyện Kiến-hưng lấy sông Bảo-định chạy ngang qua sông cái Mỹ-tho đến cửa sông lớn Ba-lai làm giới hạn ; phía nam giáp trấn Vĩnh-thanh lấy sông Tiền-giang, Ba-lai và Mỹ-tho chạy ra biển làm giới-hạn ; phía bắc giáp trấn Phiên-an lấy sông dài Hưng-hòa làm giới-hạn.

TỔNG KIẾN-THẠNH

Có 65 thôn. Phía đông giáp Tra-giang, tổng Hòa-bình chạy ngang qua sông cái Kỳ-hôn Mỹ-tho và Kinh đào đến hạ khẩu sông Ba-lai ; phía tây giáp kinh Hòa-hưng chảy ngang qua sông cái Mỹ-tho đến hạ khẩu sông Ba-lai; phía nam giáp sông cái Mỹ-tho ; phía bắc giáp sông Hưng-hòa.

TÊN CÁC THÔN:

Ái-nghĩa thôn

Tân-nho thôn

Tân-hòa thôn

Bình-thanh thôn

Đông-an thôn

[51b] Tân-xuân thôn

Mỹ-chánh thôn

Phú-hội thôn

Mỹ-hóa thôn

Bình-hài thôn

Bình-phong thôn

Long-hòa thôn

Thanh-xuân thôn

Bình-hạnh thôn

An-hòa thôn

Lương-phú thôn

Phú-an thôn

Phú-đức thôn

Mỹ-trung thôn

Bình-trung-lộc thôn

Bình-phú thôn

Bình-trị thôn

Nhơn-nghĩa thôn

Phú-lộc thôn

Bình-cang thôn

Bình-nguyên thôn

Bình-thâm thôn

Phú-long thôn

Bình-quí thôn

Phú-đà thôn

Bình-hiệp thôn

Bình-định đông thôn

Bình-công tây thôn

Tân-thạnh thôn

Bình-an thôn

Bình-dương thôn

Nhật-tân thôn

An-khương thôn

Phú-hòa thôn

Phú-xuân thôn

Bình-phước thôn

Tân-hưng-long thôn

Mỹ-hội thôn

Tân-an tây thôn

Tân-thủy thôn

Phú-tây thôn

Bình-thuận thôn

Mỹ-đức thôn

Thanh-xuân đông thôn

Bình-thái thôn

Tân-an thôn

Tân-giang thôn

Bình-đăng thôn

Vĩnh-phước thôn

Tân-mỹ thôn

Tân-thạnh-lợi thôn

Hưng-nghĩa thôn

Long-trì thôn

Long-hựu thôn

Tân-trinh đông thôn

Tân-trịnh thôn Điền-trang thôn

Bình-thời thôn

https://thuviensach.vn

Mỹ-thuận thôn

Tân-hưng thôn

[52a] TỔNG HÒA BÌNH (mới đặt)

Có 86 thôn, phường, ấp. Phía đông giáp cửa Xoi-rạp và cửa đại Ba-lai, ểu Ba-lai ; phía tây giáp Tra-giang chạy ngang qua sông Kỳ-thôn, Mỹ-tho, đến kênh đào và hạ khẩu sông Ba-lai ; phía nam giáp sông lớn Ba-lai ; phía bắc giáp sông dài Hưng-hòa.

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG, ẤP:

Bình-phú đông thôn

Bình-xuân thôn

Bình-sơn thôn

Bình-hưng thôn

Bình-quang thôn

Thuận-hòa thôn

Tân-hóa thôn

Long-thạnh thôn

Bình-phương thôn

An-định thôn

Bình-thạnh thôn

Toàn-thạnh thôn

Bình-thủy thôn

Bình-phục nhứt thôn

Tân-nhựt thôn

Bình-phục nhứt đông thôn

Bình-phục nhị thôn

Bình-phú chánh thôn

Vĩnh_hộ thôn

[52b]Vĩnh-lợi thôn (mới lập)

Vĩnh-an thôn

Vĩnh-thạnh thôn

Bình-long tây thôn

Bình-long thôn

An-long đông thôn

An-long tây thôn

Tân-cang thôn

Tân-câu trung thôn

Tân-câu đông thôn

Bình-nghị thôn

Bình-ân thôn

Tăng-huy

An-hòa nhị thôn

Toàn-phước phường

Tân-niên đông thôn

Tân-niên tây thôn

Dương-phước thôn

An-hòa ấp

Tân-long thôn

Tân-niên trung thôn

Bình-thạnh đông thôn

Bình-thuận đông thôn

Bình-thuận tây thôn

Bình-công thôn

Tân-phước thôn

Miếu ông thôn

Giao-long thôn

Phước-an đông thôn

Phước-hòa thôn

Tân-thạnh an-hồ thôn

Thái-phước thôn

Phước-hậu thôn

Phú-vinh thôn [53a]

Hoàng-long Quí-sơn thôn

Phú-an thạnh thôn

Phú-an-hòa thôn (mới lập)

An-hải thôn

Giao-hòa thôn

An-hòa tân thôn

Long-phụng thôn

Phú-nhuận thôn

Thanh-long

Long-thạnh nhị thôn

Phú-mỹ thôn Chân-hưng thôn

Long-thái thôn

Vinh-qui thôn

Lộc-thuận thôn

Tân-định thôn

Tân-hội thôn

Phú-hòa thôn

Phước-thuận thôn

Lương-thạnh thôn

Bình-đại thôn

An-lộc

Tân thôn

Thái-hòa thôn Vĩnh-thạnh thôn

https://thuviensach.vn

Tân-quang thôn

Long-thái

Long-hòa thôn Phước-toàn thôn

Phước-định thôn

Phú-thanh thôn

Phước-hạnh tây thôn

Phú-mỹ thôn (mới lập)

Phước-hạnh thôn (mới lập)

Long-hưng thôn (mới lập)

Bình-thanh đông thôn

Phước-hạnh đông thôn (mới lập) Vĩnh-đức-Hòa thôn (mới lập) https://thuviensach.vn

[53b] TRẤN VĨNH-THANH

Trấn Vĩnh-thanh nầy nguyên so lập ra châu Định-viễn và dựng dinh Long-hồ ở xứ Cái-bè, sau dời qua ấp Long-an, thôn Long-hồ, lãnh 1 châu, 4

tổng. Năm thứ 2 (1779) đời vua Thế-tổ cao Hoàng-đế đổi tên là Hoằng-trấn dinh, lỵ-sở ở chỗ này, tục gọi là xứ Bãi-bà-lúa. Năm thứ 3 (1780) vì Cao-miên hữu sự, ở xa khó chế ứng, nên đem lỵ sở về thôn Long-hồ, đổi tên làm Vĩnh-trấn-Dinh.

Năm Mậu-thân (1778) đầu thời trung-hưng, đem 2 đạo Long-xuyên và Kiên-giang nhập về quản hạt, trong ấy có phủ Ba-thắc [54a] nguyên người Cao-miên ở, ngoại trừ ra để làm thuộc địa Cao-miên.

Năm Mậu-thìn (1808) niên hiệu Gia-long thứ 7, đổi châu (Định-viễn) làm phủ, và Vĩnh-trấn làm Vĩnh-thanh-trấn.

Năm Gia-long thứ 9 (1810) trích đem Long-xuyên, Kiên-giang thuộc về

trấn Hà- ên.

Ngày 22 tháng 2 năm Gia-long 12 (1813) đắp thành trì dựng công thự ở

địa-phận ấp Bình-an và ấp Trường-xuân thôn Long-hồ. Nơi đây có những dải sông to lớn ràng buộc, chiếm cứ yếu hiểm, làm một hùng-phiên cự-trấn cho thành Gia-định, khống chế Cao-miên, lại có đường thủy của 2 con sông rất ện lợi về sự giao thông, mà ruộng vườn cũng béo tốt.

Phía đông giáp huyện Kiến-hòa trấn Định-tường, lấy hạ-khẩu sông lớn Ba-lai làm giới hạn ; phía tây giáp 3 phủ Nam-vang, Linh-quỳnh, Chân-sâm nước Cao-miên ; phía nam giáp 2 đạo Kiên-giang, Long-xuyên trấn Hà- ên ; phía đông-nam giáp biển lớn: Ba-lai, Ngao-châu, Băng-cung, Ba-thắc, Mỹ-thanh ; phía bắc giáp huyện Kiến-đăng trấn Định-tường, lấy Tiền-giang làm giới hạn [54b]. Từ đông đến tây cách 200 dặm rưỡi, từ nam đến bắc cách 350 dặm rưỡi, phía bắc đến thành Gia-định 240 dặm rưỡi, lãnh 1 phủ, 4

huyện, 6 tổng.

https://thuviensach.vn

*

* *

Danh-mục phủ, huyện, tổng, thôn, phường, ấp thay đổi kê ra sau đây: PHỦ ĐỊNH-VIỄN

Trước là châu nay thăng làm phủ, lãnh 4 huyện, 6 tổng, 353 thôn, phường, ấp, điếm, trại.

HUYỆN VĨNH-BÌNH

Nguyên trước là tổng Bình-dương nay đổi tên là huyện Vĩnh-bình. Lãnh 2 tổng, 100 thôn ấp. Phía đông giáp Tiền-giang lấy cù lao Tân-cù sông Hàm-long và thượng khẩu Cần-đai đến nửa sông Cổ-chiên làm giới hạn ; phía tây lấy Ngư-câu (ngòi cá) đến nửa sông Cái-bồn làm giới hạn ; Phía nam lấy Hậu giang từ Ba-thắc đến nửa sông Cái-bồn làm giới hạn ; phía bắt từ Ngư-câu đến cù lao Tân-củ làm giới hạn.

[55a] TỔNG VĨNH-TRƯỜNG (mới đặt)

Có 52 thôn ấp. Phía đông giáp tổng Tân-minh huyện Tân-an lấy từ cù lao Tân-cù đến thượng khẩu Cần-đài xuống mân-thít đến nửa sông Trà-ôn làm giới-hạn ; phía tây từ ngư-câu đến nửa sông Cai-bồn dọc sông Trà-ôn làm giới-hạn ; phía bắc giáp Tiền-giang từ Ngư-câu đến cù lao Tân-cù làm giới-hạn.

TÊN CÁC THÔN

Long-hồ thôn

Bình-an thôn

Trường-xuân thôn

Thanh-mỹ thôn

An-thành thôn

Bình-lương thôn

Bình-an

Bình-thạnh

An-cù tam thôn Phú-thuận thôn

Phú-hòa thôn

Bình-long thôn

Tân-cù Tân-bình nhị thôn

Phước-đức thôn

Tân-thái thôn

Tân-phú thôn

Bình-phụng thôn

Phước-định thôn [55b]

Phú-hưng thôn

Phú-sơn thôn

Phước-lộc thôn

Bình-toàn thôn

Bình-sơn thôn

Bình-định thôn

Mỹ-tường thôn

Mỹ-thạnh thôn

Sơn-đông thôn

Mỹ-hòa thôn

https://thuviensach.vn

An-phú-Hòa thôn

Xuân-sơn thôn

Tân-điền thôn

Định-thái thôn

Hòa-phú-Đông thôn

Thủy-thuận thôn

Tân-hạnh thôn

Tân-mỹ đông thôn

Tân-hiệp An-phú nhị thôn

Tân-hội đông thôn

Tân-phú đông thôn

Bình-an thôn

Phú-lộc thôn

Mỹ-lợi thôn

Phú-trường thôn

Mỹ-thạnh trung thôn

Mỹ-phú trung thôn (mới lập)

Long-hội thôn

Bình-thắng thôn

An-hội thôn

Tân-phước-an thôn

Phú-trường đông thôn [56a]

Long-cù thôn

Hạnh-hoa thôn (mới lập)

An-thạnh-hòa thôn

Long-thạnh thôn (mới lập)

TỔNG BÌNH-CHÁNH

Có 48 thôn. Phía đông lấy sông Lãng-the xuống đến nửa sông Cổ-chiên làm giới-hạn ; phía tây lấy sông Ba-kỳ đến nửa sông Tra-ôn làm giới hạn, phía nam lấy sông Hậu-giang và Trà-ôn đến sông Ba-thắc Cổ-chiên làm giới hạn ; phía bắc lấy sông Mân-thít đến nửa sông Lãng-the làm giới-hạn TÊN CÁC THÔN:

Phước-tường thôn

Phú-thái thôn

Thái-bình thôn

Cựu Phước-khánh thôn,

Thanh-hưng thôn

An-phú thôn

Thái-khánh thôn (trước là Long-cang Bình-thạnh thôn thôn)

Phú-nhuận thôn

An-toàn thôn

Tân-hưng thôn

Bình-thạnh thôn (mới lập)

Quang-đức thôn

Hiệp-nghĩa thôn

Phước-toàn thôn (trước là Bình-hòa

An-tường thôn

thôn)

[56b] Phú-đức Bình-mỹ nhị thôn

Long-thạnh thôn

Tân-phú thôn (trước là Tân-toản

Tân-định thôn

thôn)

Vĩnh-long, Vĩnh-an nhị

Vĩnh-tường thôn

Long-hưng thôn

thôn

Phước-long thôn

Cựu Phước-hoà thôn

Long-tuyền thôn

Long-hậu, Mỹ-lý nhị thôn

Hoàng-long thôn

Tân-an tây thôn

Tường-lộc thôn

Thi-lập Thái-hoà thôn

Vĩnh-hưng thôn

An-thạnh-mỹ thôn

Long-an thôn

Long-thái thôn

Long-trị thôn

Long-phước thôn

Hoà-hữu thôn

An-thái trung thôn

Long-vĩnh thôn

Long-phú thôn

https://thuviensach.vn

Long-an thôn Phước-thọ

Long-khánh thôn

Cựu

thôn

Phú-an thôn

Long-định thôn

An-thạnh thôn

[57a] Từ chánh Mỹ-hoà thôn (tục gọi người ở bốn phương là tứ chánh) bởi vi qui tụ nhận dân lưu-tân bốn phương làm một thôn, chớ không phải thổ dân của ông cha để lại)

HUYỆN VĨNH-AN

Nguyên trước là tổng nay đổi làm huyện, lãnh 2 tổng, 81 thôn, phường; phía đông giáp huyện Vĩnh-bình lấy từ ngư-câu ngang đến ểu-câu Đồ-bà rồi đến cửa sông Cái-bồn làm giới-hạn; phía tây giáp phủ Nam-vang Cao-miên lấy cửa sông Tiền-giang ngang đến thượng-khẩu Hậu-giang làm giới hạn; phía nam giáp huyện Vĩnh-định lấy thượng-khẩu Hậu-giang xuống đến cửa sông Cái-bồn làm giới hạn; phía bắc lấy thượng-khẩu Tiền-giang bao cả

những cù lao Cái Vừng, bãi Tê, bãi Tân, bãi Ngưu, bãi Long ẩn, Cai-nga, Tân-phụng, Vĩnh-long đến bờ nam nửa sông cái làm giới hạn.

TỔNG VĨNH-TRINH (mới đặt)

Có 29 thôn. Phía đông giáp tổng An-trung lấy thượng-khẩu sông Cái-tàu

[57b] thẳng đến thủ Cường-oai làm giới-hạn; phía tây giáp phủ Nam-vang Cao-miên lấy thượng khẩu hai con sông (Tiền-giang, Hậu-giang) làm giới-hạn; phía-nam giáp huyện Vĩnh-định, lấy thượng-khẩu Hậu-giang, qua Châu-đốc đến thủ Cường-oai làm giới hạn; phía bắc từ thượng-khẩu Tiền-giang bao gồm các cù lao Cái-vừng, bãi Tê, bãi Tân, bãi Ngưu, đến thượng-khẩu sông Cái-tàu làm giới-hạn.

TÊN CÁC THÔN:

Tân phú-lâm thôn

Long-khánh thôn (mới lập)

Long-sơn thôn

Mỹ-lương thôn

Tân-hưng thôn

Tân-điền thôn

Tân-thuận thôn

Nhơn-hoà trung thôn (mới lập)

Tân-hoà thôn

Mỹ-hưng thôn

Mỹ-chánh thôn

Phú-hưng thôn

Phú-an đông thôn

Tân-thái thôn

Toàn-đức thôn

Toàn-đức đông thôn [58a]

Tân-phước thôn

https://thuviensach.vn

Tân-tịch thôn

Tòng-sơn thôn

Mỹ-long thôn

Mỹ-phú thôn

Bình-thành tây thôn

Bình-thạnh đông thôn

Bình-thạnh-hoà thôn

Nhơn-lợi- trung, Tân-an nhị thôn (mới lập)

Tấn-an thôn (mới lập)

Thái-bình thôn

Mỹ-khánh thôn

Tân-long thôn

TỔNG VĨNH-TRUNG (mới đặt)

Có 52 thôn, phường. Phía đông giáp tổng Vĩnh-trường huyện Vĩnh-bình lấy Ngư-câu Tiền-giang đến ểu-câu Đồ-bà rồi đến cửa sông Cái-bồn làm giới-hạn; phía tây giáp tổng Vĩnh-trinh lấy thượng-khẩu sông Cái-tàu đến nửa sông Cường-oai làm giới-hạn; phía nam giáp huyện Vĩnh-định lấy từ

sông Hậu-giang qua đồn Cường-oai đến bờ phía bắc sông Cái-bồn làm giới-hạn; phía bắc từ thượng-khẩu sông Cái-tàu [58b] thuộc Tiền-giang, bao gồm các cù lao Long-ẩn, Cai-nga, Tân-phụng và Vĩnh-tòng đến Ngư-câu (ngòi-cá) làm giới-hạn.

TÊN CÁC THÔN, PHƯỜNG

Mỹ-an thôn

Cựu-hội-an thôn

Tân-mỹ thôn

Tân-an trung thôn

Nhơn-qui thôn

Tân-long thôn

Long-hậu thôn

Bình-an thôn

Tân-bình thôn

Nhơn-hoà thôn

Tân-xuân thôn

Tân-lâm thôn

An-tịch thôn

Tân-phụng thôn

Sùng-văn phường

Vĩnh-phước thôn

Tân-phú đông thôn

Tân-phú trung thôn

Bình-tiên thôn

Long-phụng thôn

Tân-qui tây thôn

Tân-qui đông thôn

Tân-đông thôn

Tây-khánh thôn

Tân-khánh tây thôn

Tần-triều thôn

Tân-thạnh thôn

Định-an-phú thôn

[59a] Định-hoà thôn

Tân-lộc trung thôn

Đông-thành trung thôn

Phú-lộc thôn

Bình-lữ thôn

Tân-hoa thôn

Vĩnh-long thôn

Tân-hạnh thôn

Tân-sơn thôn

Tân-hội thôn

Phú-hữu thôn

An-thuận thôn

Tân-nhơn thôn

Tân-an đông thôn

Tân-hựu thôn

An-hoà đông thôn

An-phú thôn

Đông-thành thôn

Mỹ-thuận thôn

Giang-trạm Tân-giai thôn

Phú-hội thôn

Tân-hoà thôn

Tân-lộc thôn (mới lập)

https://thuviensach.vn

Giang-trạm Phước-hậu thôn

HUYỆN VĨNH-ĐỊNH

Phía đông giáp biển, phía tây giáp đất 3 phủ Nam-vang. Linh-quỳnh và Chân-sâm của Cao-miên; nam giáp đất Kiên-giang, Long-xuyên trấn Hà-ên, khởi từ thượng-khẩu Hậu-giang trải qua sông Châu-đốc [59b] và hạ

khẩu mới đào của sông Vĩnh-tế đến hạ-khẩu Thụỵ-hoà luôn đến Ba-lãng, Bãi-xao ra cửa biển Mỹ-thanh làm giới hạn; phía bắc giáp 2 tổng Vĩnh-trinh Vĩnh-trường huyện Vĩnh-an và tổng Bình-chánh huyện Vĩnh-bình, lấy thượng khẩu Hậu-giang đến bờ phía nam con sông ở nơi cửa biển Ba-thắc làm giới hạn.

CỘNG 37 THÔN ĐIẾM KỂ SAU:

(huyện Vĩnh-định địa giới tuy rộng, nhưng nhơn-dân chưa đông nên chưa chia ra làm tổng).

Bình-thạnh tây thôn

Bình-trung (mới lập) thôn Bình-lâm thôn (mới lập) Bình-đức thôn

Mỹ-phước thôn

Mỹ-thạnh thôn

Đại-hữu thôn

Thái-thuận thôn

Thái-hoà trung thôn

Tân-thuận đông thôn

Tân-lộc đông thôn

Thái-hưng thôn

Thái-an thôn

Thái-an đông thôn

Bình-thuỷ thôn

Thái-bình thôn [60a]

Tân-an thôn

Tân-thạnh thôn

Tân-nhơn thôn

Tân-phú đông thôn

Phú-mỹ đông thôn

An-lạc thôn (mới lập)

Phú-long thôn

Tân-thạnh đông thôn

An-thạnh nhứt thôn

Đại-hoà thôn

An-thạnh nhị thôn

An-hoà thôn (mới lập)

Hoà-mỹ thôn

Châu-qui-an thôn

Mỹ-hội đông thôn

Long-hưng thôn

Mỹ-đức thôn

Tân-lợi thôn

An-thạnh điếm

Tâu-thạnh điếm

Hậu-giang cựu Vĩnh-thạnh thôn (mới lập)

HUYỆN TÂN-AN

Nguyên trước là tổng nay đổi làm huyện, lãnh 2 tổng 135 thôn trại, phía đông giáp cửa biển Ba-lai, Ngao-châu, Băng-cung, Cổ-chiên; phía tây giáp thượng-khẩu sông Cần-đài đến sông cái Hàm-long; phía nam giáp https://thuviensach.vn

[60b] thượng-khẩu sông Cần-đài đến nửa sông Cổ-chiên làm giới hạn; phía bắc giáp những sông Tiền-giang, Hàm-long, Súc-sĩ và Ba-lai làm giới hạn.

TỔNG TÂN-MINH (mới đặt)

Có 72 thôn. Phía đông giáp cửa biển Ngao-châu, Băng-cung, Cổ-chiên; phía tây giáp thượng-khẩu Cần-đài đến sông Hàm-long làm giới hạn; phía nam giáp thượng-khẩu Cần-đài đến sông Cổ-chiên làm giới hạn; phía bắc giáp hạ-khẩu Cần-đài xuống đến cửa biển Ngao-châu làm giới hạn.

Bình-an thôn

Bình-thanh thôn

Thanh-tránh thôn

Tân-hương Bình-chánh nhị

Bình-trung thôn

thôn

Thanh-an thôn

Thanh-hoà thôn

Phú-thạnh thôn

Tân-thuận thôn

Tân-qui thôn

Vĩnh-khánh thôn

Bình-hiệp thôn [61a]

Bình-phụng (mới lập)

Bình-long nhị thôn

Phú-thuận thôn (hiệp cả thôn

An-lộc thôn

Lộc-hoà thôn

tân, thôn cựu)

Vĩnh-hội thôn

Vĩnh-hoà thôn

Vĩnh-thuận thôn

Tân-phụng thôn

Long-an thôn

Gia-khánh thôn

Tân-nhơn thôn

Nguyên-khánh thôn

Tân-cù thôn

Khánh-hoà thôn (mới lập, trước là

Đông-thành thôn

An-mỹ thôn)

Tân-phú đông thôn

Phước-hạnh thôn

Trung-mỹ thôn

Phú-mỹ thôn

Mỹ-sơn thôn

Mỹ-thạnh thôn

Tân-nghĩa thôn

Gia-thạnh thôn

Thanh-long thôn

Tân-thiện thôn

Tân-thông thôn

Thanh-xuân thôn

Thanh-sơn thôn

Tân-viên thôn

An-hoà thôn

Hội-an thôn

Bình-trạch thôn [61b]

Tân-điều thôn

An-thái thôn

Phú-thạch thôn

Cảm-sơn thôn

Thái-hoà thôn

Trường-lộc thôn

Thanh-tân tây thôn

Tân-thành thôn

Tân-đức thôn

Thái-thuỷ thôn

Long-thạnh thôn (trước là

Định-phước thôn

Long-hoá thôn)

Tân-khánh thôn

Phước-khánh thôn

Phú-an định thôn

Tân-trung thôn

Tân-xuân thôn

Mỹ-điều thôn

Phú-khánh thôn

An-qui thôn

Long-điền thôn (mới lập)

https://thuviensach.vn

Giao-thạnh thôn

Toàn-phú đông thôn

Tân-lộc trung thôn

Giao-long thôn (mới lập)

Vĩnh-an thôn

An-thạnh thôn

Vĩnh-thành thôn

Hoà-thạnh thôn

[62a] TỔNG AN-BẢO (mới lập)

Có 63 thôn trại, phía đông giáp biển Ba-lai và Ngao-châu; phía tây giáp thượng-khẩu Cần-đài và sông Hàm-long, Bình-thuỷ (tục danh Súc-sĩ ở thôn Bình-thuỷ) làm giới-hạn; phía nam giáp tổng Tân-minh lấy hạ-khẩu sông Cần-đài đến nửa sông Cổ-chiên làm giới-hạn; phía bắc giáp sông Bình-thuỷ

đến biển Ba-lai làm giới-hạn.

TÊN CÁC THÔN TRẠI

Hàm-long thôn

Hoà-thuỷ thôn

Phụ-long thôn

Mỹ-phú thôn

Tiên-thuỷ thôn

Tiên-thuỷ tây thôn

Sơn-an thôn

Sơn-hoà thôn

Sơn-thuận thôn

Mỹ-thành thôn

Phú-lợi thôn

Phú-an Nhuận-đức thôn

Phú-khương thôn

Tân-thành đông thôn

Phú-tự thôn

Phú-hưng thôn

Tân-sơn thôn

Tân-điền thôn

Mỹ-an thôn

Long-thạnh thôn [62b]

Long-hưng thôn

Hưng-thạnh thôn

Tân-hào thôn

Tân-hào đông thôn

Tân-định thôn

Tân-thanh đông thôn

Tân-thanh trung thôn

Cựu Tân-hưng thôn

An-toàn thôn

An-nghĩa tây thôn

An-nghĩa trung thôn

An-hoà đông thôn

Vĩnh-đức tây thôn

Vĩnh-đức đông thôn

Vĩnh-đức trung thôn

An-bình đông thôn

An-bình tây thôn

Phú-long tây thôn

An-hoà thôn

An-thuỷ thôn

Tân-thuận thôn (mới lập)

Tân-thuỷ thôn

Bình-thuỷ tây

Bình-thuỷ đông nhị thôn

Phú-quí thôn

Phước-đức thôn

Phước-lộc thôn

Phước-tường thôn

Phước-an trung

Phước-an-chánh nhị thôn [63a]

Phước-an-thạnh thôn

Phú-an-thuận thôn

Định-hoà thôn

Châu-thái thôn

Bình-hoà thôn (mới lập)

Phước-thạnh

Long-thạnh nhị thôn

Châu-bình thôn

Mỹ-nhơn thôn

Tân-trang thôn

Bình-định thôn

Mỹ-nhơn thôn

Tân-thạnh thôn

Phú-long đông thôn

Tân-thạnh thôn

Đồng-gia trại

Tân-xuân thôn

https://thuviensach.vn

[63A] TRẤN HÀ-TIÊN

Hà- ên nguyên đất của Chân-lạp, tục xưa lag Mang-khảm, ếng Tàu gọi là Phương-Thành, khi ban đầu Mạc-Cửu người xã Lê-quách huyện Khang-hải phủ Lôi-châu tỉnh Quảng-đông nước Đại-minh, vào năm niên-hiệu Khang-Hy thứ 19 (1680) đời Đại-thanh, nhà Minh mất, ông Cửu không phục chánh sách nhà Thanh, để tóc dài chạy qua phương nam ở tại phủ

Nam-vang nước Cao-miên, thấy nơi phủ Sài-mạt của nước ấy có những người các nước: Trung-hoa, Cao-miên, Đồ-bà tụ tập mở trường đổ-bác trưng thuế, gọi là thuế hoa-chi, ông bèn trưng mua thuế ấy, lại được cái hầm bạc nữa, nên mau phát giàu có, ông lại chiêu mộ dân phiêu lưu ở Phú-quốc, Lũng-kỳ, Cần-bột, Vũng-thơm, Rạch-giá, Cà-mau lập làm 7 xã thôn.

Xứ sở nầy tương truyền thường có người ên hay xuất hiện trên sông, nhơn đó gọi tên là Hà- ên.

[63b] Mạc-Cửu bèn sai người thuộc hạ là Trương-Cầu, Lý-Xá đệ biểu-văn trần- nh đến kinh đô Phú-xuân xin làm quan trưởng xứ ấy.

Mùa thu tháng 8 năm Mậu-tý (1708) đời vua Hiếu-tông Hiếu-minh Hoàng-đế (Nguyến-phúc-chu) sắc cho Mạc-Cửu làm Tổng-binh trấn Hà- ên phong tước Cửu-ngọc-hầu; Cửu lập đinh trại đồn trú ở đất Phương-thành, nhơn dân càng ngày qui tụ càng đông đảo.

Tháng 4 năm 21 Tân-mão (1711) Hà- ên trấn Tổng-binh Cửu-ngọc-hầu Mạc-Cửu đến cửa Khuyết tạ ơn.

[64a] Tháng 5 năm thứ 11 Ất-mão (1735) đời vua Túc-tôn Hiếu-minh Hoàng-đế (Nguyễn-phúc-Chú) Mạc-Cửu mất. Con trưởng là Mạc-Tông, tự là Thiên-tứ (hiệu là Sĩ-lân-thị Thọ-đức-hiên) dâng thơ cáo phó. Tháng 2 mùa xuân năm Bính-thìn (1736) Vua ban cho Thiên-tứ Kế tập theo cha, thăng làm Khâm-sai Đô-đốc Tôn-đức-hầu và cho 3 chiếc long-bài-thuyền được miễn thuyền-thuế, thường năm thuyền xuất dương lựa mua vật quí đem về Kinh thượng- ến, Vua lại ra ơn cho được mở lò đúc ền.

https://thuviensach.vn

Tứ chia đặt Văn Võ nha thuộc, tuyển lựa quản binh, dựng công-thự, đắp thành-bảo, chia đặt đường sá chợ quán, sau đấy thương thuyền các nước vãng lai đông đảo.

Tứ lại chiêu tập những văn-sĩ tài nghệ các xứ, nên những văn nhơn tỉnh Phúc-kiến là bọn Châu-phát Trần-minh-Hạ, Châu-cảnh-Dương, Ngô-chi-Hàn, Lý-nhơn-Trưởng, Trần-duy-Đức, Trần-dược-Uyên, Trần-tự-Nam [64b]

Từ-Hoằng, Lâm-duy-Tắc, Tạ-Chương, Đơn-bỉnh-Ngự, Vương-đắc-Lộ, Từ-hiệp-Phỉ, Từ-đăng-Cơ, người tỉnh Quảng-đông là Lâm-kỳ-Nhiên, Tôn-thiên-Thuỵ, Lương-hoa-Phong, Tôn-thiên-Trân, Lội-phùng-Cái, Thang-ngọc-Sùng, Dự- ch-thuần, Trần-thuỵ-Phụng, Lư-triệu-Dinh, Trần-thiệp-Tứ, Vương-húc, Hoàng-kỳ-Trấn, Trần-bá-Phát; người phủ Triệu-phong là Phan-đại-Quảng, Nguyễn-Nghi, Trần-Ngoan, Đặng-minh-Bần. Người phủ Gia-định là Trịnh-liên-Sơn, Lê-bá-Bình, Người ở Qui-nhơn là Hoàng-Long Hoà-thượng (người phật giáo). Người Phúc - Kiến là Đạo sĩ Tô -Dần ên - sinh. Nối nhau đi đến Tứ mở gác Chiêu-anh mua sách vở, thường ngày cùng chư-nho giảng-luận, có thơ vịnh 10 cảnh ở Hà- ên, thi sĩ họa lại rất đông, từ đấy văn-phong mới truyền bá ra miền biển ấy. Tôn đức-hầu có khắc bản Hà- ên thập vịnh và bản Minh-bột di-ngư truyền lại cho đời.

[65a] Tháng 8 mùa thu năm Đinh mão (1747) đời vua Thế Tôn Hiếu-võ Hoàng-đế (Nguyễn-phúc-Khoái) có tên giặc biển ngụy xưng là Võ-vương Đức-bụng (người ở Qui-nhơn tên là Đức, vì có bụng lớn nên gọi là Đức-bụng) cướp lấy thuyền Long-bài ở ngoài biển Hà- ên. Trước khi ấy, trung tuần tháng 4 Tông đức-hầu sai người cưỡi thuyền Long-bài đem thủy hỏa ngọc châu mỗi thứ 1 viên, 20 hạc-đỉnh, (?) 1 con hỏa-kê (gà a) Tây-dương, 1 con chó ngao Tây-dương, 1 con cù-cốc ngũ sắc, 1 con anh-võ ngũ sắc và vải Tây-dương, chiếu giao-văn chiếu đẳng-hoa các quí vật ấy đến dâng. Vu ban cấp cho cáo-thân-bằng[25], 2 đạo sắc Cai-đội, 2 đạo sắc Đội-trưởng và các hạng gấm đoạn, khí vật... Tháng 8 sứ giả của Thiên tử về đến hải phận Long-xuyên gặp bọn giặc biển là ngụy Võ-vương tên là Đức-bụng đã do thám biết trước, chờ đón ngoài biển cướp lấy tài vật, Tôn đức-hầu được n báo, lập tức sai người rể là Ngũ-nhung Cai-đội Kỳ-tài-hầu Từ-hữu-Dung đem 10 chiếc chiến hạm [65b] ra bắt được 4 người trong đảng của giặc https://thuviensach.vn

trảm thủ, còn Đức-bụng chạy trốn qua hải phận Ba-thắc, Tông đức-hầu đem việc tư qua Gia-định, điều khiển quan binh chia đi tuần bắt, năm sau bắt được Đức-bụng làm tội lăng-trì[26] dư đảng đều dẹp yên cả.

Năm thứ 18 (Ất-hợi - 1755) nước Cao-miên trái mạng, vu sai quan quân đến đánh, vua nước ấy là Nặc-ong-Nguyên chạy sang Tôn-đức hầu ở Hà-ên, nhờ Tôn-đức-hầu tâu giúp mới được dâng đất để khỏi tội.

Năm thứ 20 (Đinh-sửu - 1757) nước Cao-miên có loạn, vương tôn là Nặc-ong-Tôn chạy sang nương náu ở Hà- ên rồi xin làm con nuôi Tôn-đức-hầu, Tôn-đức-hầu đem việc tấu lên, vua phong cho Nặc-ong-Tôn làm quốc vương Cao-miên, rồi hộ tống về nước. Sau khi được sắc phong, Nặc-ong-Tôn đem đất 5 phủ Chân-sân, Sài-mạt [66a] Cần-bột, Linh-quỳnh, Vũng-thơm dâng cho Tôn-đức-hầu để tạ ơn giúp đỡ. Tôn-đức-hầu đem dâng đất ấy lên triều, và vua hạ chỉ chuẩn đặt 5 phủ thuộc trấn Hà- ên quản hạt.

Tôn-đức-hầu lại lập đạo Kiên-giang ở xứ Rạch-giá, lập đạo Long-xuyên ở xứ

Cà-mau, đều đặt quan lại cai trị.

Tháng 8 mùa thu năm Bính-tuất (1766) đời vua Duệ-tôn Hiếu-định-Hoàng-đế năm thứ 2 (Nguyễn-phúc-Thuần) có thám-tử trấn Hà- ên từ

nước Tiêm-la về báo n rằng Phong-vương nước Tiêm (vua nước ấy có bịnh phong hủi) nên người trong nước gọi là phong-vương) đã chỉnh bị

chiến tháp (chiến thuyền của nước Tiêm gọi là tháp, cách thức giống chiếc tam-bản của tàu Tây-dương mà lớn hơn, người thủy-thủ ngồi xây mặt ra sau mà chèo) và binh biển sẽ đến đánh trấn Hà- ên.

Phong vương thuở ấy ưa việc sử dụng võ toan xâm-lấn nước ngoài, gây oán với bốn bên lân-quốc, mà chánh-trị rất tàn bạo. Tôn-đức-hầu lấy làm lo

[66b], nên sự phòng bị càng thêm chặt chẽ, tháng 9 tư báo với khổn-súy (chủ-tướng) thành Gia-định xin binh ứng-viện. Ngày 10 tháng 10, quan Điều-khiển (ở Gia-định) là thống-suất Khôi-khoa-hầu Nguyễn-phúc-Khôi, Tham-mưu Miên-trường-hầu Nguyễn-hữu-Miên, sai Bộ-đạo-quan Cai-đội Siêu-nghĩa-hầu, Tân-châu-đạo Cai-đội Kế-thiện-hầu, Binh-luận Duy-tài-bá, đem 20 chiếc thuyền tuần bể và 1000 nh-binh đến trấn Hà- ên, đề phòng bị ngoại hoạn.

https://thuviensach.vn

Tháng 3 mùa xuân năm thứ 3 (Đinh-hợi - 1767) nước Miến-điện[27]

nhơn oán dân nước Tiêm-la, bèn cử binh qua đánh phá nước này, đốt cung thất, cướp [67a] ngọc lụa, bắt Phong-Vương và con vua là Chiêu-Đốc, cùng mấy vạn dân số đem về, bỏ nơi ấy làm đất trống. Con thứ 3 của Tiêm-vương là Chiêu-xí-Xan trốn qua nước Cao-miên. Con thứ 2 của vua ấy là Chiêu-thủy chạy sang Hà- ên. Từ đấy Tiêm-la không còn mưu toan đến đánh nước ta nữa.

Tôn-đức-hầu đem đủ nh trạng đề đạt lên triều và tạ ơn quan điều-khiển xin rút viện binh về cho khỏi lao khổ. Tháng 5 Khổn-súy Gia-định triệu bọn Siêu-nghĩa-hầu kéo binh về an nghỉ.

Tôn-đức-hầu lại sợ Miến-điện nhơn có nhuệ-khí thắng trận, rồi chúng lại hoành hành xâm nhiễu đến ta, bèn sai cháu ngoại là Thắng-thủy-đội Cai-đội Sửu tài-hầu Trần-văn-Lực (con của viên tướng trấn thủ ở các châu Cao-lỗi-Liêm là Tổng-binh Định-sách-hầu, cháu của Đô-đốc Thắng-tài-Hầu, và con người

em gái của Tôn-đức-Hầu) đem chiến hạm binh lính ra đông Chân-bôn (địa-giới sát nước Tiêm) để tuần phòng việc bất ngờ ở biên cảnh.

Thuở ấy nước Tiêm sau khi binh hỏa [67b] bị dịch bệnh hoành hành, quân Hà- ên qua đồn thú và dân Tiêm bị chết ngổn ngang, Sửu-tài-Hầu cũng bị chết, nhưng ở biên-giới chưa yên, việc binh không nên bãi bỏ, bèn sai Ngũ-nhung Kỳ-tài-Hầu qua thế, không bao lâu Kỳ-tài-Hầu cũng bịnh được triệu về, đi đến nửa đường thì chết, bèn sai Cai-đội Đức-nghiệp-Hầu đem thú-binh tuần- ễu các hải-đảo Cổ-công, Cổ-cốt và Dần-khảm.

Trước khi ấy có côn đồ Triều-châu tên là Hoắc-nhiên am-thông võ nghệ

tụ tập đồng-lõa. Thấy đảo Cổ-công là nơi hiểm trở hẻo lánh, trong liền với núi cao của Cao-miên, ngoài có núi làm bình phong che kín, giữa có vũng sâu đầm rộng ghe thuyền đậu được yên-ổn, chúng bèn chiếm cứ làm sào huyệt, thường ra vào dọc biển đón cướp thuyền buôn Nam Bắc đi lại, cùng sang đoạt của cải của dân Tiêm tỵ nạn nơi bờ biển.

https://thuviensach.vn

Hoắc-nhiên có nghề dùng mũi tên lớn bịt sắt bắn đứt dây buồm, hoặc dùng cái khiên mây [68a] che mình nhảy qua thuyền buôn. Y hoành-hành trên biển, đảng-lõa rất đông, bèn âm mưu toan chiếm đoạt Trấn Hà- ên.

Mưu ấy bị ết lậu, Tôn-đức-Hầu mật sai Cai-đội Khang-thành-Hầu đem quan binh nh nhuệ lặng lẽ đến vây bắt. Khi ếng súng đều nổ, ếng trống và ếng hò hét vang lên, quân giặc hoảng kinh chạy trốn; Hoắc-nhiên chỉ

cầm một cái đoản đao cỡi chiếc ghe nhỏ phá vòng vây chạy ra, bị súng điểu-thương loạn xạ, y liền nhảy xuống nước để tránh, lại bị thương nhiều phải chết. Sau khi y bị bêu đầu lên giữa dân chúng, dư đảng của y đều giải tán.

Năm thứ 4 (Mậu-tý - 1768) có người Triều-châu tỉnh Quảng-đông tên là Trịnh-quốc-Hoa ở Tiêm gọi là Phi-nhã-Tân, nguyên trước lưu ngụ Tiêm-la nối theo nghiệp cha (tên là Yển) làm quan-trưởng đất Mang-tát, lại gọi là Phi-nhã-Tát (Phi-nhã là tên chức quan). Nhơn khi nước Tiêm không có vua, trộm cướp dấy lên như ong, Phi-nhã-Tân bèn chiêu nạp những bọn cừ khôi mà thống-nhất lại [68b] rồi tự xưng làm Vua, và viện lễ để đòi Cao-miên phải cống hiến hoa vàng hoa bạc. Vua Cao-miên là Nặc-ong-Đôn tự cho Phi-nhã Tân không phải là thế hệ của Tiêm-la nên chống cự không tuân mệnh.

Ngày 1 tháng 2 mùa xuân năm Kỷ-sửu (1769) có con mãnh hổ vào thành Hà- ên chạy rống cả trong nha thự, quan quân hiệp nhau vây bắt, con hổ ấy rống lên một ếng rồi vọt nhảy ra ngoài thành, không thấy tông ch chi nữa. Khi ấy Tiêm-vương Phi-nhã-Tân sai Phi-nhã sô-sĩ bôn-ma đốc suất binh biển qua đánh Nặc-ong-Tôn ở Cao-miên và hộ tống Ngụy vương Cao-miên là Nặc-ong-Non về nước. Khi đến Lô-khu-vật đánh mãi không thắng, bèn bắt dân đem về.

Trấn Hà- ên nghe lân-quốc phiến động, phải nghiêm sức việc biên-phòng. Vừa có người lưu vong ở Triều-châu là Trần-thái quần tu bọn cướp ở núi Bạch-mã (địa phận Hà- ên) mưu chụp lấy trấn Hà- ên, mật kết người họ Mạc [69a] là Mạc-sùng, Mạc-khoan, ước hẹn đếm ngày 13 tháng 6 đốt lửa làm nội ứng. Việc ấy phát giác Tôn-đức-hầu bèn y theo đúng ước hẹn https://thuviensach.vn

của chúng rồi đặt phục-binh vây bắt. Đồng đảng của chúng ở chùa Hương-sơn, Trần-thái chạy trốn qua xứ Chân-bôn Tiêm-la. Qua ngày 20, ở Cao-miên có lời đồn rằng: ở Súc-nặc-bồn tụ tập hơn 900 người toan gây rối loạn, nhưng liền bị dẹp yên cả.

Tháng 7 năm thứ 6 (Canh-dần - 1770) có tên đào binh là Phạm-Lam chiêu-tập ác-phỉ ở Vũng-thơm, Cần-bột cùng Vinh-ly Ma-lú ở Đồ-bà, Nha-ốc-kê ở Cao-miên đảng lõa có hơn 800 người chia đường thủy lục chụp đánh Trấn thành, và thuyền giặc 15 chiếc vào cửa biển Hà- ên. Vừa đến núi Thúy-bình đều bị Trấn-binh đánh phá, đâm chết Phạm-Lam ở giữa sông và bắt được bọn Lư-Kẻ đem chém tất cả.

Nhưng cũng từ đây Hà- ên binh lương thiếu thốn [69b] dân tâm nao động, Tôn-đức-hầu dâng sớ bày tỏ và xin cố gắng hết sức, Triều đình khoan dung ủy lạo và sắc cho Khổn-súy Gia-định rằng: khi nào Hà- ên hữu sự báo cáo nguy cấp, thì nên cứu ứng cho mau.

Tháng 8 năm thứ 7 Tân-mão dò biết Tiêm-vương Phi-nhã-Tân đương kiểm điểm binh giáp định ngày tấn công. Tôn-đức-Hầu gởi dịch qua quan Điều-khiển Gia-định xin viện binh. Khôi-khoa-hầu và Miên-trường-hầu phúc thơ nói: năm trước hoang báo việc biên-cảnh làm cho quan quân lao khổ, ngày nay nên chỉnh sức tướng-sĩ, đợi khi nào có n binh Tiêm tràn qua biên cảnh chắc chắn, chúng tôi sẽ phát binh ứng chiến thì cũng không muộn.

Thế rồi ngày 14 tháng ấy trong thành Hà- ên ở phía nam thấy có 2 cái mống đỏ giao lại thành chữ thập (+), dài hơn 3 trượng, ngày 16 ở dưới lầu Bắc-đế nguyên có đống cát cao hơn 1, trượng [70a] bỗng bị gió cuộn bay lên không trung, làm cho trong thành mù mịt, rồi khi đổ xuống thành một đống hình chữ thập, kẻ thức giả dự đoán đó là điềm “tháng 10 thì mất thành”.

Tháng 9 Phi-nhã-Tân lo lắng Chiêu-thủy (con thứ 2 Phong-vương Tiêm-la đã nói trên) hiện ở Hà- ên nh thế chẳng khác gì như ở bên gường nằm có người thở ngáy ò ò thì ngủ không yên giấc, bèn nhân nhuệ khí mới phá https://thuviensach.vn

được giặc ở Lục-côn (thuộc Miến-điện) nên đem 20.000 binh thủy lục dùng tên cướp ở núi Bạch-mã là Trần-Thái làm hướng-đạo. Ngày 3 tháng 10 ến đến Hà- ên vây đánh Trấn-thành, 3 mặt thành dựng ván gỗ không đắp đất đá, khi ấy Trấn-binh ít ỏi, nên phải đóng thành cố thủ, một mặt phi báo với đồn dinh Long-hồ, thì ngay lúc ấy thủy-binh của Tiêm chiếm cứ núi Tô-châu bắn đại-bác vào trong thành, thế rất nguy ngập! Đêm ngày 10 kho thuốc súng ở núi ngũ-hổ phát hỏa làm cho trong thành kinh động, đêm ngày 13

binh Tiêm theo cửa phía sau thành nơi cửa sông nhỏ chỗ không đắp thành, chúng chặt phát cửa quan xông vào [70b] phóng hỏa đốt dinh, sáng rực cả

rừng núi, binh Tiêm nội ngoại giáp công, đánh trống hò hét huyên náo, ếng súng nổ vang như sấm, Tôn-đức-hầu thâu đốc binh bản bộ đánh theo lối xáp lá cà dọc theo trên đường, một chặp, quân dân trong thành tan chạy rối loạn, qua canh 3 thành bị hãm, Tôn-đức-hầu đương quyết tử chiến thì Cai-đội Đức-nghiệp-hầu bèn cặp nách Tôn-đức-hầu lên thuyền chèo đến đường sông giang-thành (tên một thủ-sở) mà tẩu thoát, còn Hiệp-trấn mạc-tử hoàn, Thắng-thủy Mạc-tử-xương và Tham-tướng Mạc-tử-Dung dều đem thủy-binh phá vòng vây do đường biển chạy xuống Kiên-giang rồi qua Trấn-giang đồn trú. Ngày 15 thuyền Tôn-đức-hầu đi đến đạo Châu-đốc, bị

truy-binh của tướng Tiêm là Chiêu-khoa-Liên (Người Triềm-châu, họ Trần, tên Liên, làm Mưu sĩ cho Tân. Chiêu-khoa là tên chức quan của Tiêm) theo đến, Tôn-đức-hầu sai Đồ-bà Cai-đội Sa chống cự, nhưng cũng bị thua. Cai-đội Sa có phép cấm đao-thương [71a] tuy bị nhiều vết thương nhưng không chết, chạy ra Tân-châu-đạo Tiền giang, vừa gặp Lưu-thủ Long-hồ-dinh là Cai-cơ Kính-thân-hầu Tống-phước-Hiệp đem dinh-binh đến ếp ứng, cấp tốc bắt người Hải-đạo dẫn vào Châu-đốc đánh lui binh giặc. Binh Tiêm không biết đường sá đi lầm vào cùng giang, bị đại binh ta theo kịp chém được hơn 300 thủ-cấp, Chiêu-khoa Liên bỏ thuyền lên bờ theo đường Chân-sâm đương đêm chạy về Hà- ên, Dinh binh thâu hoạch 5

chiếc chiến-thuyền và súng ống khí-vật của Tiêm và thuyền Hà- ên rồi để

binh phòng thủ đạo Châu-đốc, còn đại-binh trở về Tân-châu, cùng Tôn-đức-hầu hỏi thăm cơ-sự, rồi sai ghe thuyền hộ tống Tôn-đức-hầu đến dinh Long-hồ tạm trú.

https://thuviensach.vn

Còn Cai-đội đạo Đông-khẩu là Nhơn-thanh-hầu Nguyễn-hữu-Nhân đón đánh binh Tiêm ở thủ Cường-thành Hậu-giang chận lối hiểm [71b] xuất Kỳ

binh đánh luôn mấy trận đều thắng cả, thâu được chiến thuyền của Tiêm 10 chiếc, binh Tiêm do đường bộ chạy trốn bị chém và bị đói khát chết mất quá nửa, sau cho đất Long-hồ là nhiều chỗ hiểm-yếu không dám tái phạm.

Phi-nhã-Tân bèn để Chiêu-khoa-Liên ở lại chiêu phủ Trấn Hà- ên, rồi đem đại-binh thẳng đến nước Cao-miên. Vua nước ấy là Nặc-ong-Tôn chạy qua địa phương Bát-chiên Long-quật, Phi-nhã-Tân đem Nặc-ong-Non trở về làm Vua Cao-miên, binh Tiêm chiếm cứ phủ Nam-vang, có ý dòm ngó đánh thành Gia-định.

Tháng 11 Thống-suất Khôi-khoa-hầu, Tham mưu Miên-trường-hầu đưa công văn mời Tôn-đức-hầu hội nghị, Kính-đức-hầu (hiện ở Long-hồ) phái ủy thuộc viên dẫn đến công quán Nghi-giang, quan Điều-khiển mời Tôn-đức-hầu đến bản dinh ủy lạo và hỏi gốc ngọn công việc để tục tấu về Triều. Tôn-đức-hầu trình bày nguyên do thất thủ, dâng biểu thọ tội.

[72a] tháng 12 phụng Chiếu văn khoan miễn tội cho Tôn-đức-hầu, lại cấp cho ền lương và sai Điều-khiển Khổn-thần sức bắt binh-biển hộ vệ

Tôn-đức-hầu về Trấn-giang cư trú, đặng chiêu dụ kẻ lưu vong, để toan có ngày dẹp giặc.

Tháng 2 năm thứ 8 Nhâm-thìn (1772) Vua sai Đốc-chiến Đàm-ân-hầu Nguyễn-phước Đàm, Tham-tám Tiến-lễ-hầu Nguyễn-đại-Tiến lãnh đem thủy bộ nh-binh 10000 người ở 2 dinh Bình-khang Bình-thuận và 300

chiếc thuyền vào Gia-định thay làm công việc Điều-khiển. Nghị tội Thống-suất Khôi-khoa-hầu về việc không ếp viện nên Hà- ên bị hãm với quân địch, giáng làm Cai-đội và triệu Tham-mưu Miên-trường-hầu về kinh đợi lệnh.

Tháng 6 quan Điều-khiển điều độ việc tấn chính: Đàm-ân-hầu lãnh đại-binh kéo tới Tiền-giang [72b] Cai-bộ dinh Long-hồ là Hiến-chương-hầu Nguyễn-khoa-Toàn đem quan-binh Đông-khẩu do đường biển kéo tới, Lưu-thủ (Long-hồ-dinh) Kính-thận-hầu do đường Hậu-giang ến đến Châu-đốc để làm hại đường sá chứng. Khi ấy Nhơn-thanh-hầu vừa bị trọng bệnh, chỉ

https://thuviensach.vn

có Hiến-chương-hầu quản lãnh 3000 binh biển và 50 chiếc thuyền cả lớn và nhỏ tới giao-chiến cùng binh Tiêm, nhưng giao-chiến bất lợi phải rút lui về

Kiên-giang. Đàm-ân-hầu dùng Nhâm-lịch-Tối làm ên-phong đến Nam-vang đánh phá binh Tiêm giết chết rất nhiều. Phi-nhã-Tân chạy xuống Hà- ên, Nặc-ong-Non chạy về Cần-bột, quân ta thâu phục được các phủ Nam-vang, La-bích Nặc-ong-Tôn trở lại làm vua, nước Cao-Miên bình-định, đại-binh khải-hoàn, làm tờ báo ệp về Triều.

Đàm-ân-hầu về đến đồn-dinh đắp lũy đất, [73a] phía nam từ Cát-ngang, phía tây đến cầu Lão-huệ, phía bắc giáp thượng-khẩu Nghi-giang dài 15 dặm bao quanh đồn dinh, cắt ngang đường bộ, để ngăn ngừa sự bất-trắc.

Phi-nhã-Tân về đến Hà- ên đưa thư giảng hòa cho Tôn-đức-hầu, nhưng Tôn-đức-hầu không trả lời. Phi-nhã-Tân nghĩ mình mới chiếm được nước Tiêm cội rễ chưa được vững bền, nay toan kế lược viễn chinh cũng chưa thành tựu, nếu để quân sĩ ngày tháng rong chơi rồi già cỗi mất, một mai nước Tiêm có người chiếm cứ sào huyệt, thì mình tới lui đều bị cùng đường, ăn năn không kịp, bèn lụa binh biển ủy cho Chiêu-liên án thủ Hà-ên, còn Tân thì dẫn binh cướp bắt con cái của Tôn-đức-hầu và Chiêu-thúy đem xuống chiến-thuyền trở về Vọng-các.

Tháng 2 năm thứ 9 (Quí-tỵ - 1773) Tôn-đức-hầu ở Trấn-giang phái viên qua Tiêm thăm dò động nh, bề ngoài thì nói đi giảng cuộc hòa thân, Phi-nhã-Tân bằng lòng, [73b] đưa người thiếp thứ tư và con gái nhỏ của Tôn-đức-hầu mà y đã bắt trao về Trấn-giang để làm n, và triệu Chiêu-khoa-Liên về nước.

Thuở ấy binh nước Tiêm kéo sang đã phá tan thành bảo Hà- ên và đốt nhà cửa, lấy tài vật, nhân dân đào tán, chỉ để lại một gò đất hoang mà thôi.

Tôn-đức-hầu không nỡ nhìn thấy cái cảnh thành quách hoang vu, nên mới tạm trú ở Trấn-giang, rồi ủy cho Hiệp-trấn Mạc-tử-Hoàng về trước (về Hà-ên) chỉnh lý lại.

https://thuviensach.vn

Tháng 7 được báo n người Tây-sơn ở phủ Qui-nhân là anh em Nguyễn-văn-Nhạc,Nguyễn-văn-Huệ đã đoạt lấy thành Qui-nhân.

Tháng 5 năm Giáp-ngọ (1774) An-nam-quốc Đại-tư-đồ Diệp-quận công Hoàng-ngũ-Phước xâm chiếm vào miền nam, ngày 28 tháng 12 Kinh-thành thất thủ, Vua chạy vào địa phương Bến-giá thuộc Quảng-nam-dinh. Ngày 12 tháng 2 năm Ất-vị (1775) Vua cùng Thế-tổ Cao-hoàng-đế đi theo đường biển vào nam, ngày [74a] 25 đến phủ Gia-định tạm trú ở địa phương Bến-nghé phía bắc Đồn-dinh, Tôn-đức-hầu đến hành-tại (chỗ vua ở) bái kiến, Vua tấn phong cho làm Quốc-lão Đô-đốc quận công gia cho 3 người con: là Mạc-tử-Hoàn làm Chưởng-cơ Xướng làm Thắng-thủy Cai-đội, Dung làm Tham-tướng cai-cơ, đều về án thủ Trấn-giang-đạo, chiêu tập lưu dân tàn-tốt Hà- ên để đợi cơ-hội.

Ngày 8 tháng 2 năm Bính-thân (1776) em thứ hai nhà Tây-sơn là Tiết-chế Nguyễn-văn-Lữ đem binh thuyền vào lấy Gia-định phủ.

Trước khi ấy Tây-sơn chiếm cứ Qui-nhơn và Quảng-ngãi, ở Phủ-yên báo cấp về Gia-định. Năm Giáp-ngọ Lưu-thủ dinh Long-hồ là Kính-thận-hầu Cai-bộ là Hiến-chương-hầu đốc lãnh tướng sĩ 5 dinh (Điều khiển Gia-định lãnh coi tướng sĩ 5 dinh: Bình-khang, Bình-thuận [74b] Trấn-biên, Phiên-trấn và Long-hồ, khi ấy Kính-thuận-hầu đốc suất đánh giặc) gồm cả lính thủy bộ

20.000 người thẳng đến Phú-yên, bộ binh của Kính-thận-hầu đồn trú ở

Chợ-gò, Thủy-binh của Hiến-chương-hầu đóng ở Vũng-lâm, oai thanh như

gió táp sấm vang, quân Tây-sơn đều hoảng sợ. Nguyễn-Nhạc bèn trước đưa thư trá hàng, sau Nguyễn-Huệ đem cả binh ở Qui-nhơn vào chụp đánh phá được, rồi thừa thắng đến bắt Cai-cơ Triệu -vân-hầu ở Ba-non, Kính-thận-hầu lui về đóng quân ở Ô-cam chặn chỗ hiểm yếu, thế rồi Quảng-nam có xảy việc Nguyễn-Nhạc cấp báo cho Nguyễn-Huệ rút binh về, để đạo binh Hòa-nghĩa ở lại ngăn đón mặt sau Phú-yên. (Đạo binh Hòa-nghĩa sẽ nói ở

sau).

Lúc bấy giờ Vua đặc cách tấn chức cho Kính-thận-hầu làm hữu-phủ-quốc-công, Hiến-chương-hầu làm Tham-chánh và triệu 2 ông kéo quân về

để lo toan hậu sự.

https://thuviensach.vn

Thuở ấy Gia-định thế cô sức yếu [75a] Văn-lữ thốt nhiên vào chiếm, Chưởng-cơ Hựu-đức-hầu Tống-phước-Hựu chỉ đem có một số quan binh để bảo vệ Thánh-giá chạy qua Trấn-biên-dinh đóng ở Đồng-tràm rồi chiêu mộ binh Cần-vương để ễu trừ quân địch. Vậy nên Thạch-thuyền Cai-đội Phương-danh-hầu Đỗ-thanh-Nhơn đem 3000 binh của bọn hổ tướng là Nguyễn-hoàng-Đức, Trần-búa, Đỗ-vàng, Đỗ-tai, Võ-nhàn, Đỗ-bảng thuộc Nghĩa-lữ Đông-sơn, xưng là Đông-sơn Thượng-tướng-quân chặt cây vác sào bôi áo vẽ mặt rồi từ Ba-giồng cuồn cuộn kéo tới, đến đâu quân địch đều lui tránh cả.

Tháng 5 thu phục được Gia-định, Văn-lữ chỉ cướp lấy lúa kho chở hơn 200 chiếc thuyền [75b] chạy về Qui-nhơn. Phương-danh-hầu phụng Thánh-giá trở về hành tại Bến-nghé thuộc dinh-Phiên-trấn. Vua đặc cách tấn phong cho Phương-danh-hầu làm Ngoại-hữu-chưởng-dinh Quận-công. Còn Hữu-phủ Kính-quốc-công đem quân bản bộ cùng tướng đầu hàng là bọn Lý-tướng-quân đạo Hòa-nghĩa (Lý-tướng-quân là người Phúc-kiến (Trung-hoa) lưu ngụ phủ Qui-nhơn, gặp khi Nguyễn-Nhạc dấy binh, có chiêu lập người Tàu (Đường-nhơn) làm binh sĩ gọi là Hòa-nghĩa-đạo để hưởng ứng theo, Nguyễn-Nhạc thấy Lý là người cảm tử hung-hãn dùng làm vai cánh.

Từ năm Ất-vị (1775) đạo Hòa-nghĩa cùng binh Bắc-hà giao chiến ở Quảng-nam, sau khi bại trận ở Cẩm-sa bị Tây-sơn bạc đãi, nhơn năm ấy Tây-sơn giao cho Tài bảo-thủ Phú-yên, Lý Tài bèn đem binh đến qui thuận với Kính-quốc-công, nên đồng thời kéo về Gia-định đến Trấn-biên-dinh trú binh ở

đấy [76a] rồi thân dẫn thuộc tướng đến hành tại bái yết.

Tháng 6 năm ấy Kính-quốc-công ốm chết, thuở ấy Tôn-quận-công cũng còn ở Trấn-giang mà trong tay không đủ binh quyền, chỉ ngồi nhìn nạn nước, nên thường đấm ngực nghiến răng phẫn uất hổ thẹn mà than thở

mãi.

Tháng 3 năm thứ 13 (Đinh-dậu_1777) Long-nhương tướng quân Tây-sơn là Nguyễn-văn-Huệ lại vào chiếm Gia-định; tháng 4 xa giá chạy qua Trấn-giang-đạo, Tôn-quận-công nghinh giá tại đấy. Tháng 6 Vua để Tôn-quận-công lưu thủ Kiên-giang, còn đại-giá qua Long-xuyên, tháng 8 bị binh https://thuviensach.vn

Tây-sơn bắt đưa về đồn Phiên-trấn đồng thời với Mục-vương, duy Thế-tổ

Cao-hoàng-đế tránh ở địa hạt Long-xuyên nên mới thoát nạn. Tháng 9 Tôn-quận-công chạy qua La-giang. Phi-nhã-Tân được biên cảnh báo n [76b]

bèn sai Bò-ong-Giao người Cao-miên lấy hảo ý đến đón rước Hoàng-thân Xuân-quận-công cùng Tôn-quận-công qua Tiêm-la lưu trú. Tháng 10 vua Cao-miên là Nặc-ong-Vinh giết người anh là Nhị-vương Nặc-ong-Tôn.

Ngày 5 tháng giêng năm Mậu-tuất, ba quân mặc đồ vải trắng tôn Thế-tổ

Cao-hoàng-đế lên làm Đại-nguyên-súy, khởi binh khôi phục Gia-định phủ.

Tháng 6 khiến Chánh-sứ cai-cơ Trưng- n-hầu Lưu-phước-Trưng qua Tiêm-la thương thuyết sự lân-hảo và thăm m Xuân-quận-công và Tôn-quận-công về.

Năm thứ 2 (Kỷ-hợi) mùa Xuân Chiêu-thủy-mô Đê-đô-luyện ở Cao-miên đánh Nặc-ong-Vinh, Vinh sai Vị-bộn-xu [77a] triệu binh Ba-thắc cứu viện, Xu lại đem tội trạng thi nghịch của Vinh đến kinh đô trần-tố. Tháng 6, Triều-đình khiến Phương-quận-Công qua đánh Cao-miên bắt giết Nặc-ong-Vinh, lập con là Nặc-ong-Ấn làm quốc vương Cao-miên.

Tháng giêng năm thứ 3 (Canh-tý_1780) Đại Nguyên-súy lên ngôi ở Gia-định. Tháng 6 vua sai Cai-cơ Tấn-đức-hầu Tĩnh-viễn-hầu qua Tiêm-la giao hảo, thì vừa lúc tàu buôn của vua Tiêm (tục nước Tiêm cả vua tôi đều chuyên việc thương-mãi) về báo rằng: khi từ Quảng-đông về ngang qua hải phận Hà- ên, bị tướng chưởng-cơ Thăng-binh-hầu cướp giết. Phi-nhã-Tân giận lây, bắt 2 sứ-thần (đã nói trên) hạ ngục. Thế rồi Bo-ong-Giao từ cao-miên qua Tiêm tố cáo rằng y có bắt được mật thơ của Gia-định ngầm sai Xuân-quận-công [77b] và Tôn-quận-công làm nội ứng mưu đánh thành Vọng-các. Vua Tiêm nghe tưởng thực, ngày 5 tháng 10 các ông bị trói cột tra tấn, nhưng đều kêu oan không phục tội, Tham-tướng Mạc-tử-dung ra sức biện thuyết cho việc ấy là vu-cáo, liền bị Phi-nhã-Tân đánh chết, còn Tôn-quận-công thì tự tử. Ngày 24, Xuân-quận-công cùng sứ-thần nước ta cùng gia quyến của Tân-quận-công cộng 53 người đều ngộ hại, còn nhân dân Việt-nam ở bên nước ấy đều bị lưu đày ra biệt xứ.

https://thuviensach.vn

Tháng 10 năm Tân-sửu (1781) Đại tướng Tiêm-la là Chất-tri và Sô-si 2

anh em sang đánh nước Cao-miên, vua nước ấy là Nặc-ong-Ấn cấp báo về

triều. Tháng giêng năm Nhâm-dần (1782) Triều đình sai Điều-khiển Chưởng-cơ Thụy-ứng-Hầu Nguyễn-hữu-Thụy đem binh cứu viện. [78a] Khi ấy Phi-nhã-Tân làm việc tàn bạo, ai hơi trái ý là bị chém giết, nhân dân không được yên ổn, bọn trộm cướp dấy lên tứ tung, duy quận giặc ở thành Cổ-lạc thì lại rất mạnh. Phi-nhã-Tân bèn sai đại tướng Phi-nhã Oan-sản đem binh đi đánh, tên thủ tướng giặc ở thành Cổ-lạc là em ruột của Oan-sản bèn bày tỏ tệ chánh của bạo quân (Phi-nhã-Tân), nếu không nh việc trước, ắt bị Tân tàn sát đến nơi. Oan-sản nghe theo, bèn hiệp-binh kéo về

thành Vọng-các vây đánh, dân chúng đều hưởng ứng theo, bắt được Phi-nhã-Tân bỏ tù, rồi phát ngân khố khao thưởng cho tướng sĩ khởi nghĩa, và đón anh em Chất-tri về nước thương nghị.

Tháng 3 Chất-tri được n báo, lập tức sai em là Sô-si ở lại sau, để cùng Thụy-ứng-Hầu giảng hòa. Còn Chất-tri tự đem vệ-binh đi đêm về thành Vọng-các kể tội Phi-nhã-Tân rồi giết chết [78b] phơi thây ngoài thành để

đáp tạ lòng người trong nước.

Khi ấy Chất-tri lên ngôi Phật-vương Tiêm-la (tục nước Tiêm trọng Phật, gọi vua là Phật-vương, cũng như ở trung thổ hay kinh trời, xưng vua là Thiên-vương). Còn Sô-si về sau phong làm Nhị-vương, và phong người cháu là Ma-lặc làm Tam-vương. Những nhân dân Việt-nam trước bị Phi-nhã-Tân lưu đày, thì nay đều được ân xá cho về Vọng-các an-trí, cấp cho ền gạo để nuôi sống. Còn Oan-sản tự quyền phát bạc kho nên bị bỏ tù.

Oan-sản phẫn uất tự tử, ấy là cũng do sự nghi kỵ nhau vậy. Rồi sau Chất-tri lại sai Thát-xỉ-Đa đến chiếm đất Hà- ên.

Tháng 2, anh em Tây-sơn Nguyễn-văn-Nhạc, Nguyễn-văn-Huệ đem 30.000 binh thủy-bộ vào lấy Gia-định, thủy- nh ta bày trận ở ngã bảy Cần-giờ. Binh Tây-sơn nhơn thuận theo chiều gió và nước thủy-triều kéo buồm xông thẳng vào trận ta, binh ta không đánh mà tan rã, [79a] chỉ có tàu Tây-dương của Man-hòe chống cự được lâu. (Man-hòe người là nước Lang-sa Tây-dương giúp sức với Bản-triều, làm quan Khâm-sai cai quản Trung-https://thuviensach.vn

khuông-Đội tước An-hòa-Hầu, khi mất được tặng Hiếu-nghĩa Công-thần phụ-quốc thượng-tướng-quân, tòng sự vào miếu Hiến-trung). Sau Nguyễn-Huệ hiệp binh vây đánh đốt tàu, Man-hòe chết, Tây-sơn bèn thừa thắng phá luôn binh ta ở ngã ba Xoi-rạp thẳng đến Bến-nghé, quan binh ta tan chạy. Khi ấy vua chạy đến Ba-đống hiệu triệu các quân sĩ, bốn phương hưởng ứng tụ-tập rất đông. Tháng 5 anh em Nguyễn-Nhạc đem binh thủy bộ về Qui-nhơn, để tướng Tây-sơn là Đỗ-nhàn-Trập đốc lãnh binh biển trấn thủ Gia-định, đồn trú ở Bến-nghé. Tháng 8 quan binh khắc-phục được Gia-định, Nhàn-trập thua chạy.

[79b] Tháng 2 năm Quí-mão (1783) Nguyễn-văn-Lữ, Nguyễn-văn-Huệ

lại vào chiếm Gia-định. Vua triệu Tiếp-quận-công từ Sơn-đồn Chà-rang kéo quân về để điều-khiển thủy binh lập trận hỏa công, điều khiển Trừng-thanh-Hầu giữ đồn Thủ-thiêm, Hoàng đệ Thiếu-phó-Mân giữ đồn Rạch-bàng, Giám-quân-Phiên-trấn-Dinh là Tô-văn-Hầu giữ bè hoa-công, tàu thuyền của Tiếp-quận-công đem phân bố thảo-long (bè cỏ) giăng ngang trên sông lớn Bến nghé. Ngày 24 Chương-thủy-quân Hoàng-nhật-Hầu và Thăng-bình-Hầu đem kỳ binh đón đánh ở Khúc-láng (?) nhử giặc vào trận để khởi hỏa công, ngày ấy gặp ngày đạp-triều[28] từ giờ đần đến giờ tỵ

nước lên tràn ngập, thình lình ngọn gió đông bắc quật lại làm cháy cả bè hỏa-công của binh ta, khói lửa cháy nổ kịch liệt, binh Tây-sơn thừa thế hỗn chiến, binh ta chạy tán loạn. Tiếp-quận-công do đường núi chạy lên Lao-quốc [80a] (Tộc loại Ai-lao ếp giáp phía nam tỉnh Vân-nam, phía tây bắc nước ta, ngoài Sơn-man có những tộc loại Ai-lao, Lạc-hoàn, Vạn-tượng, Xỉ-đa, Mục-đa, Hán-viên, Chân-man, Khống-xương, Mại-xương, Tinh-ba-Thắc danh hiệu rất nhiều, nhưng tổ ên của họ gốc ở Lao-sơn, nên tổng danh gọi là Lao). Vua phải chạy đến Mỹ-tho, đi qua cửa Đôm ra Phú-quốc đảo, rồi sai Tả-thủy Dụ-tài-Hầu vào Hà- ên chiêu tập tàn-binh. Thuở ấy chức điều-khiển đạo Hòa-nghĩa là Trần-Đĩnh trái mạng không hiệp tác, bị Dụ-tài-Hầu chém chết, đảng của Đĩnh là Tống-binh Trần-Hưng, Lâm-Húc chụp đánh giết Hữu-chi Khuôn-chánh-Hầu, rồi chiếm cứ Hà- ên làm việc phản-nghịch. Quan binh đến hội- ễu giết được Trần-Hưng. còn Lâm-Húc chạy https://thuviensach.vn

trốn. Giữa lúc ấy có tên Vinh-ly-ma-Luyện người Đồ-bà từ ngoài hải-đảo đem hơn 10 chiếc thuyền đến xin đầu hàng.

Tháng 6, vua trở ra Phú-quốc lánh ở trong vũng Lụy-thạch, [80b] vừa bị

du-binh của Thống-suất Thân (Tây-sơn) chụp đánh bắt đặng Vinh-ly-ma-Luyện, vua chạy qua đảo Côn-lôn, lại bị trinh-thám Tây-sơn dò biết. Tháng 7, ngự-binh dời qua hướng đông đậu neo ở Eo-lội Băng-côn, ngày 12 chiến-thuyền của Đô-úy Trấn, Ngự-úy văn (Tây-sơn) kéo đến vây đánh, thế rất nguy bức. Ngày ấy trời đương tạnh sáng, thốt-nhiên mây mù bốn phía, gió sóng nổi lên ồ ạt, chiến thuyền của địch rời rạc như bèo trôi giữa biển, xuôi theo chiều gió, bị chìm đắm không biết bao nhiêu mà kể. Thuyền của Vua liền trương 2 buồm trông hướng tây bắc chạy ra, vừa đến chỗ ngang với vũng biển Ma-ly, lại bị chiến-thuyền của thủ-binh Tây-sơn xông đến, nhưng không dám phạm, một lát thì nổi gió mưa ban ngày mù tối cả, ngự-châu phải nhắm hướng đông trở buồn chạy ra giữa biển, không biết bở bến nơi nào.

Lúc nước ngọt trong thuyền đã hết, quân sĩ khát nước đã 7 ngày, [81a]

vậy mà bỗng chốc thì thấy mặt biển khói tan, đầu thuyền sóng lặng, mặt nước chia ra có giới-hạn đen trắng phân-minh, nước trong tràn ra, nếm thủ

thấy ngọt. Quân sĩ nhờ đó được khỏi chết khát, bèn quay thuyền về đảo Phú-quốc, rồi các thuyền hộ-tùng lần lượt qui tụ lại.

Tháng 8 vua trở về Long-xuyên-đạo tu bổ ghe thuyền để vận tải lương.

Rồi sau Lưu-thủ Hóa của Tây-sơn dò biết, đem đại đội thủy binh từ Ba-thắc kéo đến đầy biển, vừa chiều tối đình quân ở hạ-khẩu Đốc-vàng, phân phái điều đô, định sáng ngày mai thì hiệp vây. Đêm ấy vua dò biết được, lập tức thâu quân chạy ra Hòn-chong, quân Tây-sơn biết vua có chuẩn-bị, không dám đuổi theo. Quan quân lại chạy ra đảo Thổ-châu ẩn-tránh cho xa chiến địa.

Tháng 12, sứ nước Tiêm là Thát-xỉ-Đa đệ biểu văn của Tiếp-quận-công và quốc-thư của vua Tiêm mời vua sang Tiêm hội nghị việc phục-quốc.

[81b] Vì thế vua mới biết rằng: sau khi binh bại ở Bến nghé, Tiếp-quận-công đã lo trước, do đường nước Lào để sang Tiêm cầu viện binh, mà https://thuviensach.vn

Hoàng-thiên giúp đỡ cho Thánh-chủ (chỉ Thế-tổ) có những báo ứng thần kỳ, được truyền bá ở bia miệng người Tây-sơn. Vì vậy nên Chưởng-cơ Vân-long-hầu Nguyễn-đăng-Vân là con nuôi Nguyễn-Huệ mà là người đứng đầu trong bọn mười người anh-kiệt, lại nghiêng lòng hướng mộ Thế-tổ, bèn giả

bệnh câm, cởi bỏ binh quyền, lén ra hải đảo truy tầm không gặp. Tháng giêng năm Đinh-vị (1787), Vân đến hành tại thành Vọng-các bái yết, xin làm ền khu cho vua để tảo thanh bọn ác. Sau binh bại ở Mỹ-tho, ông bị Tây-sơn bắt, ông mắng chửi rồi tuyệt thực mà chết.

Tháng 3 năm thứ 7 (Giáp-thìn_1784) vua sang Tiêm-la kể hết đầu đuôi

[82a] những lúc dầm dãi phong trần, và yêu cầu viện binh phục quốc. Vua Tiêm ếp đãi và giúp đỡ rất trọng hậu, Phật-vương lấy nghĩa trọng lân giao hứa hẹn cử nghĩa binh giúp vua khôi phục. Giữa khi ấy Nhị-vương Tiêm-la nhắc đến việc năm trước, Cao-miên đã cùng Thụy-ngọc-hầu giao hòa thì có ước thệ rằng hễ gặp hoạn nạn thì phải ra sức cứu trợ lẫn nhau. Cách không bao lâu xảy có việc chiến tranh với Miến-điện, Nhị-vương phải xuất chinh, bèn ủy người cháu là Chiêu-tăng làm súy tướng, Chiêu-sương làm ên phong đem 2.000 thủy binh, 300 chiến thuyền, định 5 ngày 9 tháng 6 khởi hành đưa vua về nước, Tiếp-quận-công đi theo hộ giá.

Khi đầu Tôn-quận-công cùng con cháu đều ngộ hại, duy con thứ là Tử-Sanh, Tử-Tuấn và Tử Thiêm vì còn nhỏ tuổi và lại nhờ có Cao-la-hàm-Hốc (?) (người cao-miên làm quan nước Tiêm) thương nh giấu kín, còn bọn cháu là Công-Bính, Công-du, Công-Thế, Công-Tài hãy còn thơ ấu lẫn lộn theo dân ta lưu cư ở cõi xa, [82b] sau được vua Tiêm (vua mới) đem về cấp dưỡng, đến lúc này vua nghĩ đến giòng sót của công thần, bèn dùng Tử-Sanh làm Tham-tướng tước Lý-chánh-hầu. Tháng 7 đại binh tới lấy đạo Kiên-giang, rồi vào Trấn-giang đánh phá quân Đốc-hóa (Tây-sơn) rồi lại thẳng đến các chỗ Ba-thắc, Trà-ôn, Mân-thít, Sa-đéc chia binh đồn trú.

Ngày 18 tháng 10, Tiếp-quận-công ban đêm chụp đánh thủy binh của Phò-mã-Đa ở sông Mân-thít, chém được Chưởng- ền-Bảo, quân Tây-sơn bị

tử thương rất nhiều, bỏ thuyền lội chạy. Khi ấy Tiếp-quận-công ở trong vòng hỗn chiến, bị địch ám hại, cách mấy ngày rồi chết. Quân nhà vua thâu https://thuviensach.vn

được ghe thuyền khí giới của Tây-sơn không xiết kể, còn Phò-mã-Đa trốn về

Long-hồ cùng Đô-đốc Trấn cứ thủ ở đấy.

Tháng 11 binh ta đánh phá đồn Trà-luật, Ba-lai, đến đâu quân địch đều tan rã. Trước khi ấy tướng Tây-sơn cấp báo về Qui-nhơn, [83a] Nguyễn-Nhạc sai Nguyễn-Huệ đem hết nh binh đi thuyền vào Gia-định ứng viện, mà quân Cần-vương của ta khi ấy bốn phương tụ tập binh oai cũng đã chấn hưng, duy có binh Tiêm đến đâu đều cướp bóc khó bề hạn chế, nên vua lấy làm lo. Đã vậy mà binh Tiêm lại kiêu hãnh, lòng dân bất phục, khi kéo đến Rạch-sâm không biết địa thế hiểm dị thế nào, lại bị quân giặc dùng kế dụ

cho đi sâu vào ơi trọng địa. Phục binh thủy bộ của địch đổ ra chặn đánh, toàn quân chìm đắm, Chiêu-Tăng, Chiêu-Sương đem vài ngàn tàn binh do đường Cao-miên chạy về nước Tiêm.

Ngày 18 tháng 12, vua đến Trấn-giang, Tham-tướng Lý-chánh-hầu nghinh ếp về qua Hà- ên-trấn. Vua sai Lý-chánh-hầu cùng Cai-cơ Trung-nghĩa-hầu đệ quốc thư nói rõ duyên do bị thất lợi để vua Tiêm biết.

[83b] Tháng giêng năm thứ 6 (Ất-tỵ - 1785) vua tạm trú ở đảo Thổ-châu, địch binh kéo đến, vua chạy ra đảo Cổ-cốt, khi ấy đã có ghe thuyền của quan Tiêm chực sẵn ở đấy để nghinh giá. Ngày 1 tháng 3, vua lại qua thành Vọng-các, vua Tiêm ếp-rước và hỏi thăm nh hình rồi nói: "bọn cháu tôi kiêu căng phóng tử, nên bị thua nhục, làm nhọc thánh giá phải bôn ba". Nói xong, sai đem Chiêu-Tăng, Chiêu-Sương ra chém; vua ta lấy lòng nhân từ khoan hồng can rằng đó là ý trời chưa muốn bình định nên còn đợi một thời cơ. Vậy xin khoan thứ tội lỗi của 2 vị tướng đó. Vì thế vua Tiêm mới tha.

Thuở ấy văn-võ tướng sĩ ngày càng tụ-tập thêm đông, tuy rằng ền lương cấp trên và cấp dưới không phải đến nỗi thiếu thốn, nhưng về đại kế

thì binh lương cần có súc ch từ trước. Bởi thế vua bèn tạm trú ở đất Long-khâu để chuyên việc đồn điền. Vua lại phân phái chư tướng hoặc giúp cho vua Tiêm đi đánh Miến-điện ở Sài-nặc (năm Bính ngọ -1786 - nước Miến-điện [84a] đánh nước Tiêm ở phủ Sài-nặc, vua Tiêm cầu cứu vua ta đi thân chinh dùng súng hỏa-hổ đánh Miến-điện được thắng trận) hoặc đánh Đô-https://thuviensach.vn

bà ở Tòa-ni (bọn Hoa thương ở hải-đảo tây nam xưng là Đại-niên làm thuộc-quốc Tiêm-la. không tuân chức cống, năm Bính - ngọ vua Tiêm yêu cầu nước ta giúp binh, vua ta sai Tiền-quân Dũng-quận-công hiệp với Nhị-vương nước Tiêm dẹp yên được), hoặc tới các hải đảo tu chỉnh ghe thuyền, hoặc lẻn về Gia-định chiêu mộ nghĩa binh toan kế hưng phục.

Tháng 5 năm thứ 10 (Đinh-vị - 1787) Giám-quản Uất-văn-hầu Tống-phước-Đạm đến Vọng-các tâu bày việc anh em Nguyễn-Nhạc, Nguyễn-Huệ

đương gây chiến sát hại lẫn nhau. Tường Đô-trấn ở Gia-định rút hết binh bản-bộ về Qui-nhơn cứu viện. Do đó, Gia-định hiện nay hết sức yếu, có cơ

lấy được.

[84b] Ngày 1 tháng 7, vua trù nh sáng suốt, hiệp theo ý trời, không theo thường-linh mà đi cầu mượn binh lương, để cho họ (người Tiêm) được thế kiêu căng khó bề kìm hãm và hại nhơn-dân: và cũng không câu nệ

ểu ết là phải đương diện từ tạ, để họ tự nghĩ không thể giúp đỡ, rồi lại mượn cớ ngăn trở. Vì thế nên ngài chỉ lưu bức thư tử tạ tại nơi nhà ở rồi ban đêm kéo đoàn thân binh từ cửa biển Bắc-nam đến đảo Tre điều khiển công việc tấn chinh, chém Cai-cơ Trung lấy thủ cấp gởi tạ Tiêm-vương (vì Trung hiếp giết người Tiêm, việc sắp phát giác, cho nên thanh tội bắt chém). Khi ấy vua Tiêm khiến quan rượt theo, ân-cần bày tỏ những lời tự

trách, và nói như có cần thiết gì thì xin cung cấp đầy đủ. Vua chỉ gởi lời cảm tạ, rồi thẳng đến Hà- ên.

Lúc bấy giờ có hai chủ đảng hải-phỉ tàu-ô Thiên-địa-hội (đảng Bạch-liên-giáo tỉnh Tứ-xuyên vào biển xưng vương hiệu là Thiên-địa-hội, cướp bóc tứ

bề, ở mân Việt không kiềm chế được) là tướng quân Hà-hỷ-Văn và Châu-viễn-Quyền [85a] đem binh-thuyền đến xin qui-phụ. Quân vua đến đạo Long-xuyên, tướng Tây-sơn là Lưu-thủ Quyền-chánh-hầu Nguyễn-văn-Trương đem binh bản-bộ đầu hàng, nguyện làm ền phong, tới phá đồn của địch ở Trà-ôn, Ba-lai. Khi ngự-giá đến chỗ Hồi-thủy (tức đồn Hồi-hoa, thôn Hưng-long tỉnh An-giang) đồn trú, nghĩa quân bốn phương đều hưởng ứng qui tụ: ở Trấn-định có Tiên-phong Tánh-thiện-hầu Võ-công-Tánh, ở Trấn-biên có Chưởng-cơ Nghĩa-lý-hầu Nguyễn-văn-Nghĩa, là những https://thuviensach.vn

người có đại thủ đoạn, kỳ dư những bọn hào kiệt thường hay đánh giết quan lại của Tây-sơn, lúc nầy cũng theo quan binh, không sót nơi nào. Cũng có những nhóm thế cô mưu sự bất thành, bị địch giết, [85b] sau cũng có nhóm vì lòng trung phẫn xúc phát, ứng nghĩa để làm nội công, trông thấy khói lửa nổi lên ngùn ngụt, quân địch không sao chế nổi,nên nhà vua trung hưng, có thể định trước được cả ngày tháng vậy.

Tháng 6 Tham-tướng Lý-chánh-hầu ở Tiêm-la về giữ trấn Hà- ên, thuở

ấy thanh thế của ta vang dậy. Đông-định-vương Nguyễn-văn-Lữ (mấy người sau đây cũng là tướng tá Tây-sơn) dẫn binh lánh đến gò Mu-lượng ở Trấn-biên đắp lũy đất ở không được bao lâu phải đem thuộc hạ trở về Qui-nhơn. Tham-đốc Tú giữ Phiêu-trấn, giới nghiêm phòng thủ, đường thương mãi bị cắt đứt. Thái-bảo-Sâm ở Long-hồ Mỹ-tho mỗi khi giao chiến thường bị thua, phải dùng thuyền chiến làm thủy-thành, kết thành đội ngũ để bảo vệ nhau. Còn ở các địa phương Ba-lai, Kiến-định, Mỹ-tho quân địch không dám lên bờ, vừa có Thái-úy... đem 30 thuyền từ Qui-nhơn chở binh đến cùng Thái-bảo-Sâm hiệp lực trợ chiến, nhưng cũng bị bại trận luôn. Mùa hạ

năm Mậu-thân (1788) chúng phải chở lương về [86a] duy còn Thái-bảo-Sâm ở lại chống chọi một cách mệt nhọc thôi.

Ngày 8 tháng 8 năm thứ 11 (Mậu-thân - 1788) Thánh-giá thu phục Gia-định, đồn trú ở Bình-dương, Tham-đốc Tú đến đầu hàng. Thái-bảo-Sâm dẫn binh thuyền ở Qui-nhơn và Thuận-hóa ngoại phủ đến Cần-giờ vào cửa Tiểu-hải qua Ba-lai, Long-hồ rồi trú ở Ba-thắc, bôn ba khắp ngã, bị đại binh ta đuổi theo.

Tháng giêng năm thứ 12 (Kỷ-dậu) vua ngự giá thân chinh, Sâm bị cùng khốn phải đầu hàng, vua tha cho tội chết. Sau Sâm mưu phản, việc phát giác bị tru lục, Gia-định thành từ đây được bình định thống nhất.

Thuở ấy Tham-tướng Lý-chánh-hầu đã lâm bệnh chết rồi. Vua Tiêm đưa Mạc-công-Binh về ở Hà- ên trấn. Trấn ấy ở nơi hẻo lánh, bị binh hỏa lâu ngày, nhơn dân chưa phục hồi, vua gia chức cho Công-Binh làm Lưu-thủ

Binh-chánh-hầu [86b] đồn trú ở đạo Long-xuyên. Không bao lâu Công-Binh https://thuviensach.vn

lâm bệnh mất, phải thay người khác phân quản 2 đạo Long-xuyên và Kiên-giang, duy có Hà- ên trấn thì còn để khuyết.

Năm thứ 22 (Ất-vị - 1799) vua triệu Mạc-tử-Thiêm và Mạc-công-Du (con Hiệp-trấn Hoàn-công-hầu) từ Tiêm-la về. Tháng 10 năm Nhâm-tuất niên hiệu Gia-long nguyên-niên (1802) dùng Mạc-tử-Thiêm làm Hà- ên Trấn-thủ

với chức Cai-cơ, trở về trấn ấy để chiêu tập nhân dân, tha khỏi đóng thuế.

Còn số thuế nhân dân 2 đạo Long-xuyên và Kiên–giang thì đem nạp lại tại Vĩnh-trấn-dinh.

Tháng 12 năm Kỷ-tỵ (1809) niên hiệu Gia-long thứ 8, Hà- ên-trấn Trấn-thủ Chưởng-cơ Thiêm-lộc-hầu Mạc-tử-Thiêm mất. Thuở ấy Công-Du, Công-Thê, Công-Tài còn nhỏ tuổi, chưa am hiểu chánh sự, [87a] vua bèn ban cho bọn ấy chức hàm Cai-đội để thờ phụng Mạc Thống-binh và Mạc Quận-công, cấp cho sái phu và quân thủ mộ 53 người.

Tháng giêng nam Canh-ngọ niên hiệu Gia-long thứ 9 (1810) Tổng-trấn Gia-định-thành Khâm-sai chưởng chấn võ-quản Nhơn-quận-công Nguyễn-văn-Nhơn, khâm-sai Hộ-bộ Thượng-thơ Hiệp-tổng-trấn An-toàn-hầu thần Trịnh-hoài-Đức, quyền Khâm-sai Cai-đội Nghiệm-chánh-hầu Ngô-y-Nghiễm, Tham-luận Tri-lễ-hầu Lê-tấn-Phước án thủ Hà- ên-trấn; Y-Nghiễm và Tấn-Phước tâu xin cho đổi bỏ 3 ngạch thuế hoa-chi nha-phiến và mỡ heo. Vua dụ: các tàu buôn và ghe buôn ở hạt Hà- ên từ nay về sau đều cho miễn thuế.

Tháng 9, khâm-mạng thuyên chuyển Thiện-chánh-hầu Nguyễn-văn-Thiện hiện Trấn-thủ Vĩnh-thanh-trấn làm Trấn-thủ Hà- ên [87b] kỹ-lục Hội-lý-hầu Nguyễn-đức-Hội làm Hiệp-trấn, Tham-luận Châu-quang-hầu Dương-văn-Châu làm Tham-hiệp, ban cho đồng-chương tử-nê (ấn đồng mực đỏ) để làm việc, đem 2 đạo Long-xuyên, và Kiên-giang thuộc về trấn Hà-Tiên như cũ, và chuyển đi 20 thuộc-viên trong 2 thừa-ty tả hữu của 4 trấn Phiên-an, Biên-hòa, Vĩnh-thanh, Định-tường, sung bổ làm 2 thừa-ty cho trấn nầy; lại cấp 200 cơ cho 4 trấn, và 6 chiếc ghe sai-phái, chuẩn định trong 6 tháng một phiên thay đổi, thuộc quyền quan Lưu-thủ sai sử việc https://thuviensach.vn

công, tuần phòng giặc biển. Vì trấn nầy trải qua cuộc biến loạn đã điêu tàn, nên ngạch lại-thuộc và binh sĩ cũng đều thiếu thốn.

Thiện-chánh-hầu được thuyên bổ làm Trấn-thủ, nhưng chưa đến trấn thì bị bệnh mất. Còn Hội-lý-hầu và Chân-quang-hầu thì không đủ tài chấn chỉnh, lại còn cạnh tranh với nhau, dắt dẫn quân đi ẩu đả rối loạn địa-phương. Khổn-súy Gia-định phải bắt hạ ngục, tâu xin tra xét, [88a] rồi quyền sai Thủy-quân Khâm-sai chưởng-cơ Thụy-văn-hầu Nguyễn-phước-Thụy đến phủ dụ cư-dân và tuần phong đạo tặc.

Tháng 8 năm Tân-vị (1911) niên hiệu Gia-long thứ 10, Khâm-mạng Kiên-giang-đạo Cai-cơ giao-hóa-hầu Trương-phước-Giáo thăng làm Trấn-thủ

trấn Hà- ên, thuyên chuyển Kỷ-lục-trấn Định-tường là Minh-đức-hầu Bùi-văn-Minh làm Hiệp-trấn.

Từ đấy Minh-đức hầu chỉnh lý quan-nha quản-trại chiêu dụ lưu-dân, tụ

tập người thương mãi, đặt trường-học, mở các đường sá chợ quán, có thứ

tự phân biệt. Lúc bấy giờ người Trung-hoa, Cao-miên, Đồ-bà theo tộc-loại đến ở cùng nhau nhờ được chánh ch khoan giản, không có phiền nhiễu, từ đó việc trấn mới có thứ tự khả quan.

Tháng giêng năm Bính-tý (1816) niên hiệu Gia-long thứ 15, vua hạ

chiếu cho Trịnh-công-Du làm Hiệp-trấn trấn Hà- ên. [88b] Tháng 12 năm Mậu-dần (1818) niên hiệu Gia-long 17, vua gia thăng cho Hiệp-trấn Du-thành-hầu làm Trấn-thủ Hà- ên. Ấy là Triều-đình nghĩ thương công-thần khai thác đất đai mà con cháu được nhờ phúc ấm tổ tông lâu dài vậy.

Trấn nầy phía nam giáp trấn Vĩnh-thanh, phía tây giáp nước Tiêm-la, phía tây nam ngó ra biển, phía đông trông xuống thành Gia-định, phía bắc giáp nước Cao-miên, đảo Đại- ểu Kim-dự làm viên ngọc châu trấn phía trước hải đảo, núi Ngũ-hổ làm khẩu ấn kẹp phía sau, phía đông có núi Tô-châu đứng sững, làm hùng quan bảo vệ dòng sông cho được thấm nhuần, phía tây có dãy núi Lộc-trĩ làm thạch trụ đón ngăn các lớp sóng cồn. Vả lại Hà- ên phía tả có Bình-sơn triều về, phía hữu có quần-đảo hộ vệ, án gần không đứng ngay hàng thẳng lối, hình như răng chó vậy, hoặc giống như

https://thuviensach.vn

đai ngọc, cánh cung, hoặc như khay vương, đờn sắt, nằm ngang, cúi xuống mà có từng dãy bao quanh. Lại có đảo Phú-quốc triều ở ngoài xa, hình cao tốt đẹp, nay lại có sông Vĩnh-tế mới đào, [89a] ghe thuyền trong sông và ngoài biển đến tụ hội làm cho đường thủy lục giao thông ện lợi, thật là một nơi có hình thắng vậy.

Phía nam đến phía bắc cách nhau chỉ 45 dặm, phía đông đến phía tây cách 419 dặm, phía đông bắc đến thành Gia-định 773 dặm. Lãnh 2 huyện, 4 tổng, 103 xã, thôn, điếm, đội, nậu, phố, thuộc, sơ, súc, danh mục thay đổi liệt kê sau đây:

HÀ-TIÊN TRẤN LỆ-THUỘC

(Chưa đặt danh hiệu phủ, huyện, tổng)

Phía đông giáp tổng Kiên-định huyện Kiên-giang, phía tây giáp địa đầu Chân-bôn Đại-đồng nước Tiêm-la, phía nam giáp bờ biển, phía bắc giáp nước Cao-miên, có 52 xã, thôn, điếm, phố, sở, thuộc, đội, súc.

19 XÃ, THÔN, THUỘC VIỆT-NAM:

Minh-hương xã

Hòa-mỹ xã

Tân-an thôn

Thuận-an thôn

Tân-đông xã

[89b] Tiêm-hương thôn

Tiêm-hưng thôn

Dương-cảng đông-thôn

An-hòa thôn

Thái-thạnh thôn

Vĩnh-thạnh thôn

Phước-lộc thôn

Phú-đông thôn

Tân-qui thôn

Cảm-sơn thôn

Mỹ-thạnh thôn

Phước-sơn thôn

Tiên-tỉnh thôn

Minh-hương thuộc.

(Trong số trên đây, có 12 thôn thuộc, kể từ Dương-cảng đông thôn trở

xuống, nguyên ở ngoài đảo Phú-quốc, thuộc đạo Long-xuyên quản hạt, đến tháng 11 năm Gia-long thứ 18, tức 1819, được đem về lệ thuộc Hà- ên cho cận ện).

https://thuviensach.vn

6 PHỐ, SỞ, ĐIẾM, THUỘC CỦA NGƯỜI TÀU: Minh-bột đại phố

Minh-bột tân phố

Minh-bột kỳ-thọ phố (trước tên là Cây-cầy)

Minh-bột lư-khê-sở (trước tên là xứ Rạch-vược) Minh-bột thổ-khâu-điếm (trước tên là Điếm-rê)

Đường-nhơn-thuộc (ở Phú-quốc, nguyên trước thuộc đạo Long-xuyên quản hạt, năm Gia-long 18 lệ-thuộc về Hà- ên)

[90a] 26 SÚC CAO-MIÊN[29]

Lộc-trĩ súc

Phiếm-súc

Cổ-cần-lộ súc

Cò-vinh súc

Sa-cà-mao súc

Xoài ?... súc

Cớ-sâm (hay tham) súc

Hấp-tra súc

Cố…?... súc

Kiên xà nư Rạch-vược súc

…?... súc

Ta lo súc

Ba-nam-rạp súc

Côn…?... súc

Hòn-chông súc

Côn-đồng súc

Nam-rạp súc

Việt-trắc súc

Côn-trà-Vị súc

Cốt-trà-mục súc

Cốc-tầm-lai súc

Bài-tầm-man súc

Cốt-trà-câu súc

Lạc-bà-già súc

Phun-vàng-co súc

Tầm-nặc-tà-bẹt súc

[90b] một đội Đồ-bà: Đồ -bà đội.

HUYỆN LONG-XUYÊN

Huyện mới đặt, lãnh 2 tổng, 40 xã, thôn, điếm, nậu, thuộc.

TỔNG TÂN-THỦY (mới đặt)

Có 23 xã, thôn, nậu, thuộc. Lấy 2 bên Cai-điều đến Gành-hầu giáp Mương đào làm giới-hạn.

https://thuviensach.vn

TÊN CÁC XÃ, THÔN, THUỘC, NẬU, ĐIẾM: Tân-xuyên xã

Minh hương xã

Sai-phu nậu

Tân-phong thôn

Tân-trạch thôn

Tân-qui thôn

Mỹ-chánh thôn

Tân-định thôn

Bình-thạnh thôn

Phong-thạnh thôn

Mỹ-thuận thôn

Vĩnh-thạnh thôn

[91a] Tân-long thôn

Tân-thuộc thôn

Hòa-thạch thôn

Hòa-thạnh thuộc (Tàu)

Tân-đức thôn

Tân-nghĩa thôn

Bình-lâm thôn

Tân-thái thôn

Cát-an thôn

Tân-bình thôn

Tân-an thôn

TỔNG QUẢNG-XUYÊN (mới đặt)

Có 9 thôn, nậu. Lấy bên tả cửa bể Gành-hầu lưu thông giáp Mương-đào làm giới hạn.

TÊN 9 THÔN, NẬU:

Tân-hưng thôn

Tân-duyệt thôn

Tân-thuận thôn

Tân-ân thôn

An-phong thôn

Lâm-an thôn

Tân-khánh thôn

Hoàng-lạp phú-thạnh nậu.

Sạn-du thôn (ở đảo Sơn-lại)

[91b] HUYỆN KIÊN-GIANG (mới đặt)

Lãnh 2 tổng, 11 xã. Thôn.

TỔNG KIÊN-ĐỊNH (mới đặt)

Có 7 xã thôn. Từ Phong-đồng đến ngã ba sông Cai-huệ rồi đến Đồng Riềng theo cửa sông Thổ-khâu, sông Trà-minh, cảng Lịch-giang, cảng Kiên-giang, cảng Khâu-giang, núi Tật-lê giáp Phong-đồng làm giới-hạn.

TÊN CÁC XÃ, THÔN:

https://thuviensach.vn

Bình-an xã

Thái-hòa xã

Vĩnh-thạnh xã

Vĩnh-an xã

Cầu-hòa thôn

An hòa thôn

Lái-phu xã

Tổng Thanh - Giang (mới đặt)

Có 4 xã, thôn. Từ ngã ba Cạnh - đền đến Cái - tàu, Cái - Tư, Nước - trong Nước - đục, Thầy - quang (hay Sài - quang) Diệm - hỏa, Cái - bần, Cái - mới, Cái - nước, Cái - số, đảo Rùa - vang 1 số dọc theo đảo Bạch - thạch lại giáp ngã ba Cạnh - đền.

[92a] TÊN CÁC XÃ, THÔN:

Vĩnh-thuận thôn

Vĩnh - hòa thôn

Thái-an thôn

Đông-an xã

https://thuviensach.vn

Chú thích:

[1] Trang-Tử nói: Hạ-trùng bất khả di ngữ vu băng giã: con trùng mùa hạ

không thể nói đến băng tuyết mùa đông.

[2] Hậu-Hán thơ: Công-tôn-Thuật xưng đế đất Thục, Mã-viện nói với Ngỗi-ngao rằng: Thuật là con ếch ở đáy giếng. (2 câu trên đều nói người có kiến thức hẹp hòi).

[3] Sử-ký bộ Tam-Hoàng Kỷ: Họ Cung-công đánh nhau với Chúc-Dung, bị

thua nổi giận, đụng đầu vào núi Bát-chu, làm cho trụ trời gãy, giường đất lở, bà Nữ-Oa phải luyện đá để vá trời, chặt đứt chân con cá ngao, dựng làm 4 trụ.

[4] Hồng-trảo: móng chim hồng. Người xưa có câu: hồng trảo ấn tuyết nê: móng chim hồng in trên mặt tuyết. Ý nói việc đời trước còn để dấu ch lại (1, 2, 3, 4 đều chú giải trong Từ-nguyên).

[5] Từ-Nguyên giải: chữ kiểu nghĩa là kiểu sức, kiểu tá. Sách Lữ-thị Xuân-thu có câu: "Tắc dữ Kiểu-ngôn vô trạch" thì cũng là lời nói vô căn cứ.

[6] Kiết-thẳng: gút dây. Đời Thượng-cổ chưa có chữ để biên chép việc gì chỉ thắt gút dây để nhớ mà thôi.

[7] Niên hiệu của Cao-miên

[8] Vương-Tuấn người đời Tấn-võ-Đế (265-289)

[9] Theo sách Đại-nam ền-biên liệt-truyện quyển 6 trang 2 và sách Hoàng-việt giáp-tý niên biểu quyển hạ trang 170, thì Mạc-Cửu được phong Tổng-binh trấn Hà- ên là vào năm Mậu-tý (1708) chứ không phải là năm Giáp-ngọ (1714).

[10] Nguyên Văn chú: Nước Cao-miên có đại-súc cai quản các ểu-súc, cũng gọi là phủ, nơi phủ có đặt quan An-phủ.

https://thuviensach.vn

[11] Nguyên văn chú: Những chỗ người Bắc-địch tụ hội ; mà chỗ lớn gọi là bộ, chỗ nhỏ gọi là lạc, người Tiêm, Lào đều gọi là mang, người Cao-miên gọi là Súc . Súc Xoi-rạp nguyên sơ ở bên biển, tức nay là cửa biển Loi-lạp thuộc trấn Định-tường, bởi vì khi Cao-miên nhượng đất ấy cho dân ta rồi đem súc dời ở xứ Quang-hóa. Nay ở địa-giới trấn Phiên-an, tên súc nay vẫn còn.

[12] Nguyên-Văn chú: nơi đây xưa gọi tên là Chiêm-thành rồi cải làm Thuận-thành, Tù-trưởng bộ lạc ở tại trấn Bình-thuận, nhưng cũng có lưu cứ

vào đất Cao-miên.

[13] Phiên-liêu: quan chức Cao-miên.

[14] Địa-đồ có đóng dấu son để làm căn-cứ.

[15] Kiến trưng là sổ thuế.

[16] Chữ Thụy, quen đọc là Thoại

[17] Đê-man: giống mọi Ra-đê.

[18] Tác giả thích nghĩa: chữ huyện nghĩa là huyền, chữ huyền theo ếng Việt nghĩa là huyện treo dính với phủ. Chữ tổng nghĩa là tụ hiệp, các làng ở

phân tán các nơi, phải tụ hiệp lại để thuộc với huyện.

[19] Giao dịch trường: Thị trường ở cửa rừng để dân Kinh dân Thượng đổi chác phẩm vật.

[20] Giang-trạm: thôn có phu trạm chuyên đệ đi theo đường sông.

[21] Tác giả chú: chỗ ở liền lạc nhau gọi là man cũng như cỏ mọc liên ếp lai rai vậy.

[22] Tác giả chú: nậu là bừa cỏ trong ruộng, tục xưng số đông người là nậu, ý nói hiệp đông người làm ruộng vậy.

[23] Phiếm-da: có lẽ là Hòn dừa.

[24] Có chỗ biên là: Cái-lao.

https://thuviensach.vn

[25] Cáo-thân bằng là Văn-bằng bỏ quan (Từ nguyên)

[26] Lăng-trì là tội đại hình. Tội nhơn bị xẻo thịt từng miếng mỗi miếng một tấc, gọi là thốn-kiệt (theo luật Gia Long)

[27] Tác giả chú: Miến-điện vốn là tây-nam-di. Đời Nguyên-Thế-Tổ đánh Miến-điện, Quế-Vương nhà Minh tên là Do-Long chạy qua Miến-điện.

Người nước ấy có tục vẽ nơi bụng, nên gọi là Hoa-đỗ, người Tiêm gọi là Phù-ma.

[28] Đạp-triều: hai con nước lên gặp nhau. Vì con nước lên trước rút xuống chưa hết, mà con nước sau đã đến thành ra lớn hơn.

[29] Chữ súc đã chú giải ở đoạn đầu nơi trang số 11.

https://thuviensach.vn

Mục lục

[1a] CƯƠNG VỰC CHÍ CHÉP VỀ BỜ CÕI

[22b] TOÀN THÀNH CƯƠNG VỰC

[24a] TRẤN PHIÊN-AN

[36a] TRẤN BIÊN-HOÀ

[45a] TRẤN ĐỊNH-TƯỜNG

[53b] TRẤN VĨNH-THANH

[63A] TRẤN HÀ-TIÊN

https://thuviensach.vn

Document Outline

- [1a] CƯƠNG VỰC CHÍ CHÉP VỀ BỜ CÕI

- [22b] TOÀN THÀNH CƯƠNG VỰC

- [24a] TRẤN PHIÊN-AN

- [36a] TRẤN BIÊN-HOÀ

- [45a] TRẤN ĐỊNH-TƯỜNG

- [53b] TRẤN VĨNH-THANH

- [63A] TRẤN HÀ-TIÊN

Table of Contents

[1a] CƯƠNG VỰC CHÍ CHÉP VỀ BỜ CÕI

[22b] TOÀN THÀNH CƯƠNG VỰC

[24a] TRẤN PHIÊN-AN

[36a] TRẤN BIÊN-HOÀ

[45a] TRẤN ĐỊNH-TƯỜNG

[53b] TRẤN VĨNH-THANH

[63A] TRẤN HÀ-TIÊN